I CSK 470/13

Sygn. akt I CSK 470/13

POSTANOWIENIE

Dnia 6 czerwca 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Katarzyna Tyczka-Rote (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Barbara Myszka (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Skarbu Państwa - Naczelnika Drugiego Urzędu

Skarbowego w W.

przeciwko E. B. M. S.A. w W.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 6 czerwca 2014 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od postanowienia Sądu Apelacyjnego

z dnia 24 kwietnia 2013 r.

uchyla zaskarżone postanowienie oraz postanowienie Sądu

Okręgowego w W. z dnia 16 stycznia 2013 r., sygn. akt … 610/12, i

przekazuje sprawę temu Sądowi do rozpoznania

i do rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

2

Postanowieniem z dnia 16 stycznia 2013 r. Sąd Okręgowy w W. odrzucił

pozew Skarbu Państwa - Naczelnika Drugiego Urzędu Skarbowego w W.,

skierowany przeciwko spółce „E. B. M.” S.A. z siedzibą w W., o zasądzenie kwoty

1 281 451 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 21 grudnia 2011 r. Zażalenie

powoda na to postanowienie zostało przez Sąd Apelacyjny oddalone

postanowieniem z dnia 24 kwietnia 2013 r.

Sąd Apelacyjny ustalił, że - według twierdzeń powoda - kwota objęta

żądaniem pozwu wynika z dokonanych przez pozwaną nadpłat podatku

dochodowego za 2001 i 2002 rok, zwróconych jej przez powoda, które - jak się

następnie okazało - zostały zwrócone niezasadnie i stanowiły nienależne

świadczenie. W zeznaniu podatkowym CIT-8 za rok 2001 r. pozwana

zadeklarowała podatek dochodowy w kwocie 13.211.776,00 zł, który w całości

zapłaciła. Dyrektor Urzędu Kontroli Skarbowej w K. decyzją z dnia 29 czerwca 2007

r. określił zobowiązanie pozwanej z tytułu podatku za rok 2001 na kwotę

13 050 836 zł, czyli o 160 940 zł niższą od uiszczonej przez pozwaną. Nadpłata

została zwrócona na rachunek bankowy pozwanej, jednak Dyrektor Izby Skarbowej

w K., decyzją z dnia 14 marca 2008 r., na skutek odwołania pozwanej, uchylił

decyzję z dnia 29 czerwca 2007 r. i przekazał sprawę do rozpatrzenia Dyrektorowi

Urzędu Kontroli Skarbowej w W. - jako organowi właściwemu. Na skutek skargi

pozwanej, Wojewódzki Sąd Administracyjny w K. wyrokiem z dnia 2 października

2008 r. stwierdził nieważność decyzji z dnia 14 marca 2008 r. W tej sytuacji

Dyrektor Izby Skarbowej w W., po rozpatrzeniu odwołania pozwanej od decyzji z

dnia 29 czerwca 2007 r., decyzją z dnia 22 grudnia 2010 r. uchylił zaskarżoną

decyzję i przekazał sprawę do rozpatrzenia Generalnemu Inspektorowi Kontroli

Skarbowej w W., jako właściwemu organowi pierwszej instancji. Generalny

Inspektor Kontroli Skarbowej w W. postanowieniem z dnia 3 czerwca 2011 r.

umorzył postępowanie kontrolne wszczęte przeciwko pozwanej w sprawie podatku

dochodowego za rok 2001. W konsekwencji kwota 160 940 zł, a wraz z odsetkami -

kwota 176 930 zł została niezasadnie zwrócona pozwanej, w związku z czym

powód dochodzi tej kwoty tytułem zwrotu nienależnego świadczenia.

3

Decyzją z dnia 17 sierpnia 2007 r. Dyrektor Urzędu Kontroli Skarbowej w K.

określił zobowiązanie pozwanej z tytułu podatku dochodowego za rok 2002 na

kwotę 21 137 317 zł, czyli o 1 005 024 zł niższą od uiszczonej przez pozwaną.

Nadpłata została zwrócona na rachunek bankowy pozwanej, jednak Dyrektor Izby

Skarbowej w K. decyzją z dnia 14 marca 2008 r., na skutek odwołania pozwanej,

uchylił decyzję z dnia 29 czerwca 2007 r. i przekazał sprawę do rozpatrzenia

Dyrektorowi Urzędu Kontroli Skarbowej w W. - jako organowi właściwemu. Na

skutek skargi pozwanej, Wojewódzki Sąd Administracyjny w K. wyrokiem z dnia 2

października 2008 r. stwierdził nieważność decyzji z dnia 14 marca 2008 r. W tej

sytuacji Dyrektor Izby Skarbowej w W., po rozpatrzeniu odwołania pozwanej od

decyzji z dnia 29 czerwca 2007 r., decyzją z dnia 22 grudnia 2010 r. uchylił

zaskarżoną decyzję i przekazał sprawę do rozpatrzenia Generalnemu Inspektorowi

Kontroli Skarbowej w W., jako właściwemu organowi pierwszej instancji. Generalny

Inspektor Kontroli Skarbowej postanowieniem z dnia 3 czerwca 2011 r. umorzył

postępowanie kontrolne wszczęte przeciwko pozwanej w sprawie podatku

dochodowego za rok 2002. W konsekwencji kwota 1 005 024 zł, a wraz z

odsetkami - kwota 1 104 521 zł została niezasadnie zwrócona pozwanej, w związku

z czym powód dochodzi tej kwoty tytułem zwrotu nienależnego świadczenia.

Sąd Apelacyjny stwierdził, że sam fakt, iż powód skonstruował swoje

roszczenie procesowe jako roszczenie o zwrot nienależnego świadczenia, nie

pozwala na potraktowanie sprawy jako sprawy cywilnej w rozumieniu art. 1 k.p.c.

Dochodzone świadczenie jest bowiem zbyt mocno zakorzenione w prawie

podatkowym, aby możliwe było rozstrzyganie o nim w postępowaniu cywilnym.

Powód nie znalazł w przepisach prawa administracyjnego podstawy prawnej, na

podstawie której mógłby żądać zwrotu kwot przekazanych na konto bankowe

pozwanej, w związku z czym uznał za możliwe skonstruowanie roszczenia

cywilnoprawnego o zwrot nienależnego świadczenia. Rozumowanie takie jest

dotknięte błędem logicznym, należało bowiem rozpocząć od postawienia pytania,

czy organowi podatkowemu należy się zwrot nadpłat podatku w sytuacji, w której

decyzja ustalająca wysokość podatku i nadpłaty została uchylona, a w jej miejsce

przed upływem terminu przedawnienia zobowiązania podatkowego nie została

wydana inna decyzja merytoryczna. Organy podatkowe powinny były wydać

4

ostateczną decyzję określającą wymiar podatku dochodowego należnego od

pozwanej w roku 2001 i 2002 przed upływem terminów przedawnienia zobowiązań

podatkowych za te lata. Gdyby tak się stało, nie byłoby przeszkód, aby na

podstawie ostatecznej decyzji dochodzić od pozwanej spornych kwot na drodze

administracyjnej. Ponieważ we właściwym czasie nie doszło do wydania tego

rodzaju decyzji, w 2011 r. stwierdzono, że nie jest możliwe ustalanie wysokości

zobowiązania podatkowego, które już się przedawniło i z tej przyczyny umorzono

postępowanie. Ostatecznie w postępowaniu podatkowym nie rozstrzygnięto ile

powinien wynosić podatek dochodowy od pozwanej w roku 2001 i 2002. Nie można

przyjmować, że upływ terminu przedawnienia i związane z tym umorzenie

postępowania spowodowały powstanie po stronie pozwanej zobowiązania

o charakterze cywilnoprawnym. Powód w swoich pismach podkreślał, że kwot

przekazanych na konto pozwanej nie może traktować jako zwrotu nadpłaty na

równi z zaległością podatkową, ponieważ – zgodnie z art. 52 § 1 pkt 2 ustawy

z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (jedn. tekst: Dz.U. z 2005 r. Nr 8,

poz. 60 ze zm.; obecnie: Dz.U. z 2012 r., poz. 749 ze zm. - dalej: „ordynacja

podatkowa”) – na równi z zaległością podatkową można traktować tylko taki zwrot

podatku, który nastąpił z winy podatnika. W niniejszej sprawie zwrot nadpłat

nastąpił bez winy pozwanej, z czego powód usiłuje wywieść dla niej negatywne

konsekwencje. Gdyby sporna kwota stanowiła zaległość podatkową, nie ulegałoby

wątpliwości, że zobowiązanie pozwanej z tego tytułu wygasłoby z upływem terminu

przedawnienia. Zaaprobowanie koncepcji powoda oznaczałoby, że sąd godziłby się

na obejście przez organy podatkowe przepisów o przedawnieniu zobowiązań

podatkowych. Skoro w przepisach podatkowych brak podstawy prawnej do żądania

zwrotu spornych kwot, to należy uznać, że powód nie ma prawa domagać się

zwrotu tych kwot - tak jak nie miałby takiego prawa, gdyby zwrot podatku został

dokonany z winy podatnika.

W skardze kasacyjnej od postanowienia Sądu Apelacyjnego powód,

powołując się na podstawę określoną w art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c., wniósł o jego

uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Wskazał na

naruszenie art. 199 § 1 pkt 1 w związku z art. 1 i art. 2 § 1 k.p.c. przez przyjęcie,

że w sprawie, w której dochodzi zwrotu nienależnego świadczenia, powstałego na

5

skutek stwierdzenia nieważności decyzji administracyjnej będącej podstawą

prawną świadczenia, droga sądowa jest niedopuszczalna.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 k.p.c., kodeks postępowania cywilnego normuje

postepowanie sądowe w sprawach ze stosunków z zakresu prawa cywilnego,

rodzinnego i opiekuńczego oraz prawa pracy, jak również w sprawach z zakresu

ubezpieczeń społecznych oraz w innych sprawach, do których przepisy tego

kodeksu stosuje się z mocy ustaw szczególnych. Sprawy te są sprawami cywilnymi,

do rozpoznania których powołane są sądy powszechne oraz Sąd Najwyższy, chyba

że przepisy szczególne przekazują je do właściwości sądów szczególnych lub

innych organów (art. 2 § 1 i 3 k.p.c.).

W świetle utrwalonego orzecznictwa Sądu Najwyższego, ocena sprawy na

tle art. 1 k.p.c., zależy od przedmiotu sprawy, czyli od przedstawionego pod osąd

roszczenia, i przytoczonego przez powoda stanu faktycznego. Te dwa elementy

konkretyzują stosunek prawny zachodzący między stronami, przez co kształtują

charakter sprawy i nadają jej - lub odejmują - przymioty sprawy cywilnej.

Dopuszczalność drogi sądowej zależy przy tym od stanu faktycznego, na którym

powód w pozwie opiera swoje roszczenie, nie zaś od wykazania istnienia

roszczenia. Wystarczy zatem twierdzenie strony o istnieniu roszczenia, natomiast

jego zasadność może podlegać ocenie dopiero po przeprowadzeniu postępowania

cywilnego (zob. uchwały Sądu Najwyższego z dnia 8 stycznia 1992 r., III CZP

138/91, OSNCP 1992, nr 7-8, poz. 128 i z dnia 3 września 1993 r., III CZP 108/93,

OSNCP 1994, nr 5, poz. 96 oraz postanowienia Sądu Najwyższego z dnia

22 kwietnia 1998 r., I CKN 1000/97, OSNC 1999, nr 1, poz. 6, z dnia 3 czerwca

1998 r., I CKN 1078/97, OSNC 1999, nr 2, poz. 28, z dnia 10 marca 1999 r., II CKN

340/98, OSNC 1999, nr 9, poz. 161, z dnia 22 sierpnia 2000 r., IV CKN 1188/00,

OSNC 2001, nr 1, poz. 20, z dnia 6 maja 2003 r., V CK 435/02, nie publ., z dnia

14 września 2004 r., III CK 566/03, nie publ., z dnia 22 sierpnia 2007 r., III CZP

76/07, nie publ. i z dnia 4 grudnia 2009 r., III CSK 75/09, nie publ.).

Powód, występując z żądaniem zasądzenia od pozwanej kwoty 1 281 451 zł,

powołał się na art. 410 § 2 w związku z art. 405 k.c. i twierdził, że pozwana

6

otrzymała w takiej kwocie nienależne świadczenie, ponieważ decyzje Dyrektora

Urzędu Kontroli Skarbowej w K. z dnia 29 czerwca 2007 r. i z dnia 17 sierpnia 2007

r. zostały, z przyczyn proceduralnych, wyeliminowane z obrotu prawnego i nie

doszło też do wydania innych decyzji, odmiennie określających wysokość

zobowiązań pozwanej z tytułu podatku dochodowego za rok 2001 i 2002. W

ordynacji podatkowej nie uregulowano natomiast trybu zwrotu kwot przekazanych

podatnikowi na podstawie decyzji organu kontroli skarbowej, ustalającej

zobowiązanie podatkowe w niższej kwocie od określonej przez podatnika, a

następnie uchylonej.

Przytoczone twierdzenia nie pozostawiają wątpliwości co do tego, że powód

wywodzi zgłoszone roszczenie z przepisów tytułu V księgi trzeciej kodeksu

cywilnego, regulujących bezpodstawne wzbogacenie, w związku z czym sprawa

niniejsza jest sprawą cywilną w rozumieniu art. 1 k.p.c.

Zajmując odmienne stanowisko, Sąd Apelacyjny wyszedł z założenia,

że przy ocenie charakteru sprawy należy w pierwszej kolejności rozważyć, czy

powodowi przysługuje dochodzone roszczenie. Założenie takie trzeba uznać za

błędne, ponieważ - jak już niejednokrotnie podkreślał Sąd Najwyższy -

dopuszczalność drogi sądowej nie jest uwarunkowana wykazaniem istnienia

dochodzonego roszczenia, zależy natomiast od tego, czy powód opiera swoje

roszczenie na zdarzeniach prawnych, które mogą stanowić źródło stosunków

cywilnoprawnych.

Uszło też uwagi Sądu Apelacyjnego, że wykładnia art. 1 i 2 k.p.c. powinna

pozostawać w zgodzie z przepisami art. 45 ust. 1, art. 77 ust. 2 i art. 177

Konstytucji RP, które gwarantują każdemu prawo do sądu, stwarzając

domniemanie kompetencji sądu powszechnego we wszystkich sprawach, z

wyjątkiem spraw ustawowo zastrzeżonych dla właściwości innych sądów. Pojęcie

sprawy cywilnej powinno być więc rozumiane szeroko i w żadnym wypadku nie

może być uzależnione od oceny zasadności roszczenia, ponieważ ocena taka

wykracza poza problematykę procesową (zob. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z

dnia 10 lipca 2000 r., SK 12/99, OTK 2000, nr 5, poz. 143, uchwały Sądu

Najwyższego z dnia 22 grudnia 1997 r., III CZP 59/97, nie publ., z dnia 16 maja

7

2007 r., III CZP 35/07, OSNC 2008, nr 7-8, poz. 72 i z dnia 6 czerwca 2012 r., III

CZP 24/12, OSNC 2013, nr 1, poz. 5, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 marca

2004 r., IV CK 113/03, nie publ. oraz postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 22

kwietnia 1998 r., I CKN 1000/97, z dnia 10 marca 1999 r., II CKN 340/98, z dnia 6

maja 2003 r., V CK 435/02, z dnia 14 września 2004 r., III CK 566/03 i z dnia 21

marca 2013 r., III CZP 9/13, OSNC-ZD 2014, nr A, poz. 12).

W sytuacji, w której sprawa ma charakter sprawy cywilnej, droga sądowa

mogłaby być wyłączona tylko wtedy, gdyby przepisy szczególne przekazywały ją do

właściwości sądów szczególnych lub innych organów (art. 2 § 1 i 3 k.p.c.).

Podnoszona przez Sąd Apelacyjny okoliczność, że dochodzone świadczenie jest

„…zbyt mocno zakorzenione w prawie podatkowym…”, niczego nie wyjaśnia.

Za przepis szczególny przekazujący sprawę cywilną do właściwości organu

administracyjnego można uznać tylko taki przepis, który wyraźnie wskazuje,

że organ ten rozstrzyga daną indywidualną sprawę w sposób władczy w drodze

wydania decyzji administracyjnej (zob. postanowienie Kolegium Kompetencyjnego

przy Sądzie Najwyższym z dnia 29 marca 1995 r., III PO 10/94, OSNAPiUS 1995,

nr 16, poz. 210). Poza tym, jak już podkreślał Sąd Najwyższy, przepis przekazujący

rozpoznawanie określonych spraw do właściwości innych organów należy - w razie

wątpliwości - interpretować ściśle (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

12 czerwca stycznia 1992 r., III CZP 138/91, OSNCP 1992, nr 7-8, poz. 128 oraz

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 22 lutego 2007 r., IV CSK 390/06,

nie publ.).

Konkludując, trzeba stwierdzić, że zaskarżone postanowienie wydane

zostało z naruszeniem art. 199 § 1 pkt 1 w związku z art. 1 oraz art. 2 § 1 k.p.c.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815

§ 1 oraz art. 108

§ 2 w związku z art. 39821

k.p.c. uchylił zaskarżone postanowienie oraz

postanowienie Sądu Okręgowego z dnia 16 stycznia 2013 r. i przekazał sprawę

temu Sądowi do rozpoznania i do rozstrzygnięcia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

8