IV CSK 276/13

Sygn. akt IV CSK 276/13

POSTANOWIENIE

Dnia 28 lutego 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Katarzyna Tyczka-Rote (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Józef Frąckowiak

SSN Maria Szulc

w sprawie z wniosku Skarbu Państwa - Naczelnika Pierwszego Urzędu

Skarbowego w T.

przy uczestnictwie E. Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w T.

o wpis hipoteki przymusowej,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 28 lutego 2014 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy

od postanowienia Sądu Okręgowego w T.

z dnia 9 stycznia 2013 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu w T. do ponownego rozpoznania i

rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

2

Postanowieniem z dnia 2 października 2012 r. Sąd Rejonowy w B. oddalił

wniosek Skarbu Państwa - Naczelnika Pierwszego Urzędu Skarbowego w T. o wpis

hipoteki przymusowej w księdze wieczystej nieruchomości stanowiącej własność

uczestnika – E. spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w T. Przyczyną odmowy

było przedłożenie przez wnioskodawcę uwierzytelnionego przez ten organ odpisu

administracyjnego tytułu wykonawczego, który Sąd pierwszej instancji uznał za

dokument nie mogący stanowić podstawy wpisu wyjaśniając, że podstawą wpisu

hipoteki przymusowej może być jedynie oryginał tytułu wykonawczego.

Apelację wnioskodawcy od tego postanowienia Sąd Okręgowy w T. oddalił

postanowieniem z dnia 9 stycznia 2013 r. W uzasadnieniu podzielił stanowisko

Sądu Rejonowego i powołał się na uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 8 grudnia

2005 r. (III CZP 101/05, OSNC 2006/11/180), uznając zawartą w niej argumentację

odnoszącą się do niemożności zastąpienia sądowego tytułu wykonawczego jego

poświadczonym notarialnie odpisem za aktualną również w wypadku

administracyjnych tytułów wykonawczych i utrwaloną w orzecznictwie. Stwierdził

ponadto, że niewprowadzenie w postępowaniu administracyjnym przepisów

prawnych pozwalających na wystawienie dalszych administracyjnych tytułów

wykonawczych nie stanowi wystarczającej podstawy do obniżenia wymagań

stawianych tytułowi wykonawczemu jako podstawie wpisu hipoteki przymusowej.

Za niedopuszczalne uznał też zastosowanie art. 244 § 1 i art. 250 § 1 k.p.c.,

ponieważ sprzeciwia się temu wyczerpujące uregulowanie formy dokumentów

składanych z wnioskiem o wpisanie hipoteki przymusowej w art. 6262

§ 3 k.p.c.

Wnioskodawca zaskarżył postanowienie Sądu Okręgowego skargą

kasacyjną opartą na podstawie z art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c. Zarzucił naruszenie art.

6262

§ 3 k.p.c. w zw. z art. 250 § 1 zd. 1, z art. 244 § 1, z art. 13 § 2 i art. 391 § 1

k.p.c., a także w zw. z art. 35 § 2 pkt 2 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. –

Ordynacja podatkowa (tekst jedn.: Dz.U. z 2012 r., poz. 749 ze zm.) oraz art. 31

ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (tekst jedn.:

Dz.U. z 2001 r., Nr 124, poz. 1361 ze zm.), które mogło jego zdaniem mieć istotny

wpływ na wynik sprawy.

3

We wnioskach domagał się uchylenia zaskarżonego postanowienia

i przekazania sprawy Sądowi Okręgowemu w T. do ponownego rozpoznania

i zasadzenia od uczestnika kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu

kasacyjnym na rzecz Prokuratorii Generalnej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 109 ust. 1 u.k.w.h., wierzyciel, którego wierzytelność jest

stwierdzona tytułem wykonawczym, określonym w przepisach o postępowaniu

egzekucyjnym, może na podstawie tego tytułu uzyskać hipotekę na wszystkich

nieruchomościach dłużnika (hipoteka przymusowa). Na gruncie tego przepisu

powstała wątpliwość, czy podstawę wpisu może stanowić wyłącznie oryginał

sądowego tytułu wykonawczego, czy również jego odpis notarialnie poświadczony

za zgodność z oryginałem. Rozstrzygając tę kwestię w uchwale z dnia 8 grudnia

2005 r., III CZP 101/05, Sąd Najwyższy uznał, że podstawę wpisu hipoteki

przymusowej może stanowić tylko oryginał tytułu wykonawczego, wypowiadając się

w sprawie, w której strona przedstawiła notarialnie potwierdzony za zgodność

z oryginałem odpis sądowego tytułu wykonawczego. Sąd Najwyższy stwierdził,

że ustawodawca w art. 109 ust. 1 u.k.w.h. odwołał się do definicji tytułu

wykonawczego zawartej w przepisach o postępowaniu egzekucyjnym, przede

wszystkim do art. 776, zgodnie z którym tytułem wykonawczym jest tytuł

egzekucyjny zaopatrzony w klauzulę wykonalności. Wymagania te spełnia jedynie

oryginał tytułu wykonawczego. Wynika to nie tylko z przepisów kodeksu

postępowania cywilnego, w których zawsze jest mowa o tytule wykonawczym, a nie

o jakiejkolwiek jego wtórnej postaci, ale także z przepisów określających

szczególny sposób uzyskiwania dalszych tytułów wykonawczych (art. 793 k.p.c.)

oraz tytułu wykonawczego w miejsce utraconego (art. 794 k.p.c.). Również w art.

6262

§ 3 k.p.c. wskazano, że do wniosku o dokonanie wpisu w księdze wieczystej

należy dołączyć dokumenty stanowiące podstawę wpisu, a nie ich odpisy.

Natomiast w przypadkach, w których ustawodawca dopuścił możliwość posłużenia

się odpisem dokumentu, zostało to wyraźnie stwierdzone (art. 89 § 1, art. 250 § 1,

art. 484 § 4 k.p.c.). Dokonanie wpisu na podstawie dokumentu z podpisem

notarialnie poświadczonym, dopuszcza art. 31 u.k.w.h., ale z zastrzeżeniem,

że przepisy szczególne nie przewidują innej formy dokumentu. W odniesieniu do

4

tytułu wykonawczego stanowiącego podstawę wpisu hipoteki przymusowej takim

przepisem szczególnym jest art. 109 u.k.w.h. Przeszkody, które może napotkać

wierzyciel prowadzący egzekucje przeciwko kilku dłużnikom albo z kilku części

składowych majątku tego samego dłużnika, mogą być usunięte przez uzyskanie

dalszych tytułów wykonawczych.

Z kolei w postanowieniu z dnia 16 maja 2013 r. (IV CSK 637/12, nie publ.

poza bazą Lex nr 1365721) rozważany był problem występujący także w niniejszej

sprawie - czy stanowisko wyrażone w uchwale III CZP 101/05 można odnieść także

do administracyjnego tytułu wykonawczego. Sąd Najwyższy wskazał

w uzasadnieniu tego postanowienia, że nie wszystkie argumenty mogą zostać

wykorzystane przy ocenie, czy wpis takiej hipoteki może zostać dokonany

wyłącznie w oparciu o oryginał administracyjnego tytuł wykonawczego.

W myśl art. 34 § 1 Ordynacji podatkowej, Skarbowi Państwa i jednostce

samorządu terytorialnego przysługuje hipoteka na wszystkich nieruchomościach

podatnika, płatnika, inkasenta, następcy prawnego lub osób trzecich z tytułu

zobowiązań podatkowych powstałych w sposób przewidziany w art. 21 § 1 pkt 2,

a także z tytułu zaległości podatkowych w podatkach stanowiących ich dochód oraz

odsetek za zwłokę od tych zaległości, zwana dalej "hipoteką przymusową".

Stosownie zaś do art. 35 § 1 i § 2 pkt 2 tej regulacji, hipoteka przymusowa powstaje

przez dokonanie wpisu do księgi wieczystej na podstawie tytułu wykonawczego.

Nie ulega wątpliwości, że w tym ostatnim unormowaniu chodzi o tytuł wykonawczy

w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu

egzekucyjnym w administracji, która nie definiuje pojęcia "tytuł wykonawczy";

wskazuje jedynie jego elementy konstrukcyjne (art. 27).

W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego przyjmuje się,

że podstawę egzekucji administracyjnej może stanowić tylko oryginał tytułu

wykonawczego (zob. wyrok z dnia 11 stycznia 2007 r., II OSK 146/06, niepubl.).

Wniosek o wpis hipoteki przymusowej na podstawie art. 35 § 1 i § 2 pkt 2

w związku z art. 34 § 1 Ordynacji podatkowej nie zmierza jednak do wszczęcia

egzekucji, lecz zabezpieczenia zobowiązań podatkowych (zob. postanowienia

Sądu Najwyższego: z dnia 13 stycznia 2005 r., IV CK 427/04, niepubl.; z dnia

5

23 czerwca 2005 r., II CK 92/05, niepubl.; z dnia 5 października 2011 r., IV CSK

606/10, niepubl. i z dnia 12 października 2012 r. IV CSK 104/12, niepubl.).

Uznanie, że podstawę wpisu tej hipoteki może stanowić wyłącznie oryginał

administracyjnego tytułu wykonawczego, prowadziłoby do ograniczenia wierzyciela

w korzystaniu z przysługujących mu uprawnień w celu uzyskania zaspokojenia.

Wierzyciel byłby zmuszony dokonać wyboru, czy prowadzić egzekucję, czy też

uzyskać zabezpieczenie przez wpis hipoteki; mógłby również napotkać trudności

w uzyskaniu wpisu hipoteki na kilku nieruchomościach dłużnika, ponieważ ustawa

o postępowaniu egzekucyjnym w administracji - w przeciwieństwie do rozwiązania

przyjętego w egzekucji sądowej - nie przewiduje możliwości wystawiania dalszych

tytułów wykonawczych; dopuszcza natomiast posługiwanie się - w określonych

sytuacjach - odpisem tytułu wykonawczego (art. 26 § 5 i 6, art. 31 § 1, art. 32).

W przypadku zatem wpisu hipoteki przymusowej przewidzianej w art. 35 § 1 i § 2

pkt 2 Ordynacji podatkowej trudno odwoływać się do argumentu, że w przepisach

o postępowaniu egzekucyjnym w administracji mowa jest tylko o jednej postaci

administracyjnego tytułu wykonawczego (oryginale). Skoro wymieniony przepis nie

precyzuje postaci administracyjnego tytułu wykonawczego, mogącego stanowić

podstawę wpisu hipoteki przymusowej, to w jej określeniu pomóc może art. 31 ust.

1 u.k.w.h. Przepis ten wskazuje niezbędne minimalne wymagania formalne

w postępowaniu wieczystoksięgowym, obowiązujące przy dokonywaniu wpisów

i przyjmuje jako zasadę notarialne potwierdzenie podpisu. Nie odnosi się ona

jednak - poza orzeczeniami sądowymi stanowiącymi podstawę wpisu -

do dokumentów urzędowych w rozumieniu art. 244 k.p.c. (zob. postanowienia

Sądu Najwyższego: z dnia 9 marca 2005 r., III CK 132/04, niepubl.; z dnia

17 listopada 2011 r., IV CSK 74/11, niepubl. oraz z dnia 12 stycznia 2012 r.,

IV CSK 251/11, niepubl.). Zgodnie bowiem z art. 250 § 1 k.p.c., jeżeli dokument

znajduje się w aktach organu, o którym mowa w art. 244 § 1, wystarczy przedstawić

urzędowo poświadczony przez ten organ odpis dokumentu. W konsekwencji można

przyjąć, że urzędowo poświadczony odpis administracyjnego tytułu wykonawczego

może stanowić podstawę wpisu hipoteki przymusowej w księdze wieczystej.

Akceptując stanowisko zaprezentowane w powołanym orzeczeniu, Sąd Najwyższy

w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę na podstawie art. 39815

§ 1 w związku

6

z art. 13 § 2 k.p.c. uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę Sądowi

Okręgowemu w T. do ponownego rozpoznania (art. 39815

k.p.c.).

Orzeczenie o kosztach postępowania kasacyjnego wynika z treści art. 108

§ 2 k.p.c. w zw. z art. 39821

, art. 391 § 1 i art. 13 § 2 k.p.c.