(bez sygnatury)

II CSKP 1151/23

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:

16 marca 2026 r.

SSN Karol Weitz (przewodniczący)

SSN Agnieszka Piotrowska (sprawozdawca)

SSN Marta Romańska

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 16 marca 2026 r. w Warszawie

skargi kasacyjnej W.O. i A.O.

od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie

z 25 maja 2022 r., I ACa 880/21,

w sprawie z powództwa W.O. i A.O.

przeciwko Bankowi spółce akcyjnej w W.

o zapłatę i ustalenie,

uchyla zaskarżony wyrok w punkcie I tiret 1 w części

oddalającej powództwo o zasądzenie odsetek ustawowych za

opóźnienie przypadających od wskazanych w nim kwot za opisane

w nim okresy; w punkcie I tiret 2 w całości oraz

w punkcie III, orzekającym o kosztach postępowania apelacyjnego

i sprawę w tych granicach przekazuje Sądowi Apelacyjnemu w

Warszawie

do

ponownego

rozpoznania

i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Agnieszka Piotrowska Karol Weitz Marta Romańska

II CSKP 1151/23

(A.D.

Wyrokiem z 29 lipca 2021 r. Sąd Okręgowy w Warszawie ustalił, że bliżej

opisana umowa kredytu z 2 lipca 2008 r. zawarta przez powodów W.O. i A.O. z

pozwanym Bankiem S.A. z siedzibą w W. (dalej Bank) jest nieważna, zasądził od

pozwanego na rzecz powodów kwotę 89 397,19 zł z odsetkami ustawowymi za

opóźnienie od 27 lipca 2018 r. do dnia zapłaty oraz kwotę 68 961,79 CHF z odsetkami

ustawowymi za opóźnienie od kwoty 49 475,43 CHF od 27 lipca 2018 r. do dnia

zapłaty i od kwoty 19 486,36 CHF od 26 listopada 2020 r. do dnia zapłaty, oddalił

powództwo w pozostałej części i orzekł o kosztach postępowania.

Sąd Okręgowy ustalił, że w dniu 2 lipca 2008 r. powodowie zawarli

z pozwanym Bankiem umowę, na podstawie której pozwany udzielił im kredytu

w kwocie 460 000 zł indeksowanego do franka szwajcarskiego (CHF). Kredyt został

powodom wypłacony. W uzasadnieniu wyroku Sąd szczegółowo opisał

postanowienia tej umowy oraz sposób jej wykonywania przez strony. W okresie

od 8 sierpnia 2008 r. do 8 października 2020 r. powodowie spłacili raty kredytu

w kwocie 88 597,19 zł i 68 961,79 CHF. Opierając się na poczynionych ustaleniach

faktycznych Sąd Okręgowy dokonał oceny bliżej opisanych postanowień umowy

w kontekście art. 3851 k.c. ze względu na status powodów będących konsumentami,

uznając je za abuzywne i powodujące upadek umowy jako nieważnej,

a w konsekwencji obowiązek Banku zwrotu kwot uiszczonych przez kredytobiorców

na podstawie i w wykonaniu tej umowy (art. 405 w zw. z art. 410 § 2 k.c.).

Po rozpoznaniu apelacji pozwanego Banku, Sąd Apelacyjny w Warszawie,

wyrokiem z 25 maja 2022 r. zmienił zaskarżony wyrok częściowo w punkcie drugim

w ten sposób, że oddalił powództwo o zasądzenie odsetek ustawowych za

opóźnienie od kwot: 89 397,19 zł i 49 475,43 CHF za okres od 27 lipca 2018 r.

do 15 lipca 2021 r. i od 16 września 2021 r. do dnia zapłaty oraz od kwoty

19 486,36 CHF za okres od 26 listopada 2020 r. do 15 lipca 2021 r. i od 16 września

2021 r. do dnia zapłaty oraz orzekł, że zapłata przez pozwanego na rzecz powodów

II CSKP 1151/23

kwot 89 397,19 zł i 68 961,79 CHF nastąpi za jednoczesnym zaoferowaniem zwrotu

przez powodów na rzecz pozwanego kwoty 460 000 zł. Oddalił apelację Banku

w pozostałej części i orzekł o kosztach postępowania.

Sąd drugiej instancji podzielił ustalenia faktyczne oraz oceny prawne Sądu

Okręgowego co do upadku (nieważności) umowy spowodowanej abuzywnymi

postanowieniami umownymi, powodującego powstanie roszczenia o zwrot

świadczenia spełnionego przez powodów na podstawie nieważnej umowy

(art. 405 w zw. z art. 410 § 2 k.c.). Uznał jednak za wadliwe rozstrzygnięcie Sądu

Okręgowego co do odsetek ustawowych za opóźnienie w zapłacie kwot głównych.

Powołując się na uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja

2021 r., III CZP 6/21, Sąd Apelacyjny podniósł, że wystąpienie przez konsumenta

z żądaniem restytucyjnym opartym na twierdzeniu o całkowitej i trwalej

bezskuteczności (nieważności) umowy kredytu, nie jest równoznaczne

z zakończeniem stanu bezskuteczności zawieszonej. Dopiero bowiem od złożenia

przez konsumenta jednoznacznego oświadczenia, że podtrzymuje żądanie ustalenia

nieważności umowy, powstaje stan wymagalności roszczenia o zwrot spłaconego

kredytu. Powodowie złożyli takie oświadczenia na rozprawie w dniu 7 lipca 2021 r.,

zatem pozwany Bank był zobowiązany dokonać zwrotu otrzymanego od nich

świadczenia nienależnego po upływie 7 dni, a zatem najpóźniej w dniu 14 lipca

2021 r. W konsekwencji odsetki ustawowe za opóźnienie od zasądzonych na ich

rzecz kwot głównych należały się powodom od 16 lipca 2021 r., a powództwo

obejmujące żądanie zapłaty odsetek ustawowych za wcześniejszy okres (od 27 lipca

2018 r. w odniesieniu do 89 397,19 zł i 49 475,43 CHF oraz od 26 listopada 2020 r.

od kwoty 19 486,36 CHF podlegało oddaleniu).

Sąd Apelacyjny uwzględnił także podniesiony przez pozwany Bank zarzut

zatrzymania świadczenia zasądzonego na rzecz powodów do czasu zwrotu przez

nich na rzecz pozwanego uprzednio wypłaconej im kwoty kredytu wynoszącej

460 000 zł. Sąd uznał ten zarzut za dopuszczalny i skuteczny, podnosząc, że umowa

kredytu jest umową wzajemną. Uwzględnienie tego zarzutu skutkowało naliczaniem

odsetek ustawowych za opóźnienie od zasądzonych na rzecz powodów kwot

głównych tylko do 15 września 2021 r, to jest do dnia doręczenia powodom

oświadczenia Banku o skorzystaniu z tego zarzutu. Sąd podniósł, że następstwem

II CSKP 1151/23

skutecznego podniesienia zarzutu zatrzymania jest sytuacja, w której żadna ze stron

nie popada w opóźnienie, jeśli strona żądająca zwrotu nienależnego świadczenia nie

oferuje jednocześnie zwrotu świadczenia, które sama otrzymała z nieważnej umowy.

Z tych przyczyn oddalone zostało powództwo o zapłatę odsetek ustawowych od kwot

głównych za dalszy okres, to jest do za okres od 16 września 2021 r. do dnia zapłaty.

W skardze kasacyjnej, powodowie zaskarżyli wyrok w części zmieniającej

wyrok Sądu Okręgowego i oddalającej roszczenie o odsetki ustawowe za opóźnienie

od kwot głównych za okresy w nim wskazane oraz w części uwzględniającej zarzut

zatrzymania podniesiony przez pozwanego. Zarzucili naruszenie art. 496 k.c. oraz

art. 497 k.c., art. 455 k.c., art. 481 § 1 k.c. oraz art. 120 § 1 k.c. Formułując te

podstawy kasacyjnej wnieśli o uchylenie wyroku Sądu Apelacyjnego w zaskarżonej

części i przekazanie sprawy w tym zakresie temu sądowi do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna powodów zasługiwała na uwzględnienie. Uzasadniony jest

zarzut skargi kasacyjnej kwestionujący przyjęty przez Sądu drugiej instancji pogląd

o konieczności złożenia przez powodów jako konsumentów odrębnego,

jednoznacznego oświadczenia, w którym, po ich stosownym pouczeniu, nie wyrazili

zgody na dalsze związanie umową oraz o powiązaniu początku biegu odsetek

ustawowych za opóźnienie w zapłacie dochodzonych pozwem kwot ze złożeniem

tego oświadczenia. Już po wydaniu zaskarżonego kasacyjnie wyroku w tej sprawie,

Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej w wyroku z 7 grudnia 2023 r. C 140/22,

orzekł, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten

sposób, że w kontekście uznania nieważności w całości umowy kredytu

hipotecznego zawartej z konsumentem przez instytucję bankową ze względu na to,

iż umowa ta zawiera nieuczciwy warunek, bez którego nie może ona dalej

obowiązywać, stoją one na przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego,

zgodnie z którą wykonywanie praw, które konsument wywodzi z tej dyrektywy, jest

uzależnione od złożenia przez tego konsumenta przed sądem oświadczenia,

w którym twierdzi on, po pierwsze, że nie wyraża zgody na utrzymanie w mocy tego

II CSKP 1151/23

warunku, po drugie, że jest świadomy z jednej strony faktu, że nieważność

wspomnianego warunku pociąga za sobą nieważność wspomnianej umowy,

a z drugiej - konsekwencji tego uznania nieważności, i po trzecie, że wyraża zgodę

na uznanie tej umowy za nieważną.

Wyrok TSUE wydany na podstawie art. 267 TFUE ujednolica wykładnię norm

prawa Unii i rzutuje na ich stosowanie nie tylko w sprawie, w której został wydany,

lecz we wszystkich sprawach, w których te normy mogą znaleźć zastosowanie.

Jednocześnie, zgodnie z zasadą skuteczności, na sądach krajowych spoczywa

powinność wykładni przepisów prawa krajowego zgodnej z postanowieniami

dyrektyw unijnych, tak dalece, jak to możliwe (zob. wyroki TSUE z 13 listopada

1990 r., C-106/89 i z 27 marca 2019 r., C-545/17. Powinność ta może implikować

konieczność zmiany dotychczasowej wykładni prawa krajowego, jeżeli okazałaby się

niezgodna z prawem Unii w interpretacji przyjętej przez Trybunał w wyroku wydanym

na podstawie art. 267 TFUE (zob. wyroki TSUE z 8 maja 2019 r., C-566/17

i z 5 marca 2020 r., C-679/18).

Możliwość żądania przez powodów odsetek ustawowych za opóźnienie, nie

może być zatem uzależniona, jak przyjął Sąd Apelacyjny, od złożenia pozwanemu

przez konsumentów wskazanego oświadczenia. Domaganie się przez konsumentów

odsetek ustawowych za opóźnienie w zapłacie należnych im kwot jest możliwe po

otrzymaniu przez Bank ich żądania, aby Bank dokonał zwrotu spłaconych przez nich,

w oparciu o nieważną umowę kredytu, należności i jest skuteczne z upływem

wyznaczonego przez konsumentów terminu do spełnienia tego świadczenia przez

kredytodawcę (zob. także wyrok TSUE z 14 grudnia 2023 r. C-28/22).

Powodowie zakwestionowali także uwzględnienie przez Sąd odwoławczy

podniesionego przez pozwany Bank zarzutu zatrzymania, co doprowadziło do

wstrzymania biegu odsetek ustawowych za opóźnienie w zapłacie zasądzonych

ostatecznie kwot głównych. Powodowie zarzucili w tym zakresie naruszenie

art. 496 w zw. z art. 497 k.c., podnosząc, że w ich ocenie umowa kredytu nie jest

umową wzajemną, co czyni nieuzasadnionym stosowanie przepisów kodeksu

cywilnego regulujących prawo zatrzymania. Odnosząc się do kwestii charakteru

prawnego umowy kredytu we wskazanym kontekście, Sąd Najwyższy w uchwale

II CSKP 1151/23

składu siedmiu sędziów z 28 lutego 2025 r., III CZP 126/22, (OSNC 2025/11/97)

orzekł, że umowa o kredyt bankowy, określona w art. 69 ust. 1 pr. bank., jest umową

wzajemną. Stanowisko to, jak wynika z motywów uchwały, dotyczy również kredytów

powiązanych z walutą obcą, bez względu na ich indeksowany lub denominowany

charakter. Z poglądem tym należy się zgodzić, odsyłając w tym miejscu do

uzasadnienia przywołanej uchwały bez potrzeby jego przytaczania i powielania

w tym miejscu. O ile zatem umowa kredytu jest umową wzajemną, to jednak już

kwestia zarzutu zatrzymania podniesionego przez bank w tak zwanej sprawie

frankowej, jest dużo bardziej złożona.

Prawo zatrzymania w sytuacji określonej w art. 496 k.c. w związku

z art. 497 k.c. ma służyć zabezpieczeniu przysługującego retencjoniście roszczenia

o zwrot świadczenia wynikającego z nieważności lub rozwiązania umowy, a jego

skuteczne wykonanie obezwładnia wymagalne roszczenie wzajemne dopóki, dopóty

wierzyciel wzajemny nie zaoferuje zwrotu spełnionego na jego rzecz świadczenia lub

go nie zabezpieczy. Wynika z tego, że roszczenie, którego zabezpieczeniu służyć

ma zatrzymanie, musi nie tylko istnieć, lecz także być zdatne do przymusowego

zaspokojenia, co zakłada jego zaskarżalność. W przeciwnym razie dłużnik mógłby

skutecznie obezwładnić wymagalne i zaskarżalne roszczenie wierzyciela, powołując

się na przysługujące mu wobec niego roszczenie wzajemne, do którego spełnienia

nie mógłby jednak wierzyciela przymusić. W orzecznictwie Sądu Najwyższego,

analizując relację między prawem zatrzymania, a prawem potrącenia, trafnie

ponadto zauważono, że uprawnienie do potrącenia (art. 498 i n. k.c.) należy

postrzegać jako dalej idące w zestawieniu z prawem zatrzymania, którego istota

polega na zabezpieczeniu wierzytelności przysługującej retencjoniście przed

niekorzystnymi skutkami ewentualnej niewypłacalności dłużnika (wierzyciela

wzajemnego) przez uzależnienie spełnienia własnego świadczenia od zaoferowania

świadczenia przez wierzyciela wzajemnego. Potrącenie realizuje między innymi,

funkcję egzekucyjną, prowadząc – w drodze jednostronnej decyzji potrącającego

i bez konieczności zaangażowania organów państwa – do przymusowego

zaspokojenia należności przysługującej potrącającemu. W takim przypadku odpada

potrzeba oddziaływania na dłużnika (wierzyciela wzajemnego) w celu skłonienia go

do zapłaty, a także ryzyko jego niewypłacalności. Przeciwnie, uwzględniając

II CSKP 1151/23

możliwość skorzystania z potrącenia, wierzytelność przysługująca potencjalnemu

retencjoniście pozostaje, do wysokości wierzytelności pasywnej, w pełni

zabezpieczona na wypadek niewypłacalności dłużnika, bez potrzeby sięgania do

prawa zatrzymania. Co więcej – wierzyciel aktywny ma w istocie pewność, że

przysługujące mu świadczenie pieniężne, w zakresie, w jakim nie przewyższa

wierzytelności pasywnej, zostanie spełnione, przy czym decyzja o tym, czy z opcji tej

skorzystać, leży w sferze jego uznania, co czyni zbędnym korzystanie z dodatkowego

zabezpieczenia wierzytelności. Trudno w tym przypadku twierdzić, aby mogła istnieć

prawnie uzasadniona potrzeba dodatkowego „zabezpieczenia” lub „zaofiarowania”

wierzytelności wzajemnej, o czym stanowi art. 496 k.c. Dostrzec trzeba przy tym, że

czym innym jest ustanawianie zabezpieczeń wierzytelności, których podłożem jest

autonomia woli (konsens) obu stron zobowiązania, czym innym zaś żądanie

zabezpieczenia własnej wierzytelności, powiązane z odmową spełnienia

świadczenia, którego podstawą miałoby stać się uprawnienie kształtujące

przysługujące jednej ze stron stosunku prawnego.

W braku szczególnych okoliczności, których wykazanie obciąża stronę

podnoszącą zarzut zatrzymania, podważa to legitymowany prawnie interes strony,

która dysponując możnością wymuszenia spełnienia świadczenia wzajemnego,

z możliwości tej nie korzysta, lecz – powołując się na potrzebę „zabezpieczenia”

wierzytelności, którą może swobodnie wyegzekwować – odmawia spełnienia

świadczenia należnego kontrahentowi ze skutkiem w postaci dalszego utrzymywania

stanu niepewności między stronami. Kwestia ta rysuje się szczególnie wyraźnie

w razie nierównowagi majątkowej stron stosunku prawnego, gdy dalsze

pozostawanie w impasie mogłoby w istocie służyć szykanowaniu strony słabszej,

z uwagi na trudność w zaoferowaniu przez nią świadczenia wzajemnego (zob. wyrok

Sądu Najwyższego z 6 czerwca 2025 r., II CSKP 545/23).

Należy ponadto wskazać, że w sprawach objętych zakresem zastosowania

dyrektywy 93/13, przy ocenie zasadności zarzutu zatrzymania, należy zawsze brać

pod uwagę konieczność dokonywania przez sąd krajowy, zgodnie z zasadą

efektywności prawa Unii, wykładni przepisów prawa krajowego zgodnej z przepisami

dyrektywy unijnej, tak dalece, jak to jest tylko możliwe (zob. wyroki TSUE

z 13 listopada 1990 r., C-106/89 i z 27 marca 2019 r., C-545/17). Stosownie do

II CSKP 1151/23

stanowiska TSUE, art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować

w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie wykładni prawa krajowego – co odnosi

się również do art. 496 i 497 k.c. – zgodnie z którą w kontekście stwierdzenia

nieważności umowy kredytu zawartej przez bank z konsumentem ze względu na

nieuczciwy charakter jej niektórych warunków, powołanie się przez bank na prawo

zatrzymania prowadzi do uzależnienia przysługującej konsumentowi możliwości

uzyskania przez niego zapłaty kwot, które zasądzono od banku ze względu na skutki

restytucyjne wynikające ze stwierdzenia abuzywności warunków umownych, od

równoczesnego zaofiarowania przez konsumenta zwrotu albo zabezpieczenia

zwrotu całości świadczenia otrzymanego od banku na podstawie umowy kredytu,

niezależnie od spłat dokonanych w wykonaniu tej umowy przez konsumenta

(por. wyrok TSUE z 14 grudnia 2023 r., C-28/22, postanowienie TSUE z 8 maja

2024 r., C-424/22, uzasadnienie przywołanej wyżej uchwały III CZP 126/22 oraz

wyroki Sądu Najwyższego z 28 lutego 2025 r., II CSKP 2231/22 i z 11 marca

2025 r., II CSKP 617/23). .

W tym stanie rzeczy orzeczono, jak w sentencji (art. 39815 § 1 k.p.c.)

Agnieszka Piotrowska

Karol Weitz

Marta Romańska

(A.D.)

[SOP]