Rozporządzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 12 czerwca 2003 r. w sprawie wymagań metrologicznych, którym powinny odpowiadać areometry szklane

W zależności od wielkości mierzonej rozróżnia się następujące rodzaje areometrów:

1) densymetry do pomiaru gęstości: a) dowolnej cieczy — uniwersalne,

b) cieczy o określonych wartościach lub zakresach wartości napięcia powierzchniowego,

c) określonych cieczy lub roztworów, w szczególności densymetry do alkoholu przeznaczone do pomiaru gęstości mieszaniny alkoholu etylowego i wody;

2) areometry do pomiaru wielkości fizycznych jednoznacznie związanych z gęstością, w tym:

a) ułamka masowego, w szczególności:

— alkoholomierze przeznaczone do pomiaru zawartości alkoholu wyrażonej jako ułamek ma- Sowy,

— cukromierze przeznaczone do pomiaru ułamka masowego sacharozy w roztworach wodnych,

b) ułamka objętościowego, w szczególności alkoholomierze przeznaczone do pomiaru zawartości alkoholu wyrażonej jako ułamek objętościo- Wy,

c) stężenia masowego. 8 3. Alkoholomierze i densymetry do alkoholu mogą należeć do jednej z trzech klas dokładności: I, II albo III.

1. Areometr zbudowany jest z:

1) cylindrycznego korpusu o stożkowym lub półkulistym dnie, do którego nie przywierają pęcherzyki powietrza;

2) pustego w środku cylindrycznego trzpienia, przymocowanego do górnej części korpusu; górny koniec trzpienia jest szczelnie zamknięty (zatopiony).

2. Areometr może mieć wbudowany termometr (termoareometr).

Nr 115

3. W dolnej części korpusu, o którym mowa w ust. 1 pkt 1, znajduje się materiał obciążający w postaci śrutu metalicznego, służący do adiustacji masy areometru, przy czym w przypadku, o którym mowa w ust. 2, rolę tę spełnia również ciecz termometryczna.

4. Wewnątrz trzpienia, o którym mowa w ust. 1 pkt 2, powinna znajdować się podziałka areometryczna, naniesiona na cylindrycznej podzielni, trwale przymocowanej do jego wewnętrznych ścianek.

Areometr zanurzony w cieczy powinien pływać, zachowując pionowe położenie, aż do najniższej kreski podziałki, przy tym odchylenie jego osi od pionu nie może przekraczać 1,5”.

8 6. 1. Powierzchnia zewnętrzna całego areometru powinna być gładka i symetryczna względem głównej osi, a zmiany przekroju poprzecznego powinny być łagodne.

2. Grubość ścianek areometru powinna być równomierna.

3. W obszarze objętym podziałką areometryczną przekrój poprzeczny trzpienia powinien być stały.

4. Wszystkie wewnętrzne części areometru powinny być nieruchome.

5. Zamknięcie areometru przez zatopienie wierzchotka trzpienia powinno nastąpić po dokładnym osuszeniu jego wnętrza.

6. Zewnętrzna średnica trzpienia nie powinna być mniejsza niż 3 mm.

8 7. 1. Szkło, z którego wykonany jest areometr, powinno być przezroczyste, odprężone i pozbawione wad, mogących zakłócać odczyt wskazania na podziałce areometrycznej, w tym plam, smug, pęcherzyków powietrznych i pęknięć, o odpowiedniej do zakresu stosowania odporności termicznej i chemicznej.

2. Współczynnik cieplnej rozszerzalności objętościowej szkła, o którym mowa w ust. 1, powinien wynosić (25+2) -« 10$ -*C-!.

3. Termometr wbudowany w areometr powinien być wykonany ze szkła postarzonego.

1. Materiat obciążający, o którym mowa w § 4 ust. 3, powinien być trwale zamocowany w dolnej części areometru, poprzez unieruchomienie spoiwem lub zamknięcie w osobnej części jego korpusu.

2. Materiał obciążający oraz spoiwo, o których mowa w ust. 1, powinny być tak dobrane, aby gotowy areometr, przetrzymany przez jedną godzinę w pozycji poziomej w temperaturze 80 *C, a następnie schłodzony bez zmiany położenia, spełniał wymaganie, o którym mowa w § 5; w przypadku gdy areometr przeznaczony jest do pomiarów w temperaturze przekraczającej 70 *C, warunek ten powinien być spełniony dla temperatury o co najmniej 10 ?C wyższej.

8 9. 1. Podzielnia, o której mowa w § 4 ust. 4, powinna być gładka i matowa oraz umocowana w sposób trwały i zapewniający widoczność każdego przemieszczenia się podziatki areometrycznej względem trzpienia.

2. Na podzielni może znajdować się tylko jedna podziatka areometryczna.

8 10. Podzielnia, podziałka areometryczna oraz oznaczenia nie powinny wykazywać żadnych oznak odkształcenia, odbarwienia ani zwęglenia po przetrzymaniu przez dwadzieścia cztery godziny w temperaturze 70 ?C;w przypadku gdy areometr przeznaczony jest do pomiarów w temperaturze przekraczającej 70 *C, warunek ten powinien być spełniony dla temperatury wyższej o 10 ?C od najwyższej dopuszczalnej temperatury pomiaru.

Areometry do gazów ciekłych powinny być odporne naciśnienie robocze nie mniejsze niż 1,4 MPa.

8 12. 1. Przy wykonaniu podziałki areometrycznej areometrów do pomiaru wielkości fizycznych innych niż gęstość należy uwzględnić zależność między mierzoną wielkością fizyczną a gęstością i napięciem powierzchniowym cieczy w temperaturze odniesienia; dla alkoholomierzy, cukromierzy, areometrów do kwasu siarkowego, areometrów do chlorku sodu, areometrów do analizy sedymentacyjnej gruntów zależności te określa się w tabelach od 1 do 6 w załączniku nr 1 do rozporządzenia.

2. Przy wykonaniu podziałki areometrycznej densymetrów należy uwzględnić zależność między napięciem powierzchniowym a gęstością w temperaturze odniesienia; dla densymetrów do moczu, do olejów mineralnych, do gazów ciekłych zależności te określa się w tabelach od 7 do 9 w załączniku nr 1 do rozporządzenia.

3. Zależność między odległościami poszczególnych kresek podziatki areometrycznej I od kreski wyznaczającej początek zakresu pomiarowego a wartością wielkości mierzonej przez areometr — gęstość, ułamek masowy, ułamek objętościowy, stężenie, w warunkach odniesienia oblicza się według wzoru:

Pa — Ppow. P1- P

I=L* ————-— P17 M2 P = Ppow gdzie: L —założona długość skali w mm, p, — dolna granica zakresu pomiarowego w g/cm3, pa — górna granica zakresu pomiarowego w g/cm3, p — gęstość cieczy odpowiadająca odległości lw g/cm?,

Ppow _ — gęstość powietrza, p, = 0,0012 g/cm3.

8 13. Alkoholomierze i densymetry do alkoholu powinny być wywzrocowane zgodnie z danymi odniesienia określonymi w rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 5 lutego 2003 r.

Nr 115

w sprawie liczbowych danych odniesienia dla mieszanin alkoholu etylowego i wody (Dz. U. Nr 38, poz. 331).

8 14. 1. Podziałka areometryczna może mieć nie więcej niż dwa rodzaje dziatek elementarnych o różnych wartościach.

2. Wartości działek elementarnych powinny odpowiadać jednej z trzech następujących zależności:

1) 1. 107 jednostek miary, 2)2. 107 jednostek miary, 3) 5. 107 jednostek miary,

gdzie n — liczba całkowita.

3. Długość działki elementarnej powinna być nie mniejsza niż 0,8 mm i nie większa niż 6 mm.

8 15. 1. Kreski podziałki areometrycznej powinny:

1) leżeć w płaszczyznach prostopadtych do osi areometru, a końce kresek o jednakowej długości w linii prostej, równoległej do osi areometru;

2) być czarne, zaznaczone wyraźnie i trwałe; poza granicami zakresu pomiarowego kreski mogą być innego koloru;

3) być cienkie, proste, o równomiernej grubości nieprzekraczającej 0,2 mm, ale nie większej niż 1/5 długości działki elementarnej.

2. Kreski krótkie podziałki areometrycznej powinny obejmować nie mniej niż jedną piątą obwodu trzpienia, kreski średnie nie mniej niż jedną trzecią, a kreski długie nie mniej niż połowę obwodu trzpienia.

3. Najwyższa i najniższa kreska podziałki areometrycznej, stanowiące nominalne granice zakresu pomiarowego, powinny być kreskami długimi.

4. Odległość najwyższej kreski podziałki areometrycznej od wierzchołka trzpienia powinna być nie mniejsza niż 15 mm.

5. Odległość najniższej kreski podziałki areometrycznej od miejsca, w którym rozpoczyna się zmiana przekroju trzpienia, powinna być nie mniejsza niż 5 mm.

6. Na każdej podziałce areometrycznej, poza górną i poza dolną granicą zakresu pomiarowego, powinny znajdować się co najmniej dwie dodatkowe kreski.

7. Ocyfrowanie kresek podziałki areometrycznej powinno być wyraźne, czytelne i jednoznaczne. Jeżeli oznaczenia liczbowe są wielocyfrowe, to dwie początkowe cyfry mogą być opuszczone, jednakże najwyższe i najniższe kreski długie podziałki areometrycznej powinny mieć pełne oznaczenia liczbowe.

8 16. 1. Zakres pomiarowy termometru wbudowanego w areometr powinien obejmować temperaturę odniesienia.

2. Oś kapilary termometru w termoareometrach powinna być równoległa do osi pionowej areometru.

3. Rozszerzenie ekspansyjne kapilary termometru powinno zapewnić możliwość podgrzania do temperatury 80 *C.

4. W zależności od wartości działki elementarnej areometru dziatki elementarne wbudowanych termometrów mogą mieć następujące wartości:

1) 1 9C lub 0,5 *C dla działek elementarnych o wartości 10 kg/m3, 5 kg/m*, 2 kg/m*, 1 kg/m, 1 %, 0,5 %;

2) 0,5 *C lub 0,2 ?C dla dziatek elementarnych o wartości 0,5 kg/m?, 0,2 %;

3) 0,2 *C lub 0,1 ?C dla dziatek elementarnych o wartości 0,2 kg/m$, 0,1 kg/m?, 0,1 %;

4) 0,1 *C dla dziatek elementarnych o wartości 0,05 %.

5. Długość dziatki elementarnej termometru powinna być nie mniejsza niż:

101 mm dla dziatek elementarnych o wartości 19Ci10,59C;

2)0,7 mm dla działek elementarnych o wartości 0,2 9Ci0,1 ?C.

6. Najwyższa kreska podziałki termometrycznej powinna znajdować się co najmniej 15 mm poniżej miejsca, w którym korpus zaczyna się zwężać, przechodząc w trzpień.

7. Najniższa kreska podziałki termometrycznej powinna znajdować się co najmniej 5 mm powyżej przejścia kapilary w zbiornik lub wejścia kapilary w materiał obciążający.

8. Powinny być zastosowane odpowiednie środki, aby widoczne było każde przemieszczenie się podziatki termometrycznej, takie jak kreska kontrolna na zewnętrznej powierzchni areometru odpowiadająca najwyższej oznaczonej liczbowo kresce podziałki termometrycznej.

8 17. 1. Na podzielni areometru lub wewnątrz korpusu powinny być wykonane w sposób trwały i czytelny następujące oznaczenia:

1) nazwa areometru lub wielkości mierzonej lub cieczy, do której jest przeznaczony;

2) jednostka miary; 3) temperatura odniesienia;

4) napięcie powierzchniowe odniesienia albo zakres napięć, albo rodzaj cieczy, do której areometr jest przeznaczony;

5) sposób odczytu — dolny lub górny; 6) nazwa lub znak producenta; 7) numer identyfikujący areometr;

8) znak zatwierdzenia typu, jeżeli został nadany.

Nr 115

2. Na areometrach do gazów ciektych, oprócz oznaczeń, o których mowa w ust. 1, powinno być podane maksymalne dopuszczalne ciśnienie.

Rozdziat 3 Charakterystyki metrologiczne areometrów

8 18. 1. Temperatura odniesienia wynosi: 1) 20*C;

2) dla areometrów do olejów mineralnych i areometrów do gazów ciekłych: 15 *C albo 20 *C;

3) dla cukromierzy: 6 *C, 20 9C, 70*C, 75 ?C albo 80 *C. 2. Napięcie powierzchniowe odniesienia:

1) dla areometru określa się jako wartości napięcia powierzchniowego cieczy, do której jest przeznaczony;

2)dla densymetrów do pomiaru gęstości cieczy o określonych wartościach lub zakresach wartości napięcia powierzchniowego określa załącznik nr 2 do rozporządzenia.

3. Dla densymetrów uniwersalnych nie określa się napięcia powierzchniowego odniesienia.

4. Jako warunek odniesienia dla termometru wbudowanego w termoareometr, znajdującego się wewnątrz korpusu, ustala się zanurzenie catkowite termometru.

8 19. 1. Areometry przeznaczone do cieczy przezroczystych powinny być tak wzorcowane, aby odczyt następował w płaszczyźnie swobodnej powierzchni cieczy — odczyt dolny.

2. Areometry przeznaczone do cieczy nieprzezroczystych mogą być tak wzorcowane, aby odczyt następował na górnej krawędzi menisku utworzonego przy trzpieniu areometru — odczyt górny.

3. Alkoholomierze i densymetry do alkoholu powinny być tak wzorcowane, aby odczyt następował w płaszczyźnie swobodnej powierzchni cieczy — odczyt dolny.

8 20. 1. Błędy graniczne dopuszczalne areometru są równe wartości odpowiadającej jednej działce elementarnej w dowolnym punkcie podziatki areometrycznej.

2. Błędy graniczne dopuszczalne termometru wbudowanego w termoareometr są równe:

1) +0,5 *C dla termometrów o wartości dziatki elementarnej 1 *C;

2) +0,3 *C dla termometrów o wartości dziatki elementarnej 0,5 *C;

3) +0,2 *C dla termometrów o wartości dziatki elementarnej 0,2 *C;

4) +0,1 9C dla termometrów o wartości działki elementarnej 0,1 *C.

Błędy graniczne dopuszczalne alkoholomierzy i densymetrów do alkoholu w zależności od klasy dokładności są równe:

1) dla alkoholomierzy i densymetrów do alkoholu klasy dokładności | — wartości odpowiadającej połowie dziatki elementarnej dla dowolnego wskazania;

2) dla alkoholomierzy i densymetrów do alkoholu klasy dokładności II i III — wartości odpowiadającej jednej działce elementarnej dla dowolnego wskazania.

8 28. Błędy graniczne dopuszczalne termometrów wbudowanych w alkoholomierze i densymetry do alkoholu klasy dokładności II i III są równe:

1) +:0,1 *C dla termometrów o wartości działki elementarnej 0,1 *C;

2) +0,2 *C dla termometrów o wartości działki elementarnej 0,2 *C lub 0,5 *C.