IV CSK 544/15

Sygn. akt IV CSK 544/15

POSTANOWIENIE

Dnia 19 maja 2016 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Anna Owczarek

SSN Krzysztof Pietrzykowski

w sprawie z wniosku Zakładu Ubezpieczeń Społecznych

przy uczestnictwie B. Ś. i K. Ś.

o wpis w księdze wieczystej,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 19 maja 2016 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy

od postanowienia Sądu Okręgowego w B.

z dnia 26 marca 2015 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu w B. do ponownego rozpoznania, pozostawiając

temu Sądowi orzeczenie o kosztach postępowania kasacyjnego.

2

Zaskarżonym postanowieniem z dnia 26 marca 2015 r. Sąd Okręgowy w By.

oddalił apelację wnioskodawcy Zakładu Ubezpieczeń Społecznych od

postanowienia Sądu Rejonowego w B. z dnia 29 grudnia 2014 r. oddalającego

wniosek o wpisanie hipoteki przymusowej w kwocie 9.563,60 zł w księdze

wieczystej prowadzonej dla nieruchomości stanowiącej współwłasność uczestników

postępowania małżonków B. Ś. i K. Ś.

Sąd odwoławczy, aprobując poczynione przez Sąd pierwszej instancji

ustalenia faktyczne oraz dokonaną na ich podstawie ocenę prawną, stwierdził, że

z odpisu księgi wieczystej prowadzonej dla nieruchomości wynika, iż jest ona objęta

wspólnością majątkową małżeńską uczestników. Wskazał, że do wniosku o wpis

hipoteki przymusowej wnioskodawca dołączył decyzję dotyczącą zadłużenia

uczestnika z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie społeczne, zdrowotne,

Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych oraz

decyzję adresowaną do jego małżonki, a kopie tych decyzji zostały uczestnikom

doręczone; decyzja skierowana do uczestniczki nie zawierała w sentencji

odniesienia do jej odpowiedzialności, a jedynie w uzasadnieniu stwierdzono,

że jako małżonka płatnika ponosi odpowiedzialność z majątku wspólnego,

co powoduje, iż decyzji tej nie można uznać za decyzję wydaną w stosunku

do uczestniczki. Jak stwierdził Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia

17 kwietnia 2013 r., I CSK 433/12 (niepubl.), hipoteka przymusowa może zostać

wpisana jedynie na podstawie dokumentu wystawionego przeciwko wszystkim

współwłaścicielom nieruchomości. Odnosi się to do każdego dokumentu, a zatem

nie tylko do tytułu wykonawczego, lecz także do nieostatecznej decyzji Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych określającej wysokość zobowiązania dłużnika z tytułu

należnych składek na ubezpieczenie zdrowotne. Jeżeli nawet przepisy szczególne

dopuszczają możliwość uzyskania hipoteki przymusowej na podstawie

nieostatecznej decyzji administracyjnej, nie oznacza to, że wnioskodawca mógł

uzyskać wpis takiej hipoteki, dołączając do wniosku decyzję dotyczącą dłużnika,

doręczoną również jego małżonkowi; gdy dłużnikiem jest tylko jeden z małżonków,

wnioskodawca powinien dysponować tytułem wykonawczym wystawionym

przeciwko obojgu małżonkom. Zgodnie z ugruntowanym w orzecznictwie

3

stanowiskiem hipoteka pełni rolę szczególnego środka egzekucyjnego, a zatem

do jej ustanowienia wymagany jest tytuł prawny stanowiący podstawę wszczęcia

i prowadzenia egzekucji. Do takich wniosków, zdaniem Sądu Okręgowego,

prowadzi analiza art. 27c ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu

egzekucyjnym w administracji (jedn. tekst: Dz. U. z 2012 r., poz.1015 ze zm. - dalej:

„u.p.e.a.”) w zw. z art. 29 § 1, art. 26 i art. 1a pkt 20 ustawy z dnia 29 sierpnia

1997 r. - Ordynacja podatkowa (jedn. tekst: Dz. U. z 2012 r., poz. 749 ze zm. -

dalej: „Ord. pod.”). Wprawdzie z art. 29 § 1 Ord. pod. w zw. z art. 31 ustawy z dnia

13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jedn. tekst: Dz. U.

z 2013 r., poz. 1442 ze zm. - dalej: „u.s.u.s.”) wynika, że odpowiedzialność

zobowiązanego obejmuje nie tylko majątek odrębny, lecz także wspólny, ale

sposób w jaki następuje realizacja tej odpowiedzialności określa 27c u.p.e.a.,

wskazując jak małżonek niebędący zobowiązanym może zostać włączony

do postępowania egzekucyjnego. Z tych względów Sąd nie podzielił poglądu

skarżącego, że art. 26 ust. 3 i 3a pkt 2 u.s.u.s. zwalnia wierzyciela z konieczności

uzyskania administracyjnego tytułu wykonawczego przeciwko obojgu małżonkom

w celu uzyskania wpisu hipoteki przymusowej na ich nieruchomości objętej

wspólnością majątkową.

Skargę kasacyjną wnioskodawca oparł na podstawie naruszenia przepisów

art. 110 pkt 3 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece

(jedn. tekst: Dz.U. z 2013 r., poz.707 ze zm. - dalej „u.k.w.h.”) w zw. z art. 26 ust.3

i 3a pkt 2 u.s.u.s. przez ich błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że

dołączone do wniosku dokumenty nie mogą prowadzić do jego uwzględnienia, art.

107 § 1, art. 28 i art. 40 § 1 k.p.a. w zw. z art. 123 u.s.u.s. oraz art. 29 § 1 Ord. pod.

w zw. z art. 31 u.s.u.s. przez ich błędną wykładnię polegającą na błędnym

stwierdzeniu, że decyzja skierowana do K. Ś., dla uznania, iż wywołuje skutki

materialnoprawne, powinna rozstrzygać w sentencji o odpowiedzialności

uczestniczki oraz art. 27c u.p.e.a. w zw. z art. 29 § 1 Ord. pod. w zw. z art. 31

u.s.u.s. przez niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie, że dla uzyskania wpisu

hipoteki przymusowej na nieruchomości objętej wspólnością majątkową małżeńską

niezbędne jest uzyskanie przez wierzyciela administracyjnego tytułu

wykonawczego przeciwko obojgu małżonkom.

4

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Po nowelizacji u.k.w.h. dokonanej ustawą z dnia 26 czerwca 2009 r.

o zmianie ustawy o księgach wieczystych i hipotece oraz niektórych innych ustaw

(Dz. U. Nr 131, poz. 1075) w orzecznictwie sądów powstały wątpliwości oraz

rozbieżności odnośnie do tego, czy doręczona zobowiązanemu decyzja Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych, ustalająca wysokość należności z tytułu składek może

stanowić podstawę wpisu hipoteki przymusowej na nieruchomości wchodzącej

w skład majątku wspólnego zobowiązanego i jego małżonka. Zagadnienie

to zostało rozstrzygnięte w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego

z dnia 10 października 2014 r., III CZP 28/14 (OSNC 2015, nr 2, poz.14), w której

stwierdzono, że decyzja ustalająca wysokość należności z tytułu składek może być

podstawą wpisu hipoteki przymusowej na takiej nieruchomości jedynie wówczas,

gdy została doręczona obojgu małżonkom. Stanowisko to Sąd Najwyższy

w obecnym składzie podziela, wraz z argumentami przedstawionymi na jego

uzasadnienie.

Uzasadniając uchwałę, Sąd Najwyższy stwierdził, że w wyniku zmiany

przepisów o hipotece, dokonanej ustawą z dnia 26 czerwca 2009 r., doszło do

zniesienia podziału na hipotekę zwykłą i kaucyjną, a w ich miejsce wprowadzono

jedną hipotekę, która została oparta na konstrukcji dotychczasowej hipoteki

kaucyjnej. Z tego względu obecnie, inaczej niż przed zmianami, wierzytelności,

które zostały stwierdzone tytułem wykonawczym i wierzytelności określone

nieostateczną decyzją administracyjną, podlegają zabezpieczeniu jednolitą

konstrukcyjnie hipoteką przymusową.

Sąd Najwyższy wskazał, że art. 26 ust. 3 u.s.u.s., który dotyczy jedynie

wpisania hipoteki przymusowej na nieruchomości dłużnika, przewiduje,

że podstawę wpisu stanowi doręczona decyzja, natomiast art. 26 ust. 3a pkt 2

u.s.u.s., dotyczący ustanowienia hipoteki przymusowej na nieruchomości należącej

do wspólnego majątku małżonków, nie określa już podstawy wpisu hipoteki.

Z zawartego w zdaniu pierwszym art. 26 ust. 3 u.s.u.s. odesłania włączającego

ustępy 3a i 3b do treści ustępu 3 tego artykułu, można jednak wysnuć wniosek,

5

że hipotekę przymusową na wskazanych w art. 26 ust. 3a i 3b nieruchomościach

także można ustanowić na podstawie doręczonej decyzji.

Przepis art. 26 ust. 3 u.s.u.s. nie określa podmiotu, któremu należy decyzję

doręczyć. W tym zakresie w postępowaniu przed Zakładem Ubezpieczeń

Społecznych - na podstawie odesłania przewidzianego w art. 123 u.s.u.s. -

znajdują zastosowanie art. 28 i 40 k.p.a., z tego względu, że ustawa o systemie

ubezpieczeń społecznych nie zawiera własnej regulacji i nie odsyła do stosowania

art. 133 i art. 145 Ord. pod., co wynika z art. 31 u.s.u.s. Zgodnie z art. 40 § 1 k.p.a.,

pisma doręcza się stronie, a według art. 28 k.p.a. stroną jest każdy, czyjego

interesu prawnego lub obowiązku dotyczy postępowanie albo kto żąda czynności

organu ze względu na swój interes prawny lub obowiązek. Stroną w rozumieniu

tego przepisu jest także małżonek dłużnika, gdyż ustanowienie hipoteki

przymusowej na nieruchomości objętej wspólnością ustawową stanowi ingerencję

w jego prawa, która wiąże się przede wszystkim z odpowiedzialnością majątkiem

wspólnym za zobowiązania dłużnika (art. 29 § 1 Ord. pod. w zw. z art. 31 u.s.u.s.).

Przewidziane w art. 23 ust. 3 u.s.u.s. wymaganie doręczenia decyzji stanowiącej

podstawę wpisu hipoteki przymusowej, obejmuje zatem doręczenie jej także

małżonkowi dłużnika.

Wobec rezygnacji przez ustawodawcę z podziału hipoteki przymusowej na

kaucyjną i zwykłą, straciły aktualność zasadnicze argumenty dotyczące rozważanej

kwestii, przedstawione w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego

z dnia 28 października 2004 r. III CZP 33/04 (OSNC 2005, nr 3, poz.43),

stwierdzającej, że podstawę wpisu hipoteki przymusowej na nieruchomości będącej

przedmiotem współwłasności łącznej dłużnika i jego małżonka stanowi doręczona

dłużnikowi decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych ustalająca wysokość

należności z tytułu składek. Motywy tej uchwały opierały się na nieistniejącym

obecnie podziale hipoteki przymusowej.

W uzasadnieniu uchwały z dnia 10 października 2014 r. Sąd Najwyższy

podkreślił równocześnie, że zniesienie podziału hipoteki przymusowej na

zwykłą i kaucyjną nie uzasadnia również stanowiska zajętego między innymi

w powołanym przez Sądy obu instancji w niniejszej sprawie postanowieniu Sądu

6

Najwyższego z dnia 9 stycznia 2013 r., III CSK 69/12 (OSNC 2013, nr 7-8,

poz. 93), iż w aktualnym stanie prawnym podstawą wpisu hipoteki przymusowej

na nieruchomości objętej wspólnością ustawową, ustanowionej w celu

zabezpieczenia wierzytelności z tytułu składek, może być tylko administracyjny

tytuł wykonawczy wystawiony przeciwko dłużnikowi i jego małżonkowi. Zmiana

konstrukcji hipoteki nie oznacza uchylenia możliwości ustanowienia hipoteki

przymusowej na podstawie art. 26 ust. 3 i ust. 3a pkt 2 u.s.u.s., ponieważ

dopuszczalność jej ustanowienia nie zależała przed nowelizacją, ani po niej, od

charakteru hipoteki. Uchylony art. 111 u.k.w.h. określał jedynie charakter hipoteki

ustanowionej na jego podstawie, w tym na podstawie nieostatecznej decyzji,

określając ją jako hipotekę kaucyjną. Również obecnie, w świetle art.

26 ust. 3 i ust. 3a pkt 2 u.s.u.s., doręczona decyzja Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych ustalająca wysokość należności z tytułu składek, stanowi podstawę

ustanowienia hipoteki przymusowej. Wykładnia prowadząca do wniosku, że

podstawą wpisu hipoteki przymusowej w takiej sytuacji mógł być jedynie

administracyjny tytuł wykonawczy wystawiony przeciwko dłużnikowi i jego

małżonkowi prowadziłaby do utraty znaczenia prawnego art. 26 ust. 3 i ust. 3a pkt 2

u.s.u.s.

Argumentów pozwalających rozstrzygnąć rozważane zagadnienie nie

można poszukiwać w traktowaniu postępowania o wpis hipoteki jak postępowania

egzekucyjnego, a hipoteki przymusowej jako szczególnego środka egzekucyjnego.

Przeciwko temu przemawia przede wszystkim to, że hipoteka nie zmierza

do zaspokojenia wierzyciela i nie warunkuje wszczęcia egzekucji z nieruchomości,

a sąd wieczystoksięgowy nie działa jako organ egzekucyjny. Występuje ona jako

środek zabezpieczenia oznaczonej wierzytelności, a jej wpis odbywa się

na podstawie przepisów kodeksu postępowania cywilnego regulujących

postępowanie wieczystoksięgowe; ustanowienie hipoteki nie jest ani sposobem,

ani rodzajem egzekucji i jego skutkiem nie jest wyegzekwowanie roszczenia,

lecz zabezpieczenie wykonania zobowiązania.

Sąd Najwyższy zwrócił też uwagę, że argumentu przemawiającego za

wykładnią art. 26 ust. 3 i ust. 3a pkt 2 u.s.u.s., iż doręczoną decyzją w rozumieniu

tych przepisów jest decyzja doręczona także małżonkowi, jeżeli ma ona stanowić

7

podstawę wpisu hipoteki przymusowej na nieruchomości objętej wspólnością

ustawową, dostarczają przepisy art. 7431

i art. 9231

k.p.c., które zapewniają

małżonkowi dłużnika środki obrony w przewidzianych w ustawie wypadkach

dopuszczających podjęcie czynności związanych z wykonaniem zabezpieczenia,

a także z egzekucją z mienia wchodzącego w skład majątku wspólnego na

podstawie postanowienia o udzieleniu zabezpieczenia wydanego przeciwko osobie

pozostającej w związku małżeńskim.

Stanowisko zajęte w uchwale z dnia 10 października 2014 r., III CZP 28/14,

zostało ugruntowane w jednolitym orzecznictwie Sądu Najwyższego

(por. postanowienia z dnia 16 grudnia 2015 r., IV CSK 118/15, niepubl. i IV CSK

119/15, niepubl., z dnia 14 stycznia 2016 r., IV CSK 154/15, niepubl. i IV CSK

205/15, niepubl. i z dnia 20 stycznia 2016 r., IV CSK 133/15, niepubl.).

Ze względu na to, że podstawę wpisu hipoteki przymusowej może stanowić

decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych ustalająca wysokość należności z tytułu

składek jednego z małżonków, którą doręczono każdemu z nich, nie znajduje

podstaw wymaganie przedstawienia tytułu wykonawczego wystawionego przeciwko

obojgu małżonkom albo decyzji stwierdzającej w sentencji odpowiedzialność także

drugiego z nich. Sąd niezasadnie zatem odmówił z powodu nieprzedstawienia

takich dokumentów wpisu hipoteki na nieruchomości uczestników i skarga

kasacyjna jako oparta na usprawiedliwionych podstawach podlegała uwzględnieniu.

Z omówionych przyczyn Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji,

na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 i art. 39821

k.p.c.

aj

eb