V CSK 401/15

Sygn. akt V CSK 401/15

POSTANOWIENIE

Dnia 2 marca 2016 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (przewodniczący,

sprawozdawca)

SSN Anna Owczarek

SSN Krzysztof Strzelczyk

w sprawie z wniosku "M. T." spol. s.r.o. z siedzibą w B., Republika Słowacji

przy uczestnictwie I. J. i G. W.

o zakazanie prowadzenia działalności gospodarczej,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 2 marca 2016 r.,

skarg kasacyjnych uczestników postępowania

od postanowienia Sądu Okręgowego w C.

z dnia 2 września 2014 r.,

1) uchyla zaskarżony wyrok w pkt I (pierwszym), II (drugim)

oraz IV (czwartym) i oddala apelację wnioskodawcy w dalszej

części;

2) obciąża wnioskodawcę kosztami postępowania w obu

instancjach oraz postępowania kasacyjnego, pozostawiając ich

szczegółowe wyliczenie referendarzowi sądowemu w Sądzie

pierwszej instancji.

2

Postanowieniem z dnia 4 kwietnia 2014 r. Sąd Rejonowy w C. oddalił

wniosek M.T. spol.s.r.o. w B. (Słowacja) o orzeczenie wobec G. W. i I. J. zakazu na

okres 10 lat prowadzenia działalności gospodarczej oraz pełnienia funkcji członka

rady nadzorczej, reprezentanta lub pełnomocnika w spółce handlowej,

przedsiębiorstwie państwowym, spółdzielni, fundacji lub stowarzyszeniu. Z ustaleń

wynika, że uczestnicy postępowania pełnili, do czerwca 2008 r., funkcje członków

zarządu w jednoosobowej spółce Skarbu Państwa o nazwie „P. Z.” Spółka Akcyjna

w Z. W dniu 29 października 2009 r. została ogłoszona, na wniosek jednego z

wierzycieli, upadłość likwidacyjna tej spółki. Wnioskodawca pozostawał ze spółką

„P. Z.” w stałych stosunkach handlowych, jako sprzedawca surowej bawełny.

Płatności wynikające z wystawionych faktur regulowane były z kilkumiesięcznym

opóźnieniem, a od 14 lipca 2008 r. do 15 października 2008 r. nie były regulowane

wcale. Wierzytelność z tego tytułu, w kwocie 843 357,41 zł, została umieszczona

na liście wierzytelności w postępowaniu upadłościowym. Członkowie zarządu

upadłej spółki nie informowali sprzedawcy o jej stanie finansowym, zapewniali go,

że płatności zostaną uregulowane i zamawiali kolejne partie bawełny nawet po

wszczęciu postępowania upadłościowego.

Spółka „P. Z.” zatrudnia ok. 400 pracowników i funkcjonuje w regionie

objętym strukturalnym bezrobociem. Problemy finansowe pojawiły się w 2003 r.

Przyjęty wówczas plan restrukturyzacji spółki i podwyższenie kapitału zakładowego

o kwotę 6 600 000 zł, uzyskaną z objętych przez Skarb Państwa emisji akcji, nie

przyniosły rezultatu. W okresie od 30 września 2007 r. do 28 października 2008 r.

następowało stałe obniżanie wartości spółki, a jej aktywa zmniejszyły się o

17 805 929,18 zł.

W 2007 r. zarząd spółki podjął starania o uzyskanie pomocy publicznej.

Minister Skarbu Państwa w dniu 12 marca 2008 r. wyraził wolę udzielenia spółce

dodatkowej pomocy w kwocie 10 360 000 zł, przeznaczonej na wdrożenie

rozpoczętego w 2003 r. procesu restrukturyzacji. Udzielenie pomocy publicznej

uzależnione było od akceptacji Komisji Europejskiej, ponadto przed wypłaceniem

środków w ramach każdej transzy spółka zobowiązana była do składania

3

oświadczenia, że nie został rozpoczęty proces przygotowania wniosku o wszczęcie

postępowania upadłościowego lub likwidacji. W związku z ubieganiem się spółki

o pomoc publiczną jeden z jej wierzycieli, tj. […] Bank, w dniu 12 grudnia 2007 r.

przedłużył termin spłaty kredytu o trzy lata, z możliwością dalszej prolongaty.

W dniu 9 czerwca 2008 r. spółka otrzymała informację z Urzędu Ochrony

Konkurencji i Konsumentów o notyfikacji projektu pomocy publicznej Komisji

Europejskiej.

Równocześnie podejmowane były w spółce działania zmierzające do

poprawy kondycji finansowej. W czerwcu 2008 r. rozpoczęto przeprowadzanie

zwolnień grupowych. W marcu 2008 r. zarząd zwrócił się do Ministra Skarbu

Państwa o natychmiastowe dokapitalizowanie, przeprowadzenie prywatyzacji

w krótkim czasie i podjęcie decyzji co do dalszego istnienia spółki. W dniu

19 września Nadzwyczajne Walne Zgromadzenie Akcjonariuszy podjęło uchwałę

o dalszym istnieniu spółki do czasu zakończenia próby prywatyzacji.

Sąd Rejonowy uznał, że uczestnicy postępowania, jako członkowie zarządu

biorący udział w sprawowaniu bieżącego zarządu, zorientowani w sytuacji

finansowej spółki, mieli, stosownie do art. 21 ust. 1 i 2 ustawy - Prawo

upadłościowe i naprawcze, obowiązek złożenia wniosku o upadłość spółki

w terminie 14 dni od zaistnienia stanu niewypłacalności. Spółka stała się

niewypłacalna w końcu trzeciego kwartału 2007 r. Wniosek o ogłoszenie upadłości

został złożony dopiero 12 marca 2008 r., przy czym nie uczynili tego członkowie

zarządu, lecz jeden z wierzycieli. Konsekwencją niezłożenia wniosku o ogłoszenie

upadłości jest, zgodnie z art. 373 ust. 1 pkt 1 przytoczonej ustawy, możliwość

zastosowania sankcji w postaci zakazu prowadzenia działalności gospodarczej na

własny rachunek oraz pełnienia funkcji w tym przepisie określonym. Sankcja ta

może być orzeczona, jeżeli członkowie zarządu ponoszą winię w niezgłoszeniu

wniosku.

W ocenie Sądu Rejonowego, uczestnikom postępowania winy jednak nie

można przypisać. O braku winy świadczą, zdaniem Sądu, następujące przesłanki:

- podejmowanie intensywnych działań zmierzających do restrukturyzacji

przedsiębiorstwa i uzyskania pomocy publicznej

4

- uzyskanie zapewnienia Ministra Skarbu Państwa o gotowości udzielenia

pomocy publicznej

- toczący się proces prywatyzacji spółki i złożenie wstępnych ofert kupna

akcji

- notyfikowanie projektu pomocy publicznej Komisji Europejskiej

- wyrażenie woli dalszego kredytowania spółki przez instytucje finansujące.

Zdaniem Sądu, te okoliczności, a także inne działania zarządu zmierzające

do pozyskania środków finansowych wskazują, że uczestnicy nie złożyli wniosku

o ogłoszenie upadłości, mając uzasadnione podstawy do przyjęcia, że obiecana

pomoc przywróci płynność finansową, nie ponoszą zatem winy. Oznacza to, że nie

została spełniona przesłanka orzeczenia omawianej sankcji. Na podstawie opinii

biegłego sądowego Sąd Rejonowy uznał również, że gdyby wniosek o ogłoszenie

upadłości został zgłoszony później, w maju 2008 r., to, przy założeniu że majątek

spółki zostałby sprzedany po cenach nie niższych niż wartość bilansowa,

zobowiązania zostałyby spłacone w całości. Istotne znaczenie ma też, w ocenie

Sądu, aspekt społeczny, bowiem podejmowane działania zmierzały do utrzymania

miejsc pracy w regionie objętym strukturalnym bezrobociem.

Postanowienie powyższe zostało zmienione w dniu 2 września 2014 r. przez

Sąd Okręgowy w C., który, uwzględniając częściowo apelację wnioskodawcy,

pozbawił obu uczestników na okres trzech lat prawa prowadzenia działalności

gospodarczej na własny rachunek oraz prawa pełnienia przez ten okres funkcji

członka rady nadzorczej, reprezentanta lub pełnomocnika w spółce handlowej,

przedsiębiorstwie państwowym, spółdzielni, fundacji lub stowarzyszeniu., oddalając

apelację w pozostałej części.

Sąd Okręgowy podzielił poczynione w sprawie ustalenia faktyczne,

odmiennie natomiast ocenił kwestię zawinienia. Sąd ten podkreślił, że wina, o jakiej

mowa w art. 373 ust. 1 pkt 1ustawy – Prawo upadłościowe i naprawcze, odnosi się

wyłącznie do zaniechania złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości w terminie, nie

dotyczy zaś działań, które do stanu niewypłacalności doprowadziły. Pojęcie winy

obejmuje element obiektywny, czyli niezgodność zachowania się z obowiązującymi

normami postępowania, oraz element subiektywny, dotyczący stosunku woli

5

i świadomości działającego do swojego czynu. Oba te elementy istnieją. Uczestnicy

nie zgłosili wniosku w terminie wbrew wymogowi ustawowemu, co świadczy

o zaistnieniu elementu obiektywnego. Mieli też świadomość niewypłacalności spółki

pomimo podejmowanych starań o dokapitalizowanie. Podejmowane działania były

nieskuteczne, a uczestnicy, mając świadomość niewypłacalności spółki, prowadzili

nadal działalność gospodarczą. Obowiązywał ich, jako uczestników obrotu

gospodarczego, podwyższony standard działalności, który należy odnosić także do

wykonywania obowiązków wynikających z ustawy - Prawo upadłościowe

i naprawcze, zatem podwyższony standard staranności do tyczy także obowiązku

zgłoszenia wniosku o upadłość w terminie. Zdaniem Sądu Okręgowego, nie

zachodzą żadne okoliczności, które usprawiedliwiają zaniechanie złożenia przez

uczestników tego wniosku. Za pozbawioną znaczenia uznał okoliczność, że spółka

jest własnością Skarbu Państwa, w której strategiczne decyzje podejmuje właściciel.

Aktywność uczestników, mającą na celu poprawę kondycji finansowej spółki, Sąd

Okręgowy wziął pod uwagę przy określaniu czasu, w jakim ma obowiązywać

orzeczona sankcja. Zdaniem Sądu, okres trzech lat jest wystarczający i adekwatny

do stopnia przewinienia.

Postanowienie Sądu Okręgowego zaskarżyli skargami kasacyjnymi obaj

uczestnicy postępowania. I. J. zarzucił naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.

art. 373 ust. 1 oraz art. 373 ust. 2 ustawy z dnia 28 lutego 2003 roku prawo

upadłościowe i naprawcze poprzez jego błędną wykładnię i przyjęcie, że można mu

przypisać winę w niezgłoszeniu wniosku o ogłoszenie upadłości, podczas gdy

zaszły okoliczności wyłączające winę (bezprawność jego czynu) w postaci

uzasadnionego obiektywnie oczekiwania na poprawę sytuacji finansowej spółki,

której był członkiem zarządu. G. W. również zarzucił naruszenie prawa

materialnego, tj. art. 373 ust. 1 tej ustawy przez błędną wykładnię polegającą na

przyjęciu, że do przypisania winy uczestnikowi w niezłożeniu w terminie wniosku o

ogłoszenie upadłości wystarczy fakt, że był on osobą upoważnioną do

reprezentowania spółki, a sama spółka spełniała zarówno podmiotowe jak i

przedmiotowe przesłanki do ogłoszenia upadłości, podczas gdy winę w ujęciu

cywilnoprawnym można przypisać osobie tylko wówczas, gdy zachowuje się ona

niezgodnie z obowiązującymi normami postępowania, a ponadto jej subiektywna

6

wola i świadomość w stosunku do czynu również podlega negatywnej ocenie z

punktu widzenia zasad rozwagi i staranności działania przypisanym dla danej

funkcji.

W konkluzji obaj skarżący wnosili o uchylenie zaskarżonego postępowania.

G. W. wniósł ponadto o przekazanie sprawy do ponownego orzekania Sądowi

drugiej instancji, zaś I. J. o zmianę orzeczenia Sądu pierwszej instancji i oddalenie

wniosku.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Ze względu na tożsamość podstaw kasacyjnych obu skarżących

uzasadniona jest łączna ocena podnoszonych w skargach zarzutów. Odnoszą się

one do przesłanki winy, określonej w art. z art. 373 § 1 pkt 1 ustawy z dnia

28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe (jedn. tekst Dz. U. z 2015 r., poz. 233)

w brzmieniu obowiązującym w czasie powstania obowiązku zgłoszenia wniosku

o ogłoszenie upadłości, a więc w jej brzmieniu określonym w tekście pierwotnym

(nazwa ustawy w brzmieniu pierwotnym – Prawo upadłościowe i naprawcze; dalej:

p.u.n.), zatem do tej kwestii należy ograniczyć rozważania.

Zgodnie z przytoczonym przepisem, sąd mógł orzec pozbawienie na okres

od trzech do dziesięciu lat prawa prowadzenia działalności gospodarczej na własny

rachunek oraz pełnienia funkcji członka rady nadzorczej, reprezentanta lub

pełnomocnika w spółce handlowej, przedsiębiorstwie państwowym, spółdzielni,

fundacji lub stowarzyszeniu osoby, która ze swej winy będąc do tego zobowiązana

z mocy ustawy, nie złożyła w terminie dwóch tygodni od dnia powstania podstawy

do ogłoszenia upadłości wniosku o ogłoszenie upadłości. W okolicznościach

rozpoznawanej sprawy nie budzi wątpliwości, że obiektywnie istniał stan

niewypłacalności spółki, nakładający na członków zarządu obowiązek złożenia

takiego wniosku. Nie może być również kwestionowane, że członkowie zarządu

mieli świadomość kondycji finansowej spółki, zatem mieli, a na pewno powinni mieć,

świadomość wynikających z tego stanu obowiązku, określonego w przepisach

ustawy. Świadomość obowiązku prawnego i skutków jego niedopełnienia mieści się

niewątpliwie w pojęciu subiektywnego elementu winy. Sąd Okręgowy uznał,

że sama ta świadomość, w powiązaniu z elementem obiektywnym, wystarczy do

7

przypisania skarżącym winy i w konsekwencji do zastosowania sankcji określonej

w przytoczonym przepisie. Ocena ta nie jest jednak trafna.

Wina jest niewątpliwie koniecznym elementem zastosowania sankcji,

stwierdzenie jej braku nakazuje zatem oddalenie wniosku. W orzecznictwie Sądu

Najwyższego przyjmuje się jednak jednolicie, że nawet w razie jej stwierdzenia

orzeczenie zakazu przewidzianego w art. 373 ust. 1 p.u.n. ma charakter

fakultatywny (por. m.in. postanowienia z dnia 22 sierpnia 2007 r., II CSK 45/07,

OSP 2009, nr 3, poz. 34; z dnia 13 stycznia 2010 r. II CSK 364/09; z dnia

11 grudnia 2008 r., IV CSK 379/08; z dnia 21 marca 2007 r., I CSK 460/06; z dnia

14 lutego 2006 r. II CSK 14/05; z dnia 15 grudnia 2005 r. II CSK 15/05 wszystkie

niepubl.). Samo zatem stwierdzenie winy w działaniu upadłego nie ma

przesądzającego znaczenia dla orzeczenia zakazu. Tym bardziej nie można tego

zakazu orzec w braku winy zobowiązanego do złożenia stosownego wniosku.

Decydujący wpływ mają zatem wina, jej stopień oraz skutki podejmowanych działań,

bowiem mogą one oddziaływać na decyzję sądu o oddaleniu wniosku w konkretnej

sytuacji.

Zakaz, o jakim mowa w art. 373 p.u.n. jest sankcją cywilną o charakterze

prewencyjnym. W orzecznictwie i piśmiennictwie przyjmuje się, że jest ona zbliżona

do sankcji karnej, określonej w art. 41 kodeksu karnego, ponieważ, w odróżnieniu

od rozwiązań typowych dla prawa cywilnego, stanowi dolegliwość o charakterze

głównie osobistym (zob. m.in., wskazane wyżej postanowienie Sądu Najwyższego

z dnia 22 sierpnia 2007 r., III CSK 45/07, niepubl.). Z tego właśnie względu

szczególne znaczenie dla przypisania winy i ewentualnie jej stopnia ma „element

subiektywny”, a więc przesłanki, jakimi kierował się zobowiązany, nie wypełniając

obowiązku określonego w art. 373 p.u.n. Ocena, czy zobowiązanym można

przypisać winę, a jeżeli tak, to w jakim stopniu, wymaga analizy ustaleń faktycznych

dokonanych w konkretnej sprawie.

Okoliczności niniejszej sprawy wskazują, że przypisanie skarżącym winy

w niezłożeniu wniosku o ogłoszenie upadłości budzi zasadnicze wątpliwości.

Z ustaleń wynika, że czynili wiele starań, mających na celu uchronienie

reprezentowanej spółki od upadłości. Istniało bardzo duże prawdopodobieństwo

8

dofinansowania reprezentowanej przez uczestników spółki ze środków publicznych

i prywatnych. Bardzo prawdopodobny był również plan restrukturyzacyjny

czy zamierzenia prywatyzacji. Istotne znaczenie dla oceny, czy skarżącym można

przypisać winę za niezłożenie wniosku o ogłoszenie upadłości ma fakt notyfikacji

Komisji Europejskiej planu pomocy publicznej oraz uzależnienie wypłaty każdej

transzy od złożenia przez spółkę oświadczenia, że nie znajduje się w stanie

upadłości lub likwidacji. Zgłoszenie wniosku o upadłość oznaczałoby

zatem pozbawienie się możliwości uzyskania pomocy publicznej, a tym samym

brak możliwości dalszego prowadzenia działalności gospodarczej przez spółkę

i likwidację znaczącego na rynku zakładu pracy. Świadomość tych skutków

należało również wziąć pod uwagę przy ocenie zawinienia.

Ustalone w sprawie okoliczności prowadzą zatem do uznania za zasadne

twierdzeń skarżących, że, w okolicznościach rozpoznawanej sprawy, obiektywnie

uzasadnione i wynikające z dokumentów oczekiwanie na rychłą poprawę sytuacji

finansowej przedsiębiorcy oraz podejmowanie działań mających na celu poprawę

sytuacji finansowej reprezentowanego przedsiębiorstwa, utrzymanie jego

konkurencyjności na rynku, utrzymanie miejsc pracy, a ponadto w zgodzie z wolą

i stanowiskiem jedynego akcjonariusza spółki - Skarbu Państwa, stanowi o braku

ich zawinienia, co czyni zastosowanie sankcji określonej w art. 373 p.u.n. wadliwym.

Sąd Najwyższy nie podziela natomiast wyrażonego w skardze kasacyjnej I. J.

poglądu odnośnie do możliwości zastosowania do odpowiedzialności na podstawie

art. 373 p.u.n. art. 26 k.k. albo art. 424 k.c. w drodze analogii. Skarżący podniósł,

że określona w tych przepisach konstrukcja stanu wyższej konieczności może być

zastosowana dla wyłączenia bezprawność czynu polegającego na niezgłoszeniu

wniosku o upadłość. Prowadziłoby to do nieorzeczenia określonego w przepisie

zakazu mimo spełnienia przedmiotowych przesłanek czynu. Zastosowanie tej

analogii nie jest jednak uzasadnione. Sankcja przewidziana w art. 373 p.u.n. jest

wprawdzie zbliżona do środka karnego określonego w art. 41 k.c., jednak nie jest

tożsama, zwłaszcza, że cel sankcji karnych i cywilnych jest rozbieżny. Stosowanie

tej analogii jest przy tym zbędne, skoro podstawę do oceny zawinienia i jego

stopnia daje przepis art. 373 p.u.n. Nie ma też podstaw do stosowania przez

analogię art. 474 k.c., bowiem przepis ten przewiduje istnienie określonych

9

przesłanek powstania stanu wyższej konieczności, wyłączającej odpowiedzialność

odszkodowawczą sprawcy szkody (wyrok SN z dnia 18 kwietnia 2002 r., sygn. akt II

CK 144/02, LEX nr 55104). Sankcja z art. 373 p.u.n. nie ma charakteru

odszkodowawczego, lecz prewencyjny, a jej celem nie jest odwrócenie

bezpośrednio grożącego niebezpieczeństwa, ale prewencyjne powstrzymanie

określonych osób od uczestnictwa w obrocie gospodarczym przez określony czas.

Z tych względów, uznając podstawę naruszenia prawa materialnego za

oczywiście uzasadnioną oraz w braku kasacyjnych podstaw naruszenia przepisów

postępowania, orzeczono jak w sentencji na podstawie art. 39816

k.p.c. Wniosek

o orzeczenie co do istoty sprawy złożył jeden ze skarżących, jednak wobec

tożsamych w istocie zarzutów podniesionych w skargach kasacyjnych różnicowanie

sytuacji procesowej skarżących nie było zasadne.

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 98 i 108

§ 1 k.p.c.

eb