V CSK 390/14

Sygn. akt V CSK 390/14

POSTANOWIENIE

Dnia 5 marca 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Katarzyna Tyczka-Rote (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Dariusz Dończyk

SSN Anna Kozłowska

w sprawie z powództwa Skarbu Państwa-Naczelnika Urzędu Skarbowego w C.

przeciwko J. D.

o zapłatę i uznanie czynności prawnej za bezskuteczną,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 5 marca 2015 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej od postanowienia

Sądu Apelacyjnego

z dnia 12 lutego 2014 r.,

oddala skargę kasacyjną.

2

Postanowieniem z dnia 22 lipca 2013 r. Sąd Okręgowy w C. odrzucił pozew

wniesiony przez Skarb Państwa – Naczelnika Urzędu Skarbowego w C. przeciwko

pozwanej J. D. w części obejmującej żądanie zapłaty kwoty 1.002.684,69 zł z

odsetkami, a także oddalił zarzut pozwanej dotyczący niedopuszczalności drogi

sądowej co do zawartego w pozwie żądania uznania za bezskuteczną w stosunku

do powoda czynności prawnej w postaci umowy podziału majątku wspólnego

pozwanej i jej męża zawartej 21 kwietnia 2008 r., ze względu na przysługującą

powodowi wobec męża, pozwanej wierzytelność z tytułu zaległości w podatku

dochodowym za rok podatkowy 2003, określoną Decyzją Urzędu Kontroli

Skarbowej w K. nr .../071209 z dnia 3 marca 2008 r. i stwierdzoną tytułem

wykonawczym nr …/08 z dnia 31 marca 2008 r. na kwotę 566.960 zł 90 gr.

Uzasadniając postanowienie o odrzuceniu pozwu w zakresie powództwa o zapłatę

Sąd Okręgowy wskazał, że zgodnie z art. 26 oraz art. 29 § 1 i § 2 pkt 1 ustawy

z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa (jedn. tekst: Dz.U. z 2012 r., poz.

749 ze zm.) podatnik odpowiada całym swoim majątkiem za podatki wynikające

ze zobowiązań podatkowych. W przypadku osób pozostających w związku

małżeńskim odpowiedzialność ta obejmuje cały majątek odrębny podatnika oraz

majątek wspólny podatnika i jego małżonka, przy czym skutki prawne ograniczenia,

zniesienia, wyłączenia lub ustania wspólności nie odnoszą się do zobowiązań

podatkowych powstałych przed dniem zawarcia umowy o ograniczeniu lub

wyłączeniu ustawowej wspólności majątkowej. Zaspokojenia zobowiązań

podatkowych organ podatkowy może więc dochodzić także z rzeczy, które od dnia

zawarcia umowy majątkowej małżeńskiej są już składnikami majątku osobistego

małżonka podatnika. Przymusowa realizacja zobowiązań podatkowych następuje

w drodze przewidzianej w ustawie z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu

egzekucyjnym w administracji (jedn. tekst: Dz.U. z 2014 r., poz. 1619 ze zm. – dalej

„u.p.e.a.”). Jeżeli ma być prowadzona z majątku wspólnego zobowiązanego i jego

małżonka i ich majątków osobistych, tytuł wykonawczy wystawia się na oboje

małżonków. W wyniku nowelizacji tej ustawy dokonanej ustawą z dnia 6 września

2001 r. o zmianie ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz.U.

Nr 125, poz. 1368) możliwe stało się także prowadzenie egzekucji administracyjnej

3

należności pieniężnych z nieruchomości. Sąd Okręgowy uznał, że obecnie istnieje

szczególny tryb postępowania służący ustaleniu i przymusowej realizacji

zobowiązań podatkowych ciążących na osobie pozostającej w związku małżeńskim.

Przepisy te Sąd Okręgowy uznał za mające pierwszeństwo także przy realizacji

uprawnienia wynikającego z ustanowienia hipoteki przymusowej na nieruchomości

podatnika, wchodzącej do majątku wspólnego, ponieważ pozycja podatnika i jego

małżonka jest szczególna i odmienna od odpowiedzialności dłużników rzeczowych,

nie będących dłużnikami osobistymi, a wierzyciel ma zapewnioną ochronę swoich

interesów w postępowaniu administracyjnym.

Na postanowienie o odrzuceniu pozwu zażalenie złożył powód. Zażalenie to

Sąd Apelacyjny oddalił postanowieniem z dnia 12 lutego 2014 r., podzielając

stanowisko Sądu Okręgowego, że odpowiedzialność pozwanej małżonki dłużnika

została w sposób wyczerpujący uregulowana w przepisach ordynacji podatkowej,

a sposób przymusowej realizacji tych obowiązków wynika z przepisów

o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Sąd drugiej instancji wskazał, że

małżonka dłużnika nie można wprawdzie uznać za osobę trzecią w rozumieniu art.

107 i n. o.p., jednak wykładni art. 29 o.p. w powiązaniu z pozostałymi przepisami tej

ustawy należy dokonywać przy uwzględnieniu ich funkcji, którą jest zapewnienie

możliwości dochodzenia należności publicznoprawnych nie tylko wobec

bezpośrednio odpowiedzialnego, lecz również małżonka pozostającego

współwłaścicielem, a nawet już wyłącznym właścicielem przedmiotów majątkowych

wchodzących poprzednio w skład majątku wspólnego. Sąd odwoławczy

opowiedział się za wykładnią art. 29 § 1 i 2 o.p., zgodnie z którą organ podatkowy

uprawniony jest do wystawienia administracyjnego tytułu wykonawczego

obejmującego małżonka dłużnika w zakresie dotyczącym przedmiotów, które na

skutek umowy wyłączającej ustrój wspólności majątkowej zmieniły swój charakter

prawny. Z art. 110 o.p. interpretowanego a contrario wynika, że ustawodawca nie

traktuje małżonka jako osoby trzeciej i nie reguluje odrębnie jego odpowiedzialności,

jednak powstałą lukę prawną można uzupełnić w drodze wykładni, przyjmując, że

w przypadku zawarcia umowy o podział składników majątku, który formalnie

zmienił swój charakter prawny, art. 29 § 2 o.p. umożliwia skierowanie do tych

składników egzekucji administracyjnej na takich samych zasadach, jak miało

4

to miejsce przed podziałem. Sąd Apelacyjny stwierdził, iż określone w tym

przepisie skutki prawne ograniczenia, zniesienia, wyłączenia lub ustania wspólności

majątkowej rozciągać można również na czynności powodujące włączenie

przedmiotów majątkowych do majątku odrębnego małżonka. Zaznaczył, że intencją

ustawodawcy z pewnością nie było umożliwienie obejścia przepisów

zapewniających zaspokojenie należności publiczno-prawnych w drodze przesunięć

majątkowych stanowiących typową i bezpośrednią konsekwencję ustania między

małżonkami ustroju wspólności majątkowej. Zdaniem Sądu Apelacyjnego można

więc przyjąć, że małżonek dłużnika również po dokonaniu podziału majątku

wspólnego, odpowiada za zobowiązania podatkowe składnikami, które wchodziły

w skład majątku wspólnego. Dopiero po prawomocnym orzeczeniu rozwodu

możliwe będzie uznanie byłego małżonka za osobę trzecią w rozumieniu art. 107

i n. o.p., odpowiadającą solidarnie z dłużnikiem z całego majątku, z wyłączeniami

przewidzianymi w art. 110 § 2 o.p. Proceduralną podstawą dochodzenia w trakcie

trwania małżeństwa należności podatkowej na drodze postępowania

administracyjnego jest art. 27c u.p.e.a., pozwalający organowi podatkowemu

wystawić tytuł egzekucyjny bezpośrednio przeciwko małżonkowi dłużnika.

Stosownie do art. 75 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych

i hipotece (jedn. tekst: Dz.U. z 2013 r. poz. 707 ze zm. – dalej „u.k.w.h.”)

zaspokojenie wierzyciela hipotecznego z nieruchomości następuje według

przepisów o sądowym postępowaniu egzekucyjnym, chyba że z nieruchomości

dłużnika jest prowadzona egzekucja przez administracyjny organ egzekucyjny.

W skardze kasacyjnej powód zaskarżył postanowienie Sądu Apelacyjnego

w części, w której Sąd drugiej instancji oddalił jego zażalenie i zarzucił naruszenie

przepisów postępowania – art. 199 § 1 pkt 1 k.p.c. w zw. z art. 2 § 1 i 3 k.p.c. przez

uznanie, że możliwe jest odrzucenie pozwu w sprawie, która jest sprawą cywilną

i nie została przekazana do właściwości innych organów. Zarzucił także naruszenie

prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 29 § 1 ust. 1 o.p. polegającą na

przyjęciu, że przepis ten uchyla nie tylko skutki prawne wyłączenia wspólności

majątkowej małżeńskiej, ale także skutki prawne zniesienia współwłasności przez

podział majątku wspólnego podatnika i jego małżonka.

5

We wnioskach domagał się uchylenia zaskarżonego postanowienia w części,

w której Sąd oddalił jego zażalenie i przekazania sprawy do ponownego

rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zawarta w art. 1 k.p.c. definicja spraw cywilnych, których rozpoznawanie

należy do sądów powszechnych i Sądu Najwyższego, a przebiega w oparciu

o przepisy kodeksu postępowania cywilnego, obejmuje sprawy z zakresu prawa

cywilnego, rodzinnego i opiekuńczego, prawa pracy, ubezpieczeń społecznych oraz

inne sprawy, do których przepisy tego kodeksu stosuje się na mocy ustaw

szczególnych, chyba że określony przepis ustawy przekazuje je do rozpoznania

sądów szczególnych lub innych organów (art. 2 § 1 i 3 k.p.c.). Na podstawie tego

przepisu dopuszczalność drogi sądowej podlega więc ocenie w dwóch etapach –

najpierw konieczne jest zbadanie, czy sprawa poddana pod osąd należy do

kategorii spraw wskazanych w art. 1 k.p.c., przy czym kontrola ma charakter

formalny - odnosi się do sformułowanego przez powoda roszczenia i jego podstaw

faktycznych (por. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 10 lipca 2000 r.,

Sk 12/99, OTK 2000/5/143, uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego

z dnia 12 marca 2003 r., III CZP 85/02, OSNC 2003/10/129). W razie odpowiedzi

pozytywnej zbadać należy, czy sprawy tego rodzaju nie zostały przekazane do

rozpoznania na innej drodze. Powód sformułował swoje żądanie jako powództwo

o zasądzenie od pozwanej wierzytelności podatkowej, stanowiącej dług jej męża,

zabezpieczonej na jego rzecz hipoteką kaucyjną na nieruchomości, którą pozwana

uzyskała w wyniku umownego wprowadzenia rozdzielności majątkowej i podziału

majątku wspólnego jej i dłużnika. W piśmiennictwie i orzecznictwie wyjaśniono już,

że wierzyciel, który chce zaspokoić wierzytelność zabezpieczoną hipoteką

z obciążonej hipotecznie nieruchomości stanowiącej własność osoby niebędącej

jego dłużnikiem osobistym, musi przedstawić tytuł wykonawczy przeciwko tej

osobie. Nie jest przy tym kwestionowana dopuszczalność uzyskania takiego tytułu

w drodze postępowania sądowego, ani cywilnoprawny charakter żądania

zasądzenia na rzecz wierzyciela hipotecznego od dłużnika hipotecznego

zabezpieczonej rzeczowo wierzytelności, niezależnie od jej cywilno-prawnego czy

6

publiczno-prawnego charakteru (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 grudnia

2013 r., V CSK 51/13, nie publ. poza bazą Lex nr 1425058 i powołane w nim

orzecznictwo), co powód wskazuje jako przesłankę dopuszczalności drogi sądowej

w niniejszej sprawie. Konieczne jest jednak rozważenie, czy w rozpatrywanym

wypadku dopuszczalność drogi sądowej nie została wyłączona przepisem

szczególnym, a więc czy nie zachodzi przesłanka przewidziana w art. 2 § 3 k.p.c.

Wprawdzie charakter zabezpieczonej wierzytelności nie ma znaczenia dla oceny

hipoteki jako cywilnoprawnego sposobu zabezpieczenia wierzytelności niezależnie

od jej charakteru, jednak nie oznacza to, że jest w równym stopniu obojętny przy

ocenie drogi dojścia wierzyciela hipotecznego do uzyskania tytułu wykonawczego

pozwalającego zrealizować w przewidziany w art. 75 u.k.w.h. sposób uprawnienie

wynikające z ustanowionego na jego rzecz prawa rzeczowego.

Powód domaga się zasądzenia od pozwanej kwoty odpowiadającej

wysokości hipotek kaucyjnych figurujących w księgach wieczystych, traktując

żądanie kierowane do pozwanej jako powództwo o zapłatę kwoty ujętej w hipotece,

o innym charakterze niż sama wierzytelność zabezpieczona. Tymczasem nie budzi

wątpliwości, że w świetle art. 65 u.k.w.h. hipoteka służy zabezpieczeniu określonej

wierzytelności, lecz wierzytelności takiej nie tworzy. W okresie przed nowelizacją

ustawy, kiedy nastąpił wpis zabezpieczającej hipoteki kaucyjnej na rzecz powoda,

hipoteka tego rodzaju nie powodowała nawet powstania domniemania istnienia

zabezpieczonej wierzytelności (art. 105 u.k.w.h.), takie domniemanie łączono

dopiero z wpisem hipoteki zwykłej. Dlatego też hipoteka kaucyjna wykorzystywana

była jako sposób zabezpieczenia wierzytelności o niepewnej wysokości, a nawet

o nieustalonym jeszcze w sposób stanowczy bycie, czego dowodem było

dopuszczenie jej jako formy zabezpieczenia m.in. zobowiązań podatkowych

ustalonych w nieostatecznej decyzji (art. 35 § 2 o.p. w zw. z art. 110 u.k.w.h.).

Postanowienia dotyczące hipoteki przymusowej ustanawianej na nieruchomościach

wchodzących w skład majątku wspólnego na podstawie nieostatecznej decyzji

określającej wysokość należności podatkowych są konsekwencją wynikającej z art.

29 § 1 o.p. zasady odpowiedzialności dłużnika za zobowiązania podatkowe nie

tylko majątkiem osobistym, lecz także majątkiem wspólnym dłużnika i jego

małżonka, mimo że małżonek nie jest dłużnikiem. Egzekucja z obciążonej

7

nieruchomości wymaga jednak tytułu wykonawczego (art. 26 u.p.e.a.),

a w wypadku nieruchomości stanowiącej majątek wspólny dłużnika i jego

małżonka - tytułu wystawionego na oboje małżonków (art. 27c u.p.e.a.) – por.

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 26 marca 1971 r. (III CRN 553/70, OSNC

1971/10/185). Zasada ta nie uległa zmianie na skutek nowelizacji ustawy

o księgach wieczystych i hipotece dokonanej ustawą z dnia 26 czerwca 2009 r.

(Dz.U. Nr 131, poz. 1075), w wyniku której hipoteka zyskała jednolity kształt,

odpowiadający w zasadzie dotychczasowej hipotece kaucyjnej. Egzekucja

wynikających z niej praw w wypadku kiedy nieruchomość stanowiła wspólność

dłużnika i jego małżonka niebędacego dłużnikiem, lecz pozostającego z dłużnikiem

w ustroju wspólności ustawowej, odbywała się na podstawie tytułu wykonawczego

wystawianego w postępowaniu administracyjnym – na podstawie art. 27c u.p.e.a.,

zgodnie z zasadą, że w egzekucji administracyjnej realizowane są administracyjne

tytuły wykonawcze (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 9 lipca 2009 r.,

III CZP 44/09, OSNC 2010/2/27). Zaspokojenie wierzytelności hipotecznej

z nieruchomości w trybie postępowania prowadzonego przez administracyjny organ

egzekucyjny przewiduje art. 75 u.k.w.h., a art. 27 § 1 pkt 4 u.p.e.a. przewiduje

obowiązek umieszczenia w administracyjnym tytule egzekucyjnym m.in. informacji

o zabezpieczeniach wierzytelności, w tym o hipotece. Przepisy ordynacji

podatkowej, ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji oraz ustawy

o księgach wieczystych i hipotece zawierają więc spójną koncepcję ustanowienia

zabezpieczeń i realizacji na drodze egzekucji zobowiązań podatkowych

z nieruchomości wchodzącej w skład majątku wspólnego dłużnika i jego małżonka,

i to niezależnie od tego, czy na nieruchomości było ustanowione zabezpieczenie

hipoteczne. Aby zapobiec skutkom podjęcia przez dłużnika i jego małżonka

ewentualnych kroków prowadzących do wyłączenia lub ograniczenia wspólności

majątkowej i usunięcia tą droga z zasięgu organu skarbowego części majątku, w art.

29 § 2 o.p. zamieszczono postanowienia ubezskuteczniające tego rodzaju

czynności w stosunku do organu podatkowego w odniesieniu do zobowiązań

powstałych przed ich dokonaniem. Zarzuty skarżącego dotyczą zakresu

oddziaływania tych zastrzeżeń. Jego zdaniem, interpretacja art. 29 § 2 o.p.

przeprowadzona przez Sądy obu instancji naruszyła zasadę ścisłej wykładni

8

przepisów podatkowych, ponieważ postanowienie szczególne zostało rozciągnięte

na inne, niewymienione w przepisie czynności podjęte przez dłużnika i jego

małżonka po zawarciu umowy o ustanowieniu rozdzielności majątkowej, w tym

wypadku na skutki umowy o podziale majątku wspólnego. Zarzut ten nie jest jednak

uzasadniony, ponieważ wniosek wysnuty przez Sądy obu instancji nie jest

wynikiem rozszerzającej wykładni art. 29 § 2 o.p., lecz stanowi konsekwencję

bezskuteczności wobec powoda umowy ustanawiającej rozdzielność majątkową.

Jeśli umowa nie wywarła skutku w stosunkach z powodem w zakresie

odpowiedzialności majątkiem wspólnym dłużnika i jego małżonki za zobowiązania

podatkowe z 2003 r., to bezskuteczny w tym zakresie był także dokonany przez

małżonków podział majątku. Bezskuteczność umowy powoduje przyjęcie

w zakresie wskazanym w art. 29 § 2 o.p. fikcji dalszego obowiązywania między

małżonkami ustroju wspólności majątkowej, wykluczającego – na podstawie art. 35

k.r.o. - dopuszczalność podziału ich majątku. W konsekwencji umowny podział

majątku nie wpływa na możliwość wykorzystania przez powoda przyznanej mu

w przepisach szczególnych drogi administracyjnej pozwalającej na wystawienie

tytułu wykonawczego przeciwko dłużnikowi i jego małżonce i egzekwowania na

jego podstawie zobowiązania podatkowego z nieruchomości wchodzącej w skład

majątku wspólnego, obciążonej hipoteką kaucyjną na zabezpieczenie tej należności.

Ustanowienie w przepisach ordynacji podatkowej odpowiedzialności majątkiem

wspólnym za zobowiązania podatkowe oznacza wprowadzenie odpowiedzialności

rzeczowej małżonka dłużnika za jego cudzy dług publicznoprawny, ograniczonej

do majątku wspólnego. Przewidziana dla należności publicznoprawnych

administracyjna droga ich egzekucji na podstawie administracyjnego tytułu

wykonawczego, pozwalająca na prowadzenie egzekucji także z majątku wspólnego

– przeciwko małżonkowi dłużnika, gwarantuje również możliwość realizacji

uprawnień wynikających z hipoteki przymusowej, co uzasadnia potraktowanie tej

drogi jako wyłączającej drogę sądową na podstawie art. 2 § 3 k.p.c.

Z przytoczonych względów skarga kasacyjna podlegała oddaleniu

na podstawie art. 39814

k.p.c.

9