I CSK 2922/24

POSTANOWIENIE

Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:

SSN Mariusz Łodko

17 września 2026 r.

na posiedzeniu niejawnym 17 września 2026 r. w Warszawie

w sprawie z powództwa E. Ś. i B. Ś.

przeciwko Bankowi spółce akcyjnej w W.

o zapłatę,

na skutek skargi kasacyjnej Banku spółki akcyjnej w W.

od wyroku Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu

z 13 lutego 2024 r., I ACa 80/23,

odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania

Pozwany Bank spółka akcyjna w W. (dawniej Bank1 spółka akcyjna w W.)

wniósł skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z 13 lutego

2024 r. Wniosek o jej przyjęcie do rozpoznania uzasadnił wystąpieniem istotnych

zagadnień prawnych (art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c.), które ujął w pytaniach: 1) czy na

etapie oceny możliwości obowiązywania umowy po usunięciu postanowienia

abuzywnego, dopuszczalne jest ustalenie treści umowy (stosunku prawnego), w

zakresie który był regulowany przez abuzywną normę, na podstawie art. 65 § 1 i 2

k.c. lub art. 56 k.c. w zw. z art. 41 pr. weksl. lub art. 56 k.c. w zw. z art. 358 § 2 k.c.

lub art. 56 k.c. w zw. ze wskazanymi w przypisie kilkudziesięcioma przepisami, z

których na zasadzie analogii iuris lub analogii legis wynika, że w polskim prawie

obowiązuje generalna norma, zgodnie z którą wartość waluty obcej określa się

według kursu średniego NBP?; 2) czy jeżeli bez abuzywnego postanowienia

umowa kredytu indeksowanego do CHF nie może obowiązywać, to dochodzi do

automatycznej jego substytucji normą dyspozytywną, o ile tylko zastosowanie

środków krajowych zapewnia doprowadzenie do sytuacji, jaka miałby miejsce,

gdyby umowa nie zawierała tego abuzywnego postanowienia?; 3) czy art. 358 § 2

k.c. stanowi szczegółowy przepis dyspozytywny, który znajduje zastosowanie z

mocy prawa (automatycznie) w miejsce abuzywnej klauzuli kursowej określającej

sposób ustalenia kursu franka szwajcarskiego, na potrzeby operacji związanych

z indeksowaniem przy wypłacie i przy spłacie kredytu?; 4) czy rozważając

unieważnienie umowy o kredyt indeksowany do waluty obcej na skutek uznania, że

postanowienia odsyłające do tabeli kursów (klauzula kursowa) mają charakter

niedozwolony, należy mieć na względzie wyłącznie oświadczenie kredytobiorcy,

czy badać również, czy określone rozstrzygnięcie prowadzi do zrealizowania celu

dyrektywy 93/13?; 5) czy dopuszczalne jest w sytuacji orzeczenia

bezskuteczności/nieważności umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej

i zasądzenia z tego tytułu na rzecz kredytobiorcy kwot uiszczonych na rzecz banku

w wykonaniu umowy, zasądzenie także kwoty świadczenia z tytułu ubezpieczenia

na życie w sytuacji, gdy ubezpieczającym był bank, który ubezpieczył cudzy interes

majątkowy, ale działał przy tym we własnym imieniu, a podstawą ustalenia

wysokości świadczenia było pozostałe do spłaty na dzień śmierci kredytobiorcy

saldo kredytu?

Skarżący wskazał również na potrzebę wykładni przepisów prawnych

budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie

sądów (art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c.), tj.: 1) art. 3851 § 1 i 2 k.c. w zakresie dotyczącym

tego, które postanowienia charakterystyczne dla umów kredytu indeksowanych do

franka szwajcarskiego są abuzywne, w przypadku stwierdzenia przez sąd, że

uprawnienie banku do jednostronnego ustalania kursu franka szwajcarskiego

narusza rażąco interesy konsumenta i jest niezgodne z dobrymi obyczajami: czy

abuzywna jest wówczas wyłącznie klauzula kursowa określająca sposób ustalenia

wartości franka szwajcarskiego, czy też wszystkie postanowienia dotyczące

indeksacji kredytu, tj. klauzula kursowa jak i klauzula ryzyka walutowego

stanowiąca, że wysokość zobowiązań z umowy kredytu zależna jest od zmiennej

na przestrzeni obowiązywania umowy wartości waluty obcej; 2) art. 411 pkt 2

i 4 k.c. w zakresie dotyczącym tego, czy kredytobiorca może domagać się od banku

zwrotu kwot świadczonych w wykonaniu umowy kredytu uznanej następnie za

nieważną z powodu abuzywności zawartych w niej klauzul, w sytuacji, gdy kredyt

został całkowicie spłacony przed terminem wymagalności określonym w umowie

kredytu, w tym w świetle zgodności takiego świadczenia z zasadami współżycia

społecznego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sformułowane przez skarżącego zagadnienia prawne oraz przedstawione

wątpliwości interpretacyjne dotyczące wykładni przepisów prawa, nie czynią zadość

wymogom z art. 3989 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c., uzasadniających przyjęcie skargi

kasacyjnej do rozpoznania. W uchwale składu całej Izby Cywilnej z 25 kwietnia

2024 r., III CZP 25/22 (OSNC 2024, nr 12, poz. 118), Sąd Najwyższy przyjął, że

w razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej w umowie

kredytu indeksowanego lub denominowanego umowa nie wiąże także

w pozostałym zakresie. Stanowisko to odzwierciedla dominujący w orzecznictwie

Sądu Najwyższego pogląd, że w przypadku umowy kredytu indeksowanego kursem

CHF, po wyeliminowaniu z niej klauzul przeliczeniowych, nie jest możliwe

utrzymanie takiej umowy w mocy. W takiej sytuacji nie jest bowiem możliwe

określenie zgodnego z wolą stron rozmiaru wzajemnych świadczeń, a przede

wszystkim wysokości zobowiązania konsumenta względem banku. Postanowienia

określające główne świadczenia stron podlegają bowiem kontroli z punktu widzenia

abuzywności tylko wówczas, gdy są niejednoznaczne (art. 3851 § 1 zd. 2 k.c.).

W przeciwnym razie zasady ochrony konsumenta muszą ustąpić jednoznacznej

woli stron. Jeżeli jednak postanowienia te są niejednoznaczne, to w efekcie nie ma

zgodnych oświadczeń woli obu stron co do związania się umową o określonej

treści. Nie istnieje więc konsens w zakresie głównych świadczeń, który

z perspektywy art. 3851 § 1 k.c. podlegałby ochronie. Stąd też wynika skutek

w postaci braku związania umową w pozostałym zakresie, skoro nie są uzgodnione

główne świadczenia stron, a więc elementy konstrukcyjne umowy, przesądzające

o charakterze (istocie) danego stosunku prawnego (zob. wyrok SN

z 13 października 2022 r., II CSKP 864/22, OSNC 2023, nr 5, poz. 50, i powołane

tam orzecznictwo).

Sąd Najwyższy wyjaśnił już również, że w razie uznania, iż postanowienie

umowy kredytu indeksowanego lub denominowanego odnoszące się do sposobu

określania kursu waluty obcej stanowi niedozwolone postanowienie umowne i nie

jest wiążące, w obowiązującym stanie prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego

postanowienia zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej wynikający

z przepisów prawa lub zwyczajów (zob. uchwałę całej Izby Cywilnej z 25 kwietnia

2024 r., III CZP 25/22). Oznacza to, że nie jest możliwe wypełnienie powstałych

w umowie luk po usunięciu z niej abuzywnej klauzuli waloryzacyjnej przez

odwołanie się m.in. do art. 358 § 2 k.c. czy art. 24 ust. 3 ustawy o NBP. Ponadto

art. 358 § 2 k.c. wszedł w życie 24 stycznia 2009 r. (zob. ustawę z 23 października

2008 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz ustawy – Prawo dewizowe,

Dz.U. z 2008 r. Nr 228, poz. 1506). Niedopuszczalne byłoby więc stosowanie tego

przepisu w odniesieniu do łączącej strony umowy kredytu zawartej w 2008 r.,

a więc przed wejściem w życie tego przepisu.

Ocenę czy postanowienie umowne jest niedozwolone (art. 3851 § 1 k.c.),

dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy (zob. uchwałę składu siedmiu

sędziów SN z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17). Od tego też momentu klauzule

abuzywne nie są wiążące dla konsumenta, chyba że konsument wyrazi świadomą

wolę na objęcie go takim postanowieniem umownym. Skutek niezwiązania klauzulą

abuzywną ex tunc, oznacza, że zdarzenia o charakterze następczym w stosunku

do daty zawarcia umowy zawierającej taką klauzulę pozostają bez znaczenia dla

niewiążącego charakteru niedozwolonych postanowień umownych.

W judykaturze Sądu Najwyższego przyjmuje się również ścisłe powiązanie

ze sobą klauzuli ryzyka walutowego i klauzuli spreadu walutowego. Klauzula ryzyka

walutowego nie może funkcjonować bez klauzuli kursowej określającej przeliczenie

zobowiązań stron celem ustalenia wysokości ich świadczenia. Z kolei klauzula

spreadowa nie ma racji bytu w umowie, w której nie zastosowano mechanizmu

przeliczeniowego i wynikającej z niego narażenia konsumenta na ryzyko kursowe.

W konsekwencji klauzule te składające się na przyjęty w umowach kredytowych

mechanizm przeliczeniowy są ze sobą ściśle powiązane, a ich rozszczepienie

byłoby zabiegiem sztucznym (zob. wyroki SN: z 8 listopada 2022 r.,

II CSKP 1153/22; z 8 listopada 2023 r., II CSKP 2099/22; z 7 lutego 2024 r.,

II CSKP 1045/22; z 21 lutego 2024 r., II CSKP 225/23). Skarżący zatem nie

wykazał faktycznej potrzeby wykładni 3851 § 1 k.c., która jest utrwalona

w aktualnym orzecznictwie Sądu Najwyższego.

Sąd Najwyższy wyjaśnił też, że art. 411 pkt 4 k.c. dotyczy zwrotu

świadczenia spełnionego przed terminem wymagalności roszczenia w sytuacji, gdy

istnieje podstawa prawna spełnienia świadczenia. Regulacja ta nie odnosi się

natomiast do roszczeń kondykcyjnych, gdy podstawa spełnienia świadczenia nie

istniała. Przypadki, w których podstawa świadczenia jest nieważna, nie są zatem

objęte zakazem unormowania art. 411 pkt 4 k.c., co pozwala na zwrot kwot

nienależnie wpłaconych (zob. wyrok SN z 30 czerwca 2022 r., II CSKP 656/22,

OSNC-ZD 2022, nr 4, poz. 52).

Nie ma także podstaw do przyjęcia, że kredytobiorca nie może żądać od

banku zwrotu świadczenia nienależnego z tego względu, że spełnienie tego

świadczenia czyni zadość zasadom współżycia społecznego (art. 411 pkt 2 k.c.).

Niezależnie od tego, że skoro bankowi przysługuje roszczenie o zwrot środków

wypłaconych jako kapitał kredytu, to nie sposób przyjąć, by konsumentowi nie

przysługiwało roszczenie o zwrot świadczeń obejmujących spłacone raty tego

kredytu (zob. postanowienie SN z 27 maja 2026 r., I CSK 1786/25), wskazać

należy, że chybione jest twierdzenie, iż konsument spłacający kredyt udzielony mu

na podstawie nieważnej umowy kredytu, czyni zadość zasadom współżycia

społecznego w rozumieniu art. 411 pkt 2 k.c. (zob. uchwałę SN z 16 lutego 2021 r.,

III CZP 11/20, OSNC 2021, nr 6, poz. 40). Bank jako przedsiębiorca, który stosował

klauzule niedozwolone w umowie kredytu, powodujące upadek umowy i powstanie

w rezultacie roszczenia kondykcyjnego konsumenta, nie może – w ramach sporu

sądowego z konsumentem żądającym zwrotu spłaconej kwoty kredytu – powoływać

się skutecznie, w ramach zarzutów obronnych, na klauzule generalne w postaci

zasad współżycia społecznego, zawarte w art. 411 pkt 2 k.c. (zob. wyroki SN:

z 9 lutego 2024 r., II CSKP 13/23, i z 12 grudnia 2025 r., II CSKP 646/23).

Oddalając apelację pozwanego, Sąd meriti zaakceptował sposób rozliczenia

umowy przez Sąd pierwszej instancji. Kwoty wskazane w uzasadnieniu wyroku

Sądu Apelacyjnego jako ogólna wartość dokonanych wpłat przez kredytobiorców

w wykonaniu umowy, czy udostępnionego przez bank kapitału, nie odpowiadają

jednak szczegółowemu rozliczeniu, które stanowiło podstawę wydania wyroku

przez Sąd pierwszej instancji. Należy zwrócić uwagę, że wyrok ten obejmuje

wpłacone kwoty przez kredytobiorców na poczet wykonania umowy kredytu, ale

bez świadczenia ubezpieczyciela z tytułu zgonu jednego z nich w trakcie

wykonywania umowy. W ostatecznym rozliczeniu Sąd ten nie uwzględnił też

w kwocie przedstawionej przez bank do potrącenia z tytułu udostępnionego

kredytobiorcom kapitału, świadczenia wypłaconego bankowi bezpośredni przez

ubezpieczyciela z tego samego tytułu (k. 21-22 uzasadnienia Sądu Okręgowego).

Chybione jest zatem twierdzenie skarżącego, że zasądzona na rzecz powódek

kwota świadczenia nienależnego, uwzględnia także świadczenie wypłacone

bankowi przez ubezpieczyciela. Z tego powodu wyjaśnienie przez Sąd Najwyższy

zagadnienia prawnego – wpływu upadku umowy kredytu na objęcie świadczeniem

nienależnym kredytobiorców kwoty wypłaconej przez ubezpieczyciela w związku ze

śmiercią jednego z nich – nie ma wpływu na wynik rozpoznania samej skargi

kasacyjnej. Sąd Najwyższy w postępowaniu kasacyjnym jest związany podstawami

skargi i nie może wychodzić poza te granice (art. 39813 § 1 k.p.c.). Skarżący nie

oparł też skargi kasacyjnej na podstawie naruszenia przepisów prawa dotyczących

potrącenia oraz nie objął tego zagadnienia przyczynami uzasadniającymi przyjęcie

skargi do rozpoznania.

Z powyższych względów, Sąd Najwyższy na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c.

odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania nie znajdując również

okoliczności, które w ramach przedsądu jest obowiązany brać pod uwagę z urzędu,

w szczególności nieważności postępowania (art. 3989 § 1 pkt 3 k.p.c.).

[wr]

[a.ł]