III CZP 72/14

Sygn. akt III CZP 72/14

POSTANOWIENIE

Dnia 10 października 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Zbigniew Kwaśniewski (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk (sprawozdawca)

SSN Barbara Myszka

Protokolant Katarzyna Bartczak

w sprawie z wniosku wierzyciela Banku Spółdzielczego w W.

przy uczestnictwie dłużnika M. M.

o nadanie klauzuli wykonalności,

na posiedzeniu jawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 10 października 2014 r.

na skutek zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Okręgowy w K.

postanowieniem z dnia 30 czerwca 2014 r.,

"Czy art. 98 ust. 2 Prawa bankowego stanowi podstawę do

wystawienia bankowego tytułu egzekucyjnego przeciwko następcom

prawnym (z tytułu spadkobrania) dłużnika banku?"

odmawia podjęcia uchwały.

2

Wątpliwości prawne Sądu Okręgowego, przedstawiającego zagadnienie

prawne, powstały w związku z następującym stanem faktycznym.

Kredytobiorca zawarł z bankiem umowę kredytową w 2007 r.; zmarł

w 2009 r. i w związku z tym zapadło postanowienie o stwierdzeniu nabycia po nim

spadku. Spadek nabyła z dobrodziejstwem inwentarza żona zmarłego. W 2003 r.

bank - kredytobiorca wystawił bankowy tytuł egzekucyjny b.t.e. przeciwko następcy

prawnemu kredytobiorcy (jego żonie) i wystąpił o nadanie temu tytułowi klauzuli

wykonalności. Sąd Rejonowy oddalił wniosek Banku wyjaśniając, że bankom nie

przysługuje uprawnienie do wystawiania b.t.e. przeciwko spadkobiercom ich

dłużnika, co najwyższej mogą one wystąpić o nadanie klauzuli wykonalności b.t.e.,

wystawionemu już przeciwko kredytobiorcy.

Rozpoznając zażalenie banku, Sąd Okręgowy zwrócił uwagę na rozwój

dotychczasowego orzecznictwa Sądu Najwyższego w tej materii, dopuszczającego

możliwość wystawiania b.t.e. przeciwko spadkobiercy kredytobiorcy, który zawarł

z bankiem umowę kredytu i złożył oświadczenie o poddaniu się egzekucji (art. 97

ust. 2 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r.- Prawo bankowe; Dz.U. z 2002 r., nr 72,

poz. 665 ze zm.; cyt. dalej jako „prawo bankowe z 1997 r.”). Sąd Okręgowy

wskazał jednak na wyrażane w literaturze odmienne stanowisko i zdecydowaną

krytykę tej linii orzecznictwa Sądu Najwyższego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sąd Najwyższy nie dostrzega potrzeby rozstrzygania przedstawionego

przez Sąd Okręgowy zagadnienia jednego z następujących powodów.

We wstępnej części postanowienia Sądu Okręgowego z dnia 30 czerwca

2014 r. znalazło się pytanie, czy art. 98 ust. 2 prawa bankowego może stanowić

podstawę do wystawienia b.t.e. przeciwko następcom prawnym (spadkobiercom

dłużnika banku). Natomiast z części motywacyjnej tego postanowienia wynika,

że wątpliwości Sądu mają zasięg znacznie szerszy, ponieważ odnoszą się w ogóle

do kwestii dopuszczalności wystawienia przez bank de lege lata b.t.e. przeciwko

3

spadkobiercom osoby, która dokonała czynności bankowej bezpośrednio

z bankiem i złożyła oświadczenie o poddaniu się egzekucji, a przed śmiercią tej

osoby bank nie wystawił przeciwko niej b.t.e. (s. 2-3 uzasadnienia postanowienia).

Oznacza to, że treść ostatecznie przedstawionego Sądowi Najwyższemu

zagadnienia prawnego zasadniczo nie odpowiada problemowi, którego sposób

rozwiązania spowodował istotne wątpliwości prawne po stronie Sądu. Świadczy

o tym dokonany w uzasadnieniu postanowienia przegląd wypowiedzi Sądu

Najwyższego w analizowanej materii. Nie istnieje zatem potrzeba prawna

dokonywania odpowiedzi na przedstawione w wersji obecnej pytanie Sądu

Okręgowego. Niezależnie od tego trzeba stwierdzić, że zarówno w orzecznictwie

Sądu Najwyższego (por. uchwała z dnia 7 stycznia 2004 r., III CZP 98/03, OSNC

2005, poz. 27), jak i w piśmiennictwie przyjmuje się, że art. 98 ust. 2 nie stanowi

podstawy do wystawienia przez bank b.t.e. przeciwko spadkobiercom dłużnika

banku. Przepis ten reguluje bowiem jedynie kwestię możliwości nadania klauzuli

wykonalności b.t.e., wystawionemu przez bank w razie nastąpienia określonych

w nim zdarzeń prawnych (w tym też spadkobrania) po dokonaniu czynności

bankowej (tj. po powstaniu stosunku obligacyjnego pomiędzy bankiem i dłużnikiem

- spadkodawcą).

W powołanym przez Sąd Okręgowy piśmiennictwie nie przedstawiono

dostatecznie przekonywających argumentów pozwalających na podważenie

ustabilizowanego stanowiska Sądu Najwyższego, zgodnie z którym bank jest

uprawniony do wystawienia b.t.e. przeciwko spadkobiercom dłużnika będącego

osobą wymienioną w art. 97 ust. 1 prawa bankowego z 1997 r. i nadania takiemu

tytułowi sądowej klauzuli wykonalności (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 7 maja

2010 r., III CZP 18/10, OSNC 2010, z. 12, poz. 157; uzasadnienie uchwały Sądu

Najwyższego z dnia 10 stycznia 2008 r., III CZP 132/08, OSNC 2009 z. 12, poz.

157). Podstawę wystawienia b.t.e. przez bank stanowi art. 96 ust. 2 prawa

bankowego z 1997 r. Następca prawny dłużnika banku wstępuje w prawa

i obowiązki majątkowe dłużnika, w tym także w całą sytuację prawną poprzednika

prawnego wytworzoną m.in. złożeniem przez dłużnika oświadczenia o poddaniu się

egzekucji w zakresie zindywidualizowanego roszczenia banku.

4

Także ogólny następca banku – wierzyciela mógłby korzystać z uprawnienia

przewidzianego w art. 96 ust. 2 prawa bankowego z 1997 r. Odnoszą się do niego

prawne skutki oświadczenia dłużnika banku (poprzednika prawnego) o poddaniu

się egzekucji (art. 97 ust. 2 prawa bankowego z 1997 r.).

Należy jednocześnie stwierdzić, że przedstawiona w literaturze krytyka

stanowiska Sądu Najwyższego, wyrażonego w dwóch wspomnianych uchwałach,

odwołuje się do już wcześniej podnoszonej, nieoryginalnej argumentacji prawnej

(m.in. rzekome pozbawienie spadkobiercy dłużnika banku prawa do sądu, sugestia

niedopuszczalności ekstensywnego intepretowania art. 96 ust. 2 prawa bankowego

w postaci rozszerzania uprawnienia banku do wystawiania b.t.e. także wobec osób,

które nie zawierały umowy bezpośrednio z bankiem, bezpodstawne zrównywania

prawne oświadczenia o poddaniu się egzekucji z innymi tzw. umowami

procesowymi lub z czynnościami, skutecznymi zawsze także wobec następców

prawnych dłużnika banku).

Nie może być uznane za uzasadnione podnoszone w literaturze ogólne

twierdzenie, że uchwała Sądu Najwyższego z dnia 7 maja 2010 r., III CZP 88/10

jest niezgodna z fundamentami prawa konsumenckiego UE. Także w tej materii

wypowiadał się już Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu wyroku z dnia

26 stycznia 2005 r., P 10/04 (OTK-A 2005, nr 1, poz. 7). Wprawdzie w 2013 r.

zgłoszone zostały projekty zreformowania instytucji b.t.e., jednakże np. w ustawie

z dnia 9 maja 2014 r. o prawach konsumenta (Dz.U. z 2014 r., poz. 827) ani wprost

lub pośrednio nie doszło do ograniczenia możliwości posługiwania się przez banki

b.t.e. m.in. wobec spadkobierców dłużników banku (konsumentów). Jedynie w art.

39 ust. 1 pkt 20 tej ustawy wspomina się ogólnie o obowiązku banku

(zawierającego z konsumentem umowę dotyczącą usług finansowych na odległość)

poinformowania konsumenta o żądaniu od niego oświadczenia o poddaniu się

egzekucji, przewidzianego w art. 97 ust. 1 prawa bankowego z 1997 r.

Co więcej, ograniczeń w wystawianiu przez bank b.t.e. przeciwko

spadkobiercom dłużnika banku (tzw. seniora zawierającego z bankiem „umowę

odwróconego kredytu hipotecznego”) nie przewidziano także w projekcie ustawy

o odwróconym kredycie hipotecznym z dnia 2 maja 2014 r. (Nr druku 2392/VI).

5

Tymczasem spadkobierców seniora (kredytobiorcę) może obciążać obowiązek

spłaty przyznanego seniorowi kredytu i jednocześnie mogą oni odpowiadać jako

dłużnicy rzeczowi za to zadłużenie w związku z ustanowieniem hipoteki na

przedmiotach majątkowych spadkobiercy objętych dziedziczeniem. Spadkobiercy

seniora nie są stroną umowy odwróconego kredytu hipotecznego.

Należy ponadto zaznaczyć, że w judykaturze Sądu Najwyższego

dopuszczono możliwość objęcia treści oświadczeń kontrahentów banku

(konsumentów) o poddaniu się egzekucji abstrakcyjną kontrolą sądową także

wówczas, gdy oświadczenie takie umieszczono we wzorcu umownym banku

(zob. ostatnio - wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 stycznia 2014 r., I CSK 183/13,

OSNC 2014, nr 10, poz. 105). Z akt sprawy wynika, że oświadczenie zmarłego

kredytobiorcy o poddaniu się egzekucji znajduje się w treści umowy kredytowej

(§ 11 tej umowy). Rzecz jasna, abstrakcyjna kontrola treści takiego oświadczenia

egzekucyjnego kredytobiorcy nie mogłaby prowadzić do wyłączenia możliwości

wystawienia przez bank - kredytodawcę b.t.e. wobec spadkobierców kredytobiorcy,

skoro de lege lata bank jest uprawniony - jak już wcześniej wyjaśniono - do

wystawienia bankowego tytułu egzekucyjnego przeciwko spadkobiercom osób

wymienionych w art. 97 ust. 1 prawa bankowego z 1997 r.

Z przedstawionych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.