IV CSK 703/14

Sygn. akt IV CSK 703/14

POSTANOWIENIE

Dnia 9 października 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Dariusz Dończyk (przewodniczący)

SSN Józef Frąckowiak (sprawozdawca)

SSN Bogumiła Ustjanicz

w sprawie z wniosku P.O.C. Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w S.

przy uczestnictwie T. Z.

o orzeczenie zakazu prowadzenia działalności gospodarczej,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 9 października 2015 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy

od postanowienia Sądu Okręgowego w B.

z dnia 13 czerwca 2014 r.,

oddala skargę kasacyjną i zasądza od wnioskodawcy na rzecz

uczestnika kwotę 900 (dziewięćset) zł tytułem zwrotu kosztów

postępowania kasacyjnego.

2

Zaskarżonym przez wnioskodawcę „P.O.C.” sp. z o.o. w S. postanowieniem

z dnia 13 czerwca 2014 r. Sąd Okręgowy w B. zmienił zaskarżone przez

uczestnika postępowania T. Z. postanowienie Sądu Rejonowego w O. z dnia 27

stycznia 2014 r. w ten sposób, że oddalił wniosek o orzeczenie zakazu

prowadzenia działalności gospodarczej. W sprawie tej ustalono co następuje.

Wnioskodawca „P.O.C.” sp. z o.o. i uczestnik T. Z. pozostawali we

współpracy gospodarczej. Uczestnik w ramach zawartego porozumienia

zobowiązał się do zapłaty na rzecz wnioskodawcy kwoty 118.523,13 zł wraz z

odsetkami w kilkunastu ratach. Ponadto poddał się egzekucji z całego majątku do

kwoty 140.000 zł. Uczestnik nie spełnił świadczenia, wobec czego wnioskodawca

wystąpił o nadanie klauzuli wykonalności aktowi notarialnemu zawierającemu

oświadczenie dłużnika. Następnie wystąpił do komornik sądowego z wnioskiem o

wszczęcie postępowania egzekucyjnego, które okazało się bezskuteczne.

Wnioskodawca - „P.O.C." spółka z ograniczoną odpowiedzialnością w S.

złożył na podstawie art. 373 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo

upadłościowe i naprawcze (dalej - „p.u.n.”) wniosek o orzeczenie wobec T. Z.

zakazu prowadzenia działalności gospodarczej na własny rachunek oraz pełnienia

funkcji członka rady nadzorczej, reprezentanta lub pełnomocnika w spółce

handlowej, przedsiębiorstwie państwowym, spółdzielni, fundacji lub stowarzyszeniu

na okres 10 lat oraz zasądzenie kosztów procesu.

Sąd Rejonowy ustalił, że dłużnik (uczestnik) jest niewypłacalny, przy czym

dłużnik, jak i żaden z wierzycieli nie wystąpili z wnioskiem o ogłoszenie upadłości

w ustawowym terminie wobec czego wniosek - w związku z zarzutem

przedawnienia oddalił. Wnioskodawca wystąpił następnie z wnioskiem o ogłoszenie

upadłości, który został oddalony z uwagi na brak majątku dłużnika.

Sąd Rejonowy stwierdził, że dłużnik nie wystąpił z wnioskiem o ogłoszenie

upadłości, mimo że podstawy ku temu istniały już kilka lat temu. Jednakże

w związku z wystąpieniem przez wnioskodawcę o ogłoszenie upadłości oraz jego

oddaleniem na podstawie art. 13 p.u.n., termin do złożenia wniosku o orzeczenie

3

zakazu prowadzenia działalności gospodarczej, rozpoczął bieg na nowo. Skoro zaś

wnioskodawca wystąpił z takim wnioskiem przed upływem roku od oddalenia jego

wniosku o ogłoszenie upadłości, to jego roszczenie o pozbawienie uczestnika

postępowania prawa do prowadzenia działalności gospodarczej nie uległo

przedawnieniu. Mając to na względzie Sąd Rejonowy w O., postanowieniem z dnia

27 stycznia 2014 r., pozbawił T. Z. prawa prowadzenia działalności gospodarczej

na własny rachunek oraz pełnienia funkcji członka rady nadzorczej, reprezentanta

lub pełnomocnika w spółce handlowej, przedsiębiorstwie państwowym, spółdzielni,

fundacji lub stowarzyszeniu na okres pięciu lat, oddalając wniosek w pozostałej

części oraz rozstrzygnął o kosztach procesu.

Rozpoznający apelację uczestnika Sąd II instancji zauważył, że w sprawie

miał zastosowanie art. 377 p.u.n. w brzmieniu sprzed nowelizacji ustawy - Prawo

upadłościowe i naprawcze z dnia 2 maja 2009 r dokonaną ustawą z dnia 6 marca

2009 r. (Dz.U. z 2009 r. Nr 53, poz. 434), bowiem podstawy do ogłoszenia

upadłości powstały przed dniem wejścia w życie nowelizacji (art. 6 ust. 2 ustawy

z dnia 6 marca 2009 r.).

Zgodnie zaś z ówczesnym brzmieniem omawianego przepisu, nie orzeka się

zakazu, o którym mowa w art. 373 p.u.n., jeżeli postępowanie w tej sprawie nie

zostało wszczęte w terminie roku od umorzenia lub zakończenia postępowania

upadłościowego albo oddalenia wniosku o ogłoszenie upadłości na podstawie art.

13 p.u.n., a gdy nie złożono wniosku o ogłoszenie upadłości, od dnia, w którym

dłużnik obowiązany był taki wniosek złożyć.

W rozpoznawanej sprawie wierzyciel złożył wniosek o orzeczenie zakazu

prowadzenia działalności gospodarczej w dniu 14 czerwca 2011 r. Sąd Rejonowy

postanowieniem z dnia 16 listopada 2012 r. w sprawie … 2/11 oddalił wniosek

z uwagi na zarzut przedawnienia, o którym mowa w art. 377 p.u.n. Sąd bowiem

ustalił, iż dłużnik był niewypłacalny, a stan ten istniał, jak wynika ze zgromadzonego

materiału dowodowego w sprawie od dnia 8 marca 2009 r. Wierzyciel wystąpił więc

z wnioskiem po upływie rocznego terminu przewidzianego w art. 377 p.u.n.

w brzmieniu sprzed zmiany.

4

Następnie wnioskodawca w oparciu o te same dowody i okoliczności

faktyczne wystąpił o ogłoszenie upadłości dłużnika. Postanowieniem z dnia

30 sierpnie 2013 r. Sąd Rejonowy w sprawie … 14/13 oddalił wniosek na

podstawie art. 13 ust. 1 p.u.n. wobec stwierdzenia braku majątku dłużnika.

Wnioskiem z dnia 12 listopada 2013 r. wierzyciel, powołując się na te same

okoliczności faktyczne, stanowiące podstawę rozstrzygnięcia w wyżej

wymienionych sprawach, wystąpił ponowienie o orzeczenie zakazu prowadzenia

działalności przez dłużnika.

Trafny okazał się zarzut naruszenia art. 377 p.u.n., jednakże odmiennie do

treści apelacji skarżącego, polegający na błędnym przyjęciu przez Sąd I instancji,

iż w sprawie doszło do rozpoczęcia na nowo biegu terminu na złożenie wniosku

w przedmiocie zakazu, o którym mowa w art. 373 p.u.n.

Zgodnie ze stanowiskiem Sądu Najwyższego zawartym w uzasadnieniu

wyroku z dnia 4 marca 2009 r., IV CSK 423/08, sytuacja majątkowa dłużnika

podlega zmianom w czasie, stąd w pełni uzasadnione jest występowanie przez

wierzyciela z wnioskiem o ogłoszenie upadłości wielokrotnie wobec tego samego

dłużnika i za każdym razem wniosek taki będzie merytorycznie rozpoznany.

W razie oddalenia wniosku na podstawie art. 13 ust. 1 p.u.n. brak jest, zdaniem

Sądu Najwyższego, aksjologicznych podstaw uniemożliwiających wyłączenie

nierzetelnego uczestnika obrotu gospodarczego wobec spełnienia przesłanek z art.

373 p.u.n. Stąd też termin prekluzyjny przewidziany w art. 377 p.u.n. otwiera się na

nowo w wypadku oddalenia wniosku o ogłoszenie upadłości z powodu braku

majątku dłużnika.

Zdaniem Sądu Okręgowego, odmiennie sytuacja przedstawia się, jeżeli

wierzyciel występuje z ponownym wnioskiem o orzeczenie zakazu z art. 373 p.u.n.,

nie wskazując nowych okoliczności faktycznych. Rozpoczęcie na nowo biegu

terminu na złożenie przedmiotowego wniosku mogło nastąpić jedynie w sytuacji

przytoczenia przez wnioskodawcę okoliczności nieobjętych zakresem rozpoznania

we wcześniej prowadzonych postępowaniach.

Z treści wniosku z dnia 12 listopada 2013 r. nie wynika, aby sytuacja

majątkowa dłużnika uległa jakiejkolwiek zmianie od ustalonej daty niewypłacalności

5

dłużnika. Nie sposób także stwierdzić czy zaistniały w sprawie nowe okoliczności

w postaci np. wniosku o ogłoszenie upadłości złożonego przez pozostałych

wierzycieli. Podobnie, każdy kolejny wniosek o ogłoszenie upadłości oparty na tych

samych podstawach faktycznych skutkowałby jego oddaleniem z tej samej

przyczyny.

W tym stanie sprawy nie było podstaw dla uwzględnienia wniosku

wierzyciela – wnioskodawcy i wobec złożenia przez uczestnika apelacji na

podstawie art. 386 § 1 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. zaskarżone postanowienie

należało zmienić i wniosek oddalić.

W skardze kasacyjnej wnioskodawca zarzucił naruszenie prawa

materialnego, tj.:

1) naruszenie art. 377 p.u.n. w związku z art. 6 ust. 2 i ust. 3 ustawy z dnia

6 marca 2009 r. o zmianie ustawy - Prawo upadłościowe i naprawcze, ustawy

o Bankowym Funduszu Gwarancyjnym oraz ustawy o Krajowym Rejestrze

Sądowym (Dz.U. z 2009 r., Nr 53, poz. 434) przez ich błędną wykładnię i uznanie,

że rozpoczęcie na nowo biegu terminu na złożenie wniosku o orzeczenie zakazu

prowadzenia działalności gospodarczej mogło nastąpić jedynie w sytuacji

przytoczenia przez wnioskodawcę okoliczności nieobjętych zakresem rozpoznania

we wcześniej prowadzonych postępowaniach, podczas gdy prawidłowa wykładnia

ww. przepisów nakazuje przyjąć, iż jeśli wniosek o ogłoszenie upadłości został

w jakimkolwiek czasie złożony, roczny termin do wystąpienia z żądaniem

orzeczenia zakazu prowadzenia działalności gospodarczej należy liczyć od dnia

umorzenia lub zakończenia postępowania upadłościowego albo oddalenia tego

wniosku na podstawie art. 13 p.u.n., a ziszczenie się przesłanek liczenia terminu

w ten sposób nie pozbawia wierzyciela możliwości powołania się na zaniedbanie

złożenia przez dłużnika wniosku we właściwym czasie, jako podstawę żądania

orzeczenia zakazu z art. 373 p.u.n., także wtedy, kiedy wniosek o ogłoszenie

upadłości został zgłoszony po upływie roku od powstania sytuacji uzasadniającej

jego złożenie przez dłużnika;

2) naruszenie art. 373 ust. 1 pkt 1 p.u.n., przez jego niezastosowanie,

w sytuacji, gdy z poczynionych przez Sąd I instancji, a podzielonych przez Sąd

6

II instancji ustaleń faktycznych wynika, iż zaszły określone w tym przepisie

przesłanki do orzeczenia wobec uczestnika zakazu prowadzenia działalności

gospodarczej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Zarzuty podniesione w skardze kasacyjnej nie zasługują na uznanie. Trafnie

orzekające w sprawie Sądy przyjęły, że do oceny wniosku o pozbawienie

uczestnika postępowania prawa do prowadzenia działalności gospodarczej należy

stosować art. 377 p.u.n. w brzmieniu sprzed 5 maja 2009 r., tj. dnia wejścia w życie

nowelizacji tej ustawy dokonanej ustawą z dnia 6 marca 2009 r. o zmianie ustawy –

Prawo upadłościowe i naprawcze, ustawy o Bankowym Funduszu Gwarancyjnym

oraz ustawy o Krajowym Rejestrze Sądowym (Dz.U. z 2009 r. Nr 53, poz. 434).

Zgodnie z art. 6 ust. 2 tej ustawy, do postępowań o orzekaniu zakazu prowadzenia

działalności gospodarczej stosuje się przepisy dotychczasowe, jeżeli podstawy do

ogłoszenia upadłości zaistniały przed dniem wejścia ustawy nowelizującej, nawet

gdy postepowanie takie zostało wszczęte po dniu wejścia tej ustawy w życie.

Z niepodważonych ustaleń orzekających w sprawie Sądów wynika zaś,

że podstawy do wszczęcia postępowania upadłościowego w stosunku do

uczestnika postępowania zaistniały już w dniu 8 marca 2009 r.

Z przepisu art. 377 p.u.n., w brzmieniu które ma zastosowanie

w rozpoznawanej sprawie wynika, że nie orzeka się zakazu, o którym mowa w tym

przepisie, gdy wniosek o ogłoszenie upadłości nie był złożony, w terminie roku od

dnia, w którym dłużnik obowiązany był taki wniosek złożyć. Skarżący, dokonując

wykładni tego przepisu, akcentuje, że zgodnie ze zdaniem pierwszym art. 377 p.u.n.

wniosek o pozbawienie uczestnika postępowania prawa do prowadzenia

działalności gospodarczej może być skutecznie zgłoszony, jeżeli nie minął rok od

dnia oddalenia wniosku o ogłoszenie upadłości na podstawie art. 13 p.u.n.

Wykładnia literalna art. 377 p.u.n. nie dostarcza jednoznacznych argumentów na to,

czy ostatecznym terminem zawitym, w którym można wystąpić skutecznie

z wnioskiem o pozbawienie osoby, o której mowa w art. 373 p.u.n. prawa

prowadzenia działalności gospodarczej jest okres roczny liczony od dnia, w którym

dłużnik był obowiązany taki wniosek złożyć, czy też termin ten nie jest wiążący

7

i zawsze należy tylko wziąć pod uwagę, czy wniosek został złożony w ciągu roku

od dnia umorzenia lub zakończenia postępowania upadłościowego albo wniosku

o ogłoszenie upadłości.

Niewątpliwie roczny termin do złożenia wniosku o pozbawienie prawa do

prowadzenia działalności gospodarczej nie może wchodzić w grę, w sytuacji, w której

postępowanie upadłościowe zostało wszczęte. Wtedy skutecznie z wnioskiem

o pozbawienie prawa do prowadzenia działalności gospodarczej można wystąpić

w ciągu roku od zakończenia postępowania upadłościowego albo jego umorzenia.

Rodzi się jednak zasadnicze pytanie, czy termin roczny do skutecznego wystąpienia

z wnioskiem o pozbawienie prawa do prowadzenia działalności gospodarczej nie ma

także zastosowania, gdy wprawdzie wystąpiono z wnioskiem o upadłość, ale taki

wniosek został oddalony ze względu na okoliczności określone w art. 13 p.u.n., czyli

brak środków na prowadzenie postępowania upadłościowego.

Jeżeli uznać, tak jak to proponuje skarżący, że zawsze w sytuacji, w której

wniosek o pozbawienie prawa do prowadzenia działalności gospodarczej został

złożony w ciągu roku od odmowy wszczęcia postępowania upadłościowego wobec

dłużnika na podstawie art. 13 p.u.n., jest on złożony w terminie, to prowadzi to prostą

drogą do możliwości orzekania o pozbawieniu prawa do prowadzenia działalności

gospodarczej po kilku, a nawet kilkunastu i więcej latach od dnia, gdy zaistniały

podstawy do wystąpienia z wnioskiem o ogłoszenie upadłości. W rozpoznawanej

sprawie wniosek o wszczęcie postępowania o pozbawienie prawa do prowadzenia

działalności gospodarczej został złożony 12 listopada 2013 r., czyli przeszło po

czterech latach od dnia (8 marca 2009 r.), gdy zaistniała podstawa do zgłoszenia

dłużnika do upadłości. Jeżeli zainteresowany złożeniem takiego wniosku przez tak

długi okres nie wystąpił z nim, to nie widać wyraźnych podstaw, aby uznać, że jest on

uprawniony do złożenia skutecznie wniosku o pozbawienie swojego dłużnika prawa

do prowadzenia działalności gospodarczej. Przyjmując interpretację art. 377 p.u.n.,

którą proponuje skarżący, możliwość złożenia wniosku o pozbawienie osoby

określonej w art. 373 p.u.n. prawa do prowadzenia działalności gospodarczej byłaby

uzależniono tylko od woli wierzyciela. Mógłby on złożyć wniosek o upadłość na

przykład po 10 latach od chwili, gdy zaistniały przesłanki upadłości, a następnie po

odmowie uwzględnienia tego wniosku na podstawie art. 13 p.u.n., miałby jeszcze rok

8

na skuteczne złożenie wniosku o pozbawienie prawa do prowadzenia działalności

gospodarczej. Aby zapobiec tego rodzaju wypaczeniom, należy uznać, że gdy chodzi

o skuteczne złożenie wniosku o pozbawienie osoby określonej w art. 373 p.u.n. prawa

do prowadzenia działalności gospodarczej, to w razie występowania z takim

wnioskiem po odmowie wszczęcia postepowania upadłościowego na podstawie art. 13

p.u.n., można z nim skutecznie wystąpić tylko, gdy nie minął jeszcze rok od dnia,

gdy dłużnik powinien wystąpić z wnioskiem o ogłoszenie upadłości. Nie wynika

wprawdzie wprost z wykładni literalnej art. 377 p.u.n., to jednak biorąc pod uwagę,

że roczny termin przewidziany w tym przepisie dotyczy sytuacji, gdy osoby

uprawnione do zgłoszenia wniosku o upadłość zachowują się biernie i nie zgłaszają

takiego wniosku, roczny termin powinien odnosić się także do wierzyciela, który

zgłasza wniosek o pozbawienie swojego dłużnika prawa do prowadzenia działalności

gospodarczej. Warto podkreślić, że po nowelizacji art. 377 p.u.n., od 2 maja 2009 r.

ustawodawca przedłużył termin do złożenia wniosku o pozbawienie prawa do

prowadzenia działalności gospodarczej z okresu rocznego do trzyletniego.

W rozpoznawanej sprawie wierzyciel (wnioskodawca) złożył zaś wniosek

o pozbawienie dłużnika prawa do prowadzenia działalności gospodarczej po upływie

także tego trzyletniego terminu. Rodzi się wobec tego pytanie o sens stosowania

tak drastycznego środka, jakim jest pozbawienie prawa do prowadzenia działalności

gospodarczej lub uczestniczenia w niej jako reprezentant lub członek organów

nadzorczych przedsiębiorcy, po nieograniczonym żadnym terminem czasie

od zaistnienia zdarzenia uzasadniającego zastosowanie tego środka.

Uzależnianie możliwości orzekania o pozbawieniu prawa do prowadzenia

działalności gospodarczej tylko od tego kiedy wierzyciel wystąpi z wnioskiem

o ogłoszenie upadłości, pozostaje w wyraźnej opozycji do regulacji zawartej

w zdaniu drugim art. 377 p.u.n. W przepisie tym ustawodawca wyraźnie ograniczył

w czasie (do roku, a obecnie do trzech lat) możliwość wystąpienia z wnioskiem

o pozbawienie prawa do prowadzenia działalności gospodarczej, w razie gdy

wierzyciel dłużnika pozostaje bierny i nie występuje z wnioskiem o ogłoszenie

upadłości. Ograniczenie to powinno się odnosić także do sytuacji, w której

wierzyciel występuje z takim wnioskiem, ale nie skutkuje on wszczęciem upadłości.

Pozbawienie prawa do prowadzenia działalności gospodarczej jest surową sankcją

9

przewidzianą przede wszystkim dla przedsiębiorcy lub jego reprezentanta, którzy

na czas nie zgłaszają wniosku o upadłość. Stosowanie tej sankcji po wielu latach

od dnia, gdy zaszły podstawy do zgłoszenia do upadłości wypacza jej podstawowy

sens, tj. wpływanie na przedsiębiorców, aby w razie niewypłacalności zgłaszać

upadłość.

W rozpoznawanej sprawie za nieuwzględnieniem wniosku złożonego przez

wnioskodawcę przemawia również to, że sprawa o pozbawienie uczestnika prawa

do prowadzenia działalności gospodarczej była już rozpoznana i zakończyła się

prawomocnym postanowieniem. Skoro ponownie wnioskodawca wnosi o jej

rozpoznanie, to w razie, gdy nie wykazał on, że pojawiły się w sprawie nowe

okoliczności należy uznać, iż przeszkodę dla uwzględnienia wniosku stanowi art.

365 k.p.c.

Mając powyższe na względzie Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39814

k.p.c.,

orzekł jak w sentencji swojego postanowienia.

eb