Uchwała nr 63 Rady Ministrów z dnia 29 stycznia 2026 r. zmieniająca uchwałę w sprawie "Krajowego programu ochrony zabytków i opieki nad zabytkami na lata 2023-2026"

W uchwale nr 242 Rady Ministrów z dnia 8 grudnia 2023 r. w sprawie „Krajowego programu ochrony zabytków i opieki nad zabytkami na lata 2023–2026” (M.P. poz. 1470) wprowadza się następujące zmiany: 1) w § 2 ust. 2 otrzymuje brzmienie: „2. Łączna kwota środków na realizację Programu w całym okresie jego realizacji wynosi 4 956 480 zł.”; 2) § 3 otrzymuje brzmienie: „§ 3. Program realizuje Narodowy Instytut Dziedzictwa przy współpracy z wojewódzkimi konserwatorami zabytków. W sytuacji gdy realizacja wymienionych w Programie 2023–2026 zadań będzie wymagała zaangażowania innych podmiotów: organów administracji publicznej, państwowych lub samorządowych instytucji kultury, organizacji pozarządowych (NGO’s), wówczas zostaną one włączone do jego realizacji na zasadzie porozumienia.”; 3) załącznik do uchwały otrzymuje brzmienie określone w załączniku do niniejszej uchwały.

Uchwała wchodzi w życie z dniem następującym po dniu ogłoszenia. Prezes Rady Ministrów: D. Tusk Załącznik do uchwały nr 63 Rady Ministrów z dnia 29 stycznia 2026 r. (M.P. poz. 214)

Warszawa 2023 SPIS TREŚCI 1. WPROWADZENIE......................................................................................................................... 3 2. STRESZCZENIE.............................................................................................................................. 4 3. ZAŁOŻENIA PROGRAMU 2023–2026........................................................................................... 5 CEL GŁÓWNY: ZWIĘKSZENIE ODPORNOŚCI ZASOBU ZABYTKOWEGO W POLSCE.............................. 5 CEL SZCZEGÓŁOWY 1: WERYFIKACJA WYBRANEGO ZASOBU ZABYTKÓW I WZMOCNIENIE NARZĘDZI OCHRONY DZIEDZICTWA O WYJĄTKOWEJ WARTOŚCI.................................................. 6 CEL SZCZEGÓŁOWY 2: WZMOCNIENIE POTENCJAŁU ORGANIZACYJNEGO SYSTEMU OCHRONY ZABYTKÓW...................................................................................................................................... 7 CEL SZCZEGÓŁOWY 3: ROLA ZABYTKÓW W ZRÓWNOWAŻONYM ROZWOJU (EDUKACJA I PARTYCYPACJA)............................................................................................................................. 7 SCHEMAT PODZIAŁU ZADAŃ ‒ KIERUNKI ROZWOJU.................................................................... 10 4. KARTY ZADAŃ ‒ OPISY SZCZEGÓŁOWE..................................................................................... 11 5. PLAN FINANSOWY KRAJOWEGO PROGRAMU OCHRONY ZABYTKÓW I OPIEKI NAD ZABYTKAMI 2023–2026...................................................................................................................................... 19 6. SYSTEM WDRAŻANIA, MONITORINGU I EWALUACJI KRAJOWEGO PROGRAMU OCHRONY ZABYTKÓW I OPIEKI NAD ZABYTKAMI 2023–2026......................................................................... 20 WDRAŻANIE KRAJOWEGO PROGRAMU........................................................................................ 20 HARMONOGRAM WDRAŻANIA KRAJOWEGO PROGRAMU 2023–2026....................................... 24 WSKAŹNIKI STOPNIA REALIZACJI ZADAŃ KRAJOWEGO PROGRAMU........................................... 25 MONITOROWANIE KRAJOWEGO PROGRAMU.............................................................................. 27 EWALUACJA................................................................................................................................... 27 7. ZARZĄDZANIE RYZYKIEM........................................................................................................... 27 8. SPIS RYCIN................................................................................................................................. 28 9. SPIS TABEL................................................................................................................................. 28 10. WYKAZ ANEKSÓW..................................................................................................................... 28 ANEKS NR 1 – DIAGNOZA................................................................................................................ 29 ANEKS NR 2 – RELACJA Z DOKUMENTAMI STRATEGICZNYMI........................................................ 43 ANEKS NR 3 – ZAŁĄCZNIKI.............................................................................................................. 52 2 1. WPROWADZENIE Krajowy Program Ochrony Zabytków i Opieki nad Zabytkami na lata 2023‒2026, zwany dalej „Krajowym programem 2023–2026”, ma na celu realizację przepisu art. 84 w związku z art. 86 ust. 1 ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (Dz. U. z 2024 r. poz. 1292, z późn. zm.), zwanej dalej „u.o.z.”. Krajowy program 2023–2026 jest głównym dokumentem strategicznym określającym cele administracji rządowej oraz podległych jej służb i instytucji w zakresie ochrony zabytków i opieki nad zabytkami, a także środki służące do realizacji wyznaczonych celów. W ramach podziału kompetencji między ministrami, dokonanego w ustawie z dnia 4 września 1997 r. o działach administracji rządowej (Dz. U. z 2025 r. poz. 1275, z późn. zm.), głównym organem odpowiedzialnym za ochronę zabytków i opieki nad nimi jest minister właściwy do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego, w imieniu którego zadania i kompetencje w tym zakresie wykonuje Generalny Konserwator Zabytków, zwany dalej „GKZ”. Minister właściwy do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego jest organem odpowiedzialnym za koordynację, monitorowanie i ewaluację realizacji Krajowego programu 2023–2026 przez wszystkie zaangażowane podmioty. Dziedzictwo narodowe należy uznać za jedną z podstawowych wartości konstytucyjnych, chronionych przez Rzeczpospolitą Polską. Istotną część tego dziedzictwa stanowią zabytki będące materialnym świadectwem przeszłości, trwale wpisane w krajobraz państwa i stanowiące substrat dla jego rozwoju kulturalnego. Ochrona dziedzictwa narodowego stanowi jedno z podstawowych zadań Rzeczypospolitej Polskiej, zdefiniowanych w art. 5 Konstytucji, oprócz ochrony niepodległości i nienaruszalności terytorialnej, zapewnienia wolności, praw człowieka i obywatela, bezpieczeństwa obywateli oraz ochrony środowiska. Ochrona zabytków i opieka nad zabytkami, jako jeden z najważniejszych elementów tego dziedzictwa, realizowane są przez Rząd Rzeczypospolitej Polskiej w powiązaniu z kontekstem polityki gospodarczo-społecznej, ale stanowią również wartość autoteliczną wykraczającą poza kategorie utylitarne: społeczne i ekonomiczne. Zgodnie z art. 6 Konstytucji drugim podstawowym zadaniem Rzeczypospolitej Polskiej, odnoszącym się do zabytków, sformułowanym jako zasada polityki państwa, jest stwarzanie warunków do upowszechniania i równego dostępu do dóbr kultury, wśród których istotne miejsce zajmują materialne świadectwa przeszłości. Zadanie to ściśle wiąże się ze wspomnianą wyżej ochroną dziedzictwa narodowego i wskazuje na: środki do jego realizacji i kierunki formułowania kształtu aktów prawnych niższego rzędu, w tym Krajowego programu 2023–2026. Pierwszy krajowy program ochrony zabytków i opieki nad zabytkami na lata 2014–2017 został ustanowiony uchwałą nr 125/2014 Rady Ministrów z dnia 24 czerwca 2014 r. w sprawie „Krajowego programu ochrony zabytków i opieki nad zabytkami” (M.P. poz. 733). Kolejny krajowy program ochrony zabytków i opieki nad zabytkami na lata 2019–2022 został ustanowiony uchwałą nr 82 Rady Ministrów z dnia 13 sierpnia 2019 r. w sprawie „Krajowego 3 programu ochrony zabytków i opieki nad zabytkami na lata 2019–2022” (M.P. z 2022 r.). Krajowy program 2023–2026 w pierwotnym brzmieniu Rada Ministrów uchwaliła uchwałą nr 242 z dnia 8 grudnia 2023 r. (M.P. poz. 1470). W związku z opóźnieniem rozpoczęcia realizacji przedmiotowego programu, spowodowanym połączeniem Narodowego Instytutu Dziedzictwa, zwanego dalej „NID”, z Narodowym Instytutem Konserwacji Zabytków, zwanym dalej „NIKZ”, konieczne było dokonanie zmian w celu dostosowania liczby i zakresu zadań do możliwości ich wykonania w skróconym czasie, czego efektem jest niniejszy, zaktualizowany Krajowy program 2023–2026. 2. STRESZCZENIE W Krajowym programie 2023‒2026 dokonano diagnozy stanu ochrony zabytków w Polsce w trzech podstawowych obszarach: 1) organizacji i zadań organów ochrony zabytków w Polsce, 2) stanu zachowania zabytków w Polsce, w tym roli i znaczenia form ochrony zabytków oraz systemów informacji o zabytkach, 3) komunikacji, partycypacji, porozumienia i współpracy w obszarze ochrony zabytków w Polsce. Celem głównym Krajowego programu 2023‒2026 jest zwiększenie odporności zasobu zabytkowego w Polsce. Do realizacji tego celu opracowano trzy cele szczegółowe dotyczące: − weryfikacji wybranego zasobu zabytków i wzmocnienia narzędzi ochrony dziedzictwa o wyjątkowej wartości; − wzmocnienia potencjału organizacyjnego systemu ochrony zabytków; − roli zabytków w zrównoważonym rozwoju (edukacja i partycypacja). Do realizacji wszystkich celów i zadań wymienionych w Krajowym programie 2023–2026 opracowano szczegółowy harmonogram wraz z planem finansowym programu. Dokument jest uzupełniony o projekt systemu wdrażania, monitoringu i ewaluacji oraz analizę ryzyka. Istotnym rozwiązaniem, porządkującym zagadnienia przedstawione w Krajowym programie 2023–2026 i uwzględnionym na każdym etapie prac nad dokumentem, są kierunki działań wskazujące na konkretne zadania priorytetowe w obszarze ochrony zabytków, przyjęte do realizacji do 2026 r. 4 3. ZAŁOŻENIA PROGRAMU 2023–2026 CEL GŁÓWNY: ZWIĘKSZENIE ODPORNOŚCI ZASOBU ZABYTKOWEGO W POLSCE Analizy bieżących problemów dotyczących ochrony zabytków i priorytetów państwa w zakresie dziedzictwa wykazały konieczność podjęcia tematów, które w sposób szczególny wpływają na stabilność i efektywność systemu ochrony zabytków. Dynamiczne zmiany w podejściu do celów strategicznych kraju oraz zagrożenia uaktywnione na przestrzeni ostatnich lat ujawniły występującą na wielu płaszczyznach presję, o niespotykanej wcześniej skali. Zagrożenia antropogeniczne, wynikające z intensyfikacji procesów budowlanych, modernizacyjnych i adaptacyjnych, pociągnęły za sobą konieczność przyspieszenia postępowań administracyjnych. Jednocześnie pandemia COVID-19 trwająca od 2020 r. do 13 maja 2022 r. wymusiła cyfryzację procesów budowlanych i przeniesienie baz dokumentacyjnych wielu instytucji do Internetu. Istotnym postulatem wpływającym na ocenę działalności organów administracji państwowej jest realizacja postulatu otwartego rządu, działających transparentnie i sprawnie instytucji państwowych, których działalność jest opisywana za pomocą powszechnie dostępnych danych. Wyzwaniem ogólnoświatowym stało się także przeciwdziałanie zmianom klimatycznym, będące bezpośrednim zagrożeniem trwałości zabytków, ale także przekształcającym pośrednio oryginalne struktury zabytkowe w ramach wprowadzanych systemowo nowoczesnych materiałów i technologii. Zniszczenia dziedzictwa w wyniku działań wojennych prowadzonych na terenie Ukrainy wskazały również zagrożenie uznania zabytków za cele działań zbrojnych, które dotychczas wskazywano jako mało realne. Kumulacja już występujących lub potencjalnych zagrożeń wskazała za cel główny Krajowego programu 2023–2026 poszukiwanie nowych lub wzmacnianie istniejących narzędzi i metod przeciwdziałania degradacji dziedzictwa. Cel główny został dookreślony w trzech celach, tj. w: − weryfikacji wybranego zasobu zabytków i wzmocnieniu narzędzi ochrony dziedzictwa o wyjątkowej wartości; − wzmocnieniu potencjału organizacyjnego systemu ochrony zabytków; − roli zabytków w zrównoważonym rozwoju (edukacja i partycypacja). Z całą stanowczością należy podkreślić, że wzmocnienie poprawy bezpieczeństwa zabytków jest ściśle związane z podnoszeniem jakości wykonywania prac oraz oceną możliwości wprowadzania nowoczesnych technologii bez negatywnych skutków dla materii zabytków. 5 CEL SZCZEGÓŁOWY 1: WERYFIKACJA WYBRANEGO ZASOBU ZABYTKÓW I WZMOCNIENIE NARZĘDZI OCHRONY DZIEDZICTWA O WYJĄTKOWEJ WARTOŚCI Nowe technologie w budownictwie, termomodernizacja, modernizacja infrastruktury drogowej i kolejowej czy dekarbonizacja stały się nieodzownymi instrumentami realizacji w Polsce celów strategicznych Unii Europejskiej. Ekologiczne i pasywne budownictwo oraz szybki transport tworzą normy, którym tradycyjne, „stare” rozwiązania budowlane nie są w stanie sprostać. Dlatego konieczna jest weryfikacja zasobu oraz stworzenie narzędzi kompleksowej ochrony i zarządzania zwłaszcza obiektami najcenniejszymi i reprezentatywnymi dla wybranej kategorii i cech zasobu zabytkowego. Istotne jest więc włączenie Polski w najważniejsze programy międzynarodowe we współpracy z gremiami eksperckimi i wypracowanie spójnych narzędzi przeciwdziałania zagrożeniom. Intensywne działania adaptacyjne wymuszają także pilną weryfikację zabytkowych zespołów rozproszonych na terenie lasów państwowych czy obiektów i systemów architektury obronnej. Wsparcia merytorycznego służb konserwatorskich, projektantów i właścicieli wymaga przygotowanie dokumentacji konserwatorskich na różnych szczeblach, zwłaszcza w przypadku obiektów objętych szczególną ochroną i opieką państwa. Doprecyzowanie przepisów i wzmocnienie ustawowych form ochrony zabytków w postaci pomnika historii i miejsc UNESCO dadzą podstawy prawne do zarządzania zasobem, który mimo swojej rangi ochrony systemowej, nie ma przepisów wykonawczych do realizacji koniecznych działań. Kierunek działań 1.1: Podnoszenie wiedzy o wybranych grupach zasobu zabytkowego kraju 1. Weryfikacja stanu zasobu zabytków architektury wchodzącej w skład zasobu Własności Rolnej Skarbu Państwa Dotychczasowe analizy zasobu zabytkowego wskazały obszary, które w ostatnich latach stanowią poważne wyzwanie lub są istotne dla polityki historycznej w Polsce. Ważną grupą dla polityki ochrony zabytków są zabytki należące do zasobu Skarbu Państwa, wobec których państwo pełni również funkcję właściciela lub głównego zarządcy przez odpowiednie jednostki i spółki, które sprawują bezpośrednią opiekę nad zabytkami. Podwójna rola państwa wymaga udzielania wsparcia merytorycznego dla podmiotów, które nie zostały powołane bezpośrednio do praktycznego działania konserwatorskiego. Kompleksowe analizy, wartościowanie i wyłonienie obiektów najcenniejszych i reprezentatywnych pozwolą służbom konserwatorskim na prowadzenie efektywnej strategii ochrony i wspierania działań zarządczych. Kierunek działań 1.2: Ochrona zabytków i zarządzanie zabytkami o wyjątkowej wartości 1. Model i system wartościowania zabytków. Wieloletnie doświadczenia służb konserwatorskich wynikające ze słabego umocowania najcenniejszych zabytków w polskim systemie ochrony zabytków przez przepisy ustawowe wskazały aktualny kierunek działań jako istotny w uzupełnieniu systemu ochrony zabytków. Aktualne przepisy wskazują jedynie na reprezentacyjny charakter pomnika historii, którego realna ochrona może odbywać się jedynie na poziomie wojewódzkich lub miejskich służb 6 konserwatorskich przez wpis do rejestru zabytków parku kulturowego. Konieczne jest wypracowanie narzędzi kompleksowej, zintegrowanej ochrony i realnego nadzoru nad polityką konserwatorską względem najcenniejszego zasobu zabytkowego kraju. Niejasne są również przesłanki uznawania wybranych zabytków za pomniki historii prowadzenia zrównoważonej strategii zarządzania nimi oraz możliwości uznawania cennego zasobu rozproszonego – tzw. wpisów seryjnych. Jednocześnie pomniki historii są zabytkami, które są i powinny być podstawową formą ochrony umożliwiającą aplikowanie do wpisania danego dobra na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO – z tego względu wydaje się zasadne wypracowanie narzędzi i przepisów analogicznych do zaleceń międzynarodowych. Kierunek działań ma na celu określenie modelu i systemu wartościowania zabytków, na którego podstawie zostanie wypracowana metodyka oceny wartości zabytkowych dla pomników historii, z możliwością wykorzystania wypracowanych zasad dla całego zasobu zabytkowego – biorąc pod uwagę, że takie wytyczne dla obecnej ustawy nigdy nie powstały. CEL SZCZEGÓŁOWY 2: WZMOCNIENIE POTENCJAŁU ORGANIZACYJNEGO SYSTEMU OCHRONY ZABYTKÓW Zadanie w zakresie dokumentowania zabytków z wykorzystaniem technologii stanowi szeroko zakrojone działania mające na celu digitalizację dokumentacji o zabytkach, która w wersji papierowej może ulec bezpowrotnemu zniszczeniu. Kierunek działań 2.1: Nowe technologie w ochronie zabytków NID od 2009 r. pełni funkcję Centrum Kompetencji ds. digitalizacji obiektów architektury zabytkowej. Funkcja ta nakłada na NID odpowiedzialność za tworzenie dobrych praktyk i standardów dokumentacji cyfrowej. 1. Rozwój zasobu dokumentacyjnego 3D Projekt rozwoju zasobu dokumentacyjnego polega na wykonaniu przez zespół terenowy NID, usługodawców zewnętrznych oraz instytucje partnerskie digitalizacji 10 obiektów architektury zabytkowej oraz opracowaniu danych do formy ich pełnej inwentaryzacji. Na inwentaryzację złożą się: skany laserowe fasad, wnętrz poddasza i więźby, modele fotogrametryczne oraz rysunki inwentaryzacyjne CAD. Do projektu zostaną wybrane obszary i obiekty szczególnie zagrożone z uwagi na stan zachowania oraz różne rodzaje ryzyka wypływające ze zmian klimatycznych i sytuacji kryzysowych. Wykonana inwentaryzacja zasili zasób kierowany do profesjonalistów i amatorów, prezentowany na portalu Zabytek.pl. CEL SZCZEGÓŁOWY 3: ROLA ZABYTKÓW W ZRÓWNOWAŻONYM ROZWOJU (EDUKACJA I PARTYCYPACJA) Zrównoważony rozwój jest jednym z celów strategicznych Unii Europejskiej. Do realizacji tych celów zobligowane są wszystkie kraje UE, które powinny intensyfikować działania na poziomie krajowym w ramach wyznaczonych priorytetów. Działania dotyczące klimatu w związku z nasilającymi się i trudnymi do opanowania zmianami klimatycznymi stanowią obecnie jedno 7 z ważniejszych zadań również w zakresie ochrony i opieki nad zabytkami. Dokumenty strategiczne odnoszące się do ograniczenia zmian klimatycznych wymagają włączenia zasobu zabytkowego, tradycyjnych materiałów oraz technik budowalnych do zagadnień wspierających cele zrównoważonego rozwoju. Dlatego konieczne jest wypracowanie narzędzi strategicznego i lokalnego wpierania interesariuszy, na zasadach równości i szacunku dla tradycji i ekologii. Zadania mające na celu wypracowanie narzędzi przeciwdziałania zmianom klimatycznym powinny identyfikować i promować tradycyjne rozwiązania budowlane, ale także zrównoważone podejście do eksploatowania zabytków, ich roli w środowisku, stabilizowaniu ekosystemów, budowaniu bioróżnorodności i wpierania lokalnych samorządów i społeczności.

Kierunek działań 3.1: Wzmacnianie narzędzi ochrony zabytków wobec zmian klimatycznych Zasadniczym celem projektu jest wzmocnienie oraz usprawnienie ochrony i opieki nad zabytkami na poziomie lokalnym przez wsparcie samorządów gminnych w zakresie tworzenia gminnych programów opieki nad zabytkami. W „Krajowym programie ochrony zabytków i opieki nad zabytkami na lata 2019‒2022” jako jeden z kierunków działań przyjęto Wzmocnienie systemu ochrony na poziomie lokalnym (Cel szczegółowy 1: Optymalizacja systemu ochrony dziedzictwa kulturowego). Kontynuacja Kierunku działania 1.1. Wzmocnienie systemu ochrony na poziomie lokalnym KPOZ 2019‒2022, m.in. na podstawie proponowanych zadań, jest zasadna i potrzebna. 1. Wsparcie procesu tworzenia gminnych programów opieki nad zabytkami W ramach projektu samorządy lokalne otrzymają konkretne merytoryczne wsparcie, które ułatwi sporządzanie gminnych programów opieki nad zabytkami, czyli wywiązanie się 8 z ustawowego obowiązku (do tej pory realizacja obowiązku jest niska, w świetle badań GUS z 2023 r. tylko 40 % gmin ma obowiązujące programy). Kierunek działań 3.2: Edukacja i podnoszenie świadomości społecznej wartości dziedzictwa kulturowego Zadanie przewiduje realizację wysoko wyspecjalizowanych szkoleń dla przedstawicieli sądów i prokuratury, Policji, Krajowej Administracji Skarbowej i Straży Granicznej w zakresie charakterystyki zagrożeń dziedzictwa kulturowego oraz zwalczania i zapobiegania przestępczości przeciwko zabytkom. 1. Wsparcie merytoryczne służb mundurowych oraz organów wymiaru sprawiedliwości w sprawach dotyczących przestępczości przeciwko zabytkom. Przygotowanie materiałów szkoleniowych prezentujących podstawy specyfiki zapobiegania i zwalczania przestępczości przeciwko zabytkom pozwoli na ich wykorzystanie przez koordynatorów do podniesienia kwalifikacji podległych im funkcjonariuszy w terenie, a także ustalenie standardu w zakresie minimalnej wiedzy o powyższym zagadnieniu. Regularne szkolenia pozwolą również na wymianę doświadczeń i budowanie współpracy organów i instytucji zaangażowanych w walkę z przestępczością przeciwko zabytkom. Elementem projektu powinny być też szkolenia przeznaczone dla nowo powołanych koordynatorów, którzy przechodziliby w NID dwudniowy kurs dotyczący podstawowych zagadnień związanych z ich przyszłymi obowiązkami. W ramach zadania planowane jest przeprowadzenie szkolenia odpowiadającego na potrzebę zgłoszoną przez Policję, a skierowanego do wojewódzkich i samorządowych konserwatorów zabytków, dotyczącego procedur we współpracy ze służbami mundurowymi. Szkolenie będzie zamieszczone na platformie szkoleniowej NID. 9

.62 ecsloP w ogew wóktybaz aloR.3 jcakude(ujowzor einaincamzW.1.3 ynorhco izdęzran naimz cebow wóktybaz hcynzcytamilk usecorp eicrapsW.1.1.3 hcynnimg ainezrowt dan ikeipo wómargorp)DIN(imaktybaz

o i

ik a d

O c

S T 4. KARTY ZADAŃ ‒ OPISY SZCZEGÓŁOWE Zadanie 1.1.1. Weryfikacja stanu zasobu zabytków architektury wchodzącej w skład zasobu Własności Rolnej Skarbu Państwa

Zadanie 1.2.1. Model i system wartościowania zabytków

12 Wartościowanie zabytków jest potrzebne w ochronie i opiece nad zabytkami. Wykorzystanie wartościowania w ochronie zabytków, czyli działaniach prowadzonych przez służby konserwatorskie, polega na opracowaniu i wykorzystaniu modelu i systemu wartościowania zabytków w rozstrzygnięciach dotyczących priorytetów działań konserwatorskich, możliwości ingerencji w poszczególne elementy zabytku oraz wzmocnienia narzędzi monitoringu. Natomiast wykorzystanie wartościowania w opiece nad zabytkami polega na użyciu czytelnej informacji o zabytkowych wartościach do przekonania pozostałych interesariuszy (nie konserwatorów) do aktywnego wsparcia procesu zarządzania zabytkami. W praktyce wartości zabytkowe muszą konkurować z wartościami utylitarnymi, dlatego powinny być odpowiednio pokazywane i zinterpretowane. Warunkiem skutecznej opieki nad zabytkami jest zatem nadanie zrozumiałego znaczenia i właściwej rangi wartościom zabytkowym. W polskim systemie ochrony zabytków nie ma zadawalających wzorców prezentacji wartości zabytkowych jako wsparcia dla procesu zarządzania i opieki nad zabytkami – dlatego trzeba je opracować i wdrożyć. Wymienione obszary działań są bezpośrednim rozwinięciem problematyki wartościowania zabytków. Co ważne, każde z tych działań ma charakter praktyczny, ma zastosowanie w systemie ochrony zabytków, opieki nad nimi i zarządzania nimi oraz ich monitorowania – a więc wypełnia istotne luki w istniejącym systemie. Jednocześnie poszczególne działania są spójne, tzn. informacje na temat zabytkowych wartości są wykorzystywane w kolejnych działaniach. Z perspektywy całego systemu ochrony zabytków szczególnie ważne jest stworzenie systemu wartościowania, który będzie miał zastosowanie do całego zasobu zabytków. Co bardzo istotne, planowany system wartościowania nie będzie wprowadzał dodatkowych podziałów/kategorii zabytków, ale dostosuje się do istniejącego systemu, różnicując wartość zabytków w kontekście ustawowych form ochrony. Taka koncepcja nie narusza spoistości istniejącego systemu, natomiast znacząco poprawi jego funkcjonalność. Poszczególne formy ochrony zabytków zostaną czytelnie uzasadnione. Jednocześnie analityczne określenie wartości (opracowane w ramach modelu wartościowania) ułatwi obiektywną ocenę zakresu prac konserwatorskich oraz ingerencji w poszczególnych zabytkach. W pierwszej fazie realizacji zadania zostaną przeanalizowane i ocenione systemy wartościowania i różnicowania zabytków istniejące w wybranych krajach europejskich. Funkcjonowanie tych systemów zostanie krytycznie ocenione, zostaną opracowane wnioski dotyczące ich wykorzystania w polskich realiach. W zadaniu zostaną również przeanalizowane i wykorzystane wyniki wstępnych prac zespołu powołanego z inicjatywy Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego, zwanego dalej „MKiDN”, przy NID, który w roku 2021 opracował materiał roboczy do Karty Oceny Wartości. Zadania będą miały formę instrukcji, wytycznych i publikacji. Formę instrukcji będą miały: model oceny wartości zabytku i system oceny wartości zabytków. Taka forma ułatwi wdrożenie tych rozwiązań do systemu ochrony. Formę publikacji będą miały: raport na temat systemów wartościowania i różnicowania zabytków w wybranych krajach europejskich oraz monografia na temat prezentacji zabytkowych wartości w procesie opieki nad zabytkami. Na zakończenie projektu przewiduje się warsztaty informacyjne dla służb konserwatorskich oraz zarządców zabytków.

13

Zadanie 2.1.1. Rozwój zasobu dokumentacyjnego 3D

14 dokumentowane w ramach programu Kultura Cyfrowa, gdzie traktowane są w regulaminie priorytetowo. Obiekty do skanowania zostaną wytypowane w porozumieniu z Wojewódzkimi Konserwatorami Zabytków, zwanymi dalej „WKZ”, i w uzgodnieniu z Departamentem Ochrony Zabytków w Ministerstwie Kultury i Dziedzictwa Narodowego, zwanym dalej „DOZ”, aby dokumentacja została wykonana dla obiektów najważniejszych z punktu widzenia ochrony zabytków. Zadania Centrum Kompetencji łączą się również z działaniem na rzecz promocji i upowszechniania dobrych praktyk dokumentacyjnych. W ramach tego zobowiązania chcemy wydawać publikację naukową, zbierającą przykłady dokumentacji wytworzonej w ramach prac NID (zasoby podzielone tematycznie, wybór z dokumentacji wykonywanych od 2021 r.). Publikacja będzie zawierać inwentaryzacje architektoniczne wybranych obiektów, opisy architektoniczne oraz dokumentację zdjęciową. W tomie albumu znajdzie się wybór obiektów według określonej kategorii (np. zabytki architektury drewnianej, kościoły barokowe), opublikowane materiały będą prezentować aktualny standard dokumentacji cyfrowej danej grupy obiektów. Poza tym publikacja będzie miała wartość promocyjno-upowszechniającą.

Zadanie 3.1.1 Wsparcie procesu tworzenia gminnych programów opieki nad zabytkami

15 przez samorządy lokalne, którego prawidłowe sporządzenie i wdrożenie może poprawić funkcjonowanie systemu. Dotyczy to wielu aspektów związanych z ochroną zabytków i zarządzaniem dziedzictwem kulturowym, m.in. poprawy stanu zabytków, ich właściwego użytkowania i współczesnego wykorzystania, harmonijnego kształtowania przestrzeni historycznych, kwestii finansowych, kreowania rozwoju lokalnego (i regionalnego) na podstawie dziedzictwa kulturowego (materialnego i niematerialnego). W ramach projektu samorządy lokalne otrzymają konkretne merytoryczne wsparcie, które ułatwi sporządzanie gminnych programów opieki nad zabytkami, czyli wywiązanie się z ustawowego obowiązku (do tej pory realizacja obowiązku jest niska, w świetle badań GUS z 2023 r. tylko 40 % gmin ma obowiązujące programy). Merytoryczne wsparcie będzie miało formę poradnika oraz trzech modelowych (przykładowych) gminnych programów opieki nad zabytkami. Dotychczasowy Poradnik wymaga pilnej i poważnej aktualizacji – w świetle doświadczenia NID z przeprowadzonego konkursu „Samorząd dla Dziedzictwa”. Co istotne, obecny poradnik opracowano w 2008 r. i nie uwzględnia on zmian prawnych oraz tematu aktualnych zagrożeń wynikających ze zmian klimatycznych oraz ewentualnego konfliktu zbrojnego. Poradnik oraz modelowe gminne programy wraz z materiałami instruktażowymi/szkoleniowymi będą propagowane w skali ogólnopolskiej, wraz z niezbędnym wsparciem szkoleniowym. Przyczynimy się w ten sposób do lepszego rozumienia przez samorządy znaczenia dziedzictwa kulturowego jako istotnego potencjału rozwojowego, a gminnego programu jako dokumentu strategicznego w zakresie ochrony i zarządzania dziedzictwem. Przygotowane materiały będą uwzględniały zmiany wynikające z nowelizacji ustawy o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym. W projekcie przewiduje się następujące zadania i działania: • powołanie interdyscyplinarnego zespołu; • sporządzenie konspektu poradnika dotyczącego opracowania gminnych programów opieki nad zabytkami. Wykonanie konspektu zostanie poprzedzone oceną aktualności treści zawartych w poradniku metodycznym z 2008 r. oraz analizami m.in. struktury i zawartości oraz metodyki sporządzania gminnych programów z ostatnich lat. W pracach nad poradnikiem wykorzystane zostaną doświadczenia, wnioski i rekomendacje z badań społecznych (m.in. GUS, a także badania NID i UJ) oraz wynikające z przeprowadzonych trzech edycji konkursu „Samorząd dla Dziedzictwa”. Zostaną również uwzględnione dotychczasowe opracowania gminnych programów o wysokim poziomie merytorycznym oraz doświadczenia wybranych samorządów. Zostaną przeprowadzone konsultacje z samorządami dotyczące proponowanych zmian w metodyce sporządzania gminnych programów ich zawartości oraz sposobów wdrażania; • opracowanie modelowych (przykładowych) gminnych programów opieki nad zabytkami: ‒ program dla dużej lub średniej gminy miejskiej (liczącej co najmniej 50 tys. mieszkańców), ‒ program dla małej gminy miejskiej (liczącej poniżej 50 tys. mieszkańców), ‒ program dla gminy miejsko-wiejskiej lub wiejskiej; • przeprowadzenie cyklu szkoleń dotyczących opracowania i wdrażania gminnych programów opieki nad zabytkami, skierowanych do przedstawicieli samorządów lokalnych (oraz zainteresowanych autorów i firm sporządzających tego typu dokumentacje). Szkolenia przeprowadzone zostaną na podstawie wykonanych wcześniej modelowych opracowań/dokumentacji oraz zgodnie z proponowanymi w poradniku metodami, standardami, procedurami ‒ szkolenia online, przeprowadzone dla każdego województwa (we współpracy z urzędami marszałkowskimi), planuje się łączenie mniejszych województw w grupy; • ostateczną redakcję i elektroniczną publikację poradnika dotyczącego tworzenia gminnego programu opieki nad zabytkami jako dokumentu strategicznego w zakresie ochrony i zarządzania dziedzictwem. Poradnik ma mieć charakter standardu dokumentacji.

16

Zadanie 3.2.1 Wsparcie służb mundurowych oraz organów wymiaru sprawiedliwości w sprawach dotyczących przestępczości przeciwko zabytkom

17

18

Tabela 2. Budżet z podziałem na cele i zadania

Opracowanie: DOZ 19

WDRAŻANIE KRAJOWEGO PROGRAMU Wdrażanie Krajowego programu 2023–2026 zakłada ścisłą współpracę GKZ (działającego w imieniu ministra właściwego do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego) i DOZ z WKZ oraz NID i innymi podmiotami wdrażającymi Krajowy program 2023–2026. W sytuacji gdy realizacja wymienionych w Krajowym programie 2023–2026 zadań będzie wymagała zaangażowania innych podmiotów: organów administracji publicznej, państwowych lub samorządowych instytucji kultury, organizacji pozarządowych (NGO’s), wówczas zostaną one włączone do jego realizacji na zasadzie porozumień zawieranych po rozpoczęciu realizacji programu. Założeniem przyjętym dla Krajowego programu 2023–2026 jest jego implementacja na obszarze całego kraju pod kierunkiem i nadzorem GKZ, jednak zadania Krajowego programu 2023–2026 będą realizowane na obszarze właściwym dla ich charakteru. Z tego względu rozwiązania systemowe wspierające ochronę zabytków i opiekę nad nimi w Polsce zostaną zaprojektowane przede wszystkim na poziomie centralnym. Weryfikacja bieżąca realizacji zadań będzie realizowana przez DOZ w kwartalnych okresach sprawozdawczych oraz oceniana merytorycznie po wykonaniu każdego kamienia milowego w zadaniu i całościowo po zrealizowaniu zadania. Wdrażanie Krajowego programu 2023–2026 Realizacja Krajowego programu 2023–2026 będzie prowadzona na kilku wzajemnie powiązanych i uzupełniających się poziomach: Rada Ministrów ‒ I poziom Rada Ministrów rozpatruje i przyjmuje sprawozdania z realizacji Krajowego Programu 2023–2026. Generalny Konserwator Zabytków ‒ II poziom GKZ, działający z upoważnienia i w porozumieniu z ministrem właściwym do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego, koordynuje realizację Krajowego programu 2023–20261. Tym samym GKZ: − wyznacza terminy i tematy spotkań z udziałem ekspertów, instytucji i podmiotów zaangażowanych w realizację Programu; − akceptuje proponowane rozwiązania związane z wdrażaniem Krajowego programu; 1 Zarządzenie Ministra Kultury I Dziedzictwa Narodowego z dnia 2 marca 2022 r. w sprawie podziału czynności pomiędzy ministra, sekretarzy stanu, podsekretarza stanu i dyrektora generalnego w Ministerstwie Kultury i Dziedzictwa Narodowego (Dz. Urz. MKiDN.2022.13). 20 − przyjmuje sprawozdania z realizacji Krajowego programu oraz przedstawia je do akceptacji Ministrowi Kultury i Dziedzictwa Narodowego, który następnie przedkłada je Radzie Ministrów; − w razie konieczności przygotowuje aktualizację Krajowego programu 2023–2026, występuje o jej akceptację do Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego, który następnie przedkłada ją Radzie Ministrów. Zespół MKiDN ds. Krajowego programu przy Departamencie Ochrony Zabytków ‒ III poziom W MKiDN, w terminie miesiąca od przyjęcia Krajowego Programu 2023–2026 przez Radę Ministrów, zostanie wskazany zespół odpowiedzialny za koordynację realizacji Krajowego Programu 2023–2026. Pracami Zespołu będzie kierował Dyrektor DOZ. Zespół będzie bezpośrednio podlegał Generalnemu Konserwatorowi Zabytków, zgodnie z podziałem kompetencji w MKiDN między Ministrem, sekretarzami stanu, podsekretarzem stanu i dyrektorem generalnym2. Zespół MKiDN ds. Krajowego programu przy DOZ odpowiada za: − bieżące raportowanie GKZ postępu prac związanych z wdrażaniem Krajowego programu 2023–2026; − przedstawianie informacji o stanie realizacji Krajowego programu 2023–2026 na potrzeby Rady ds. Ochrony Zabytków działającej przy ministrze właściwym do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego oraz organów opiniodawczo-doradczych działających przy GKZ; − zasięganie opinii Rady ds. Ochrony Zabytków dotyczącej realizacji Krajowego programu 2023-2026 (w tym przede wszystkim odnośnie do sprawozdań z wdrażania oraz rekomendacji dla kierunków działania Krajowego programu na lata 2027‒2030); − tworzenie, w razie potrzeby, doraźnych zespołów eksperckich w celu wypracowania rekomendacji i rozwiązań do realizacji wybranych zadań Krajowego programu 2023–2026; − współpracę z NID w zakresie wdrażania Krajowego programu 2023–2026; − nadzór nad działalnością NID w zakresie wdrażania Krajowego programu 2023–2026; − zapobieganie występowaniu odstępstw w realizacji Krajowego programu 2023–2026 względem założeń przyjętych w programie; − monitorowanie i ewaluację Krajowego programu 2023–2026 przy współpracy pozostałych podmiotów odpowiedzialnych za realizację poszczególnych zadań; − opracowywanie i przedkładanie sprawozdań z realizacji Krajowego programu 2023–2026 do zaopiniowania przez Radę ds. Ochrony Zabytków oraz do akceptacji GKZ; − współpracę z NID w zakresie przygotowania rocznych sprawozdań z wdrażania Krajowego programu 2023–2026, jako element sprawozdawczości MKiDN z wykonania budżetu za dany rok; − komunikację z Zespołem MKiDN odpowiedzialnym za wdrażanie SRKS, w tym za współpracę z NID w zakresie dotyczącym przygotowania rocznych sprawozdań z wdrażania Krajowego programu, stanowiących element sprawozdawczości z realizacji SRKS. 2 Ibidem. 21 NID, instytucja wdrażająca Krajowy program ‒ IV poziom NID3, państwowa instytucja kultury wpisana do rejestru instytucji kultury prowadzonego przez ministra właściwego do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego4. NID odpowiada za: − przygotowanie, monitoring, realizację i ewaluację zadań w Krajowym programie 2023–2026, przypisanych do realizacji NID; 3 Instytut działa na podstawie: ustawy z dnia 25 października 1991 r. o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej (Dz. U. z 2012 r. poz. 406 oraz z 2014 r. poz. 423), u.o.z. oraz zarządzenia nr 28 Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 3 października 2006 r. w sprawie połączenia instytucji kultury — Krajowego Ośrodka Badań i Dokumentacji Zabytków i Ośrodka Ochrony Dziedzictwa Archeologicznego oraz utworzenia Krajowego Ośrodka Badań i Dokumentacji Zabytków (Dz. Urz. MKiDN Nr 6, poz. 50), zarządzenia nr 32 Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 23 grudnia 2010 r. w sprawie zmiany nazwy i zakresu działania Krajowego Ośrodka Badań i Dokumentacji Zabytków (Dz. Urz. MKiDN Nr 6, poz. 58), zarządzenia nr 28 Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 24 maja 2011 r. zmieniającego zarządzenie w sprawie zmiany nazwy i zakresu działania Krajowego Ośrodka Badań i Dokumentacji Zabytków (Dz. Urz. MKiDN Nr 4, poz. 34), zarządzenia Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 13 listopada 2013 r. zmieniającego zarządzenie w sprawie zmiany nazwy i zakresu działania Narodowego Instytutu Dziedzictwa (Dz. Urz. MKiDN poz. 45), zarządzenia Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 23 stycznia 2014 r. zmieniającego zarządzenie w sprawie zmiany nazwy i zakresu działania Narodowego Instytut Dziedzictwa (Dz. Urz. MKiDN, poz. 1) oraz statutu, stanowiącego załącznik do zarządzenia Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 30 stycznia 2020 r. w sprawie nadania statutu Narodowemu Instytutowi Dziedzictwa (Dz. Urz. MKiDN 2020, poz. 5), zarządzenia Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 17 maja 2024 roku opublikowanego w Dzienniku Urzędowym Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego w dniu 20 maja 2024 roku, pod pozycją 58, zmienionym zarządzeniem Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 31 maja 2024 roku, opublikowanym w Dzienniku Urzędowym Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego w dniu 31 maja 2024 roku, pod pozycją 67 z dniem 10 czerwca 2024 r. dokonuje się połączenia państwowych instytucji kultury: Narodowego Instytutu Dziedzictwa i Narodowego Instytutu Konserwacji Zabytków. 4

1. Do zadań Instytutu należy w szczególności: 1) tworzenie i upowszechnianie standardów dokumentacji, badania, konserwacji i digitalizacji zabytków ruchomych, nieruchomych i archeologicznych; 2) włączanie się na wniosek Ministra lub Generalnego Konserwatora Zabytków w proces ewaluacji i doskonalenia systemu ochrony i opieki nad zabytkami oraz w proces ochrony dziedzictwa niematerialnego; 3) wydawanie opinii i ekspertyz dotyczących działań przy zabytkach na rzecz organów administracji publicznej; 4) monitorowanie i analizowanie zagrożeń dla dziedzictwa kulturowego oraz wypracowywanie metod przeciwdziałania tym zagrożeniom, w tym w szczególności obiektów z Listy dziedzictwa światowego i uznanych za pomniki historii; 5) publikowanie i upowszechnianie wydawnictw z zakresu ochrony dziedzictwa kulturowego i opieki nad nim; 6) realizacja specjalistycznych programów szkoleniowych i informacyjnych na rzecz służb konserwatorskich i środowisk związanych z opieką nad zabytkami; 7) podejmowanie współpracy z właścicielami i zarządcami zabytków na rzecz właściwego zarządzania zasobem dziedzictwa kulturowego oraz promowanie zasad opieki nad zabytkami; 8) realizacja programów i kampanii społecznych w zakresie promowania dziedzictwa kulturowego i jego wartości, a także idei ochrony zabytków i opieki nad zabytkami; 9) realizacja programów edukacyjnych i podejmowanie współpracy na polu edukacji społecznej na rzecz ochrony i opieki nad dziedzictwem materialnym i niematerialnym; 10) podejmowanie współpracy na rzecz wzrostu społecznego zaangażowania w system identyfikacji i ochrony dziedzictwa kulturowego; 11) gromadzenie, opracowywanie, archiwizowanie i udostępnianie wiedzy o stanie zachowania i wartościach zasobu dziedzictwa kulturowego, w tym także zbiorów naukowych związanych z ochroną tego dziedzictwa; 12) gromadzenie i zarządzanie zasobem dokumentacji rejestru zabytków i Krajowej Ewidencji Zabytków, a także ewidencjonowanie badań archeologicznych prowadzonych na terenie kraju; 13) prowadzenie i rozwój ogólnopolskiego, cyfrowego systemu gromadzenia i udostępniania danych o dziedzictwie kulturowym, w tym danych geolokalizacyjnych; 14) koordynowanie realizacji procedury występowania z wnioskiem do Ministra o uznanie przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej zabytku nieruchomego za pomnik historii; 15) realizacja w zakresie powierzonym przez Ministra zadań wynikających z porozumień, konwencji i innych dokumentów ratyfikowanych przez Polskę, związanych z ochroną i opieką nad dziedzictwem materialnym i niematerialnym; 16) prowadzenie w porozumieniu z Ministrem współpracy międzynarodowej w zakresie ochrony i opieki nad dziedzictwem kulturowym; 17) organizowanie i prowadzenie innych prac związanych z ochroną dziedzictwa kulturowego na zlecenie Ministra lub Generalnego Konserwatora Zabytków. 22 − udział w procesach monitoringu i ewaluacji Krajowego programu 2023–2026, koordynowanych przez Zespół MKiDN ds. Krajowego programu przy DOZ; − podejmowanie współpracy z innymi podmiotami w ramach realizacji zadań Krajowego programu 2023–2026, w tym: organizacjami pozarządowymi, państwowymi i samorządowymi instytucjami kultury oraz WKZ; − podejmowanie współpracy z doraźnymi zespołami eksperckimi powoływanymi w ramach realizacji Krajowego programu 2023–2026; − sporządzanie rocznych, lub w innym terminie na wniosek MKiDN, sprawozdań z realizacji Krajowego programu 2023–2026 wraz z rekomendacjami i niezbędnymi podsumowaniami, z uwzględnieniem pomiaru i sprawozdawczości wskaźników wskazanych dla poszczególnych zadań Krajowego programu 2023–2026; − opracowywanie i przedkładanie Zespołowi MKiDN ds. Krajowego programu przy DOZ sprawozdań z realizacji zadań przypisanych NID w Krajowym programie 2023–2026; − uzgadnianie brzmienia sprawozdań opracowywanych przez Zespół MKiDN ds. Krajowego programu przy DOZ w zakresie dotyczącym zadań przypisanych w Krajowym programie 2023–2026; − zapobieganie występowaniu odstępstw w realizacji zadań Krajowego programu 2023–2026 względem założeń przyjętych w Krajowym programie 2023–2026 w odniesieniu do działań przypisanych NID; − przedstawianie propozycji ewentualnych koniecznych działań naprawczych Zespołowi MKiDN ds. Krajowego programu przy DOZ, a po ich akceptacji przez GKZ podejmowanie działań naprawczych, w sytuacji problemów w realizacji Krajowego programu 2023–026; − przeprowadzanie analiz i opracowanie propozycji korekt do przygotowywanej przez GKZ aktualizacji Krajowego programu 2023–2026 w zakresie działań realizowanych przez NID wraz z uzasadnieniem potrzeby wprowadzenia korekty lub aktualizacji. 23 HARMONOGRAM WDRAŻANIA KRAJOWEGO PROGRAMU 2023–2026 Harmonogram, ze względu na połączenie instytucji NID i NIKZ, został przesunięty na III–IV kwartał 2025 r. i cały 2026 r. Tabela nr 3. Harmonogram wdrażania Krajowego Programu 2023–2026.

Opracowanie: DOZ 24 WSKAŹNIKI STOPNIA REALIZACJI ZADAŃ KRAJOWEGO PROGRAMU Ocena wykonania poszczególnych zadań dokonywana jest w skali czterostopniowej. Wykonanie 100 % zadania przyjmuje wartość 1 punktu, wykonanie 75 %‒99 % zadania to 0,75 punktu, wykonanie zadania w mniejszym stopniu, ale nie mniej niż w 50 %, to 0,5 punktu, wykonanie 49 % i mniej przyjmuje wartość 0. Wskaźnik realizacji programu to suma wykonania poszczególnych zadań wyrażona w procentach. Ocenie procentowej podlegają wskaźniki każdego kamienia milowego, które mają przełożenie na parametry ilościowe – np. jedna publikacja, dwa szkolenia, w których uczestniczy łącznie 100 osób, jedna konferencja z udziałem 100 osób itp. W przypadku zadania, którego kamieniami milowymi są: wydanie jednej publikacji, uczestnictwo w dwóch szkoleniach łącznie 100 osób, wykonanie zadania w sytuacji wydania jednej publikacji oraz przeszkolenia 70 osób wyniesie 85 %, co będzie oznaczało przyznanie 0,75 punktu w ramach oceny wykonania zadania. Tabela nr 4. Wskaźniki stopnia realizacji zadań Krajowego Programu 2023–2026.

25

26

MONITOROWANIE KRAJOWEGO PROGRAMU W ramach monitoringu analizowana będzie zgodność realizacji zadań z harmonogramem oraz skuteczność ich realizacji. Filarami monitoringu Krajowego programu 2023–2026 będą cztery roczne sprawozdania sporządzone przez Zespół MKiDN ds. Krajowego programu przy DOZ przy współpracy instytucji realizujących, zawierające m.in. informacje, czy wszystkie zaplanowane na dany rok zadania zostały zrealizowane oraz czy założone rezultaty tych zadań zostały w pełni osiągnięte. W przypadku pojawienia się opóźnień lub niepełnego osiągnięcia rezultatów w ramach poszczególnych zadań ocenione zostanie ryzyko niepełnej realizacji celów programu oraz zarekomendowane będą adekwatne działania naprawcze. Podstawą sporządzenia rocznego sprawozdania będą robocze raporty kwartalne, natomiast rezultaty bieżącego monitoringu powinny być omawiane na roboczych spotkaniach Zespołu MKiDN ds. Krajowego programu przy DOZ z udziałem przedstawicieli instytucji realizującej zadania Krajowego programu 2023–2026. Krajowy program 2023–2026 podlega corocznej sprawozdawczości na potrzeby Rady Ministrów, zgodnie z przepisami ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych (Dz. U. z 2025 r. poz. 1483, z późn. zm.). Dodatkowo, zgodnie z art. 86 pkt 2 u.o.z. minister właściwy do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego będzie przedstawiał Radzie Ministrów, co dwa lata, sprawozdanie z realizacji zadań wynikających z Krajowego programu 2023–2026. EWALUACJA Ewaluacja programu zostanie przeprowadzona w ostatnim roku jego realizacji. Umiejscowienie badania ewaluacyjnego w ¾ okresu realizacji przedsięwzięcia ma umożliwić uwzględnienie jego wyników w procesie konstruowania oraz wdrażania następnej edycji Krajowego programu, tj. na lata 2027–2030. Podmiotem odpowiedzialnym za przeprowadzenie ewaluacji Krajowego programu 2023–2026 będzie MKiDN. Wykonanie badania może zostać zlecone podmiotowi zewnętrznemu. 7. ZARZĄDZANIE RYZYKIEM Wykonanie Krajowego Programu 2023–2026 powoduje powstanie możliwości wystąpienia różnorodnych ryzyk utrudniających lub uniemożliwiających jego realizację. Metodą 27 przeciwdziałania ich wystąpieniu lub zminimalizowania ich skutków jest podejmowanie działań z zakresu zarządzania ryzykiem. Podstawowym wymiarem tego procesu jest stworzenie kompetentnej grupy ekspertów odpowiedzialnej za wykonanie Krajowego programu. Konieczne będzie utworzenie zespołu zarządzającego Krajowym programem 2023–2026, którego członkowie będą mieli doświadczenie w zarządzaniu projektami w środowisku interdyscyplinarnym, przy wykorzystaniu wielu technik oraz instrumentów z zakresu zarządzania publicznego. Właściwy dobór grupy specjalistów realizujących program i utworzenie zespołu zarządzającego pozwoli na podjęcie w ramach współpracy następujących działań: • określenie celu zarządzania ryzykiem, • określenie występujących ryzyk, • ocenę ryzyk, • wybór właściwej metody zarządzania ryzykiem, • monitorowanie. 8. SPIS RYCIN Ryc. 1. Cele Zrównoważonego Rozwoju – Agenda ONZ na rzecz zrównoważonego rozwoju 2030. 9. SPIS TABEL Tabela nr 1. Schemat podziału zadań ‒ kierunki rozwoju. Tabela nr 2. Budżet z podziałem na cele i zadania. Tabela nr 3. Harmonogram wdrażania Krajowego Programu 2023‒2026. Tabela nr 4. Wskaźniki stopnia realizacji zadań. 10. WYKAZ ANEKSÓW Aneks nr 1 – Diagnoza Aneks nr 2 – Relacja z dokumentami strategicznymi Aneks nr 3 – Załączniki 28 ANEKS NR 1 – DIAGNOZA OBSZAR 1. ORGANIZACJA I ZADANIA ORGANÓW OCHRONY ZABYTKÓW W POLSCE SYSTEM OCHRONY ZABYTKÓW W POLSCE System ochrony zabytków w Polsce ma swoje korzenie w wydanym w 1918 r. dekrecie Rady Regencyjnej Królestwa Polskiego z dnia 31 października o opiece nad zabytkami sztuki i kultury (Dziennik Praw Państwa Polskiego z 1918 r. Nr 16, poz. 36). Na jego mocy (art. 1) „Wszelkie zabytki kultury i sztuki, znajdujące się w granicach Państwa Polskiego, wpisane do inwentarza zabytków sztuki i kultury, podlegają opiece prawa [...]”, wszelkie działania związane ze sprawowaniem opieki zaś należą do (art. 3) „[...] konserwatorów zabytków sztuki i kultury, mianowanych przez Ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego”. System ochrony zabytków w Polsce – funkcjonujący w okresie międzywojennym – został ostatecznie ukształtowany przepisami rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 6 marca o opiece nad zabytkami, wydanego w 1928 r. (Dz. U. poz. 265, z późn. zm.5). Na jego mocy utworzono funkcjonujący do dziś rejestr zabytków (art. 4) „Władze konserwatorskie pierwszej instancji prowadzą rejestr zabytków. Sposób prowadzenia rejestru określało rozporządzenie Ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego.”. Dział drugi wspomnianego rozporządzenia określał strukturę i organizację organów opieki nad zabytkami6, przyznając obowiązki w tym zakresie administracji państwowej. W 1962 r. dokonano istotnej zmiany w obowiązującym systemie ochrony zabytków w Polsce, wprowadzając w życie ustawę z dnia 15 lutego 1962 r. o ochronie dóbr kultury (Dz. U. z 1999 r. poz. 1150, z późn. zm.7). Tą ustawą wprowadzono pojęcie „ochrona zabytków”, jako wyłączną kompetencję państwa8. Ustawa łączyła w sobie przepisy dotyczące ochrony zabytków z przepisami dotyczącymi organizacji i działalności muzealnej. Obecnie całokształt problematyki dotyczącej ochrony zabytków w Polsce reguluje ustawa o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami. Zasadniczymi zmianami wprowadzonymi tą ustawą są: ‒ rozróżnienie ochrony zabytków (działania administracyjne) od opieki nad zabytkami (działania właścicielskie), ‒ wprowadzenie definicji zabytku, którym mogą być wszelkie obiekty i przedmioty spełniające legalną definicję. 5 Zmiany wymienionego rozporządzenia zostały ogłoszone w Dz. U. z 1933 r. poz. 62 i 599, z 1934 r. poz. 976, z 1946 r. poz. 99 oraz z 1949 r. poz. 180. 6 Obecna struktura odpowiada zasadniczo ówczesnym założeniom. 7 Zmiany tekstu jednolitego wymienionej ustawy zostały ogłoszone w Dz. U. z 2000 r. poz. 1268, z 2002 r. poz. 253 i 984 oraz z 2003 r. poz. 717. 8 Wszystkie wcześniejsze akty prawne określały tę sferę mianem „opieki nad zabytkami”. 29 Obecnie obowiązująca ustawa (wraz z aktami wykonawczymi) reguluje kwestie związane z: • formami i sposobami ochrony zabytków, • zagospodarowaniem zabytków, prowadzeniem badań, prac i robót oraz podejmowaniem innych działań przy zabytkach, • nadzorem konserwatorskim, • wywozem zabytków za granicę, • zasadami finansowania opieki nad zabytkami, • Krajowym rejestrem utraconych dóbr kultury, • Krajowym programem ochrony zabytków i opieki nad zabytkami oraz ochroną zabytków na wypadek konfliktu zbrojnego i sytuacji kryzysowych, • organizacją organów ochrony zabytków, • społecznymi opiekunami zabytków, • przepisami karnymi. ROLA I ZNACZENIE UMÓW MIĘDZYNARODOWYCH W ZAKRESIE OCHRONY ZABYTKÓW Umowy międzynarodowe ratyfikowane i opublikowane w Dzienniku Ustaw RP należą do źródeł prawa powszechnie obowiązującego, co oznacza, że stają się źródłem praw i obowiązków konkretnych adresatów w krajowym porządku prawnym. Obowiązek ich przestrzegania dotyczy zarówno wszystkich organów administracji publicznej, jak i obywateli. Ratyfikowane umowy międzynarodowe, zwłaszcza Konwencje UNESCO oraz Rady Europy w dziedzinie kultury, wskazują cele i zadania, do realizacji których zostaliśmy zobowiązani wobec całej społeczności międzynarodowej. Determinują one kierunki działań podejmowanych przez administrację w ramach Krajowego programu. Podstawowe znaczenie dla formułowania celów i kierunków działania w ochronie zabytków mają ratyfikowane przez Polskę konwencje międzynarodowe dotyczące ochrony zabytków. Wśród konwencji UNESCO są to: • Konwencja o ochronie dóbr kulturalnych w razie konfliktu zbrojnego wraz z Regulaminem wykonawczym do tej Konwencji oraz Protokół o ochronie dóbr kulturalnych w razie konfliktu zbrojnego, podpisane w Hadze dnia 14 maja 1954 r. (Dz. U. z 1957 r. poz. 212) oraz Drugi Protokół sporządzony w Hadze dnia 26 marca 1999 r. do Konwencji o ochronie dóbr kulturalnych w razie konfliktu zbrojnego, podpisanej w Hadze dnia 14 maja 1954 r. (Dz. U. z 2012 r. poz. 248); • Konwencja dotycząca środków zmierzających do zakazu i zapobiegania nielegalnemu przywozowi, wywozowi i przenoszeniu własności dóbr kultury, sporządzona w Paryżu 17 listopada 1970 r. (Dz. U. z 1974 r. poz. 106); • Konwencja w sprawie ochrony światowego dziedzictwa kulturalnego i naturalnego, przyjęta w Paryżu dnia 16 listopada 1972 r. przez Konferencję Generalną Organizacji Narodów Zjednoczonych dla Wychowania, Nauki i Kultury na jej siedemnastej sesji (Dz. U. z 1976 r. poz. 190); • Konwencja UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego, sporządzona w Paryżu dnia 17 października 2003 r. (Dz. U. z 2011 r. poz. 1018), 30 • Konwencja UNESCO w sprawie ochrony i promowania różnorodności form wyrazu kulturowego, sporządzona w Paryżu dnia 20 października 2005 r. (Dz. U. z 2007 r.); • Konwencja o ochronie podwodnego dziedzictwa kulturowego, przyjęta w Paryżu dnia 2 listopada 2001 r. (Dz. U. z 2021 r. poz. 1302). Do ratyfikowanych Konwencji Rady Europy należą: • Europejska konwencja o ochronie dziedzictwa archeologicznego (poprawiona), sporządzona w La Valetta dnia 16 stycznia 1992 r. (Dz. U. z 1996 r. poz. 564); • Konwencja o ochronie dziedzictwa architektonicznego Europy, sporządzona w Grenadzie dnia 3 października 1985 r. (Dz. U. z 2012 r. poz. 210); • Europejska Konwencja Krajobrazowa, sporządzona we Florencji dnia 20 października 2000 r. (Dz. U. z 2006 r. poz. 98); • Konwencja ramowa Rady Europy o wartości dziedzictwa kulturowego dla społeczeństwa, sporządzona w Faro dnia 27 października 2005 r. (Dz. U. z 2023 r.). Aktualnym wyzwaniem administracji jest ocena efektywności wdrożenia poszczególnych obowiązków wynikających z wyżej wymienionej Konwencji do polskiego porządku prawnego. Bardzo poważne wątpliwości budzi szczególnie sposób ochrony zabytków ruchomych, zwłaszcza w świetle Konwencji haskiej (1954), która wymaga podejmowania określonych działań inwentaryzacyjnych oraz przygotowywania planów ochrony na wypadek konfliktu zbrojnego, oraz Konwencji w sprawie środków zmierzających do zakazu i zapobiegania nielegalnemu przywozowi, wywozowi i przenoszeniu własności dóbr kultury (1970), która dotyczy ukształtowania systemu kontroli wywozu zabytków za granicę oraz determinuje funkcję zabytków ruchomych. Oprócz ratyfikowanych umów międzynarodowych, zgodnie z zasadą pierwszeństwa regulacji zawartych w ratyfikowanych przez Polskę umowach międzynarodowych, na określenie celów i kierunków działań w obszarze ochrony zabytków pośrednio wpływ mają również akty o charakterze zaleceń. Należy mieć na względzie zwłaszcza bogaty dorobek UNESCO. Ważnymi źródłami standardów są m.in.: • Rekomendacja w sprawie ochrony piękna i charakteru krajobrazów oraz miejsc (1962); • Rekomendacja dotycząca ochrony dóbr kultury zagrożonych przez prace publiczne lub prywatne (1968); • Rekomendacja dotycząca ochrony dziedzictwa kulturowego i naturalnego na poziomie narodowym (1972); • Rekomendacja w sprawie ochrony i współczesnego znaczenia miejsc historycznych (1976); • Rekomendacja dotycząca ochrony zespołów zabytkowych i tradycyjnych oraz ich roli w życiu współczesnym, tzw. „Rekomendacje Warszawskie” (1976); • Rekomendacja w sprawie ochrony kultury tradycyjnej i folkloru (1989); • Rekomendacja w sprawie historycznego krajobrazu miejskiego (2011). 31 Niezwykle ważnym dokumentem, w którym określone zostały poglądy społeczności międzynarodowej na temat sposobu ochrony miast historycznych, w tym tzw. podejścia krajobrazowego w tej ochronie, jest Rekomendacja w sprawie historycznego krajobrazu miejskiego (20119). Rekomendacja ta wprowadza pojęcie „podejście krajobrazowe”, które jest stosowane w celu rozpoznania, ochrony i zarządzania w odniesieniu do obszarów historycznych, przez uwzględnienie współzależności form materialnych, organizacji przestrzennej i powiązań, cech przyrodniczych i kontekstu, a także wartości społecznych, kulturowych i ekonomicznych. Istotą nowego sposobu ochrony wskazanej przez UNESCO w tej rekomendacji powinno być więc wykorzystanie dziedzictwa jako potencjału prorozwojowego, zakorzenionego w harmonijnej i zrównoważonej relacji między środowiskiem miejskim a przyrodniczym oraz między potrzebami obecnych i przyszłych pokoleń a spuścizną przeszłości. ORGANY OCHRONY ZABYTKÓW W POLSCE – ZADANIA I KOMPETENCJE Organami ochrony zabytków są, zgodnie z art. 89 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, minister właściwy do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego oraz wojewodowie. Organem pierwszej instancji jest WKZ, a organem wyższego stopnia ‒ minister właściwy do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego w sprawach określonych w ustawie o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami oraz w przepisach odrębnych. MINISTER KULTURY I DZIEDZICTWA WOJEWODA NARODOWEGO GENERALNY WOJEWÓDZKI KONSERWATOR KONSERWATOR

WYSPECJALIZOWANE KONSERWATOR ZABYTKÓW NARODOWE INSTYTUCJE (gminny/miejski/powiatowy/powiatowo- KULTURY: -gminny/metropolitalny) NARODOWY INSTYTUT DZIEDZICTWA Ryc. 1. Organy ochrony zabytków w Polsce ‒ struktura. 9https://www.unesco.pl/fileadmin/user_upload/pdf/Rekomendacje/Zalecenie_w_sprawie_krajobrazu_miejski ego.pdf 32 Organ wyższego stopnia W imieniu ministra właściwego do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego zadania i kompetencje w zakresie ochrony zabytków wykonuje GKZ, który jest sekretarzem lub podsekretarzem stanu w urzędzie obsługującym ministra właściwego do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego10. GKZ realizuje przypisane mu zadania za pomocą DOZ. Wyspecjalizowanym podmiotem wspierającym działania GKZ w tym zakresie jest także NID oraz państwowe instytucje kultury właściwe w zakresie ochrony zabytków. Organ pierwszej instancji Zgodnie z treścią art. 93 u.o.z. organami pierwszej instancji są: • WKZ w sprawach określonych w u.o.z. i przepisach odrębnych, • dyrektor właściwego terytorialnie urzędu morskiego w sprawach, o których mowa w art. 36 ust. 2 i art. 48 u.o.z., • Dyrektor Biblioteki Narodowej w sprawach o wydawanie pozwoleń, określonych w art. 51 ust. 1 i 3 u.o.z., na wywóz zabytków będących materiałami bibliotecznymi za granicę. W imieniu wojewodów zadania i kompetencje w zakresie ochrony zabytków11 wykonują WKZ, powoływani i odwoływani przez wojewodę na wniosek lub za zgodą GKZ, którzy wchodzą w skład rządowej administracji zespolonej w województwie. WKZ kierują 16 WUOZ, z których większość ma siedziby w miastach – stolicach województw. W trzech przypadkach siedziby znajdują się w innych miastach: w województwie kujawsko- -pomorskim (Toruń, a nie Bydgoszcz), województwie lubuskim (Zielona Góra, a nie Gorzów Wielkopolski) i województwie podkarpackim (Przemyśl, a nie Rzeszów). W strukturach WUOZ funkcjonują 33 delegatury utworzone w byłych miastach wojewódzkich12. Dodatkowo utworzono delegatury w Sandomierzu, Ełku i Nowym Targu. Przekazywanie zadań z zakresu ochrony zabytków organu pierwszej instancji innym podmiotom Na podstawie art. 96 ust. 2 u.o.z. wojewoda, na wniosek WKZ, może powierzyć, w drodze porozumienia, prowadzenie niektórych spraw z zakresu swojej właściwości, w tym wydawanie decyzji administracyjnych, gminom i powiatom, a także związkom gmin i powiatów, położonym na terenie województwa związkom powiatowo-gminnym albo związkom metropolitalnym. Wojewoda na wniosek WKZ może powierzyć, w drodze porozumienia, prowadzenie niektórych spraw z zakresu swojej właściwości, w tym wydawanie decyzji administracyjnych, kierownikom instytucji kultury13. Przekazaniu nie mogą podlegać jedynie 10 Art. 90 ust. 1 u.o.z. 11 Art. 89 pkt 2 oraz art. 91 u.o.z. 12 Dotyczy miast, które w wyniku reformy administracyjnej przeprowadzonej w 1999 r. przestały być stolicami województw. 13 Zadania z zakresu ochrony zabytków realizowane przez organ pierwszej instancji przekazywane są na mocy stosownych porozumień w ogromnej większości jednostkom samorządu terytorialnego. W trzech przypadkach wybrane zadania przekazane na mocy porozumień realizują: Zamek Królewski na Wawelu, Muzeum Narodowe we Wrocławiu oraz Narodowy Instytut Dziedzictwa (art. 96 ust. 3 u.o.z.). 33 kwestie dotyczące prowadzenia rejestru zabytków i wojewódzkiej ewidencji zabytków, a także wydawania w tym zakresie decyzji administracyjnych14. O ile zakres kompetencji WKZ jest szczegółowo określony przepisami u.o.z., o tyle zakres kompetencji samorządowego (miejskiego lub powiatowego, powiatowo-gminnego, metropolitalnego) konserwatora zabytków jest uzależniony wyłącznie od treści zawartego porozumienia (z wyłączeniem kompetencji zastrzeżonych przepisami wyżej wymienionej ustawy dla WKZ). Przekazane kompetencje, którymi aktualnie dysponują samorządowi konserwatorzy zabytków, charakteryzują się znacznym zróżnicowaniem. Widoczne to jest także w zróżnicowaniu formalnego umocowania konserwatorów – od faktycznych miejskich i powiatowych konserwatorów zabytków, przez stanowiska do spraw ochrony zabytków, po zupełny brak stanowiska (kompetencje pozostają w rękach burmistrza lub prezydenta). Samorządowi konserwatorzy zabytków w różny sposób mogą się także wypowiadać w odniesieniu do nieruchomości stanowiących własność komunalną oraz inwestycji komunalnych. W części przypadków takie działania są wyłączone z ich kompetencji i pozostawione do decyzji właściwego WKZ, w większości przypadków jednak samorządowi konserwatorzy zabytków mogą w takich sytuacjach wydawać decyzje bez żadnych ograniczeń. Dowolność jest widoczna w sposobie powoływania samorządowych konserwatorów zabytków i stawianych im wymaganiach kompetencyjnych. Zdarzają się przypadki stawiania wymagań analogicznych do ustawowo przypisanych WKZ, a w części porozumień zawarto obowiązek uzgodnienia lub opiniowania przez WKZ kandydata na stanowisko samorządowego konserwatora zabytków. W części przypadków jednak wybór samorządowego konserwatora zabytków pozostaje wyłączną kompetencją burmistrza, prezydenta lub starosty. Działania organów pierwszej instancji Ważnym obszarem działania WKZ jest wydawanie decyzji, postanowień, uzgodnień, zaleceń, wytycznych itp., co wynika z realizacji przepisów m.in. niżej wymienionych aktów prawnych: • ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (Dz. U. z 2024 r. poz. 1292, z późn. zm.), • ustawy z dnia 27 marca 2003 r. o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym (Dz. U. z 2024 r. poz. 1130, z późn. zm.), • ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. – Prawo budowlane (Dz. U. z 2025 r. poz. 418, z późn. zm.), • ustawy z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody (Dz. U. z 2026 r. poz. 13), • ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. z 2024 r., z późn. zm.), • ustawy z dnia 3 lutego 1995 r. o ochronie gruntów rolnych i leśnych (Dz. U. z 2024 r.), • ustawy z dnia 28 września 1991 r. o lasach (Dz. U. z 2025 r. poz. 567, z późn. zm.), • ustawy z dnia 31 stycznia 1959 r. o cmentarzach i chowaniu zmarłych (Dz. U. z 2025 r.), • ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. z 2025 r. poz. 132, z późn. zm.), 14 Art. 96 ust. 4 u.o.z. 34 • ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2025 r. poz. 1691), • ustawy z dnia 21 marca 1991 r. o obszarach morskich Rzeczypospolitej Polskiej i administracji morskiej (Dz. U. z 2024 r. poz. 1125, z późn. zm.), • ustawy z dnia 18 września 2001 r. – Kodeks morski (Dz. U. z 2023 r. poz. 1309), • ustawy z dnia 17 października 2003 r. o wykonywaniu prac podwodnych (Dz. U. z 2021 r. poz. 612). ROLA SAMORZĄDU TERYTORIALNEGO W SYSTEMIE OCHRONY ZABYTKÓW W POLSCE Za realizację zadań związanych z ochroną zabytków odpowiedzialna jest zarówno administracja rządowa (WKZ oraz GKZ), jak i jednostki samorządu terytorialnego wszystkich szczebli. W świetle art. 7 ust. 1 pkt 9 ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (Dz. U. z 2025 r. poz. 1153, z późn. zm.) do zadań własnych gminy należą sprawy kultury, w tym bibliotek gminnych i innych instytucji kultury oraz ochrony zabytków i opieki nad zabytkami. Art. 4 ust. 1 pkt 7 ustawy z dnia 5 czerwca 1998 r. o samorządzie powiatowym (Dz. U. z 2025 r. poz. 1684) stanowi, że powiat wykonuje zadania publiczne o charakterze publicznym w zakresie kultury oraz ochrony zabytków i opieki nad zabytkami. Samorząd województwa wykonuje zadania o charakterze wojewódzkim, w tym zwłaszcza na podstawie art. 14 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 5 czerwca 1998 r. o samorządzie województwa (Dz. U. z 2025 r. poz. 581, z późn. zm.) w zakresie „kultury oraz ochrony zabytków i opieki nad zabytkami”. Należy podkreślić, że art. 7 ust. 1 pkt 9 ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym, art. 4 ust. 1 pkt 7 ustawy z dnia 5 czerwca 1998 r. o samorządzie powiatowym oraz art. 14 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 5 czerwca 1998 r. o samorządzie województwa odnoszą się zarówno do ochrony zabytków, jak i opieki nad zabytkami, jednostki samorządu terytorialnego są bowiem właścicielem ok. 21 % zabytków nieruchomych i zobowiązane są do opieki nad nimi (art. 5 i art. 71 u.o.z.). Co więcej, to gminie przysługuje prawo pierwokupu w przypadku sprzedaży nieruchomości wpisanej do rejestru zabytków lub prawo użytkowania wieczystego takiej nieruchomości (art. 109 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami). W związku z tym z dniem 1 stycznia 1999 r. nie tylko zdecentralizowano zadania związane z ochroną zabytków, lecz także przekazano większość zabytków nieruchomych do zasobu samorządowego. Tym samym jednostki samorządu terytorialnego, działając w sferze dominium, na równi z pozostałymi właścicielami, zobowiązane są do dbałości o powierzone obiekty. Oprócz zadań własnych, o których mowa w art. 7 ust. 1 pkt 9 ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym, art. 4 ust. 1 pkt 7 ustawy z dnia 5 czerwca 1998 r. o samorządzie powiatowym oraz w art. 14 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 5 czerwca 1998 r. o samorządzie województwa, zgodnie z treścią ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami przekazano jednostkom samorządu terytorialnego znaczące kompetencje w zakresie realizacji zadań ochronnych. Jednostki te, wdrażając postanowienia programów opieki nad zabytkami, uzupełniają działania państwa w zakresie prawnej ochrony zabytków (art. 87): gminy dysponują kompetencjami dotyczącymi ustanowienia parku kulturowego, prowadzenia 35 gminnych ewidencji zabytków oraz wprowadzania ochrony konserwatorskiej w miejscowych planach zagospodarowania przestrzennego (art. 16–20). Szczególną rolę odgrywają tu programy opieki tworzone na wszystkich szczeblach samorządu terytorialnego, stanowiące bardzo istotny element zarządzania dziedzictwem kulturowym na danym obszarze. Następuje stopniowy wzrost liczby wykonywanych gminnych programów opieki nad zabytkami, choć nadal część gmin nie wywiązała się z obowiązku ich przyjęcia. OBSZAR 2. STAN ZACHOWANIA ZABYTKÓW W POLSCE – ROLA I ZNACZENIE FORM OCHRONY ZABYTKÓW ORAZ SYSTEMÓW INFORMACJI O ZABYTKACH POMNIKI HISTORII Pomnik historii jest objęty jedną z czterech ustawowych form ochrony zabytków (art. 7 u.o.z., Aneks nr 3). Zgodnie z intencją ustawodawcy pomnik historii ma stanowić najwyższą – prestiżową – formę ochrony zabytków. Zgodnie bowiem z treścią art. 15 ust. 1 u.o.z. to do wyłącznej kompetencji Prezydenta RP należy uznanie – w stosownym rozporządzeniu – zabytku za pomnik historii. Złożenie wniosku o uznanie za pomnik historii należy z kolei do wyłącznej kompetencji ministra właściwego do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego, którego rekomendacja może dotyczyć wyłącznie zabytków wpisanych do rejestru bądź będących parkiem kulturowym. Uznanie za pomnik historii jest w związku z tym szczególnym wyróżnieniem obiektów lub obszarów zabytkowych objętych już ustawowymi formami ochrony przez wpisanie do rejestru zabytków lub uznanie za park kulturowy, ze względu na ich wybitne znaczenie dla dziedzictwa kulturowego. Należy mieć na uwadze również to, że zabytki uznane za pomniki historii mogą być zgłaszane do wpisania na Listę Światowego Dziedzictwa Kulturalnego i Przyrodniczego UNESCO (art. 15 ust. 4 u.o.z.). W dniu 1 stycznia 2025 r. za pomniki historii uznane były 124 zabytki nieruchome. PARKI KULTUROWE Park kulturowy jest – zgodnie z treścią art. 7 u.o.z. – jedną z czterech form ochrony zabytków. Jest przy tym jedyną formą jednoznacznie wskazującą na ochronę krajobrazu kulturowego. Utworzenie parku kulturowego należy do kompetencji rady gminy, po zasięgnięciu opinii właściwego WKZ. Utworzenie parku kulturowego wiąże się ze spełnieniem przez jednostkę samorządu terytorialnego dodatkowych warunków: sporządzenia miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego dla obszaru parku oraz sporządzenia (w uzgodnieniu z właściwym WKZ) planu ochrony parku. Według obowiązującej ustawy każdy utworzony park kulturowy musi mieć jasno określone: nazwę, granice, sposób ochrony, a także zakazy i ograniczenia, które mogą dotyczyć np.: prowadzenia robót budowlanych oraz działalności przemysłowej, rolniczej, hodowlanej, handlowej lub usługowej; zmiany sposobu korzystania z zabytków nieruchomych; umieszczania tablic, napisów, ogłoszeń reklamowych i innych znaków niezwiązanych 36 z ochroną parku kulturowego, z wyjątkiem znaków drogowych i znaków związanych z ochroną porządku i bezpieczeństwa publicznego; składowania lub magazynowania odpadów. Celem ochrony parku kulturowego jest przestrzeń historycznie ukształtowana. Ma to być przestrzeń nie tylko z krajobrazem, lecz także z krajobrazem kulturowym o wyróżniających się widokowo terenach, ale o węższym zakresie desygnatów, tj. wyróżniających się krajobrazowo terenach z zabytkami nieruchomymi. W związku z dodatkowymi, przywołanymi wyżej, obowiązkami jednostki samorządu terytorialnego od wejścia w życie u.o.z. ustanowiły około 40 parków kulturowych. Szczegółowe uwarunkowania prawne ustanawiania parków kulturowych regulują przepisy art. 16 i art. 17 wyżej wymienionej ustawy. REJESTR ZABYTKÓW Rejestr zabytków został sporządzony na mocy przepisów rozporządzenia Prezydenta RP z dnia 6 marca 1928 r. o opiece nad zabytkami15. W ten sposób przyjęto, że administracja państwowa bierze na siebie obowiązek opieki nad wyodrębnionym zbiorem zabytków przez system nakazów i zakazów regulujących wszelkie działania, jakie mogą być w tym zabytku prowadzone. Na mocy decyzji wpisującej zabytek do wspomnianego wyżej rejestru obiekt uznawano za zabytkowy. Zgodnie z takim podejściem tylko obiekty wpisane do rejestru zabytków były definiowane jako zabytki16. Kolejne akty prawne regulujące zasady ochrony zabytków w Polsce uznawały rejestr jako podstawowe narzędzie ochrony zabytków w Polsce17, wprowadzając jedynie modyfikacje odnośnie do zasad jego prowadzenia. O wpisie do rejestru, a tym samym uznaniu obiektu za zabytek, decydowali WKZ, wydając stosowną decyzję administracyjną. W art. 3 u.o.z. zdefiniowano pojęcie „zabytek”, rozróżniając kategorie zabytku nieruchomego, ruchomego i archeologicznego. Zgodnie z przepisami art. 10 u.o.z. jedynym organem ochrony zabytków mającym kompetencje do dokonywania wpisów zabytków do rejestru jest właściwy terytorialnie WKZ18. Wpisu zabytku do rejestru zabytków dokonuje się na mocy decyzji administracyjnej, w księdze rejestru zabytków, określanej w zależności od kategorii zabytku19 właściwym symbolem: – księga A – zabytki nieruchome, – księga B – zabytki ruchome, 15 Art. 4 rozporządzenia Prezydenta RP z dnia 6 marca 1928 r. o opiece nad zabytkami. 16 Art. 1: „Zabytkiem […] jest każdy przedmiot tak nieruchomy, jak ruchomy, charakterystyczny dla pewnej epoki, posiadający wartość artystyczną, kulturalną, historyczną, archeologiczną lub paleontologiczną, stwierdzoną orzeczeniem władzy państwowej, i zasługujący wskutek tego na zachowanie” (Ibidem). 17 Ustawa z dnia 15 lutego 1962 r. o ochronie dóbr kultury oraz ustawa z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami. 18 Art. 8 u.o.z. 19 Art. 6 u.o.z. 37 – księga C – zabytki archeologiczne20. 5936 1025 1170 12536 4435 3651 2156 5439 6975 22924 787 7809 4928 URBANISTYKA SAKRALNE OBRONNE PUBLICZNE DWORY I PAŁACE KOMUNIKACYJNE ZIELEŃ GOSPODARCZE MIESZKALNE PRZEMYSŁOWE CMENTARZE MAŁA ARCHITEKTURA INNE Ryc. 2. Zabytki nieruchome wpisane do rejestru zabytków. Ryc. 3. Zabytki ruchome wpisane do rejestru zabytków. 20 Sposób prowadzenia rejestru zabytków oraz wzory ksiąg rejestru określają przepisy rozporządzenia Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 26 maja 2011 r. w sprawie prowadzenia rejestru zabytków, krajowej, wojewódzkiej i gminnej ewidencji zabytków oraz krajowego wykazu zabytków skradzionych lub wywiezionych za granicę niezgodnie z prawem (Dz. U. z 2021 r. poz. 56) 38 Znaczenie rejestru zabytków podkreśla przypisanie kompetencji do skreśleń zabytków z rejestru wyłącznie ministrowi właściwemu do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego, z zastrzeżeniem spełnienia ustawowych przesłanek21. Wszelkie prace i badania prowadzone przy zabytkach wpisanych do rejestru zabytków wymagają pozwoleń, mających charakter decyzji administracyjnej, wydawanych przez właściwego WKZ na podstawie art. 36 u.o.z. Rejestr zabytków obejmuje22: – 79 771 zabytków nieruchomych, – 276 868 zabytków ruchomych, – 7 814 zabytków archeologicznych. EWIDENCJA ZABYTKÓW ARCHEOLOGICZNYCH – ARCHEOLOGICZNE ZDJĘCIE POLSKI (AZP23) Archeologiczne Zdjęcie Polski to ogólnopolski program badawczo-ewidencyjny opracowany w Ośrodku Dokumentacji Zabytków i wdrożony do realizacji w 1978 r. Jego celem jest rozpoznanie, metodą badań powierzchniowych i przez kwerendę źródłową, stanowisk archeologicznych na terenie całego kraju oraz budowa archiwum informacji o stanowiskach archeologicznych rozpoznanych tą metodą. Na potrzeby realizacji programu podzielono obszar kraju na tzw. arkusze AZP24 – łącznie 8541 arkuszy. Ryc. 4. Nieruchome zabytki archeologiczne wpisane do rejestru zabytków w poszczególnych województwach. 21 Art. 13 u.o.z. 22 Dane z dn. 1 stycznia 2023 r. 23 AZP – Archeologiczne Zdjęcie Polski; realizowana od 1978 r. ewidencja stanowisk archeologicznych obejmująca obszar całego kraju. Ewidencja stanowisk archeologicznych (AZP) jest podstawą do działań organów ochrony zabytków w sferze ochrony dziedzictwa archeologicznego. Program AZP jest unikalnym (w skali Europy) programem ewidencjonowania stanowisk archeologicznych. 24 Mapa w skali 1:25 000 i o wymiarach 7,5 × 5 km. 39 INFRASTRUKTURA INFORMACJI PRZESTRZENNEJ O ZABYTKACH Infrastruktura danych przestrzennych (ang. Spatial Data Infrastructure, SDI) jest rozumiana jako „komputerowy system informacji służący do wprowadzania, gromadzenia, przetwarzania oraz przedstawiania danych przestrzennych, którego podstawową funkcją jest wspomaganie decyzji”. Zasób ten można definiować również jako zbiór danych zapewniający dostęp oraz możliwość ich wyszukiwania i przetwarzania informacji. Udostępnienie w ramach infrastruktury informacji przestrzennej danych o położeniu i danych opisowych nieruchomych oraz archeologicznych zabytków rejestrowych, pomników historii, a także miejsc uznanych za światowe dziedzictwo dzięki przyjętym standardom INSPIRE25, umożliwi efektywne porównywanie i wspólne analizowanie danych przestrzennych gromadzonych przez podmioty podległe wszystkim resortom uwzględnionym w ramach infrastruktury informacji przestrzennej. Nowe możliwości wynikające z wdrożenia jednolitego systemu gromadzenia i przekazywania danych przestrzennych mogą pomóc w efektywnym i skutecznym zarządzaniu przestrzenią przy uwzględnieniu wartości zabytkowych oraz zwiększyć poziom ochrony zabytków, realizowanej przez powołane do tego organy. Łatwy i operacyjny dostęp do danych przestrzennych zabytków znacznie przyspieszy proces projektowania i uzgadniania lokalizacji inwestycji, pomoże także przeciwdziałać wielu zagrożeniom zabytków, np. zminimalizuje ryzyko zniszczenia zabytków na skutek powodzi. W związku z tym, że dane o położeniu zabytków będą publikowane w Internecie, w wolnym dostępie, infrastruktura informacji przestrzennej w zasadniczy sposób zwiększy społeczną dostępność do zasobu dziedzictwa kulturowego, jakim są zabytki. Zgodnie z ustawą z dnia 4 marca 2010 r. o infrastrukturze informacji przestrzennej (Dz. U. z 2025 r. poz. 242) najważniejszym organem odpowiedzialnym za wprowadzenie do infrastruktury informacji przestrzennej danych o zabytkach chronionych prawem jest Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego. GKZ w imieniu Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego powierzył to zadanie dyrektorowi NID. Powierzeniu zadania towarzyszyło przekazanie środków finansowych z budżetu MKiDN, niezbędnych do stworzenia infrastruktury informacji przestrzennej oraz zasilenia jej danymi. Ustawa z dnia 4 marca 2010 r. o infrastrukturze informacji przestrzennej oraz dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady nr 2007/2/WE z dnia 14 marca 2007 r. ustanawiająca infrastrukturę informacji przestrzennej we Wspólnocie Europejskiej (INSPIRE) określają obowiązkowy zakres danych, który musi być uwzględniony dla każdego rekordu w bazie danych, oraz tryb, w jakim te dane muszą być publikowane w Internecie w formie usług sieciowych. Informacja o zabytkach nieruchomych, w tym archeologicznych, wpisanych do rejestru, zostanie opublikowana w związku z obowiązkiem nałożonym przez ustawę z dnia 4 marca 2010 r. o infrastrukturze informacji przestrzennej. Ważnym elementem tworzenia, 25 Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady nr 2007/2/WE z dnia 14 marca 2007 r. ustanawiająca infrastrukturę informacji przestrzennej we Wspólnocie Europejskiej (INSPIRE) (Dz. Urz. UE L 108 z 25.04.2007, s. 1, z późn. zm.). 40 gromadzenia i udostępniania danych o zabytkach w ramach infrastruktury informacji przestrzennej jest zapewnienie wysokiego standardu jakości danych. OBSZAR 3. KOMUNIKACJA, POROZUMIENIE I WSPÓŁPRACA W OBSZARZE OCHRONY ZABYTKÓW W POLSCE DZIEDZICTWO KULTUROWE – POTENCJAŁ ROZWOJU SPOŁECZNEGO W Strategii Rozwoju Kapitału Społecznego 2030 wskazano, że dziedzictwo kulturowe stanowi nie tylko przedmiot ochrony, lecz także zasób, który powinien być wykorzystywany z myślą o obecnym i przyszłym rozwoju. Obejmuje ono tak materialne dobra kultury, jak i wartości artystyczne oraz poznawcze, utrwalające naszą pamięć narodową i tworzące tożsamość. Świadoma partycypacja społeczna w procesie (re)interpretacji26 dziedzictwa jest elementem budowy wspólnej tożsamości, a pośrednio ‒ więzi międzyludzkich i zaufania, które ułatwia interakcję oraz współdziałanie i jest najważniejszym czynnikiem rozwoju kapitału społecznego. Dziedzictwo kulturowe, jako świadectwo historii Polski, stanowi nie tylko istotny filar naszej tożsamości narodowej, lecz także, odwołując się do tradycyjnej kultury lokalnej, jest nośnikiem silnych więzi międzyludzkich i wzorców zachowań, które przetrwały w kulturze lokalnej. WIELKOŚĆ ZASOBU ZABYTKÓW UMOŻLIWIAJĄCEGO BUDOWANIE I UTRWALANIE WSPÓLNEJ TOŻSAMOŚCI Istotną częścią dziedzictwa kulturowego w kontekście budowania tożsamości narodowej, regionalnej i lokalnej są zabytki jako materialne nośniki wartości artystycznych oraz świadectwa historii wspólnej dla narodu i społeczności lokalnych, obecne w naturalnym otoczeniu człowieka. Do zasobu stanowiącego podstawę budowania tożsamości narodowej można zaliczyć zabytki uznane rozporządzeniami Prezydenta RP za pomniki historii. Na dzień 1 stycznia 2025 r. na mocy decyzji Prezydenta RP za pomniki historii były uznane 123 miejsca i obiekty. Z każdym rokiem liczba najcenniejszych obiektów sukcesywnie się powiększa. Drugą kategorią obiektów, ważnych w kontekście budowania tożsamości narodowej, są obiekty uznane za światowe dziedzictwo. Na dzień 1 stycznia 2025 r. w Polsce znajdowało się 26 Reinterpretacja dziedzictwa kulturowego to proces – stanowiący wypadkową procesów społecznych, ekonomicznych, politycznych, przestrzennych i kulturowych – wynikający z ciągłej, społecznej waloryzacji i przekształcania zasobów dziedzictwa kulturowego oraz określania jego współczesnego, akceptowalnego społecznie znaczenia i wykorzystywania (definicja opracowana na podstawie materiału prof. J. Purchli, przygotowanego na potrzeby SRKS w 2010 r.). 41 17 tego typu obiektów: 15 dziedzictw kulturowych oraz dwa dziedzictwa o charakterze przyrodniczym. Poza kategoriami zabytków o znaczeniu narodowym Polska ma także zasób obiektów zabytkowych o znaczeniu regionalnym i lokalnym, na który składają się zabytki wpisane do rejestru zabytków oraz zabytki objęte ewidencjami. Do rejestru zabytków, według stanu na 1 stycznia 2023 r., wpisanych było 79 771 zabytków nieruchomych. Zabytki nieruchome mogą być zabytkami archeologicznymi, o ile stanowią powierzchniową, podziemną lub podwodną pozostałość egzystencji i działalności człowieka, złożoną z nawarstwień kulturowych i znajdujących się w nich wytworów bądź ich śladów. W dniu 1 stycznia 2023 r. do rejestru zabytków było wpisanych 7814 zabytków archeologicznych. Zasób ten może stanowić ważny element budowania tożsamości społeczności lokalnych, ponieważ duża część obywateli dostrzega korzyści płynące z lokalnego dziedzictwa kulturowego. Stosunkowo duży odsetek osób słabo uświadamiających sobie wartość lokalnych zabytków wskazuje na potrzebę jak najszybszego podjęcia działań promujących lokalne dziedzictwo kulturowe i upowszechniających wiedzę na jego temat. Wydaje się, że najlepszym medium do realizacji tego zadania jest Internet. Aż 40 % Polaków deklaruje, że właśnie z Internetu czerpie wiedzę o dziedzictwie lokalnym, a odsetek ten z pewnością będzie sukcesywnie rósł w miarę zwiększania się dostępu i szerokopasmowego dostępu do tej sieci, na co wskazują dane GUS27. Jest to również jeden z celów Europejskiej Agendy Cyfrowej. Internet daje możliwość interakcji odbiorcy i nadawcy komunikatu, a także, dzięki stale rozwijającej się technologii, możliwość dostosowania treści komunikatu do potrzeb odbiorcy w zależności od jego lokalizacji. UŁATWIENIE DOSTĘPU DO DZIEDZICTWA KULTUROWEGO I PARTYCYPACJA SPOŁECZNA Warunkiem wykorzystania potencjału społeczno-ekonomicznego dziedzictwa kulturowego do budowania kapitału społecznego Polaków jest rozpowszechnienie wiedzy na jego temat, zwiększenie świadomości dotyczącej wartości lokalnego dziedzictwa oraz zwiększenie partycypacji społecznej w procesie interpretacji i zachowania zabytków we właściwym stanie. Zaangażowanie w proces aktywnego i świadomego poznawania zabytków i z nich korzystania, jako z istotnego elementu dziedzictwa kulturowego, jest warunkiem korzystania z wartości materialnych i niematerialnych zawartych w tym zasobie. Z tego względu za szczególnie istotne należy uznać podjęcie działań, których celem będzie jednoczesne zwiększanie dostępu do zasobu dziedzictwa i ułatwienie jego odbioru społecznego. Efektem aktywniejszego udziału obywateli w procesie poznawania dziedzictwa i jego ochrony będzie odtworzenie relacji między społecznościami lokalnymi a dziedzictwem, rozpoznanie w zabytkach ważnego świadectwa naszej historii i źródła tożsamości oraz wzmocnienie społecznej woli zachowania zabytków we właściwym stanie i w poszanowaniu autentyzmu, jako wartości wyjątkowej. 27 Społeczeństwo informacyjne w Polsce w 2022 r. ‒ analizy statystyczne GUS. 42

STRATEGIA NA RZECZ ODPOWIEDZIALNEGO ROZWOJU DO ROKU 2020 (Z PERSPEKTYWĄ DO 2030) Głównym celem Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju (dalej: SOR) jest tworzenie warunków wzrostu dochodów mieszkańców Rzeczypospolitej Polskiej przy jednoczesnym wzroście spójności w wymiarze społecznym, ekonomicznym, środowiskowym i terytorialnym. Jednym z najważniejszych czynników wpływających na realizację tego celu jest zapewnienie skutecznej działalności państwa i instytucji służących wzrostowi oraz włączeniu społecznemu i gospodarczemu, m.in. dzięki cyfrowemu rozwojowi kraju. Podstawowe założenia transformacji cyfrowej państwa zostały wyrażone w ramach celu szczegółowego III SOR ‒ Skuteczne państwo i instytucje służące wzrostowi oraz włączeniu społecznemu i gospodarczemu, w zakresie obszaru „e-państwo” (kierunek interwencji: Budowa i rozwój e-administracji – orientacja administracji państwa na usługi cyfrowe, jak również w jednym z obszarów wspomagających proces rozwoju kraju – „Cyfryzacja”. KRAJOWA STRATEGIA ROZWOJU REGIONALNEGO 2030 (KSRR 2030)

43

STRATEGIA ROZWOJU KAPITAŁU SPOŁECZNEGO 2030 Celem głównym Strategii Rozwoju Kapitału Społecznego 2030 jest wzrost jakości życia społecznego i kulturalnego Polaków, który odnosi się do zagadnień jednego z obszarów wpływających na osiągnięcie celów SOR: Kapitał ludzki i społeczny. Jest on powiązany również z realizacją działań wskazanych w poszczególnych obszarach dla wszystkich trzech celów szczegółowych Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju. Cel główny SRKS2030 doprecyzowują trzy cele szczegółowe: • cel szczegółowy 1: zwiększenie zaangażowania obywateli w życie publiczne; • cel szczegółowy 2: wzmacnianie roli kultury w budowaniu tożsamości i postaw obywatelskich; • cel szczegółowy 3: zwiększenie wykorzystania potencjału kulturowego i kreatywnego dla rozwoju. STRATEGIA ROZWOJU KAPITAŁU LUDZKIEGO 2030 Celem głównym Strategii Rozwoju Kapitału Ludzkiego jest wzrost kapitału ludzkiego i spójności społecznej w Polsce. Odpowiada to celowi szczegółowemu II SOR: Rozwój społecznie wrażliwy i terytorialnie zrównoważony, przede wszystkim w obszarze „Spójność społeczna”. Cel nawiązuje także do zagadnień wymienionych w ramach obszaru horyzontalnego SOR „Kapitał ludzki i społeczny”. SRKL2030 wskazuje, że niezbędnym elementem realizacji strategii będzie wdrożenie najnowszych technologii informacyjnych umożliwiających udostępnianie usług społecznych drogą elektroniczną, jak również cyfryzacja procesów połączona z podnoszeniem kompetencji cyfrowych społeczeństwa. Przyczyni się to do ułatwienia dostępu obywateli do wielu świadczeń z zakresu polityki socjalnej, rodzinnej i zdrowotnej. Jednocześnie podkreślono, że możliwość szerszego zastosowania nowoczesnych rozwiązań jest uwarunkowana poziomem świadomości istnienia usług cyfrowych oraz korzyści płynących z ich wykorzystania. STRATEGIA ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU WSI, ROLNICTWA I RYBACTWA 2030 (SZRWRIR 2030) Celem głównym Strategii Zrównoważonego Rozwoju Wsi, Rolnictwa i Rybactwa 2030 jest wielofunkcyjny rozwój gospodarczy wsi zapewniający bezpieczeństwo żywnościowe kraju i zwiększenie wartości dodanej z rolnictwa oraz trwały wzrost dochodów jej mieszkańców przy 28 https://www.gov.pl/web/ia/krajowa-strategia-rozwoju-regionalnego-2030-ksrr 44 minimalizacji rozwarstwienia ekonomicznego, społecznego i terytorialnego oraz poprawie stanu środowiska naturalnego. SZRWRiR 2030 realizuje działania w ramach: • celu szczegółowego I: Wzmocnienie bezpieczeństwa żywnościowego i odporności na kryzysy; • celu szczegółowego II: Poprawa jakości życia, infrastruktury i stanu środowiska; • celu szczegółowego III: Rozwój przedsiębiorczości, pozarolniczych miejsc pracy i aktywnego społeczeństwa. W strategii zidentyfikowano trzy obszary wpływające na realizację celów strategii: (1) Sprawne zarządzanie rozwojem, (2) Stabilne finansowanie rozwoju, (3) Trwała zdolność kreacji i uczenia się. Wykorzystanie potencjału rozwojowego w sektorze rolno-spożywczym zależy od umiejętności zastosowania najnowszych technologii, cyfryzacji i innowacji oraz potencjału tworzenia innowacji. W zakresie celu szczegółowego II. Poprawa jakości życia, infrastruktury i stanu środowiska – planuje się w ramach strategii: • dalszy rozwój e-usług publicznych (wdrażanych zarówno przez administrację samorządową, jak i rządową) uwzględniający zachodzące przemiany społeczne, gospodarcze oraz technologiczne, zapewnienie zarówno szerszej oferty usług, jak również dostępu do nich; • wprowadzenie powszechnego ogólnokrajowego systemu monitoringu usług publicznych, zbierającego dane z poziomu gminy; • rozwój nowoczesnej i efektywnej e-administracji; przeciwdziałanie wykluczeniu cyfrowemu na wsi, rozwój e-usług finansowych; • zapewnienie powszechnego dostępu do aktualnej informacji o stanie i przeznaczeniu terenów, w tym planów zagospodarowania przestrzennego, w postaci cyfrowej powszechnie dostępnych w rejestrze urbanistyczno-budowlanym. POLITYKA EKOLOGICZNA PAŃSTWA 2030 (PEP2030) Celem głównym Polityki Ekologicznej Państwa 2030 jest rozwój potencjału środowiska na rzecz obywateli i przedsiębiorców, który odpowiada wprost celowi z obszaru „Środowisko” w SOR. PEP2030 doprecyzowuje zapisy SOR i przedstawia praktyczne rozwiązania dla poszczególnych kierunków interwencji. Ujęto je w trzech celach środowiskowych, dodatkowo wspieranych przez dwa cele horyzontalne: • cel szczegółowy I: Środowisko i zdrowie. Poprawa jakości środowiska i bezpieczeństwa ekologicznego; • cel szczegółowy II: Środowisko i gospodarka. Zrównoważone gospodarowanie zasobami środowiska; • cel szczegółowy III: Środowisko i klimat. Łagodzenie zmian klimatu i adaptacja do nich oraz zarządzanie ryzykiem klęsk żywiołowych; 2 cele horyzontalne: (1) Środowisko i edukacja. Rozwijanie kompetencji (wiedzy, umiejętności i postaw) ekologicznych społeczeństwa; (2) Środowisko i administracja. Poprawa efektywności funkcjonowania instrumentów ochrony środowiska. 45 STRATEGIA PRODUKTYWNOŚCI 2030 (SP2030) Celem głównym Strategii Produktywności 2030 jest wzrost produktywności w warunkach gospodarki niskoemisyjnej, o obiegu zamkniętym i opartej na danych. Strategia przewiduje realizację założeń wskazanych w trzech celach szczegółowych SOR, czemu służyć mają działania zaprojektowane w ramach siedmiu obszarów interwencji, wraz z przypisanymi do nich celami szczegółowymi: Obszar I. Zasoby naturalne (ziemia i surowce): Wzrost wydajności surowcowej gospodarki, Wzrost wykorzystania surowców odnawialnych i biomasy w gospodarce. Obszar II. Praca i kapitał ludzki: Szybki rozwój praktycznego kształcenia przez całe życie, Przygotowanie kompetentnych kadr na potrzeby scyfryzowanej gospodarki. Obszar III. Inwestycje (kapitał trwały i finansowy): Trwałe zwiększenie stopy inwestycji prywatnych, Automatyzacja, robotyzacja i cyfryzacja przedsiębiorstw. Obszar IV. Organizacja i instytucje: Podniesienie jakości zarządzania w przedsiębiorstwach i instytucjach publicznych, Stymulowanie mechanizmów współpracy pomiędzy podmiotami gospodarczymi. Obszar V. Wiedza: Wzrost intensywności wykorzystania wiedzy i nowych technologii w gospodarce. Obszar VI. Dane: Szybki rozwój algorytmicznej gospodarki opartej na danych. Obszar VII. Umiędzynarodowienie: Zwiększenie liczby eksporterów, zwłaszcza na rynki pozaeuropejskie, Zwiększenie eksportu towarów w obszarze wysokich technologii i kanałami e-commerce. Działania zorientowane na nowoczesne technologie cyfrowe w ramach strategii wzrostu produktywności: − rozwój i wdrażanie technologii sztucznej inteligencji oraz Internetu rzeczy; − budowa infrastruktury instytucjonalnej w celu transformacji cyfrowej przedsiębiorstw; − zwiększenie dostępu do danych publicznych i umożliwienie ich automatycznego przetwarzania; − cyfryzacja procesu zamówień publicznych; − wykorzystanie danych satelitarnych w administracji publicznej; − edukacja cyfrowa na wszystkich etapach kształcenia; − rozwój platform edukacyjnych typu MOOC. 46 STRATEGIA NA RZECZ EUROPEJSKIEGO DZIEDZICTWA KULTUROWEGO NA XXI WIEK Dziedzictwo stanowi nieodnawialne dobro wspólne, a odpowiedzialność za jego zachowanie, ochronę, konserwację i rozwój spoczywa na całym społeczeństwie, z uwzględnieniem środowisk politycznych, prawnych i administracyjnych. W odpowiedzi na te wyzwania ministrowie państw będących stronami Europejskiej Konwencji Kulturalnej w Namurze w 2015 r. zgłosili potrzebę strategii, która zdefiniowałaby na nowo miejsce i rolę dziedzictwa kulturowego w Europie. Strategia ta opracowana została przez grupę ekspertów z Komitetu Sterującego ds. Kultury, Dziedzictwa i Krajobrazu, a następnie przyjęta przez Komitet Ministrów w lutym 2017 r. Konwencja ramowa Rady Europy o wartości dziedzictwa kulturowego dla społeczeństwa jest dokumentem, który w szczególny sposób zachęca do podejmowania w ramach „Strategii 21” kolejnych kroków na rzecz spójności, przez uczynienie ludzi i wartości demokratycznych centralnym elementem międzydyscyplinarnej, międzysektorowej, poszerzonej koncepcji dziedzictwa. Zalecenia Strategii mają na celu ponowne przybliżenie społeczności do ich dziedzictwa oraz zachęcenie państw członkowskich i innych zainteresowanych stron do wykorzystywania mechanizmów uczestnictwa opartych na „dobrych rządach”. EUROPEJSKI ZIELONY ŁAD. DOKUMENTY STRATEGICZNE POŚREDNIO INTENSYFIKUJĄCE PROCESY MODERNIZACYJNE ZABYTKÓW W POLSCE W grudniu 2019 r. Komisja Europejska zaprezentowała najważniejszy dla Unii Europejskiej (dalej: UE) dokument strategiczny zwany Europejskim Zielonym Ładem29. Celem samej strategii Zielonego Ładu jest tzw. zielona transformacja gospodarcza krajów członkowskich UE. Jej nadrzędną misją jest osiągnięcie neutralności klimatycznej do 2050 r. Jednocześnie rozważa się zwiększenie, już i tak ambitnych celów, redukcji emisji CO do 60 % do 2030 r. Działania te 2 mają dotyczyć wielu aspektów życia i gospodarki, m.in. poprawy efektywności i zrównoważonej modernizacji transportu (modernizacje dróg, kolei, mostów), przeciwdziałanie ubóstwu energetycznemu (promowanie ekologicznych źródeł energii i termomodernizacji starych budynków), silne wsparcie środkami UE wszelkich działań mających na celu poprawę klimatu i preferencyjne wspieranie działań ekologicznych, co pośrednio ma znacząco poprawić komfort życia mieszkańców i pobudzić rynek pracy w branży budowlanej i infrastrukturalnej30. Poniżej omówione zostały najnowsze międzynarodowe i krajowe dokumenty strategiczne lub przygotowywane projekty dokumentów strategicznych, które obligują prowadzenie tych działań także na poziomie służb konserwatorskich, w ramach których prowadzona jest intensywna współpraca z organami odpowiedzialnymi za prace przygotowawcze i wdrożeniowe celów Europejskiego Zielonego Ładu, ale także działania zmierzające do przygotowania standardów i wytycznych dla organów ochrony zabytków i ich opiekunów/zarządców, realizowane na poziomie Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. 29 European Green Deal (Bruksela, 11.12.2019 r. COM (2019) 640 final), https://eur-lex.europa.eu/resource. theme-a-european-green-deal/file-new-eu-strategyon-adaptation-to-climate-change 30 Realizacja Europejskiego Zielonego Ładu, https://ec.europa.eu/info/strategy/priorities-2019-2024/europeangreendeal/delivering-european-green-deal_p 47 NOWA STRATEGIA UE W ZAKRESIE PRZYSTOSOWANIA SIĘ DO ZMIAN KLIMATU Dnia 24 lutego 2021 r. Komisja Europejska przyjęła Nową Strategię Unii Europejskiej w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu [COM(2021) 82 final]31, która stanowi podstawę do zwiększenia ambicji i spójności polityki w tym zakresie. Strategia zobowiązuje Unię Europejską i państwa członkowskie do czynienia stałych postępów na rzecz zwiększania zdolności adaptacyjnych, wzmocnienia odporności i zmniejszenia podatności na zmianę klimatu. Przez Strategię w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu dąży się do urzeczywistnienia wizji w pełni odpornej na zmiany klimatyczne Unii Europejskiej w 2050 r.32 Nowa i poprzednia strategia zakładają poprawę efektywności energetycznej budynków, pozyskiwanie ekologicznej energii ze źródeł odnawialnych, obniżenie emisyjności i konieczność innowacyjnych badań poprawiających warunki klimatyczne i przeciwdziałające dalszej degradacji klimatu. Na problem ignorowania zagadnień dziedzictwa zwracają uwagę eksperci ze wszystkich krajów Unii Europejskiej. Powołana w 2020 r. grupa robocza ekspertów w Komisji Europejskiej ‒ Cultural heritage and adaptation to climate change ‒ wskazała jednoznacznie na znaczący problem dewastacji dziedzictwa materialnego Europy przez zastosowanie nowych technologii wspomagających poprawę bilansu energetycznego budownictwa historycznego (tzw. fala renowacji), który jest dużo poważniejszy niż degradacja wywołana negatywnymi zmianami klimatycznymi. Wskazuje się, że strategia powinna uwzględniać konieczność wyprzedzających badań, planowania i wdrażania środków ochronnych przed niszczącym wpływem zmian klimatu na dziedzictwo kulturowe, ale przede wszystkim wskazywać innowacyjne rozwiązania i technologie poprawiające jakość klimatu z jednoczesną strategią łagodzenia skutków mających na celu poprawę efektywności energetycznej budynków zabytkowych. Konieczne jest opracowanie i zastosowanie narzędzi oceny ryzyka, które umożliwiłyby optymalizację zdolności adaptacyjnych dziedzictwa, krajobrazu kulturowego, budynków historycznych i zbiorów muzealnych. DŁUGOTERMINOWA STRATEGIA RENOWACJI BUDYNKÓW. WSPIERANIE RENOWACJI KRAJOWEGO ZASOBU BUDOWLANEGO Długoterminowa strategia renowacji budynków określa działania, które są niezbędne do zapewnienia w perspektywie 2050 r. wysokiej efektywności energetycznej i niskoemisyjności budynków prywatnych i publicznych w Polsce. Przedstawiony w strategii rekomendowany scenariusz renowacji oraz wytyczne w zakresie wsparcia renowacji budynków w Polsce będą służyć efektywnemu kosztowo przekształceniu krajowego zasobu budowlanego w budynki o niemal zerowym zużyciu energii. Renowacja zasobów budowlanych jest jednym z największych wyzwań infrastrukturalnych Polski do 2050 r. Podobnie jak w pozostałych państwach członkowskich UE, polskie budynki w długim okresie powinny zostać zmodernizowane w sposób spójny z transformacją w kierunku gospodarki neutralnej 31 Nowa strategia w zakresie przystosowania do zmiany klimatu, https://eur-lex.europa.eu/legalcontent/PL/TXT/ PDF/?uri=CELEX:52021DC0082&from=en 32 Nowa Strategia Unii Europejskiej w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu, https://energia.edu.pl/nowastrategia-unii-europejskiej-w-zakresie-przystosowania-sie-do-zmiany-klimatu/ oraz New EU Strategy On Adaptation To Climate Change; https://www.europarl.europa.eu/legislativetrain/theme-a-european-green-deal/file-new-eu-strategyon-adaptation-to-climate-change 48 klimatycznie. Jednocześnie krajowa polityka publiczna musi odpowiedzieć na pilną potrzebę wymiany najbardziej emisyjnych źródeł ciepła, w celu poprawy jakości powietrza, zapewniając przy tym efektywność ekonomiczną renowacji oraz sprawiedliwe rozłożenie kosztów inwestycji w modernizację budynków. Długoterminowa strategia renowacji budynków zostanie zastąpiona Krajowym planem renowacji budynków (KPRB). Wymóg opracowania KPRB wynika bezpośrednio z art. 3 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/1275 z dnia 24 kwietnia 2024 r. w sprawie charakterystyki energetycznej budynków. Pierwszy Krajowy plan renowacji budynków ma zostać przedłożony Komisji do dnia 31 grudnia 2026 r. PROGRAM FUNDUSZE EUROPEJSKIE NA INFRASTRUKTURĘ, KLIMAT, ŚRODOWISKO 2021‒2027 (FENIKS) Głównym celem Programu FEnIKS jest poprawa warunków rozwoju kraju przez budowę infrastruktury technicznej i społecznej zgodnie z założeniami zrównoważonego rozwoju. Program FEnIKS został przyjęty przez KE 6 października 2022 r. Program dotyczy rozwoju sześciu obszarów tematycznych, tj.: adaptacji do zmian klimatu, rozwoju odnawialnych źródeł energii, ochrony środowiska, rozwoju ochrony zdrowia, rozwoju transportu, kultury i ochrony dziedzictwa kulturowego. Dzięki środkom z nowego funduszu będzie można realizować inwestycje ważne dla gospodarki i środowiska. Środki te będą wspierały m.in. wzrost efektywności energetycznej, redukcję gazów cieplarnianych oraz adaptację do zmian klimatycznych. Inwestycje środowiskowe mają wpłynąć na zwiększenie odporności na zmiany klimatu (w tym na susze i powodzie) oraz zapewnić ochronę dziedzictwa przyrodniczego (wzrost zdolności retencyjnych oraz poprawę systemów monitorowania i zarządzania kryzysowego). Wśród celów programu są również: poprawa gospodarowania wodą pitną oraz ściekami i odpadami komunalnymi. Interwencja ukierunkowana jest również na wzmocnienie ochrony bioróżnorodności i naturalnych ekosystemów oraz rozwój systemów monitorowania zasobów przyrodniczych ‒ w celu ułatwienia ich ochrony33. 16 PROGRAMÓW FUNDUSZE EUROPEJSKIE DLA REGIONÓW 2021–2027 Każde z 16 województw na obszarze Polski będzie posiadać własny program, który sfinansuje inwestycje na jego terenie: Wśród pięciu podstawowych celów, na które będzie można przeznaczyć środki, wyróżnia się: • rozwój przedsiębiorczości, • lepszy dostęp do edukacji, ochrony zdrowia i kultury, • poprawa infrastruktury społecznej, • troska o środowisko, • technologie cyfrowe, energetyka i transport. Szczegółowe opisy priorytetów programów regionalnych zakładają uruchomienie w programach Unii Europejskiej dla regionów działań, które będą się skupiały m.in. na ochronie materialnego dziedzictwa kulturowego. 33 Program Fundusze Europejskie na Infrastrukturę, Klimat, Środowisko 2021‒2027 (FEnIKS), https://www.gov.pl/web/klimat/FEnIKS 49 Zakres wsparcia jest zróżnicowany w odniesieniu do poszczególnych województw, obejmując m.in.: • zachowanie, zabezpieczenie, a także adaptację na cele kulturalne obiektów dziedzictwa kulturowego oraz obszarów i obiektów zabytkowych (w tym obiektów poprzemysłowych i powojskowych o wartościach historycznych) oraz zespołów pałacowo-ogrodowych czy zespołów folwarcznych ulegających degradacji; • przebudowę, modernizację i adaptację na cele kulturalne obiektów użyteczności publicznej, m.in. wpisanych do rejestru zabytków lub gminnej ewidencji zabytków; • projekty na terenie zabytkowych parków i ogrodów wpisanych do rejestru zabytków nieruchomych z wykorzystaniem ich potencjału dla rozwoju turystyki; • zabezpieczenie zabytków przed zniszczeniem lub kradzieżą; • ochronę i rozwój infrastruktury zabytkowej (w tym zabytków ruchomych) w celu podniesienia jej atrakcyjności turystycznej34. PLAN STRATEGICZNY DLA WSPÓLNEJ POLITYKI ROLNEJ NA LATA 2023–2027 (PS WPR 2023–2027)

34 Fundusze Europejskie dla Regionów, https://www.funduszeeuropejskie.gov.pl/strony/ofunduszach/fundusze-2021-2027/fundusze-dla-regionow 35 Interwencja LEADER/Rozwój Lokalny Kierowany przez Społeczność (RLKS), https://www.gov.pl/web/rolnictwo/-leaderrozwoj-lokalny-kierowany-przez-spolecznosc-rlks 50 INICJATYWA NOWY EUROPEJSKI BAUHAUS (NEB) Inicjatywa Nowy Europejski Bauhaus to interdyscyplinarny projekt zainicjowany przez Komisję Europejską w 2020 r., oparty na trzech wartościach: pięknie, zrównoważeniu i wspólnocie. Jego celem jest wsparcie realizacji Europejskiego Zielonego Ładu przez przyspieszenie transformacji różnych sektorów gospodarki, w tym budownictwa, dla poprawy jakości życia ‒ w kierunku wysokiej jakości projektowania dla zrównoważonego rozwoju, w tym dla zmniejszenia emisyjności i wprowadzania gospodarki cyrkularnej. Działania NEB, upowszechniające zrównoważony styl życia, łączące design, ekologię, dostępność społeczną i cenową oraz inwestycje, koncentrują się na czterech głównych osiach tematycznych, w odniesieniu do konkretnych miejsc, środowiska sprzyjającego innowacji oraz perspektyw i sposobu myślenia: powrót do natury, odzyskanie poczucia przynależności, nadanie priorytetu miejscom i osobom, które tego najbardziej potrzebują, transformacja w stronę długoterminowej wizji, opartej na cyklu życia, odejście od myślenia przemysłowego. Spodziewane rezultaty inicjatywy obejmują trzy sfery: przekształcanie miejsc w praktyce, transformację otoczenia sprzyjającego innowacjom i upowszechnianie nowych znaczeń przez edukację i kulturę. Przewidywane jest także wprowadzenie wartości NEB do strategii społeczno-gospodarczych i terytorialnych państw członkowskich oraz możliwość finansowania projektów transformacyjnych ze środków zewnętrznych36. 36 Inicjatywa „Nowy Europejski Bauhaus” (NEB), https://www.gov.pl/web/kultura/nowy-europejski-bauhaus 51 1 rn kinzcąłaZ

N SKENA CUREIN IKTYBAZ csuA)1 werD)2)a)b)c)d)e)f)g)h werD)3)a)b)c)d)e)f alaH)4 otsiH)5 otsiH)6 wlaK)7

lapoK)8 icśoK)9)a)b elórK)01)a)b)c ezrK)11 kraP)21 eratS)31 derŚ)41 emaZ)51 awocarpO.r 3202 ńeizdurg an enlautka,DIN einawocarpO 45 2 rn kinzcąłaZ IIROTSIH IKINMOP AZ ENANZU EMOHCUREIN IKTYBAZ ahcoR.wś i alórK asutsyrhC meinawzew dop ałoicśok łópsez – kotsyłaiB)1 ynzcigoloehcra tawrezer – nipuksiB)2 ilos ainlapok – ainhcoB)3 yrazim i ytezcem – ynainyzsurK i ikinohoB)4 jewotfan ypor ainlapok azsratsjan – akrbóB)5 wótsaiP ąiloporken – igiwdaJ.wś meinawzew dop ąwokmaz ącilpak i ąmarb ąwosnasener z hciksąlŚ wótsaiP kemaZ – gezrB)6 otsaiM eratS – onmłehC)7 mywojordZ i mywoinżęT imakrap z zarw ilos inlezraw i inżęt łópsez – kenicohceiC)8 hcynralugeR wókinonaK owtcapo enwad – ąłsiW dan ksńiwrezC)9 wóniluaP.o.o urotzsalk łópsez – aróG ansaJ - awohcotsęzC)01 ywokrap-owocałap łópsez – acyzrboD)11 yzcinreipap nyłm – jórdZ ikinzsuD)21 ynlardetak łópsez – krobmorF)31 ukeiw IIVX z ńaworawbo ugęisaz w otsaim – ksńadG)41 ettalpretseW an ywtib elop – ksńadG)51 icśonradiloS nizdoran ecsjeim,aksńadG ainzcotS – ksńadG)61 eicśjuołsiW azdreiwT – ksńadG)71 ynlardetak-oksretsycop łópsez – awilO-ksńadG)81 55 aicśeimdórś ynzcytsinabru dałku ynzcyrotsih – ainydG)91 ajcatsoidar – eciwilG)02 ahceicjoW.wś i ynnaP iiraM jezstęiwśjaN aicęizwobeinW.wp ardetak – onzeinG)12 ireN apiliF.wś muirotarO ijcagergnoK ynrotzsalk łópsez – okwógołG-ńytsoG)22 ynrotzsalk łópsez iksretsycop – żydaraP-owokicśoG)32 yzcindoryzrp-oworutluk zarbojark ynawonopmok – ynnA jetęiwŚ aróG)42 yłsiW ynorts do ąmaronap z zarw yzrelhcips hcywoktybaz łópsez – zdąizdurG)52 ywtiB eloP – dlawnurG)62 ogerfunO ogetęiwŚ rotzsalK ynwałsowarp – anzcełbaJ)72 inok anindats – iksaldoP wónaJ)82 ujokoP mełoicśoK ynawz,ogetęiwŚ ahcuD meinawzew dop iksrubsgua-okcilegnawe łóicśok – rowaJ)92 ogewokmyzrgleip ukrap ogenzcytsyreinam łópsez ywozarbojark –akswodyzrbeZ airawlaK)03 ynlardetak łópsez – iksromoP ńeimaK)13 ikswotsuguA łanaK)23 iksąlblE łanaK)33 ynlardetak łópsez zaro ogeiksąlŚ umjeS i awtzdówejoW hcamG – eciwotaK)43 ceiwozsikiN ezcintobor eldeiso – eciwotaK)53 ynloD zreimizaK)63 ardetak i wópuksib całap ynwad – ecleiK)73 ynnaP iyraM jezstęiwśjaN ainezdeiwaN.wp łóicśok – kspęlK)83 jewowtsńap ynemod i hciksromop tążąisk ijcnedyzer jeintel jezsjeinźóp,wósretsyc urotzsalk ogenwad eineżołaz – zcabłoK)93 ywokrap-oksrowd łópsez – ytuzsoK)04 65 jeiksrógoineleJ yniltoK ewozarbojark ikrap i ecałap – aksrógoineleJ aniltoK)14 ywokrap-owocałap łópsez – akwółzoK)24 ileicicśałw ąiloporken – mynlaifarap mełoicśok z zarw ywokrap-owokmaz łópsez – kinróK)34 atsaim łópsez ynzcyrotsih – wókarK)44 meinezcoto z ikzsuicśoK ceipoK – wókarK)54 atuH awoN ycinleizd ynzcytsinabru i ynzcinotketihcra łópsez – wókarK)64 eligoM w wósretsyc awtcapo łópsez – wókarK)74 ywokrap-owokmaz łópsez – nyzcisarK)84 utiloen ikope z aineimezrk einlapok – iknoimezrK)94 wósretsyc owtcapo – wózsezrK)05 ywokmaz-onlardetak łópsez – nyzdiwK)15 ątraW dan eizdąL w ogeiksretsyc awtcapo ogenwad łópsez – dąL)25 ynrotzsalk łópsez iksńytkydenebop – eloP eikcingeL)35 wónydranreB.o.o urotzsalk łópsez – ksjażeL)45 hciksńimraw wópuksib kemaz – iksńimraW krabzdiL)55 wónytkydeneb awtcapo łópsez – ńibuL)65 ynzcytsinabru-onzcinotketihcra łópsez ynzcyrotsih – nilbuL)75 ywokrap-owocałap łópsez – ńortsobuL)85 ywokrap-owokmaz łópsez – tucńaŁ)95 mywozarbojark ulyts w krap,ycinkęŁ w ikswokażuM kraP – acinkęŁ)06 ynnaP iiraM jezstęiwśjaN aicęizwobeinW meinawzew dop)akswosamyrP ataigeloK anwad(anlardetaK akilyzaB – zciwoŁ)16 ogewołsymezrp atsaim zarbojark yworutlukoleiw – źdóŁ)26 75 ogeikcażyzrk ukmaz łópsez – kroblaM)36 ałotsopA abukaJ.wś.wp ynlaifarap łóicśok – eciwojułaM)46 ynzcytnamor-onlatnemytnes dórgo i ywodorgo-owocałap łópsez – aidakrA i wórobeiN)56 ywozarbojark-onzcinotketihcra łópsez – zcinśiW ywoN)66 ycinnezcęM i yciweizD ikzseingA.wś i ałotsopA ogezsratS abukaJ.wś meinawzew dop ogenraf ałoicśok łópsez – asyN)76 ąwopil ąjela i meikrap mywoktybaz z zarw azciweikneiS akyrneH kycałap – kerogęlbO)86 ynnA.wś meinawzew dop ywotsupdo łóicśok – onselO)96 jeiksńimraw yłutipak kemaz – nytzslO)07 apuksiB anicraM.wś meinawzew dop ytaigelok łópsez – wótapO)17 aleiciczrhC anaJ.wś meinawzew dop łóicśok – akwarO)27 apsyw – ikcindeL wórtsO)37 wenaP ałaM ecezr an ycązsiw tsom ywohcucńał ynzależ – kemizO)47 ijcakifytrof memetsys mynzceiwoinderś ez iksjeimorats łópsez – wókzcaP)57 ynlardetak-oksretsycop łópsez – nilpleP)67 eiksmuT ezrógzW – kcołP)77 atsaim łópsez ynzcyrotsih – ńanzoP)87 lśymezrP azdreiwT – lśymezrP)97 iksjeimorats łópsez – lśymezrP)08 ywokrap-owokmaz łópsez – anyzczsP)18 ywokrap-owocałap łópsez – ywałuP)28 ynnaP iiraM jezstęiwśjaN ainawotsaiwZ meinawzew dop ataigelok – ksutłuP)38 jeikciwałcaR ywtiB jenzcyrotsih neret – eciwałcaR)48 85 wónydranreB ynrotzsalk łópsez – modaR)58 ynweikrec łópsez – żurdaR)68 ogeiksmeiz uktąjam ogenwad merazsbo z ywokrap-owocałap łópsez – nilagoR)78 enzcytsinabru-onlajcnedyzer eineżołaz – anyzdyR)88 usaL ogetołZ ainletsuP ynrotzsalk łópsez iksludemakop – ynaiwtyR)98 ywozarbojark-onzcinotketihcra łópsez ynzcyrotsih – zreimodnaS)09 ukeiw IIIVX z aksróg ainworaw antyżowon,aksrógonrberS azdreiwT – aróG anrberS)19 kenytkydeneB kezsinM ahceicjoW.wś owtcapo – iktąinatS)29 atsaim ennorbo yrum enzceiwoinderś zaro ataiwŚ jewolórK ynnaP iiraM jezstęiwśjaN meinawzew dop ałoicśok łópsez – dragratS)39 kesyralK rtsóiS merotzsalk z zarw iksjeimorats łópsez – zcąS yratS)49 ujokoP iktaM muirautknaS – ynrotzsalK kezcotS)59 ałwaP i artoiP wółotsopA.wś.wś meinawzew dop łóicśok – mogezrtS)69 kenatrebroN urotzsalk ogenwad łópsez – onlezrtS)79 wósretsyc awtcapo łópsez – wójeluS)89 ogeiksdusłiP afezóJ akłazsraM umod łópsez,nisuliM – kewójeluS)99 PMN ainawotsaiwZ iksęm rotzsalk – lśarpuS)001 ałoinahcrA ałahciM.wś meinawzew dop ynlaifarap łóicśok – awolazS)101 akinnezcęM awałcaW.wś i akinnezcęM i apuksiB awałsinatS.wś meinawzew dop ardetak – acindiwŚ)201 ujokoP mełoicśoK ynawz,ycjórT jetęiwŚ meinawzew dop ogeiksrubsgua-okcilegnawe ałoicśok łópsez – acindiwŚ)301 ewokmyzrgleip muirautknas – akpiL atęiwŚ)401 ezróG jesyŁ an enneimak ainawoławbo eiksńajicśezrhcdezrp zaro ynrotzsalk łópsez iksńytkydenebop – żyzrK ytęiwŚ)501 agąrtsP ogenrazC inlotzS zaro hcynśonorberS duR inlapoK jewoktybaz aimeizdop – yróG eikswonraT)601 95 otsaiM ewoN i eratS – ńuroT)701 keretsyc awtcapo ogenwad łópsez – acinbezrT)801 ogeskelA.wś i ynnaP iyraM jezstęiwśjaN meinawzew dop ytaigelokihcra łópsez – muT)901 atsaim łópsez ynzcyrotsih – nicokyT)011 wónytkydeneb awtcapo łópsez – ceinyT)111 rópotżyzrK ukmaz yniur – dzajU)211 ogenzcilbuP aineceiwśO i hcynjigileR ńanzyW awtsretsiniM ogenwad hcamg – awazsraW)311 mewonaliW i mikswelórk metkart z atsaim łópsez ynzcyrotsih – awazsraW)411 ayeldniL amailliW wórtliF ijcatS łópseZ – awazsraW)511 hcakząwoP an hcywoinanzyw yzratnemc hcywoktybaz łópsez – awazsraW)611 wósretsyc awtcapo łópsez – kcohcąW)711 ilos ainlapok – akzcileiW)811 zaro ajałokiM.wś meinawzew dop ałoicśok imatkiler z zarw ynnaP iyraM jezstęiwśjaN ainezdoraN meinawzew dop ytaigelok łópsez – acilśiW)911 oksizdorg ynnaP iyraM jezstęiwśjaN aicęizwobeinW meinawzew dop ardetak – kewałcołW)021 aicelutS alaH – wałcorW)121 murtnec ogenzcyrotsih łópsez – wałcorW)221 ogenneimak algęw inlapok hcywoktybaz łópsez – ezrbaZ)321 ukeiw XIX ńaworawbo ugęisaz w atsaim łópsez ynzcyrotsih – ćśomaZ)421 ynrotzsalk łópsez iksńaitsuguaop – ńagaŻ)521 anzcyrbaF adasO anzceiw-XIX – wódraryŻ)621.r 3202 ńeizdurg an enlautka,SUG einawocarpO 06 3 rn kinzcąłaZ

AZ EINEIWATSEZ,SUG einawocarpO

P IKTYBAZ wocarpO urtsejer od enasipw emohcurein iktybaZ.2.syR hcawtzdówejow hcynlógezczsop w.r 3202 ńeizdurg an enlautka,SUG einawocarpO 36 4 rn kinzcąłaZ HCYNZCIGOLOEHCRA WÓKTYBAZ EINEIWATSEZ enzcigoloehcra iktybaz emohcureiN hcawtzdówejow hcynlógezczsop w urtsejer od enasipw.r 3202 ńeizdurg an enlautka,SUG einawocarpO 46

urtsejer od enasipw emohcur iktybaZ.1.syR.r 3202 ńeizdurg an enlautka,SUG einawocarpO 66

7

S

rpO tkA