II KK 228/26

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Sąd Najwyższy w składzie:

Dnia 10 września 2026 r.

SSN Dariusz Kala (przewodniczący)

SSN Piotr Mirek

SSN Paweł Wiliński (sprawozdawca)

w sprawie wnioskodawców S.M., F.M., B.D.

w przedmiocie zasądzenia zadośćuczynienia

po rozpoznaniu w Izbie Karnej

na posiedzeniu w dniu 10 września 2026 r.,

w trybie art. 535 § 5 k.p.k.

kasacji wniesionej przez Prokuratora Generalnego, na niekorzyść wnioskodawców,

od wyroku Sądu Okręgowego w Lublinie

z dnia 23 kwietnia 2025 r., sygn. akt IV Ko 1430/24,

1) uchyla zaskarżony wyrok i na podstawie art. 17 § 1 pkt 7

k.p.k. umarza postępowanie z wniosku S.M., F.M., B.D.,

2) kosztami procesu w sprawie obciąża Skarb Państwa.

Piotr Mirek

Dariusz Kala

Paweł Wiliński

Wyrokiem Sądu Okręgowego w Lublinie z dnia 23 kwietnia 2025 r. o sygn. akt

IV Ko 1430/24, zasądził od Skarbu Państwa na rzecz S.M., F.M. i B. D. kwoty po

410.000 zł dla każdego z wnioskodawców tytułem uzupełniającego

zadośćuczynienia za doznaną przez F.M. krzywdę wynikłą z pozbawienia go

wolności od dnia 9 sierpnia 1947 r. do dnia 20 września 1956 r. w sprawie byłego

Wojskowego Sądu Rejonowego w Lublinie o sygn. akt Sr 823/49 z ustawowymi

odsetkami za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty, a w

pozostałej części wniosek oddalił.

Od wskazanego wyżej prawomocnego orzeczenia kasację wniósł Prokurator

Generalny, który zaskarżył powyższy wyrok w całości, na niekorzyść

wnioskodawców, zarzucając:

„rażące i mające istotny wpływ na treść wyroku naruszenie przepisów art. 8

ust. 4 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych

wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa

Polskiego (Dz. U. z 2024 r., poz. 442, t.j.) w zw. z art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k., polegające

na zasądzeniu na rzecz wnioskodawców: S.M., F.M. i B.D. - dzieci

represjonowanego F.M., kwot po 410.000 zł tytułem uzupełniającego

zadośćuczynienia za doznaną przez ich ojca krzywdę wynikłą z pozbawienia go

wolności w okresie od dnia 9 sierpnia 1947 r. do dnia 20 września 1956 r. w sprawie

Sądu Wojskowego w Lublinie o sygn. akt Sr 823/49, mimo że uprzednio Sąd

Wojewódzki w Lublinie prawomocnym postanowieniem z dnia 28 grudnia 1994 r. o

sygn. akt IV Ko 640/92 zasądził z tego samego tytułu, na podstawie art. 8 ust. 1 ww.

ustawy z dnia 23 lutego 1991 r., na rzecz represjonowanego F.M., odszkodowanie w

kwocie 336.374.000 st. zł i zadośćuczynienie w kwocie 250.000.000 zł, co stanowi

bezwzględną przyczynę odwoławczą określoną w art. 439 § 1 pkt 8 k.p.k., a do czego

doszło na skutek wyrażenia błędnego poglądu, że orzeczenie rekompensaty na

podstawie art. 8 ust. 1 ustawy lutowej nie stanowi przeszkody do dochodzenia

świadczeń uzupełniających w oparciu o przepis art. 8 ust. 4 tej ustawy”.

Mając na uwadze powyższe, skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego

wyroku i umorzenie postępowania z wniosku ww. wnioskodawców na podstawie art.

17 § 1 pkt 7 k.p.k.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Zarzut podniesiony w kasacji, jak i argumentacja go wspierająca okazały się

oczywiście zasadne, co skutkowało skierowaniem sprawy na posiedzenie

wyznaczone w trybie art. 535 § 5 k.p.k.

Analiza akt przedmiotowej sprawy wskazuje, że zaskarżone kasacją

orzeczenie zapadło z rażącym naruszeniem przepisów prawa wskazanych w

zarzucie kasacji, skutkującym bezwzględną przyczyną odwoławczą określoną w art.

439 § 1 pkt 8 k.p.k.

Na wstępie trzeba zaznaczyć, że w sprawie represjonowanego F.M., ojca

wnioskodawców S.M., F.M., B.D., wydano postanowienie z dnia 28 grudnia 1994 r.

o sygn. akt IV Ko 640/92, na mocy którego na podstawie art. 8 ust. 1 ustawy z dnia

23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób

represjonowanych na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (Dz. U. z 1991 r.

Nr 34, poz. 149 z późn. zm.) zasądzono od Skarbu Państwa na rzecz F.M. kwotę

586.374.000 st. zł (w tym: 336.374.000 st. zł tytułem odszkodowania i 250.000.000

st. zł tytułem zadośćuczynienia), w pozostałej zaś części wniosek oddalono.

Postanowienie uprawomocniło się bez postępowania odwoławczego (zał. 3 i zał. 4,

k. 18-22).

Sąd Okręgowy orzekający w przedmiotowej sprawie uznał, że uprzednie

zasądzenie na rzecz represjonowanego F.M. na mocy ww. postanowienia świadczeń

kompensacyjnych za szkodę i krzywdę w związku z niesłusznym pozbawieniem go

wolności w okresie od dnia 9 sierpnia 1947 r. do 20 września 1956 r. w sprawie

Wojskowego Sądu Rejonowego w Lublinie o sygn. akt Sr 823/49, nie stanowiło

przeszkody w postaci res iudicata do zasądzenia na podstawie art. 8 ust. 4 ww.

ustawy - z tego samego tytułu - świadczenia uzupełniającego na rzecz dzieci ww.

represjonowanego.

Tymczasem w orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalił się pogląd, zgodnie

z którym gdy wnioskodawca uzyskał wcześniej na podstawie przepisów ustawy z

dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób

represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego

(np. art. 8 ust. 1) rekompensatę za represje, jakie go dotknęły z tytułu takiej

działalności, a następnie wystąpił o zasądzenie uzupełniającego odszkodowania i

zadośćuczynienia na podstawie art. 8 ust. 4 tej ustawy, przy braku nowego (innego)

tytułu prawnego, zachodzi negatywna przesłanka procesowa w postaci powagi

rzeczy osądzonej (art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k.). Reguła res iudicata nie ma jedynie

zastosowania do tych przypadków, gdy o roszczeniu z tytułu odszkodowania i

zadośćuczynienia orzeczono na innej podstawie niż wynikająca z art. 8 ust. 1 ustawy

lutowej (a więc w sytuacjach, gdy o tych roszczeniach rozstrzygnięto prawomocnie

poprzez ich zasądzenie w następstwie wcześniejszego orzeczenia rehabilitacyjnego

będącego wynikiem rewizji nadzwyczajnej, kasacji lub wznowienia postępowania).

Powyższa interpretacja stanowi wynik jednoznacznej w swojej wymowie

wykładni językowej. Z treści art. 8 ust. 4 ustawy lutowej wynika, że odnosi się on do

sytuacji, gdy uprzednio w wyniku rewizji nadzwyczajnej, kasacji lub wznowienia

postępowania, prawomocnie zasądzono już odszkodowanie i to zarówno wówczas,

gdy nastąpiło to przed wejściem w życie ustawy lutowej, przede wszystkim w oparciu

o przepisy Rozdziału 50 Kodeksu postępowania karnego z 1969 r. (na podstawie art.

487 d.k.p.k.), jak i wtedy, gdy o roszczeniu rozstrzygnięto na podstawie przepisów

Kodeksu cywilnego lub w oparciu o przepis z art. 552 Kodeksu postępowania

karnego z 1997 r. W ten sposób ustawa lutowa umożliwiła osobom represjonowanym

za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego, dochodzenie swoich

roszczeń opartych na motywie niepodległościowym, gdyż przepisy Kodeksu

postępowania karnego lub Kodeksu cywilnego, na podstawie których uprzednio

zasądzone zostały roszczenia, ten aspekt pomijały /zob. wyrok Sądu Najwyższego z

dnia 21 listopada 2023 r., sygn. akt III KK 143/23, LEX nr 3637264/. Poglądu tego

nie mogą podważyć jednostkowe orzeczenia sądów powszechnych, jak powołany w

uzasadnieniu zaskarżonego wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 3 listopada

2021 r. o sygn. akt II AKa 295/21.

Nie można zatem uznać za zasadne stanowiska Sądu Okręgowego w Lublinie

w kwestii dopuszczalności zasądzenia świadczenia uzupełniającego na podstawie

art. 8 ust. 4 ustawy lutowej w sytuacji uprzedniego przyznania rekompensaty na

podstawie art. 8 ust. 1 ww. ustawy, z tego powodu, że zasądzona uprzednio kwota

(25.000 zł po denominacji) nie była adekwatna do rozmiarów doznanej przez F.M.

krzywdy. Należy się zgodzić z trafnymi uwagami autora kasacji, że w tej sytuacji

dostępne były co najwyżej odpowiednie środki zaskarżenia od uprzednio zapadłego

postanowienia.

Podsumowując, trafnie wskazane przez Prokuratora Generalnego w kasacji

uchybienie, będące wynikiem stwierdzenia ujemnej przesłanki procesowej w postaci

res iudicata – skutkowało uchyleniem zaskarżonego orzeczenia i umorzeniem

postępowania przez Sąd Najwyższy na podstawie art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k.

Rozstrzygnięcie o kosztach procesu znajduje uzasadnienie w treści art. 638

k.p.k.

Z powodów wskazanych powyżej, należało orzec jak w sentencji.

[WB]

[r.g.]