IV CSK 243/13

Sygn. akt IV CSK 243/13

POSTANOWIENIE

Dnia 30 stycznia 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Zbigniew Kwaśniewski (przewodniczący)

SSN Jan Górowski (sprawozdawca)

SSN Anna Owczarek

w sprawie z wniosku Skarbu Państwa - Naczelnika Pierwszego Urzędu

Skarbowego w T.

przy uczestnictwie J. J. i R. J.

o wpis hipoteki przymusowej,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 30 stycznia 2014 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy

od postanowienia Sądu Okręgowego w T.

z dnia 28 grudnia 2012 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu w T. do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

2

Sąd Rejonowy w T. postanowieniem z dnia 8 października 2012 r. oddalił

wniosek Skarbu Państwa - Naczelnika Pierwszego Urzędu Skarbowego w T. o

wpis hipoteki przymusowej na nieruchomości, której ujawnionymi

współwłaścicielami na prawach wspólności majątkowej małżeńskiej są J. J. i R. J.

Jako podstawę wpisu wnioskodawca przedłożył dokument zatytułowany „tytuł

wykonawczy” nr […] wystawiony 14 czerwca 2012 r.

W jego uzasadnieniu Sąd Rejonowy wskazał, że referendarz sądowy

orzeczeniem z dnia 12.09.2012 r. oddalił wniosek Naczelnika I Urzędu

Skarbowego w T. o wpis w Kw. nr […] hipoteki przymusowej w kwocie 21 232 zł.

Sąd pierwszej instancji podniósł, że powodem oddalenia wniosku o wpis

było nie dołączenie przez wnioskodawcę oryginału tytułu wykonawczego.

Podstawę wpisu stanowi tytuł wykonawczy w rozumieniu przepisów ustawy z dnia

17 czerwca 1966 roku o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (jedn. tekst:

Dz. U. z 2013 r., poz. 1015, ze. zm., dalej „u.p.e.a.”), czyli taki tytuł wykonawczy,

który uprawnia do wszczęcia egzekucji. Funkcję tytułu wykonawczego może

spełniać tylko oryginał. Tytuł niespełniający wymogów określonych w tej ustawie

nie może stanowić podstawy wpisu hipoteki przymusowej.

Postanowienie to zostało zaskarżone apelacją przez Naczelnika Pierwszego

Urzędu Skarbowego w T., którą Sąd Okręgowy postanowieniem z dnia 28 grudnia

2012 r. oddalił. Podzielił ustalenia faktyczne oraz wykładnię prawa dokonaną przez

Sąd Rejonowy. Wskazał, że do wniosku o wpisanie hipoteki przymusowej

konieczne jest załączenie oryginałów tytułów wykonawczych, a ich brak skutkuje

oddaleniem wniosku.

Od postanowienia Sądu Okręgowego w T. skargę kasacyjną złożył

wnioskodawca, zarzucając naruszenie przepisów postępowania mających istotny

wpływ na wynik sprawy, tj. art. 6262

§ 3 k.p.c. w zw. z art. 250 § 1 zdanie pierwsze

k.p.c. w zw. z art. 244 § 1 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.

w. zw. z art. 35 § 2 pkt 2 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa

(Dz. U. z 2012 r., poz. 749 ze zm.) w zw. z art. 31 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca

1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (Dz. U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1361

ze zm.; dalej: „u.k.w.h.”) przez przyjęcie, że poświadczony za zgodność

3

z oryginałem na podstawie art. 250 § 1 k.p.c. zdanie pierwsze i spełniający

wymogi określone w przepisach o postępowaniu egzekucyjnym w administracji

urzędowy odpis znajdującego się w aktach organu tytułu wykonawczego nie może

stanowić podstawy wpisu w księdze wieczystej hipoteki przymusowej. We wniosku

kasacyjnym wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia Sądu Okręgowego

w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W judykaturze został już utrwalony pogląd, który można podzielić, że

urzędowo poświadczony odpis tytułu wykonawczego stanowi podstawę wpisu

hipoteki przymusowej w księdze wieczystej (por. postanowienia Sądu Najwyższego

z dnia 16 maja 2013 r. IV SSK 637/12, LEX nr 1365721, z dnia 5 lipca 2013 r.

IV CSK 742/12, LEX nr 1365735, z dnia 6 listopada 2013 r., IV CSK 22/13 ,niepubl.

i z dnia 24 października 2013 r., niepubl. oraz z dnia 18 kwietnia 2013 r., II CSK

520/12, OSNC 2013, nr 12, poz.147).

Zgodnie z art. 34 § 1 Ordynacji podatkowej, Skarbowi Państwa i jednostce

samorządu terytorialnego przysługuje hipoteka na wszystkich nieruchomościach

podatnika, płatnika, inkasenta, następcy prawnego lub osób trzecich z tytułu

zobowiązań podatkowych powstałych w sposób przewidziany w art. 21 § 1 pkt 2,

a także z tytułu zaległości podatkowych w podatkach stanowiących ich dochód

oraz odsetek za zwłokę od tych zaległości, zwana „hipoteką przymusową”. W myśl

art. 35 § 1 i § 2 pkt 2 Ordynacji podatkowej powstaje ona przez dokonanie wpisu

do księgi wieczystej na podstawie tytułu wykonawczego. Hipoteki przymusowej

dotyczy także art. 109 ust. 1 u.k.w.h., stanowiący, że wierzyciel, którego

wierzytelność jest stwierdzona tytułem wykonawczym, określonym w przepisach

o postępowaniu egzekucyjnym, może na podstawie tego tytułu uzyskać hipotekę

na wszystkich nieruchomościach dłużnika.

W wyroku z 20 marca 2003 r., III CKN 205/00 (OSNC 2004, Nr 6, poz. 93),

Sąd Najwyższy wyjaśnił, że ustanowienie hipoteki przymusowej na podstawie art.

109 ust. 1 u.k.w.h. wymaga przedstawienia tytułu wykonawczego, z którego wynika

wierzytelność wnioskodawcy podlegająca zabezpieczeniu. Pojęcie „tytuł

wykonawczy” jest określone zarówno w przepisach o egzekucji sądowej jak

i administracyjnej; jest to dokument stanowiący podstawę wszczęcia i prowadzenia

4

postępowania egzekucyjnego. W egzekucji sądowej i w egzekucji administracyjnej

prowadzonej przez organ egzekucyjny niebędący wierzycielem egzekwowanego

obowiązku, dokument ten musi być dołączony przez wierzyciela do wniosku

o wszczęcie postępowania egzekucyjnego. W egzekucji administracyjnej

prowadzonej przez organ egzekucyjny będący zarazem wierzycielem

egzekwowanego obowiązku wystawienie tytułu wykonawczego jest czynnością

poprzedzającą wszczęcie z urzędu postępowania egzekucyjnego.

Tytuł wykonawczy dla egzekucji sądowej powstaje w inny sposób niż tytuł

wykonawczy dla egzekucji administracyjnej. W egzekucji sądowej jest nim bowiem

dokument mający cechy tytułu egzekucyjnego w rozumieniu art. 777 k.p.c., co do

którego w postępowaniu klauzulowym zapadło orzeczenie o nadaniu mu klauzuli

wykonalności w konkretnych granicach podmiotowych i przedmiotowych, następnie

zaopatrzony przez sąd klauzulą wykonalności i wydany wierzycielowi w takiej

formie, jaka ustalona została w art. 783 k.p.c. oraz w przepisach rozporządzenia

Ministra Sprawiedliwości z 5 kwietnia 2012 r. w sprawie określenia brzmienia

klauzuli wykonalności (Dz. U. z 2012 r. poz. 443) i w § 180-188 rozporządzenia

Ministra Sprawiedliwości z dnia 23 lutego 2007 r.- Regulamin urzędowania sądów

powszechnych, (Dz. U. Nr 38, poz. 249). Powstaje on na bazie odpisu (wypisu)

dokumentu stanowiącego tytuł egzekucyjny (orzeczenia sądowego lub orzeczenia

innego organu, protokołu stwierdzającego treść ugody zawartej przed sądem lub

innym organem, aktu notarialnego o wymaganej przez prawo treści itd.).

Za tytuł wykonawczy w rozumieniu przepisów kodeksu postępowania

cywilnego może być uważany tylko ten dokument, który został wierzycielowi

wydany po zakończeniu postępowania klauzulowego. Jest on nie tylko podstawą

dla wszczęcia przeciwko dłużnikowi postępowania egzekucyjnego, ale i uzyskania

wpisu hipoteki przymusowej w celu uzyskania zabezpieczenia stwierdzonej nim

wierzytelności.

Na gruncie procedury cywilnej ustawodawca wprost, przewidział wypadki

w których wierzycielowi może być wydany kolejny tytuł wykonawczy dotyczący

konkretnego obowiązku. Nie jest to odpis tytułu wykonawczego, lecz kolejny

oznaczony tytuł wykonawczy, na którym sąd obowiązany jej zaznaczyć, w jakim

celu może być użyty (art. 793 k.p.c.), lub tytuł wykonawczy wydawany zamiast

5

utraconego (art. 794 k.p.c.). W rezultacie, w orzecznictwie przyjęto, że tytułem

wykonawczym w rozumieniu przepisów kodeksu postępowania cywilnego jest tylko

jego oryginał (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 12 czerwca 1996 r., III CZP

61/96, OSNC 1996, Nr 10, poz. 132).

Natomiast tytuł wykonawczy dla egzekucji administracyjnej jest dokumentem

sporządzonym przez wierzyciela (art. 26 § 1 i 3 u.p.e.a.). W przepisach

o postępowaniu egzekucyjnym nie występuje pojęcie tytułu egzekucyjnego,

a obowiązek, który wierzyciel identyfikuje w tytule wykonawczym, jako podlegający

przymusowemu wykonaniu nie musi być stwierdzony wydanym uprzednio aktem

administracyjnym indywidualnym, czy nawet orzeczeniem sądowym; może on mieć

źródło w ustawie albo wynikać z deklaracji złożonej przez dłużnika.

Tytuł wykonawczy wystawiany przez wierzyciela w egzekucji

administracyjnej musi spełniać wymagania określone w art. 27 u.p.e.a.

i w rozporządzeniu Ministra Finansów z 22 listopada 2001 r. w sprawie wykonania

niektórych przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (tekst jedn.:

Dz. U. z 2005 r. Nr 229, poz. 1954 z późn. zm.). Stosownie do art. 27 § 1 pkt 10

u.p.e.a. organ egzekucyjny opatruje tytuł wykonawczy przygotowany przez

wierzyciela klauzulą o skierowaniu do egzekucji administracyjnej. Jej nadanie nie

jest jednak poprzedzone weryfikacją obowiązku stwierdzonego tytułem

wykonawczym (administracyjny organ egzekucyjny, tak samo jak sądowy,

nie może badać istnienia i wysokości tego obowiązku - art. 29 § 1 u.p.e.a.), lecz

jedynie oceną, czy dopuszczalna jest droga jego egzekucji administracyjnej oraz

oceną, czy tytuł wykonawczy wystawiony przez wierzyciela spełnia wymagania

formalne ustalone w art. 27 u.p.e.a.

W orzecznictwie administracyjnym wyjaśniono, że tytuł wykonawczy dla

egzekucji administracyjnej jest dokumentem urzędowym, niezbędnym do

wszczęcia i prowadzenia tegoż postępowania (por. wyrok Naczelnego Sądu

Administracyjnego z 11 stycznia 2007 r., II OSK 146/06, LEX nr 341247). Udział

organu egzekucyjnego w powstaniu tytułu wykonawczego w związku z nadaniem

mu klauzuli o skierowaniu do egzekucji administracyjnej pozwala na przypisanie

mu takiego charakteru także wtedy, gdy wystawiony został przez wierzyciela, który

nie ma statusu organu państwowego.

6

W egzekucji administracyjnej, tak samo jak w egzekucji sądowej, za tytuł

wykonawczy uznaje się tylko oryginał dokumentu wystawionego przez wierzyciela

i skierowanego przez organ egzekucyjny do egzekucji administracyjnej.

W orzecznictwie sądowo-administracyjnym wyrażony został nawet pogląd, że

generalnie w obrocie prawnym funkcję tytułu wykonawczego może spełniać tylko

jego oryginał (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 11 stycznia 2007 r.,

I OSK 146/06, LEX nr 341247).

Na potrzeby egzekucji administracyjnej nie mogą być przez wierzyciela

sporządzone tytuły wykonawcze opatrzone kolejnymi numerami, wydane w celu

przeprowadzenia przeciwko dłużnikowi ściśle określonych czynności procesowych.

W tej procedurze ustawodawca przewidział jednak „odpis tytułu wykonawczego”

i w pewnych sytuacjach nakazuje organowi egzekucyjnemu sporządzać takie

odpisy oraz posługiwać się nimi przy dokonywaniu rozmaitych czynności

procesowych (art. 26 § 5, art. 31 § 1, art. 32 u.p.e.a.).

Postępowanie o wpis hipoteki przymusowej prowadzone jest na podstawie

art. 6261

i nast. k.p.c. Artykuł 6262

§ 3 k.p.c. stanowi, że do wniosku o dokonanie

wpisu w księdze wieczystej należy dołączyć dokumenty stanowiące podstawę

wpisu. Brzmienie tego przepisu sugeruje, że w każdym przypadku chodzi

o oryginał dokumentu, nie ma w nim bowiem żadnego zastrzeżenia, iż

wystarczające może być załączenie jego odpisu, gdy tymczasem dopuszczając

taką możliwość w innych sytuacjach, ustawodawca stanowi o tym wprost (por. art.

89 § 1, art. 250 § 1, art. 244 § 1 i art. 485 § 4 k.p.c.).

W uchwale z dnia 8 grudnia 2005 r., III CZP 101/05 (OSNC 2006, Nr 11, poz.

180) Sąd Najwyższy wyjaśnił, że podstawą wpisu w księdze wieczystej hipoteki

przymusowej na podstawie art. 109 u.k.w.h. może być tylko oryginał tytułu

wykonawczego wydanego na podstawie przepisów o egzekucji sądowej. Z treści

jej uzasadnienia wynika jednak, że odnosi się do tytułów wykonawczych wydanych

na podstawie kodeksu postępowania cywilnego. Poza tym należy zauważyć, że

art. 31 ust. 1 u.k.w.h. określa niezbędne, minimalne wymagania formalne

w postępowaniu wieczystoksięgowym, obowiązujące przy dokonywaniu wpisów

i przyjmuje jako zasadę notarialne potwierdzenie podpisu. Nie odnosi się ona

jednak - poza orzeczeniami sądowymi stanowiącymi podstawę wpisu - do

7

dokumentów urzędowych w rozumieniu art. 244 k.p.c. (por. postanowienia Sądu

Najwyższego: z 9 marca 2005 r., III CK 132/04, niepubl.; z 17 listopada 2011 r., IV

CSK 74/11, niepubl. oraz z 12 stycznia 2012 r., IV CSK 251/11, niepubl.).

W uzasadnieniu postanowienia z 16 maja 2013 r., IV CSK 637/12, Sąd

Najwyższy zauważył i podkreślił, że wniosek o wpis hipoteki przymusowej złożony

na podstawie art. 35 § 1 i § 2 pkt 2 w zw. z art. 34 § 1 Ordynacji podatkowej nie

zmierza do wszczęcia egzekucji, lecz do zabezpieczenia zobowiązań podatkowych.

Uznanie, że podstawę wpisu tej hipoteki może stanowić wyłącznie oryginał

administracyjnego tytułu wykonawczego prowadziłoby do istotnego ograniczenia

wierzyciela, którego wierzytelność podlega zaspokojeniu na drodze egzekucji

administracyjnej w korzystaniu z przysługujących mu uprawnień w celu uzyskania

zaspokojenia. Brak możliwości sporządzenia odpisu tytułu wykonawczego

na potrzeby wystąpienia z wnioskiem o dokonanie wpisu hipoteki przymusowej dla

zabezpieczenia stwierdzonej nim wierzytelności stawiałby takiego wierzyciela

wobec konieczności dokonania wyboru, czy prowadzić egzekucję obowiązku, czy

też uzyskać zabezpieczenie wierzytelności przez wpis hipoteki; wierzyciel taki

mógłby również napotkać trudności w uzyskaniu wpisu hipoteki na kilku

nieruchomościach dłużnika.

Jest to zasadniczy argument przemawiający za wnioskiem, że wykładnia

językowa powyższych unormowań prowadziłaby do paradoksalnych wyników, co

daje możliwość do odstąpienia od niej i przemawia za przyjęciem wykładni

systemowej i funkcjonalnej.

W orzecznictwie wyjaśniono, że w postępowaniu wieczystoksięgowym

w odniesieniu do dokumentów będących podstawą wpisu do księgi wieczystej

mogą być stosowane art. 250 § 1 i art. 244 § 1 k.p.c. (por. uchwałę Sądu

Najwyższego z dnia 30 października 1984 r., III CZP 62/84, OSNC 1985, Nr 7, poz.

88; postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 24 czerwca 1997 r., II CKN 216/97,

OSNC 1998, Nr 1, poz. 7; z 9 marca 2004 r., V CK 448/03, LEX nr 183791 i z dnia

12 stycznia 2012 r., IV CSK 251/11, LEX nr 1163965). Zgodnie z art. 250 § 1 k.p.c.,

jeżeli dokument znajduje się w aktach organu, o którym mowa w art. 244 § 1 k.p.c.,

wystarczy przedstawić urzędowo poświadczony przez ten organ jego odpis

(por. postanowienie Sądu Najwyższego z 18 kwietnia 2013 r., II CSK 520/12,

8

niepubl.) Przepis art. 250 § 1 k.p.c. ustanawiając wyjątek od zasady, że

przeprowadzenie w postępowaniu cywilnym dowodu z dokumentu dotyczy

dokumentu oryginalnego, pozwala zastąpić dokument oryginalny jego

poświadczonym przez organ odpisem, nie różnicując przy tym dokumentów na

urzędowe i prywatne. Z brzmienia art. 250 § 1 k.p.c. nie wynika, żeby możliwość

jego stosowania była ograniczona jedynie do dokumentów pochodzących od

organu sporządzającego poświadczony odpis. Odesłanie w treści tego przepisu do

art. 244 k.p.c. dotyczy jedynie wymienionego w nim organu, nie odnosi się

natomiast do dalszej treści art. 244 k.p.c. i charakteru wymienionych w nim

dokumentów.

Z przedstawionych względów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji

(art. 39815

§ 1 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.).

db