IV CSK 133/15

Sygn. akt IV CSK 133/15

POSTANOWIENIE

Dnia 20 stycznia 2016 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Anna Kozłowska (przewodniczący)

SSN Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca)

SSN Wojciech Katner

w sprawie z wniosku Zakładu Ubezpieczeń Społecznych przy uczestnictwie J. E. i

U.E.

o wpis,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 20 stycznia 2016 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy

od postanowienia Sądu Okręgowego w B.

z dnia 22 września 2014 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu w B. do ponownego rozpoznania i

rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

2

Zaskarżonym postanowieniem z dnia 22 września 2014 r. Sąd Okręgowy

w B. oddalił apelację wnioskodawcy od postanowienia Sądu pierwszej instancji

oddalającego wniosek Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o wpisanie w określonej

księdze wieczystej hipoteki przymusowej w kwocie 26 482,32 zł tytułem

zabezpieczenia spłaty składek na ubezpieczenie społeczne. Jako podstawę wpisu

do wniosku dołączono dwie decyzje administracyjne z dnia 15 stycznia 2014 r.:

jedną na nazwisko J. E. stwierdzającą, że jest on dłużnikiem wnioskodawcy z tego

tytułu na kwotę 26 482,32 zł oraz drugą wystawioną na nazwisko U. E.

stwierdzającą, że płatnik składek J. E. jest dłużnikiem ZUS z powyższego tytułu na

wskazaną wyżej kwotę. Dołączono też dowody doręczenia tych decyzji J. E. i U. E.

Sądy obu instancji wskazały, że w księdze wieczystej ujawnieni są jako

współwłaściciele nieruchomości uczestnicy postępowania na prawach wspólności

ustawowej małżeńskiej. Z załączonych do wniosku dokumentów wynika, że

zobowiązany wobec wnioskodawcy jest jedynie uczestnik J. E., decyzja dotycząca

U. E. nie zawiera w części orzekającej żadnego rozstrzygnięcia wobec niej, a

jedynie stwierdza odpowiedzialność wobec ZUS J. E., zaś w uzasadnieniu

wskazuje na odpowiedzialność osób pozostających w związku małżeńskim z

majątku osobistego płatnika i z majątku wspólnego płatnika i jego małżonka.

Sądy stwierdziły, że podstawą uzyskania przez ZUS hipoteki przymusowej

na nieruchomości stanowiącej współwłasność zobowiązanego w oparciu

o doręczoną decyzję administracyjną jest art. 26 ust.3 ustawy z dnia

13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (j.t: Dz. U. z 2013 r.,

poz. 1442, ze zm. – dalej: „u.s.u.s.”). Podzieliły stanowisko wyrażone

w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 9 stycznia 2013 r. III CSK 69/12

(OSNC 2013/7-8/93), że z uwagi na treść art. 26 ust. 3a pkt 3, 3c i 4 tej ustawy oraz

art. 27c ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym

w administracji (j.t: Dz. U. z 2000 r., Nr 110, poz. 968, ze zm. – dalej: „u.p.e.a.”),

jak również art. 109 ust.1 i art. 119 u.k.w.h. – podstawą wpisu hipoteki przymusowej

na rzecz ZUS na nieruchomości będącej przedmiotem współwłasności łącznej

zobowiązanego i jego małżonka może stanowić tylko tytuł wykonawczy wystawiony

przeciwko obojgu małżonkom. Samo doręczenie uczestniczce postępowania

3

decyzji stwierdzającej istnienie zaległości składkowych uczestnika nie daje

podstawy do wpisu hipoteki przymusowej na nieruchomości objętej ich majątkiem

wspólnym. Nie jest to bowiem decyzja odnosząca się do uczestniczki.

W skardze kasacyjnej opartej na pierwszej podstawie wnioskodawca

zarzucił błędną wykładnię art. 110 u.k.w.h. w zw. z art. 26 ust.3 i 3a usus oraz art.

107 par. 1, art. 28 i art. 40 k.p.a. w zw. z art. 123 u.s.u.s. i art. 29 § 1 ustawy z dnia

29 sierpnia 1997 r.- Ordynacja podatkowa (j.t: Dz. U. z 2012 r., poz. 749, ze zm. –

dalej: „Ord. pod.”), w zw. z art. 31 u.s.u.s. i bezpodstawne przyjęcie, że dołączona

do wniosku o wpis decyzja skierowana do uczestniczki postępowania nie może być

uznana za wydaną w stosunku do niej oraz że doręczona dłużnikowi i jego

małżonkowi decyzja administracyjna stwierdzająca istnienie zaległości składkowych

ZUS, nie może stanowić podstawy wpisu hipoteki przymusowej na nieruchomości

wchodzącej w skład majątku wspólnego dłużnika i jego małżonka.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Po nowelizacji przepisów u.k.w.h. dokonanej ustawą z dnia 26 czerwca

2009r. (Dz. U. Nr 131, poz. 1075) w orzecznictwie powstała wątpliwość i w jej

wyniku rozbieżność stanowisk co do tego, czy doręczona zobowiązanemu decyzja

ZUS ustalająca wysokość jego należności z tytułu składek może być podstawą

wpisu hipoteki przymusowej na nieruchomości wchodzącej w skład majątku

wspólnego zobowiązanego i jego małżonka. Tak sformułowane zagadnienie

prawne przedstawił Sąd Najwyższy do rozstrzygnięcia powiększonemu składowi

rozpoznając sprawę o identycznym stanie faktycznym i prawnym jak sprawa

niniejsza.

W dniu 10 października 2014 r. Sąd Najwyższy w składzie siedmiu

sędziów podjął w sprawie III CZP 28/14 uchwałę stwierdzającą, że decyzja Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych ustalająca wysokość należności z tytułu składek może

być podstawą wpisu hipoteki przymusowej na nieruchomości wchodzącej w skład

majątku wspólnego dłużnika i jego małżonka tylko wtedy, gdy została doręczona

obojgu małżonkom (OSNC 2015/2/14).

Wprawdzie uchwała ta nie jest wiążąca w rozpoznawanej sprawie, jednak

Sąd Najwyższy w obecnym składzie podziela w całości wyrażone w niej stanowisko

i przedstawione w uzasadnieniu argumenty. Przytaczając najistotniejsze z nich

4

należy wskazać, że w wyniku reformy przepisów o hipotece dokonanej ustawą

nowelizującą z dnia 26 czerwca 2009 r., zniesiony został podział na hipotekę

zwykłą i kaucyjną, a w ich miejsce wprowadzona została jedna hipoteka oparta na

konstrukcji dotychczasowej hipoteki kaucyjnej. Wobec tego obecnie, inaczej niż

przed nowelizacją, wierzytelności stwierdzone tytułem wykonawczym

i wierzytelności określone nieostateczną decyzją administracyjną podlegają

zabezpieczeniu jednolitą konstrukcyjnie hipoteka przymusową.

Przepis art. 26 ust. 3 u.s.u.s. dotyczący jedynie wpisania hipoteki

przymusowej na nieruchomości dłużnika przewiduje, że podstawą wpisu jest

doręczona decyzja. Natomiast art. 26 ust. 3a pkt 2 u.s.u.s., dotyczący ustanowienia

hipoteki przymusowej na nieruchomości należącej do majątku wspólnego

małżonków, nie wskazuje podstawy wpisu tej hipoteki. Jednakże zawarte w zdaniu

pierwszym art. 26 ust. 3 u.s.u.s. odesłanie włączające ustępy 3a i 3b do treści

ustępu 3 tego artykułu pozwala przyjąć, że hipotekę przymusową na wymienionych

w art. 26 ust. 3a i 3b nieruchomościach można ustanowić również jedynie na

podstawie doręczonej decyzji.

Przepis art. 26 ust. 3 u.s.u.s. nie określa podmiotu, któremu należy decyzję

doręczyć. W tym zakresie w postępowaniu przed ZUS mają zastosowanie – na

podstawie odesłania przewidzianego w art. 123 u.s.u.s. - przepisy art. 28 i art. 40

k.p.a., bowiem ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych nie zawiera własnej

regulacji i nie odsyła też do stosowania art. 133 i art. 145 Ord. pod., co wynika z art.

31 u.s.u.s. Zgodnie z art. 40 § 1 k.p.a. pisma doręcza się stronie, a w świetle art. 28

k.p.a. stroną jest każdy, czyjego interesu prawnego lub obowiązku dotyczy

postępowanie albo kto żąda czynności organu ze względu na swój interes prawny

lub obowiązek. Małżonek dłużnika mieści się w takim pojęciu strony, bowiem już

samo ustanowienie hipoteki przymusowej na nieruchomości objętej wspólnością

ustawową jest ingerencją w sferę jego praw, co wynika przede wszystkim

z odpowiedzialności majątkiem wspólnym za zobowiązania dłużnika (art. 29 § 1

Ord. pod. w zw. z art. 31 u.s.u.s.). Przewidziane zatem w art. 23 ust. 3 u.s.u.s.

wymaganie doręczenia decyzji stanowiącej podstawę wpisu hipoteki przymusowej,

obejmuje doręczenie jej także małżonkowi dłużnika.

5

Wobec zniesienia podziału hipoteki przymusowej na kaucyjną i zwykłą,

zdezaktualizowały się zasadnicze argumenty przedstawione w tej kwestii

w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 28 października

2004 r. III CZP 33/04 (OSNC 2005/3/43), stwierdzającej, że podstawę wpisu

hipoteki przymusowej na nieruchomości będącej przedmiotem współwłasności

łącznej dłużnika i jego małżonka stanowi doręczona dłużnikowi decyzja ZUS

ustalająca wysokość należności z tytułu składek. Argumenty te bowiem odwoływały

się do nieistniejącego już podziału hipoteki.

Z drugiej jednak strony- jak stwierdził Sąd Najwyższy w omawianej uchwale

składu siedmiu sędziów z dnia 10 października 2014 r. III CZP 28/14 -

konsekwencje zniesienia powyższego podziału nie uzasadniają również poglądu

wyrażonego między innymi w powołanym przez Sądy w niniejszej sprawie

postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 9 stycznia 2013 r. III CSK 69/12, że

w obecnym stanie prawnym podstawą wpisu hipoteki przymusowej na

nieruchomości objętej wspólnością ustawową, ustanowionej w celu zabezpieczenia

wierzytelności ZUS z tytułu składek może być tylko administracyjny tytuł

wykonawczy wystawiony przeciwko dłużnikowi i jego małżonkowi. Zmiana

konstrukcji hipoteki nie oznacza bowiem uchylenia możliwości ustanowienia

hipoteki przymusowej na podstawie art. 26 ust. 3 i ust. 3a pkt 2 u.s.u.s., ponieważ

dopuszczalność jej ustanowienia nie zależała przed nowelizacją ani po niej, od

charakteru hipoteki. Uchylony art. 111 u.k.w.h. określał jedynie charakter hipoteki

ustanowionej na jego podstawie, w tym na podstawie nieostatecznej decyzji,

określając ją jako hipotekę kaucyjną. Również obecnie, w świetle art. 26 ust. 3 i ust.

3a pkt 2 u.s.u.s., doręczona decyzja ZUS, ustalająca wysokość należności z tytułu

składek, stanowi podstawę ustanowienia hipoteki przymusowej. Wykładnia

wymagająca, by podstawą wpisu hipoteki przymusowej w takiej sytuacji mógł być

jedynie administracyjny tytuł wykonawczy wystawiony przeciwko dłużnikowi i jego

małżonkowi prowadziłaby do pozbawienia znaczenia prawnego przepisów art. 26

ust. 3 i ust. 3a pkt 2 u.s.u.s., jak również oznaczałaby, że mimo wymagania

przewidzianego w art. 26 ust. 3, ustanowienie hipoteki w stosunku do jednego ze

współwłaścicieli nieruchomości następowałoby na podstawie niedoręczonej decyzji

administracyjnej. Jednocześnie Sąd Najwyższy wskazał, że przepisy art. 7431

i art.

6

9231

k.p.c. zapewniają małżonkowi dłużnika środki obrony w przewidzianych

w ustawie wypadkach dopuszczających podjęcie czynności związanych

z wykonaniem zabezpieczenia, a także z egzekucją z mienia wchodzącego

w skład majątku wspólnego prowadzoną na podstawie postanowienia o udzieleniu

zabezpieczenia wydanego przeciwko osobie pozostającej w związku małżeńskim.

W konsekwencji Sąd Najwyższy uznał, że decyzja ZUS ustalająca

wysokość należności z tytułu składek może być podstawą wpisu hipoteki

przymusowej na nieruchomości wchodzącej w skład majątku wspólnego dłużnika

i jego małżonka jeżeli została doręczona obojgu małżonkom.

Ponieważ w rozpoznawanej sprawie Sądy obu instancji wyraziły odmienne

stanowisko, które stało się podstawą odmowy wpisu hipoteki, a bezsporne jest, że

wnioskodawca dołączył do wniosku o wpis decyzje administracyjne ustalające

wysokość należności dłużnika z tytułu składek doręczone obojgu małżonkom,

zarzuty skargi kasacyjnej należało uznać za uzasadnione, co prowadziło do

uchylenia zaskarżonego postanowienia i przekazania sprawy Sądowi Okręgowemu

do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego

(art. 39815

§ 1 k.p.c. oraz art. 108 § 2 w zw. z art. 391 § 1 i art. 39821

k.p.c.).

kc