V CSK 690/14

Sygn. akt V CSK 690/14

POSTANOWIENIE

Dnia 24 września 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Krzysztof Strzelczyk (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku Syndyka Masy Upadłości M. sp. z o.o. w upadłości

likwidacyjnej

przy uczestnictwie "P. spółka z o.o." spółka komandytowo-akcyjna

o wpis w dziale III księgi wieczystej /5 ostrzeżenia o toczącym się przed Sądem

Okręgowym w W. X Wydziale Gospodarczym postępowaniu z powództwa Syndyka

Masy upadłości M. sp. z o.o. w upadłości likwidacyjnej o uznanie za bezskuteczną

w stosunku do masy upadłości M. sp. z o.o. umowy sprzedaży z dnia 15 lutego

2013 r. sporządzonej aktem notarialnym przed notariuszem M. O., na podstawie

której prawo własności nieruchomości nabyła "P. spółka z ograniczoną

odpowiedzialnością" spółka komandytowo-akcyjna oraz o wpis w dziale IV księgi

wieczystej hipoteki przymusowej w kwocie 5.928.106,06 zł na rzecz Syndyka Masy

Upadłości M. sp. z o.o. w upadłości likwidacyjnej,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 24 września 2015 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 14 maja 2014 r.,

1) odrzuca skargę kasacyjną wniesioną od postanowienia

oddalającego apelację w zakresie wpisu ostrzeżenia o toczącym

się postępowaniu,

2) oddala skargę kasacyjną w pozostałej części.

2

3

Sąd Okręgowy postanowieniem z dnia 14 maja 2014 r. oddalił apelację

wnioskodawcy Syndyka Masy upadłości M. sp. z o.o. w upadłości likwidacyjnej od

postanowienia Sądu Rejonowego wydanego w dniu 31 stycznia 2014 r.

oddalającego wniosek o wpis ostrzeżenia o postępowaniu toczącym się

z powództwa wnioskodawcy o uznanie za bezskuteczną w stosunku do masy

upadłości M. sp. o.o. umowy sprzedaży z dnia 15 lutego 2013 r., na podstawie

której prawo własności nieruchomości nabyła „P. sp. z o.o.” spółka komandytowo-

akcyjna oraz o wpis hipoteki przymusowej na rzecz Syndyka Masy upadłości M. t

sp. z o.o. w upadłości likwidacyjnej.

Sąd Rejonowy uznał, że dokument przedstawiony przez wnioskodawcę jako

podstawa wpisu ostrzeżenia o toczącym się postępowaniu i wpisu hipoteki

przymusowej, tj. postanowienie Sądu Okręgowego z dnia 31 sierpnia 2013 r., nie

może stanowić podstawy wpisu. Wskazał, że postanowienie to, wydane jako środek

zabezpieczający roszczenie wnioskodawcy, nie podlega wykonaniu w drodze

egzekucyjnej. Wobec tego postanowienie zabezpieczające, stosownie do treści art.

743 § 2 k.p.c., powinno zostać zaopatrzone z urzędu we wzmiankę o wykonalności

i tylko wtedy stanowić może ono postawę przeprowadzenia postępowania

zabezpieczającego, polegającego na wpisie ostrzeżenia oraz hipoteki.

Sąd Okręgowy rozpoznając apelację wnioskodawcy, podzielił stanowisko

Sądu pierwszej instancji, że wnioskodawca nie przedłożył wraz z wnioskiem

dokumentu, który mógłby stanowić podstawę żądanego wpisu. Dołączone do

wniosku postanowienie o zabezpieczeniu z dnia 31 sierpnia 2013 r. nie zostało

z urzędu zaopatrzone we wzmiankę o wykonalności. Brak wzmianki jest brakiem

merytorycznym i nie podlega usunięciu w trybie art. 130 § 1 k.p.c. w związku z art.

13 § 2 k.p.c.

Sąd Okręgowy uznał, że nie może prowadzić do uwzględnienia wniosku

złożenie przez wnioskodawcę dopiero na etapie postępowania apelacyjnego

postanowienia zabezpieczającego zawierającego wzmiankę o wykonalności.

Skutkowałoby to nieuprawnionym uprzywilejowaniem wnioskodawcy, bowiem wpis

hipoteki przymusowej– zgodnie z art. 29 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach

wieczystych i hipotece (jedn. tekst Dz. U. z 2013 r. poz. 707, ze zm. dalej jako

4

u.k.w.h.) – miałby moc wsteczną od chwili złożenia wniosku, mimo że w tym czasie

brak było podstawy merytorycznej dokonania wpisu w księdze wieczystej.

Odnosząc się do żądania wpisu ostrzeżenia o toczącym się postępowaniu

o uznanie za bezskuteczną wobec masy upadłości umowy sprzedaży

nieruchomości Sądu Okręgowego uznał, że z uwagi na brak podstawy ustawowej

wpis do księgi wieczystej ostrzeżenia o innym postępowaniu będącym w toku jest

niedopuszczalny. Zgodnie z art. 16 u.k.w.h. w księdze wieczystej ujawnia się prawa

rzeczowe, a jedynie w wypadkach przewidzianych w przepisach ustawowych mogą

być ujawniane prawa osobiste i roszczenia. Podstawy takiej nie stanowi ogólnie

sformułowany art. 755 § 1 pkt 5 k.p.c., który nie wskazuje wprost dopuszczalności

tego rodzaju wpisu. Przepis ten nie zmienia ogólnych reguł wynikających z ustawy

o księgach wieczystych i hipotece, zgodnie z którymi wpisy do księgi wieczystej

ujawniać mogą stan prawny nieruchomości, nie zaś sytuację procesowej

właściciela lub użytkownika wieczystego nieruchomości.

Wnioskodawca - Syndyk Masy upadłości M. sp. z o.o. w upadłości

likwidacyjnej wniósł skargę kasacyjną od postanowienia Sądu drugiej instancji,

którą oparł na naruszeniu przepisów postępowania, a mianowicie: art. 381 k.p.c.,

art. 382 k.p.c., art. 316 § 1 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.; art. 130 § 1 k.p.c. w zw.

z art. 13 § 2 k.p.c. w zw. z art. 743 § 2 k.p.c. i art. 6262

§ 3 k.p.c.; art. 6268

§ 2

k.p.c.; art. 365 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.; art. 755 § 1 pkt 2 i 5 k.p.c. w zw. z art.

527 k.c. i art. 531 § 2 k.c. w zw. z art. 131 ustawy prawo upadłościowe i naprawcze

z dnia 28 lutego 2003 r.. Według wnioskodawcy doszło też do naruszenia prawa

materialnego, tj. art. 25 ust. 1 pkt 3 u.k.w.h. a także § 42 ust. 1 rozporządzenia

ministra Sprawiedliwości w sprawie prowadzenia ksiąg wieczystych i zbiorów

dokumentów z dnia 17 września 2001 r. w zw. z art. 527 k.c. i art. 531 § 2 k.c. w zw.

z art. 131 ustawy prawo upadłościowe i naprawcze z dnia 28 lutego 2003 r. (jedn.

tekst Dz. U. z 2012 r., poz. 1112 ze zm.). Na tych podstawach skarżący wniósł o

uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania Sądowi drugiej instancji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przy ocenie skargi kasacyjnej nie można pominąć, iż w jednym wniosku

wnioskodawca ubiegał się o dwa różne wpisy w księdze wieczystej. Pierwsze

5

z żądań obejmowało wpis w dziale III księgi wieczystej ostrzeżenia o toczącym się

postępowaniu, drugie sprowadzało się do żądania wpisu hipoteki przymusowej

w dziale IV tej samej księgi wieczystej. Zgłoszenie tych żądań w jednym wniosku

stanowi kumulację przedmiotową roszczeń, dopuszczalną na gruncie postępowania

nieprocesowego przez odpowiednie zastosowania art. 191 k.p.c. w związku z art.

13 § 2 k.p.c. (por. postanowienie Sąd Najwyższego z dnia 6 lipca 2012 r., V CSK

313/11, niepubl.). Połączenie kilku różnych wniosków o wpis w księdze wieczystej

w jednym piśmie procesowym wszczynającym postępowanie wieczystoksięgowe

nie pozbawia samodzielności każdej z połączonych spraw, a zatem każda z tych

spraw podlega oddzielnej ocenie pod kątem dopuszczalności skargi kasacyjnej.

Kwestię dopuszczalności skargi kasacyjnej w postępowaniu nieprocesowym –

a w takim postępowaniu rozpoznawane są sprawy o wpis w księdze wieczystej

(art. 6261

i n. k.p.c.) – rozstrzyga art. 5191

k.p.c. Sprawy o wpis w księdze

wieczystej są sprawami z zakresu prawa rzeczowego. Według art. 5191

§ 1 k.p.c.,

skarga kasacyjna przysługuje od wydanego przez sąd drugiej instancji

postanowienia co do istoty sprawy oraz od postanowienia w przedmiocie

odrzucenia wniosku i umorzenia postępowania kończących postępowanie

w sprawie.

„Istotę sprawy” w postępowaniu wieczystoksięgowym określają przesłanki

materialnoprawne wniosku, taka bowiem postać orzeczeń jest właściwa

rozstrzyganiu o zasadności żądania wnioskodawcy domagającego się udzielenia

ochrony prawnej przez potwierdzenie jego praw rzeczowych, ukonstytuowania ich,

jeżeli przepis takiego wpisu wymaga lub wzmocnienia skuteczności praw

osobistych i roszczeń (wpisy w dziale III, wymienione w art. 16 u.k.w.h. i w innych

ustawach), (tak Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 29 czerwca 2004 r., II CK

541/03, OSNC 2005, Nr 6, poz. 112; zob. też postanowienia z dnia 26 listopada

2009 r. I CZ 72/09, niepubl.; z dnia 14 marca 2013 r., I CZ 8/13, niepubl.; z dnia

13 listopada 2013 r., V CZ 76/14, niepubl.). Wobec tego rozstrzygnięciem co do

istoty sprawy nie są wpisy ostrzeżeń i wzmianek o charakterze wpadkowym,

zabezpieczające prawidłowy tok postępowania wieczystoksięgowego lub innego

postępowania albo zabezpieczające skuteczność ewentualnego orzeczenia.

Ponadto zgodnie z utrwaloną wykładnią Sądu Najwyższego, w postępowaniu

6

wieczystoksięgowym kończą postępowanie w sprawie tylko te postanowienia, które

kładą kres określonym czynnościom w zakresie uprawnień podmiotowych

związanych z ustrojem ksiąg wieczystych. Nie odpowiadają zatem tym

wymaganiom postanowienia, które nie spełniają cech definitywności, np. dotyczące

wpisu ostrzeżenia o toczącym się procesie na podstawie postanowienia sądu

o udzieleniu zabezpieczenia (art. 755 k.p.c.), wpisu ostrzeżenia na podstawie art.

10 ust. 2 u.k.w.h. czy art. 62613

§ 1 k.p.c. bądź sprostowania usterek wpisu na

podstawie art. 62613

§ 2 k.p.c. (zob. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia

7 stycznia 1997 r., I CKN 31/96, OSNC 1997, Nr 5, poz. 55, z dnia 15 stycznia

1997 r., III CZ 1/97, OSNC 1997, Nr 4, poz. 37 ze sprost. w OSNC 1997, nr 6-7,

s. 136, z dnia 18 listopada 1997 r., I CKN 325/97, niepubl., z dnia 13 stycznia

1998 r., II CKN 529/97, OSNC 1998, nr 7-8, poz. 128 i z dnia 22 czerwca 2001 r.,

V CZ 91/01, OSNC 2002, Nr 2, poz. 25; z dnia 29 czerwca 2004 r., II CK 541/03,

OSNC 2005,nr 6, poz. 112; z dnia 18 kwietnia 2007 r. V CZ 27/07, niepubl.; z dnia

19 maja 2010 r., I CZ 32/10, niepubl; z dnia 25 października 2010 r., II CZ 65/10,

niepubl.; z dnia 27 czerwca 2013 r., III CSK 244/12, niepubl.; z dnia 17 lipca

2013 r., V CSK 479/12, niepubl.).

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 3986

§ 3 k.p.c. odrzucił,

jako niedopuszczalną, skargę kasacyjną skierowaną do rozstrzygnięcia o wpisie do

księgi wieczystej ostrzeżenia o toczącym się innym postępowaniu.

Nie zasługują na uwzględnienie zarzuty skargi kasacyjnej dotyczące

oddalenia wniosku o wpis hipoteki przymusowej.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego jest ugruntowany pogląd, że czynność

prawna stanowiąca podstawę wpisu powinna być badana przez sąd nie tylko pod

względem formalnym, ale także pod względem jej skuteczności materialnej

(por. orzeczenia Sąd Najwyższego: z dnia 25 lutego 1963 r., III CR 177/62,

OSNCP 1964, Nr 2, poz. 36; z dnia 18 listopada 1971 r., III CRN 338/71, OSNCP

1972, Nr 6, poz. 110; z dnia 1 listopada 1995 r., III CZP 158/95, OSNC 1995, Nr 4,

poz. 47). To oznacza, że sąd wieczystoksięgowy zawsze bada, czy mająca

stanowić podstawę wpisu czynność prawna jest zgodna z bezwzględnie

obowiązującymi przepisami i w razie stwierdzenia takiej niezgodności, tzn.

nieważności czynności (art. 58 § 2 k.c.), oddali wniosek.

7

Inaczej jest natomiast wtedy, gdy podstawę wpisu stanowi orzeczenie

sądowe. Sąd wieczystoksięgowy nie może wówczas badać merytorycznej

zasadności orzeczenia, bada jedynie, czy zawiera ono wszystkie dane konieczne

do dokonania wpisu, czy jest prawomocne, i czy z przyczyn technicznych nadaje

się do wpisu. Sąd wieczystoksięgowy bada także, czy dokument mający być

podstawą wpisu zawiera wzmiankę o wykonalności, o której mowa w art. 743 § 2

k.p.c. bowiem udzielenie zabezpieczenia nie podlega wykonaniu w drodze

egzekucji (por. uchwały Sądu Najwyższego: z dnia 4 lipca 1986 r., III CZP 35/86,

OSNC 1987, Nr 7, poz. 90; z dnia 28 sierpnia 1991 r., III CZP 71/91, OSNCP 1992,

Nr 3, poz. 47 oraz postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 17 lipca 2008 r., II CSK

115/08, niepubl.).

Wbrew stanowisku wnioskodawcy brak wzmianki o wykonalności

postanowienia o zabezpieczeniu, które ma stanowić podstawę wpisu hipoteki

przymusowej nie jest brakiem formalnym podlegającemu usunięciu w trybie art.

130 §1 k.p.c. ale brakiem o charakterze merytorycznym.

Art. 130 k.p.c. ma zastosowanie gdy pismo wszczynające postępowanie nie

odpowiada warunkom formalnym przewidzianym dla pism procesowych w ogóle,

jak też gdy nie odpowiada warunkom formalnym przewidzianym dla pism danego

rodzaju (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 10 października 2007 r.,

I CSK 230/07, OSNC-ZD 2008/3/80 oraz uchwałę z dnia 12 grudnia 2001 r., III CZP

70/01, OSNC 2002/10/116). Jedynie ze względu na treść art. 626 2

§ 3 k.p.c., który

został zamieszczony wśród przepisów normujących warunki formalne wniosku

o wpis, wymaganie dołączenia do wniosku dokumentów będących podstawę wpisu,

stanowi szczególny warunek formalny wniosku podlegający uzupełnieniu na

podstawie art. 130 § 1 k.p.c. (tak też Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia

10 października 2007 r., I CSK 230/07, OSNC-ZD 2008/3/80). Tymczasem

w rozpoznawanej sprawie chodzi o wadliwość załączonego już do wniosku

dokumentu, który ma stanowić podstawę wpisu prawa rzeczowego. Brak wzmianki

o wykonalności powodował, że postanowienie, na które powoływał się

wnioskodawca nie mogło stanowić podstawy jakiegokolwiek postępowania

stanowiącego wykonanie postanowienia o udzieleniu zabezpieczenia.

8

Kognicja sądu wieczystoksięgowego po uchyleniu art. 48 ust. 2 u.k.w.h.

i nowelizacji przepisów dotyczących postępowania w sprawach

wieczystoksięgowych ustawą z 11 maja 2001 r. o zmianie ustawy o księgach

wieczystych i hipotece, ustawy - Kodeks postępowania cywilnego, ustawy

o kosztach sądowych w sprawach cywilnych oraz ustawy Prawo o notariacie

(Dz. U. Nr 63, poz. 635) nie obejmuje aktualnie, wyznaczenia wnioskodawcy

terminu na usunięcie merytorycznej przeszkody do wpisu. Ta zmiana legislacyjna

była celowa, zamierzona przez ustawodawcę i służąca usprawnieniu postępowania

wieczystoksięgowego. Odpowiednikiem uchylonego art. 48 ust. 2 u.k.w.h. nie stał

się przepis art. 130 k.p.c., który ma zastosowanie w postępowaniu

wieczystoksięgowym, ale tylko na użytek usuwania braków formalnych wniosku

o wpis. Nie ma przy tym wątpliwości, iż istotna przeszkoda do wpisu w znaczeniu

materialnoprawnym powoduje oddalenie wniosku o wpis na podstawie art. 6269

k.p.c., a nie uruchomienie postępowania naprawczego na podstawie art. 130 § 1

k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. (tak Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia

9 stycznia 2013 r., III CSK 78/12, niepubl. por. też niepublikowane postanowienia

Sądu Najwyższego z 9 marca 2004 r., VCK 448/03, z 10 października 2007 r.,

I CSK 230/07; z 17 czerwca 2009, IV CSK 68/09; z 22 stycznia 2010 r., V CSK

230/09). W obowiązującym stanie prawnym nie istnieje zatem podstawa do

wzywania do usunięcia podstawy do wpisu, a jednoznaczne brzmienie art. 6269

k.p.c. nakazuje w przypadku istnienia przeszkody do wpisu lub braku podstaw do

wpisu oddalenie wniosku wprost.

Przykładem takiego rozstrzygnięcia jest postanowienie z dnia 17 listopada

2011 r. (sygn. akt IV CSK 74/11, niepubl.), w którym Sąd Najwyższy przyjął, że

dołączona do wniosku o wpis zmiany wierzyciela hipotecznego, umowa sprzedaży

wierzytelności hipotecznej, nie zawierająca poświadczenia podpisu zbywcy

wierzytelności w sposób odpowiadający wymogom z art. 88 Prawa o notariacie, nie

dokumentuje zmiany wierzyciela hipotecznego dla potrzeb wpisu tej zmiany

w księdze wieczystej i wobec tego wniosek taki powinien być oddalony z powodu

przeszkody do jego dokonania, w rozumieniu art. 6269

k.p.c. Podobnie

w postanowieniu z dnia 8 października 2014 r. (sygn. akt II CSK 54/14, niepubl.)

Sąd Najwyższy przyjął, że dołączenie do wniosku o wpis hipoteki przymusowej do

9

księgi wieczystej kserokopii decyzji podatkowej nie poświadczonej za zgodność

przez Prezydenta Miasta lub upoważnionego przez niego pracownika urzędu

stanowi przeszkodę do wpisu.

Z tych wszystkich względów bezpodstawnie zarzuca się w skardze

kasacyjnej naruszenie art. 130 § 1 k.p.c. w związku z art. 13 § 2, 743 § 2, 6262

§ 3

oraz art. 6289

k.p.c. przez oddalenie wniosku o wpis zamiast wezwania

wnioskodawcy do usunięcia przeszkód do wpisu na podstawie art. 130 § 1 k.p.c.

w zw. z art.13 § 2 k.p.c.

Zgodnie z art. 6268

§ 2 k.p.c. sąd wieczystoksięgowy, rozpoznając wniosek

o wpis bada jedynie treść i formę wniosku, dołączonych do wniosku dokumentów

oraz treść księgi wieczystej. Ocena może być dokonana tylko na podstawie

dokumentów, o których mowa w art. 6268

§ 2 k.p.c. Ponieważ w postępowaniu

wieczystoksięgowym, w odniesieniu zarówno do sądu pierwszej jak i drugiej

instancji, treść art. 6268

§ 2 k.p.c. wyklucza prowadzenie postępowania

dowodowego oraz wyłączone jest stosowanie art. 316 k.p.c., więc dokonanie wpisu

na podstawie dokumentów nie dołączonych do wniosku stanowi przekroczenie

granic kognicji sądu (uchwała siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia

16 grudnia 2009 r., zasada prawna, III CZP 80/09, OSNC 2010, Nr 6, poz. 84,

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 20 października 2011 r., III CSK 322/10,

niepubl., postanowienie siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 16 listopada

2011 r., II CSK 538/10, niepubl.; postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 9 kwietnia

2015 r. II CSK 84/13, niepubl. Dokonanie wpisu na podstawie dokumentów

niedołączonych do wniosku o wpis stanowi przekroczenie granic kognicji sądu

(uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia16 grudnia 2009 r. -

zasada prawna - III CZP 80/09, OSNC 2010, nr 6, poz. 84, postanowienie

Sądu Najwyższego z dnia 20 października 2011 r., III CSK 322/10,

niepubl. oraz postanowienie składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia

10

16 listopada 2011 r., II CSK 538/10, niepubl.). Sąd drugiej instancji nie może

zatem uwzględnić dokumentów złożonych dopiero w postępowaniu apelacyjnym,

jeżeli - co należy podkreślić - miałyby one stanowić podstawę uwzględnienia

wniosku (por. też postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 10 kwietnia 2013 r.,

IV CSK 551/12, OSNC-ZD 2014, nr A, poz. 15).

Z tych wszystkich względów skarga kasacyjna skierowana do rozstrzygnięcia

o wpisie do księgi wieczystej hipoteki przymusowej podlegała oddaleniu na

podstawie art. 39814

w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.

kc