II CSK 165/15

Sygn. akt II CSK 165/15

POSTANOWIENIE

Dnia 3 marca 2016 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Antoni Górski (przewodniczący)

SSN Bogumiła Ustjanicz

SSN Hubert Wrzeszcz (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku M. Spółka Jawna z siedzibą

w S. oraz G. Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością

z siedzibą w D.

przy uczestnictwie A. B. - jako Syndyka Masy Upadłości

S. Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w K.,

wierzycielki hipotecznej – P. Spółki Akcyjnej w K.

i P. D.

o wpis prawa własności w księdze wieczystej macierzystej […]

oraz wykreślenie z niej i z ksiąg współobciążonych nieruchomości lokalowych

hipoteki umownej kaucyjnej łącznej w kwocie 6.000.000 zł,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 3 marca 2016 r.,

skargi kasacyjnej uczestniczki postępowania - wierzycielki hipotecznej P. Spółki

Akcyjnej w K.

od postanowienia Sądu Okręgowego w K.

z dnia 26 maja 2014 r.

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu w K. do ponownego rozpoznania, pozostawiając

temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania

kasacyjnego.

2

Zaskarżonym postanowieniem z dnia 26 maja 2014 r. Sąd Okręgowy w K.

oddalił apelację uczestniczki postępowania P. SA od postanowienia Sądu

Rejonowego w K. utrzymującego w mocy dokonany przez referendarza sądowego

wpis wykreślenia hipoteki umownej łącznej w wysokości 6 000 000 zł obciążającej

odrębną własność lokalową uczestnika postępowania P. D., dla której prowadzona

jest przez wymieniony Sąd Rejonowy księga wieczysta [...].

Z podstawy faktycznej postanowienia wynika, że S. sp. o.o. dnia 19

października 2006 r. nabyła nieruchomość w D. przy ul. W., dla której Sąd

Rejonowy w K. prowadzi księgę wieczystą […], i wybudowała na niej hotel. W

dziale IV wymienionej księgi wieczystej została wpisana między innymi hipoteka

umowna kaucyjna do kwoty 6 000 000 zł na rzecz P. SA (poprzednio G. SA).

W wybudowanym hotelu wymieniona spółka ustanowiła odrębne własności

lokali i sprzedawała je. Jednym z nabywców był uczestnik postępowania P.D., który

kupił dnia 13 grudnia lokal nr […], dla którego założono księgę wieczystą […]; w

dziale czwartym tej księgi wpisano osiem hipotek, w tym hipotekę umowną łączną

kaucyjną wpisaną na rzecz P. SA, obciążającą nieruchomość macierzystą i

nieruchomości lokalowe.

Po ogłoszeniu 2011 r. upadłości likwidacyjnej S. sp. o.o. syndyk masy

upadłości sprzedał wnioskodawcom M. sp. j. i G. sp. z o.o. przedsiębiorstwo

upadłej spółki jako całość. Sprzedaż przedsiębiorstwa nastąpiła ze skutkiem

przewidzianym w art. 313 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe i

naprawcze (jedn. tekst Dz. U. z 2015 r., poz. 233 ze zm. – dalej: „p.u.n.”). Nabywcy

w dniu 17 września 2013 r. zostali ujawnieni w dziale drugim macierzystej księgi

wieczystej jako współwłaściciele udziału nieruchomości gruntowej zabudowanej w

wysokości 142 498/870 773 części i w dziale drugim każdej z ksiąg wieczystych

założonych dla sprzedanych lokali. Tego samego dnia referendarz sądowy w dziale

czwartym macierzystej księgi wieczystej i w dziale czwartym kilkudziesięciu ksiąg

wieczystych nieruchomości lokalowych, w tym w księdze wieczystej prowadzonej

3

dla nieruchomości lokalowej uczestnika postępowania P. D., wykreślił hipotekę

umowną łączną w wysokości 6 000 000 zł.

W dniu 30 września 2013 r. wnioskodawcy, będący współwłaścicielami

udziału w zabudowanej nieruchomości gruntowej, dla której jest prowadzona

macierzysta księga wieczysta […], dokonali umownego zniesienia współwłasności

w ten sposób, że ustanowili 49 odrębnych własności lokali i zostali wykreśleni z

działu drugiego księgi wieczystej, w którym nie ma już wpisanych osób fizycznych

ani prawnych, pozostawały tylko dane dotyczące odłączonych 190 lokali i wielkości

udziałów właścicieli tych lokali w nieruchomości macierzystej.

Uczestniczka postępowania P. SA wniosła skargę na dokonany przez

referendarza wpis wykreślenia hipoteki łącznej obciążającej nieruchomość lokalową

uczestnika postępowania P. D. Sąd Rejonowy w K. postanowieniem z dnia 28

listopada 2013 utrzymał zaskarżony w wpis w mocy. Przyjął, że wygaśnięcie

przysługującej spółce hipoteki w wysokości 6 000 000 zł, obciążającej udział

upadłej spółki w zabudowanej nieruchomości gruntowej, objętej macierzystą

księgą wieczystą […], spowodowało także wygaśnięcie hipotek łącznych

obciążających nieruchomości lokalowe wyodrębnione i zbyte osobom trzecim przed

sprzedażą przez syndyka przedsiębiorstwa upadłej spółki ze względu na łączny

charakter tych hipotek. W ocenie Sądu wygaśnięcie hipotek zobowiązywało go do

wykreślenia ich z urzędu w księgach wieczystych prowadzonych dla

współobciążonych nieruchomości lokalowych. Jako podstawę prawną wykreślenia

hipotek wskazał § 11 ust. 4 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia

17 września 2001 r. w sprawie prowadzenia ksiąg wieczystych i zbioru

dokumentów (Dz.U. Nr 102, poz. 1122 ze zm. – dalej: „rozp. MS”) i umowę

sprzedaży przedsiębiorstwa upadłej spółki, zawartą ze skutkami przewidzianymi

w art. 313 ust. 2-4 p.u.n. Podkreślając niejednolitość poglądów co do tego, czy

hipotekę łączną należy traktować jako jedno prawo rzeczowe, czy też wiele praw

rzeczowych połączonych wspólną więzią prawną, wynikającą z tożsamości

wierzycieli, opowiedział się za poglądem jedności tego prawa i przyjął, że

konsekwencją takiej konstrukcji jest konieczność wykreślenia hipoteki łącznej także

w księgach wieczystych nieruchomości lokalowych.

4

Sąd Okręgowy podzielił rozstrzygnięcie Sądu pierwszej instancji. Wskazał,

że wygaśnięcie hipoteki obciążającej składnik przedsiębiorstwa upadłego dłużnika

na skutek zbycia tego przedsiębiorstwa w toku postępowania upadłościowego

(art. 317 ust. 2 p.u.n.) nie pociąga za sobą wygaśnięcia wierzytelności

zabezpieczonej hipoteką, a wierzyciel może poszukiwać zaspokojenia z ceny

uzyskanej ze sprzedaży (art. 313 ust. 2 zdanie drugie p.u.n.). W ocenie Sądu

odwoławczego, gdy przedmiotem sprzedaży przedsiębiorstwa upadłego jest

ułamkowa część nieruchomości, z której wcześniej zostały wyodrębnione

nieruchomości lokalowe i w związku z tym powstała hipoteka łączna na

nieruchomości macierzystej i nieruchomościach lokalowych, skutek sprzedaży jest

podwójny, a mianowicie, po pierwsze wyjście nieruchomości z majątku upadłego

powoduje wygaśnięcie hipoteki obciążającej tę nieruchomość, a wierzyciel uzyskuje

prawo do zaspokojenia z ceny sprzedaży, po drugie następuje wygaśnięcie hipoteki

łącznej na nieruchomościach lokalowych wyodrębnionych przed sprzedażą

przedsiębiorstwa. Opowiadając się z za koncepcją jedności hipoteki łącznej, Sąd

Okręgowy uznał, że w tej sytuacji wygaśnięcie hipoteki na podstawie art. 317 ust. 2

p.u.n. obejmuje wszystkie nieruchomości nią obciążone. Argumentu wspierającego

to stanowisko dostarcza także okoliczność sprawowania przez upadłego dłużnika

w ramach prowadzonego przedsiębiorstwa zarządu całym kompleksem

wypoczynkowym, obejmującym również lokale stanowiące odrębną własność osób

trzecich. Prawo zarządu stanowiło bowiem składnik zbytego przedsiębiorstwa, co

oznacza, że nabycie tego przedsiębiorstwa bez obciążeń rozciąga się także na

składniki, których własność przysługuje innym osobom.

W skardze kasacyjnej, opartej na obu podstawach, pełnomocnik P. SA

zarzucił naruszenie art. art. 317 ust. 2 i art. 313 ust. 2 p.u.n. w związku z art.76 ust.

1 u.k.w.h., art. 317 ust. 2 p.u.n. w związku z art. 551

k.c., art. 94 u.k.w.h. i art. 328 §

2 k.p.c. Powołując się na te podstawy, wniósł o „zmianę zaskarżonego

postanowienia przez uchylenie orzeczenia referendarza sądowego” bądź o

uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

5

Nieuzasadniony jest zarzut wydania zaskarżonego postanowienia

z naruszeniem art. 328 § 2 k.p.c., sformułowany bez powiązania z przepisami

odnoszącymi się do postępowania odwoławczego i trybu procesowego (art. 391 § 1

i art. 13 § 2 k.p.c.). Zgodnie z ugruntowanym orzecznictwem Sądu Najwyższego

zarzut naruszenia przytoczonego przepisu postępowania może stanowić skuteczną

podstawę skargi kasacyjnej jedynie wówczas, gdy wady uzasadnienia

zaskarżonego orzeczenia uniemożliwiają dokonanie kontroli kasacyjnej

rozstrzygnięcia (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 10 listopada 1998 r., III CKN

798/98, OSNC 1999, nr 4, poz., 83, z dnia 26 listopada 1999 r., III CKN 460/98,

OSNC 2000, nr 5, poz. 100, z dnia 4 stycznia 2007 r., V CSK 364/06, nie publ.

i z dnia 5 sierpnia 2015 r., V CSK 671/15, nie publ.). Taka sytuacja nie zachodzi

w wypadku uzasadnienia zaskarżonego postanowienia. Ubocznie należy jednak

zauważyć, co nie ma znaczenia dla oceny zasadności omawianego zarzutu, że

budzi wątpliwości oznaczenie lokalu, którego dotyczy postępowanie, ponieważ tym

samym numerem został oznaczony lokal w sprawie zarejestrowanej w Sądzie

Najwyższym pod sygnaturą III CSK 164/15.

O uwzględnieniu skargi kasacyjnej przesądziły natomiast zarzuty naruszenia

prawa przytoczone w ramach pierwszej podstawy kasacyjnej.

Racje ma skarżąca, że zaskarżone postanowienie zostało wydane

z naruszeniem art. 317 ust. 2 i art. 313 ust. 2 p.u.n. w związku z art. 76 ust 1

ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (jedn. tekst Dz. U.

z 2013 r., poz. 707 ze zm. – dalej: „u.k.w.h.”). Przede wszystkim należy zauważyć,

że – jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 7 maja 2008 r., II CSK

663/07 (OSNC-ZD 2009, nr 2, poz. 47) - do sprzedaży w toku postępowania

upadłościowego przedsiębiorstwa jako całości stosuje się wyłącznie art. 317 p.u.n.,

a nie art. 313 p.u.n., dotyczący zbywania w postępowaniu upadłościowym

nieruchomości. Przedsiębiorstwo stanowi jednolitą, zorganizowaną całość

gospodarczą, której elementem mogą być m.in. nieruchomości wykorzystywane

przez przedsiębiorstwo w jego działalności (art. 551

pkt 2 k.c.). Nieruchomości

będące elementem przedsiębiorstwa w pewnym sensie tracą samodzielność,

ponieważ dzielą los przedsiębiorstwa. Stosowanie do nich ogólnego reżimu

prawnego właściwego dla nieruchomości musi wynikać z konkretnego przepisu

6

prawa (np. art. 751

§ 4 k.c.), za rozróżnieniem skutków zbycia przedsiębiorstwa

jako całości oraz zbycia nieruchomości niewłączonej w jego skład przemawia też

odrębne ujęcie w przepisach prawa upadłościowego i naprawczego likwidacji masy

upadłości w drodze sprzedaży przedsiębiorstwa i jego skutków (art. 317 p.u.n.),

i odrębnie – konsekwencji sprzedaży nieruchomości upadłego (art. 313 p.u.n.).

Sąd Najwyższy zwrócił też w omawianym orzeczeniu uwagę na celowościowe

aspekty przyjęcia jednego reżimu w wypadku sprzedaży zorganizowanej całości

gospodarczej, szczególnie, że jest to sposób likwidacji majątku masy upadłości

preferowany i najkorzystniejszy nie tylko dla wierzycieli upadłego, ale także dla

innych podmiotów zainteresowanych jego funkcjonowaniem (np. pracownicy,

kontrahenci). Akceptując przytoczoną argumentację należy podzielić stanowisko,

że ocena skutków zbycia nieruchomości jako składnika sprzedanego przez syndyka

przedsiębiorstwa upadłego wyłącza dopuszczalność stosowania reguł

przewidzianych w art. 313 p.u.n., z wyjątkiem jedynie § 3 i 4 tego przepisu, do

których odsyła właściwy jako podstawa prawna oceny art. 317 p.u.n. w ust. 2 in fine.

Zawarta przez syndyka masy upadłości umowa sprzedaży przedsiębiorstwa jest

więc, na mocy art. 317 ust. 2 p.u.n. podstawą wykreślenia tylko tych hipotek, które

obciążają nieruchomości wchodzące w skład przedsiębiorstwa. Artykuł 317 w ust. 1

i 2 p.u.n. wskazuje zakres praw, jakie uzyskuje nabywca przedsiębiorstwa upadłego

w wyniku umowy sprzedaży dokonanej w postępowaniu upadłościowym. Artykuł

317 ust. 2 p.u.n. określa także zakres jego odpowiedzialności osobistej i rzeczowej

za długi upadłego. Z przepisu tego wynika, że nabywca przedsiębiorstwa upadłego

nie odpowiada za długi upadłego, a przedsiębiorstwo otrzymuje w stanie wolnym

od obciążeń, ponieważ – co stanowi zasadę – wszelkie obciążenia na składnikach

przedsiębiorstwa wygasają. Wyjątki od tej reguły wprowadza zawarte w art. 317

ust. 2 p.u.n. odesłanie do postanowień art. 313 ust. 3 i 4 p.u.n., jednak zakres

wyłączeń jest ograniczony do praw o szczególnym znaczeniu gospodarczym

(służebność drogi koniecznej, przesyłu, służebność ustanowiona z powodu

przekroczenia granicy przy budowie, a na wniosek inne służebności gruntowe

konieczne dla nieruchomości władnącej) lub o szczególnym znaczeniu społecznym

(pod pewnymi warunkami - użytkowanie i prawa dożywotnika). Konsekwencje

przewidziane w powołanych przepisach odnoszą się jedynie do obciążeń i praw

7

związanych ze składnikami sprzedanego przedsiębiorstwa i powstałych w związku

z jego działalnością zobowiązań. Przepisy nie przewidują natomiast możliwości

objęcia tego rodzaju skutkami o charakterze szczególnym, wynikającym ze związku

postępowania upadłościowego i postępowania egzekucyjnego, innych podmiotów,

które pozostają właścicielami praw majątkowych wywodzących się wprawdzie

z majątku podmiotu, którego upadłość została ogłoszona, jednak zostały nabyte na

zwykłych zasadach przed jej ogłoszeniem i nigdy nie wchodziły w skład masy

upadłości. Artykuł 317 ust. 2 p.u.n. nie stanowi więc podstawy do przyjęcia, że

wygasa hipoteka łączna obciążająca odrębne lokale, stanowiące przedmiot

własności osób trzecich i niewchodzące w skład zbywanego przedsiębiorstwa

upadłego.

Nieuzasadnione jest wiązanie wygaśnięcia hipoteki łącznej obciążającej

odrębną własność lokalową uczestnika postępowania ze sprawowanym przez

upadłego przed ogłoszeniem jego upadłości zarządem całym kompleksem

wypoczynkowym, obejmującym również lokale stanowiące odrębną własność osób

trzecich. Wykonywanie zarządu nie ma bowiem żadnego wpływu na losy hipoteki

obciążającej nieruchomość lokalową.

Przyjmuje się, że hipoteka łączna stanowi wyjątek od zasady szczegółowości

hipoteki, zgodnie z którą jedna hipoteka zabezpiecza jedną wierzytelność

(art. 65 ust. 1 u.k.w.h.). Powstaje ona zarówno w drodze czynności prawnej, jak

i z mocy ustawy. Zgodnie z art. 76 ust. 1 u.k.w.h., w razie podziału nieruchomości

hipoteka obciążająca dotychczas nieruchomość obciąża wszystkie nieruchomości

utworzone przez podział. Ustanowienie odrębnej własności lokali i przeniesienie jej

na rzecz osoby trzeciej prowadzi do podziału nieruchomości, a jeżeli była ona

obciążona hipoteką, także do powstania z mocy ustawy hipoteki łącznej na

wyodrębnionej części nieruchomości przez przekształcenie dotychczasowej

hipoteki, jeżeli przepis szczególny nie wyłącza takiego skutku.

Konstrukcja hipoteki łącznej, jak trafnie wskazał Sąd drugiej instancji, budziła

wątpliwości w orzecznictwie i piśmiennictwie. Dotyczyły one tego, czy stanowi ona

jedno prawo czy wiele praw obciążających różne nieruchomości. Obecnie

zdecydowanie dominuje pogląd, że obciążenie każdej nieruchomości ma charakter

8

samodzielny. Wniosek taki płynie z konstrukcji hipoteki, polegającej na tym, że

hipoteki na poszczególnych nieruchomościach - każda z osobna - zabezpieczają

całą wierzytelność, każda z nich może stanowić przedmiot odrębnego

rozporządzenia, a wierzyciel uprawniony jest do dochodzenia zaspokojenia

wierzytelności w całości lub w części z każdej nieruchomości

obciążonej, według swego uznania (por. m.in. postanowienia Sądu Najwyższego

z dnia 4 grudnia 2009 r., III CZP 101/09 i z dnia 28 lutego 2014 r., IV CSK 319/13

nie publ.). Samodzielność hipotek zabezpieczających łącznie wierzytelność

uniemożliwia rozciągnięcie skutku przewidzianego w art. 317 ust. 2 p.u.n. także na

hipoteki obciążające nieruchomości powstałe z podziału tej wchodzącej w skład

przedsiębiorstwa upadłego i zbyte przed ogłoszeniem upadłości, ponieważ nie

stanowiły one już składnika majątku przedsiębiorstwa. Prowadzi to do wniosku, że

sprzedaż w postępowaniu upadłościowym przedsiębiorstwa upadłego, którego

konsekwencją jest wygaśnięcie hipoteki obciążającej nieruchomość objętą

majątkiem przedsiębiorstwa, nie ma wpływu na byt hipotek łącznych, obciążających

nieruchomości stanowiące własność osób trzecich. (por. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 26 czerwca 2014 r., II CSK 543/13, PiP 2015, nr 6 poz.123).

Samodzielnej podstawy do wykreślenia hipoteki łącznej nie może również

stanowić § 11 ust. 4 rozp. MS stanowiący, że prawa, roszczenia, inne ciężary

lub ograniczenia, które wygasły względem wszystkich nieruchomości obciążonych,

wykreśla się z urzędu we wszystkich księgach wieczystych nieruchomości

współobciążonych, mimo że został złożony wniosek o wykreślenie tylko w jednej

księdze wieczystej, ponieważ przepis ten ma jedynie charakter normy wykonawczej

procesowej (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 5 listopada 2014r., III CZP

77/14, OSNC 2015, nr 9, poz. 99, i nie publikowane postanowienia Sądu

Najwyższego z dnia 6 maja 2009 r., II CSK 670/08, z dnia 18 lutego 2010 r., II CSK

406/09, z dnia 10 listopada 2010 r., II CSK 199/10, z dnia 27 września 2012 r.,

III CSK 303/11, i z dnia 9 maja 2014 r., I CSK 327/13).

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji

postanowienia (art. 39815

§ 1 k.p.c. oraz art. 108 § 2 w związku z art. 39821

k.p.c.).

kc

9

db