Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 27 kwietnia 2004 r. w sprawie granicznej kontroli sanitarnej środków spożywczych oraz materiałów i wyrobów przeznaczonych do kontaktu z żywnością

Nr 104

4) szkolenia w zakresie zasad systemu HACCP;

5) przestrzeganie wymagań dotyczących stanu zdrowia i organizowanie badań lekarskich osób biorących udział w procesie produkcji lub obrocie żywnością;

6) prowadzenie systematycznych wpisów do dokumentacji dotyczącej stosowania dobrej praktyki higienicznej (GHP) odpowiednio do wielkości zaktadu i profilu produkcji;

7) opracowanie, wdrażanie i stosowanie procedur zabezpieczania i wycofywania z obrotu partii żywności nieodpowiadającej wymaganiom jakości zdrowotnej;

8) prowadzenie i przechowywanie dokumentacji umożliwiającej zidentyfikowanie dostawcy surowców i żywności wykorzystanych w produkcji lub do sprzedaży w zakładzie oraz, jeżeli jest to konieczne, pochodzenia zwierząt użytych do produkcji tej żywności.

§ 44. 1. Wszystkie istotne ze względu na zapewnienie bezpieczeństwa żywności parametry procesów produkcyjnych powinny być rejestrowane.

2. Okres przechowywania dokumentów dotyczących parametrów procesów produkcyjnych, o których

Poz. 1096 i 1097

mowa w ust. 1, przekracza czas trwałości środka spożywczego, nie dłużej jednak niż o 2 lata, chyba że szczególne wskazania przemawiają za ustaleniem dłuższego okresu przechowywania dokumentacji.

3. Przez okres, o którym mowa w ust. 2, przechowuje się również dokument zawierający datę pierwszego dopuszczenia do obrotu partii środka spożywczego.

8 45. Przy produkcji materiałów i wyrobów przeznaczonych do kontaktu z żywnością muszą być przestrzegane zasady dobrej praktyki higienicznej (GHP) oraz dobrej praktyki produkcyjnej (GMP).

8 46. Rozporządzenie wchodzi w życie z dniem uzyskania przez Rzeczpospolitą Polską członkostwa w Unii Europejskiej.*

Minister Zdrowia: L. Sikorski

4) Niniejsze rozporządzenie było poprzedzone rozporządzeniem Ministra Zdrowia z dnia 19 grudnia 2002 r. w sprawie wymagań higieniczno-sanitarnych zakładów i wymagań dotyczących higieny w procesie produkcji i w obrocie artykułami oraz materiałami i wyrobami przeznaczonymi do kontaktu z tym artykułami (Dz. U. Nr 234, poz. 1979), które traci moc z dniem wejścia w życie niniejszego rozporządzenia.

1097 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA”

z dnia 27 kwietnia 2004 r.

w sprawie granicznej kontroli sanitarnej środków spożywczych oraz materiałów i wyrobów przeznaczonych do kontaktu z żywnością

Na podstawie art. 41 ust. 6 ustawy z dnia 11 maja 2001 r. o warunkach zdrowotnych żywności i żywienia (Dz. U. Nr 63, poz. 634, z późn. zm.?)) zarządza się, co następuje:

§ 1. Rozporządzenie określa:

1) szczegółowe warunki i zakres przeprowadzania granicznej kontroli sanitarnej środków spożyw-

1) Minister Zdrowia kieruje dziatem administracji rządowej — zdrowie, na podstawie § 1 ust. 2 rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 28 czerwca 2002 r. w sprawie szczegółowego zakresu działania Ministra Zdrowia (Dz. U. Nr 93, poz. 833 oraz z 2003 r. Nr 199, poz. 1941).

2) Zmiany wymienionej ustawy zostaty ogłoszone w Dz. U. z 2001 r. Nr 128, poz. 1408, z 2002 r. Nr 135, poz. 1145 i Nr 166, poz. 1362, z 2003 r. Nr 52, poz. 450, Nr 122,

, Nr 130, poz. 1187, Nr 199, poz. 1938 i Nr 208

oraz z 2004 r. Nr 33, poz. 288 i Nr 96, poz. 959.

czych, dozwolonych substancji dodatkowych, innych składników żywności, materiałów i wyrobów przeznaczonych do kontaktu z żywnością oraz substancji pomagających w przetwarzaniu, zwanych dalej „towarami”;

2

—

szczegółowe wskazania dotyczące częstotliwości wykonywania badań laboratoryjnych i rodzaje badań laboratoryjnych towarów, o których mowa w pkt 1;

3) wzory:

a) wniosku o dokonanie granicznej kontroli sanitarnej towarów,

b) świadectwa jakości zdrowotnej towarów, o których mowa w pkt 1,

c) świadectwa o przydatności do produkcji substancji pomagających w przetwarzaniu.

Nr 104

8 2. Ilekroć w rozporządzeniu jest mowa o:

1) partii towaru — oznacza to określoną ilość środka spożywczego, dozwolonej substancji dodatkowej, substancji pomagającej w przetwarzaniu lub innego składnika żywności pochodzących z tego samego źródła, przechowywanych i przewożonych w tych samych warunkach, o tej samej dacie przydatności do spożycia lub tej samej serii oraz materiałów lub wyrobów przeznaczonych do kontaktu z żywnością, przedstawioną przez osobę odpowiedzialną za towar do granicznej kontroli sanitarnej;

2

—

osobie odpowiedzialnej za towar — oznacza to osobę fizyczną, osobę prawną albo jednostkę organizacyjną nieposiadającą osobowości prawnej, która zgodnie z przepisami prawa celnego odpowiada za towar, we wszystkich przypadkach przewidzianych w tych przepisach, a także przedstawiciela takich osób w rozumieniu przepisów prawa celnego;

3) kraju przywozu — oznacza to kraj, z którego towar zgłoszony do granicznej kontroli sanitarnej jest przywożony.

8 3. Osoba odpowiedzialna za towar jest obowiązana zgłosić właściwemu państwowemu granicznemu inspektorowi sanitarnemu partię towaru przywożonego z państw niebędących członkami Unii Europejskiej do granicznej kontroli sanitarnej, nie później niż 48 godzin przed przywozem, a następnie poinformować ten organ o nadejściu towaru.

8 4. W przypadku tranzytu towarów, o których mowa w § 3, przeznaczonych do wolnych obszarów celnych lub składów wolnocłowych albo do innych państw członkowskich Unii Europejskiej, graniczna kontrola sanitarna może być ograniczona do kontroli dokumentów i oględzin partii towaru, jeżeli jakość zdrowotna towaru stwierdzona na tej podstawie nie budzi zastrzeżeń, a osoba odpowiedzialna za towar, wraz ze zgłoszeniem towaru, deklaruje, że towar spetnia wymagania w zakresie jakości zdrowotnej określone w ustawie z dnia 11 maja 2001 r. o warunkach zdrowotnych żywności i żywienia i może być przeznaczony do wolnego obrotu na obszarze celnym Wspólnoty Europejskiej oraz spełnia wymagania, o których mowa w art. 38 ustawy z dnia 11 maja 2001 r. o warunkach zdrowotnych żywności i żywienia.

8 5. Graniczna kontrola sanitarna obejmuje w szczególności:

1) kontrolę dokumentacji zgłoszonej partii towaru:

a) określającej identyfikację i wielkość partii oraz pochodzenie towaru, a w szczególności nazwę i skład surowcowy, a także nazwę producenta i jego adres,

b) przedstawionej w oryginale deklaracji, sporządzonej w języku polskim lub angielskim, potwierdzającej, że towar spełnia wymagania jakości zdrowotnej i jest przeznaczony do spoży-

cia przez ludzi lub do stosowania do produkcji żywności, wystawionej przez producenta,

c) zawierającej deklarację producenta dotyczącą: — zanieczyszczeń chemicznych,

— zanieczyszczeń mikrobiologicznych oraz innych biologicznych,

— poziomu pozostałości po napromienianiu żywności promieniowaniem jonizującym,

— skażeń promieniotwórczych — w przypadku uzasadnionego podejrzenia,

d) zawierającej deklarację producenta, popartą wynikami badań i informującą, czy dany środek spożywczy, dozwolona substancja dodatkowa lub inny składnik żywności pochodzą z genetycznej modyfikacji — w odniesieniu do żywności, która może być żywnością genetycznie zmodyfikowaną lub zawierającą składniki pochodzące z organizmów genetycznie zmodyłfikowanych;

2) ustalenie, czy w czasie transportu nie wystąpiły okoliczności mające wpływ na jakość zdrowotną towaru przywożonego z zagranicy;

3) dokonanie oględzin partii towaru, a w przypadku konieczności przeprowadzenia badań laboratoryjnych, pobranie próbek do badań laboratoryjnych;

4) przeprowadzenie badań laboratoryjnych;

5) ustalenie, czy materiaty lub wyroby przeznaczone do kontaktu z żywnością spełniają wymagania określone w przepisach o materiałach i wyrobach przeznaczonych do kontaktu z żywnością.

8 6. Oględziny partii towaru obejmują ocenę:

1) stanu opakowań jednostkowych i transportowych (rodzaj, odkształcenia, uszkodzenia, szczelność, czystość) towaru;

2) oznakowania partii kodami i innymi znakami identyfikacyjnymi na opakowaniach;

3) organoleptyczną;

4) w kierunku zanieczyszczeń biologicznych i innych zanieczyszczeń.

8 7. 1. Badania laboratoryjne partii towaru obejmują badania mikrobiologiczne, biologiczne, fizykochemiczne.

2. Badania, określone w ust. 1, przeprowadza się każdorazowo w przypadku powzięcia, w wyniku dokonanych oględzin, uzasadnionego podejrzenia co do jakości zdrowotnej badanego towaru lub jeżeli jest to uzasadnione ze względu na ryzyko dla bezpieczeństwa żywności.

8 8. Badania laboratoryjne, o których mowa w 8 7 ust. 1, w zależności od rodzaju towaru, jego pochodzenia i przeznaczenia, przeprowadza się w kierunku:

Nr 104

1) zanieczyszczeń mikrobiologicznych (drobnoustrojami chorobotwórczymi i pozostałymi);

2) zanieczyszczeń chemicznych (zawartość metali szkodliwych dla zdrowia, substancji dodatkowych, pestycydów, mykotoksyn, azotanów i azotynów);

3) jakości organoleptycznej;

4) zanieczyszczeń biologicznych (w tym szkodników i ich pozostałości) i innych zanieczyszczeń (mineralne, organiczne, ferromagnetyczne, ciała obce);

5) poziomu skażeń promieniotwórczych;

6) poziomu pozostałości po napromienianiu żywności promieniowaniem jonizującym;

7) obecności organizmów genetycznie zmodyfikowanych oraz identyfikacji modyfikacji genetycznej;

8) składu środka spożywczego, a w szczególności zgodności z deklaracją producenta;

9) innych parametrów jakości zdrowotnej;

10) migracji globalnej i migracji specyficznej określonych w przepisach o materiałach i wyrobach przeznaczonych do kontaktu z żywnością.

8 9. 1. Wzór wniosku o dokonanie granicznej kontroli sanitarnej i świadectwa jakości zdrowotnej przywożonych z zagranicy lub wywożonych za granicę

środków spożywczych, dozwolonych substancji dodatkowych oraz innych składników żywności albo materiałów lub wyrobów przeznaczonych do kontaktu z żywnością określa załącznik nr 1 do rozporządzenia.

2. Wzór wniosku o dokonanie granicznej kontroli sanitarnej i świadectwa przydatności do produkcji przywożonych z zagranicy lub wywożonych za granicę substancji pomagających w przetwarzaniu określa załącznik nr 2 do rozporządzenia.

3. Wniosek i świadectwa, o których mowa w ust. 1 i 2, są sporządzane w trzech egzemplarzach, z których oryginał i jedną kopię otrzymuje wnioskodawca, a druga kopia pozostaje u przeprowadzającego graniczną kontrolę sanitarną państwowego inspektora sanitarnego.

8 10. Rozporządzenie wchodzi w życie z dniem uzyskania przez Rzeczpospolitą Polską członkostwa w Unii Europejskiej.3)

Minister Zdrowia: L. Sikorski

3) Niniejsze rozporządzenie byto poprzedzone rozporządzeniem Ministra Zdrowia z dnia 18 grudnia 2002 r. w sprawie granicznej kontroli sanitarnej żywności, dozwolonych substancji dodatkowych oraz innych składników żywności (Dz. U. z 2003 r. Nr 27, poz. 234), które traci moc z dniem wejścia w życie niniejszego rozporządzenia.

Załączniki do rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 27 kwietnia 2004 r. (poz. 1097)

Załącznik nr 1

— WZÓR/FORM — RZECZPOSPOLITA POLSKA/REPUBLIC OF POLAND ŚWIADECTWO/CERTIFICATE

Nr/No …

RU RE

(rok/year)

JAKOŚCI ZDROWOTNEJ ŚRODKA SPOŻYWCZEGO/DOZWOLONEJ SUBSTANCJI DODATKOWEJ/SKŁADNIKA ŻYWNOŚCI/MATERIAŁU LUB WYROBU PRZEZNACZONEGO DO KONTAKTU Z ŻYWNOŚCIĄ” PRZEKRACZAJĄCEGO GRANICĘ /OF HEALTH QUALITY OF FOODSTUFF/AUTHORIZED ADDITIVE/OTHER FOOD INGREDIENT/MATERIAL OR ARTICLE INTENDED TO COME INTO CONTACT WITH FOODSTUFFS* WHICH CROSS THE BORDER

I. IDENTYFIKACJA PARTII/IDENTIFICATION OF BATCH": Nazwa środka spożywczego/dozwolonej substancji dodatkowej/składnika żywności/materiatu lub wyrobu przeznaczonego do kontaktu z żywnością '/Name of foodstuff/authorized additive/other food ingredient/material or

article intended to come into contact with foodstuffs :.

Kod CN, oznaczenia/Code, notation: …sssss-..1111112

Kraj pochodzenia (w przypadku przywozu)/Country of origin (in case of import): …--.-eeaaaa a aaaaaaaaaaaaazzaazć

Kraj przywozu/Country of importation: …22211111112222

Wielkość partii, waga brutto /netto/Batch size, weight gross/net: …--eeeeeeeeeaa aeneeeewh

Nr 104 — 7554 — Poz. 1097

Wielkość i rodzaj/ilość opakowań/Packing size and type/guantity: …eeeseeeeeeeea cenewa Data minimalnej trwałości/termin przydatności do spożycia /Minimum expiration date/the date of their appropriateness for CONSUuMPptioN V: naa ae zaawan zna zantnia Środek transportu/Mean of transport: |... eee enea asa aaa yzyzyayayaz aan ad aa Osoba odpowiedzialna za towar/Person responsible for goodS: …--ssseaaa asa e anna aaaaaaaaaaezaaaaaaaccca Producent/Producer: …eeeeesee aaaaaa aaaaeeeeeeeaaaa Numer zgłoszenia/spedytor/Declaration number/forwarder: …-eeooeoooe anna aaaaa aaa aaaaaaaaaaaaaaaaaaeanaaa Przewidywany termin przekroczenia granicy/Date of border crossing: …--e---ssssee ena a aeaaaaaaaacznaaa Przejście graniczne/Border check point: …eeeee esse e naa aaaaaaaaae

Towar ')/Goods*"):

[_] przeznaczony do wolnego obszaru celnego/składu wolnoctowego/innego niż Rzeczpospolita Polska państwa członkowskiego Unii Europejskiej '/intended to duty free zone/duty free warehouse/Member States other than Republic of Poland

[l spetnia wymagania w zakresie jakości zdrowotnej określone w ustawie z dnia 11 maja 2001 r. o warunkach zdrowotnych żywności i żywienia/fulfil health quality requirements specified in Act of 11!" May 2001 on health conditions of food and nutrition

Podmiot zgłaszający towary do granicznej kontroli sanitarnej /Subject declaring goods for border sanitary control

(pieczątka, imię i nazwisko, podpis /stamp, name and surname, signature)

Il. ŚWIADECTWO JAKOŚCI GRANICZNEJ KONTROLI SANITARNEJ/CERTIFICATE OF HEALTH QUALITY?

W wyniku przeprowadzonej w dniu …----.ssseeeeeeeaaaaaaaaaae granicznej kontroli sanitarnej obejmującej: kontrolę dokumentów/oględziny partii/badania laboratoryjne” wykonanej w dniu …, Państwowy Graniczny/Powiatowy Inspektor Sanitarny w … , Na podstawie art. 41 ust. 4 pkt 1 ustawy z dnia 11 maja 2001 r. o warunkach zdrowotnych żywności i żywienia (Dz. U. Nr 63, poz.634, z późn. zm.), stwierdza, że zgłoszony do granicznej kontroli sanitarnej”):

/As a result of border sanitary control conducted in … (date), which included: assessment of documentation/inspection of foodstuff's batch/laboratory tests*) done on … (date) State Border/Poviat Sanitary Inspector in … (city), pursuant to article 41 par. 4 point 1 of the Act of 11t" May 2001 on health condition of food and nutrition (OJ 2001/63/634 with amend.), certifies that declared to border sanitary control:

[U Środek spożywczy/dozwolona substancja dodatkowa/sktadnik żywności*'/Foodstuff/authorized additive/other food ingredient ):

[ Jspetnia wymagania w zakresie jakości zdrowotnej/fulfils the requirements of health quality

nie spełnia wymagań w zakresie jakości zdrowotnej i nie może być przeznaczony do spożycia przez ludzi/does not fulfil the requirements of health quality and shall not be intended for human consumption

inne przeznaczenie (określić jakie)/other destination (define) … …-…-esseeaaa aeaaaaaaaaaeca

nie wyrażono zgody na przywóz/wywóz z powodu/have not been permitted for export/import in case of

[ ] może być przeznaczony do wolnego obrotu na terytorium Unii Europejskiej/shall be intended for free trade in the European Union

[_] Materiat/wyrób przeznaczony do kontaktu z żywnością*'/Material/article intended to come into contact with foodstuffs*!:

LJ spełnia wymagania w zakresie jakości zdrowotnej/fulfils the requirements of health quality

[| nie spetnia wymagań w zakresie jakości zdrowotnej i nie może być przeznaczony do kontaktu z żywnością/does not fulfil the requirements of health quality and and shall not be intended to contact with foodstuffs

Nr 104 — 7555 — Poz. 1097

[_| może być przeznaczony do wolnego obrotu na terytorium Unii Europejskiej/shall be intended for free trade in the European Union

Przeznaczenie towaru (w przypadku niespetnienia wymagań)” *'/Destination of goods (in case of unfulfilment of requirements)":

[_] do zwrotu przez/for withdrawal through …--s.-essasseaaasaa oaza as aa waza aazaaaaazzaczawewa [| do zniszczenia przez/for destroy through …-e..-ssaasea aaa asa aa aaaaasaaaaaaaawaazazzzaseać [_] inne przeznaczenie (określić jakie)/other destination (specify) …--.essaaasaaaasaaasaaaasnaaswać /place and date of issuance) sanitarnego inspektora

/signature and stamp of State Sanitary Inspector)

pieczęć okrągła organu Państwowej Inspekcji Sanitarnej Jround stamp of the State Sanitary Inspection Body:

1 Wypetnia zgłaszający towar do granicznej kontroli sanitarnej/Fills one who declare goods to border sanitary control. 2) Wypełnia organ Państwowej Inspekcji Sanitarnej/Fills the State Sanitary Inspection Body.

*) Niepotrzebne skreślić/Delete if inapplicable. **) Właściwe zaznaczyć/Mark appropriate.

Załącznik nr 2

— WZÓR/FORM — RZECZPOSPOLITA POLSKA/REPUBLIC OF POLAND SWIADECTWO/CERTIFICATE Nr/No … | A

(rok/year)

O PRZYDATNOŚCI DO PRODUKCJI SUBSTANCJI POMAGAJĄCEJ W PRZETWARZANIU /OF APPROPRIATENESS FOR MANUFACTURING OF PROCESSING AID

I. IDENTYFIKACJA PARTII/IDENTIFICATION OF BATCH":

Nazwa substancji/Name of processing aid: …--..sessee awa aaaaaawaaaaaaaaeznaaa

Kraj pochodzenia (w przypadku przywozu)/Country of origin (in case of import): …--aaaaaaa eaaaaaaaaaaazaaawć Kraj przywozu/Country of importation: …sssseeeeaa wana aaaaaaaaaawaaaaaaaaeznaaa Wielkość partii/Batch size: …eeuueeee aaeeeeeena Wielkość i rodzaj opakowań/Packing size and type: …----- eee eeeee aeeeecewa

Data minimalnej trwałości/termin przydatności do spożycia '/Minimum expiration date/the date of their appropriateness for CONSUuMPptioN V: naa ae zaawan zna zantnia

Kod, oznaczenia/Code, notation: …sssseeeaa awake aaaaa aaa aazaaaaaagaaaaaaaaezaaaa Srodek transportu/Mean of transport: …sssee aaaaaaaaaaaeeaaaaaaa

Producent/Producer: …eeeeesee aaaaaa aaaaeeeeeeeaaaa Numer zgłoszenia/spedytor/Declaration number/forwarder: …eeeaoaa anna aaa a aaaaaaaaaa aaa aaaaaaaaakkaaaaaaaaazzza awe Przewidywany termin przekroczenia granicy/Date of border crossing: …-2---ss--sseos ena anna e aeeaaaaaaacznnaa Przejście graniczne/Border check point: …eeeee esse e naa aaaaaaaaae

Nr 104 — 7556 — Poz. 1097

Towar* ')/Goods*"!:

[_] przeznaczony do wolnego obszaru celnego/składu wolnoctowego/innego niż Rzeczpospolita Polska państwa członkowskiego Unii Europejskiej '/intended to duty free zone/duty free warehouse/Member States other than Republic of Poland

[l spetnia wymagania w zakresie jakości zdrowotnej określone w ustawie z dnia 11 maja 2001 r. o warunkach zdrowotnych żywności i żywienia/fulfil health quality requirements specified in Act of 11!" May 2001 on health conditions of food and nutrition

Podmiot zgłaszający towary do granicznej kontroli sanitarnej /Subject declaring goods for border sanitary control

(pieczątka, imię i nazwisko, podpis /stamp, name and surname, signature)

I. ŚWIADECTWO O PRZYDATNOŚCI DO PRODUKCJI SUBSTANCJI POMAGAJĄCEJ W PRZETWA- RZANIU/CERTIFICATE OF APPROPRIATENESS FOR MANUFACTURING OF PROCESSING AID?

W wyniku przeprowadzonej w dniu … kontroli sanitarnej, Państwowy Graniczny/Powiatowy Inspektor Sanitarny w …--..-eaaaaaeaaaaaaaacea „ Na podstawie art. 41 ust. 4 pkt 2 ustawy z dnia 11 maja 2001 r. o warunkach zdrowotnych żywności i żywienia (Dz. U. Nr 63, poz. 634, ze zm.), stwierdza, że objęta świadectwem substancja pomagająca w przetwarzaniu”:

/As a result of border sanitary control conducted in … (date), State Border/Poviat Sanitary Inspector in A (city), pursuant to article 41 par. 4 point 2 of the Act of 11!" May 2001 on health condition of food and nutrition (OJ 2001/63/634 with amend.), certifies that processing aid included in certificate”:

[l spetnia wymagania i jest przydatna do produkcji/fulfils the requirements and is appropriate for manufacturing

[| nie spełnia wymagań i nie może być stosowana do produkcji żywności/does not fulfil the requirements and is not appropriate for manufacturing

[_] może być przeznaczona do wolnego obrotu na terytorium Unii Europejskiej/shall be intended for free trade in the European Union

Przeznaczenie towaru (w przypadku niespetnienia wymagań)” *'/Destination of goods (in case of unfulfilment of requirements)”:

[| do zwrotu przez/for withdrawal through …-e:---sssaaaaaa aaa aaaaaaaaaaaaanaaaacnaa [| do zniszczenia przez/for destroy through …-...essasseaaasaa aaa nasza aaaazawzaacwać [_] inne przeznaczenie/other destination …-sessea sosna a aaa sa aaaaaazzaszi sa

(miejsce i data wydania (podpis i pieczęć państwowego /place and date of issuance) sanitarnego inspektora /Jsignature and stamp of State Sanitary Inspector)

pieczęć okrągła organu Państwowej Inspekcji Sanitarnej /round stamp of the State Sanitary Inspection Body:

1) Wypetnia zgłaszający towar do granicznej kontroli sanitarnej/Filis one who declare goods to border sanitary control. 2) Wypetnia organ Państwowej Inspekcji Sanitarnej/Fills the State Sanitary Inspection Body.

*| Niepotrzebne skreślić/Delete if inapplicable. **) Właściwe zaznaczyć/Mark appropriate.