V CSK 409/12

Sygn. akt V CSK 409/12

POSTANOWIENIE

Dnia 10 lipca 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Anna Owczarek (przewodniczący)

SSN Zbigniew Kwaśniewski (sprawozdawca)

SSN Katarzyna Tyczka-Rote

w sprawie z wniosku Skarbu Państwa - Naczelnika Drugiego Urzędu Skarbowego

w B.

przy uczestnictwie Syndyka masy upadłości A. Polska Sp. z o.o.

w upadłości likwidacyjnej z siedzibą w Porębie

o wpis hipoteki przymusowej,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 10 lipca 2013 r.,

skargi kasacyjnej uczestnika postępowania

od postanowienia Sądu Okręgowego w K.

z dnia 27 października 2011 r.,

oddala skargę kasacyjną i orzeka, że każdy uczestnik ponosi

koszty postępowania kasacyjnego związane ze swym udziałem

w sprawie.

2

Sąd Okręgowy postanowieniem z dnia 27 października 2011 r., oddalił

apelację wniesioną przez uczestniczkę postępowania A. Polska Spółkę z

ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w P. od postanowienia Sądu

Rejonowego w P. z dnia 29 czerwca 2011 r., którym utrzymano w mocy wpis

hipoteki przymusowej w łącznej kwocie 88.765 zł - jako zabezpieczenie

wierzytelności Skarbu Państwa z tytułu zaliczki na podatek dochodowy od osób

fizycznych za maj i okres od sierpnia do grudnia 2010 r., z odsetkami za zwłokę,

kosztami egzekucyjnymi i kosztami upomnienia, objętej tytułami wykonawczymi z

dnia 25 lutego 2011 r. - dokonany dnia 14 czerwca 2011 r. przez referendarza

sądowego na wniosek Skarbu Państwa reprezentowanego przez Naczelnika

Drugiego Urzędu Skarbowego w dziale IV Księgi wieczystej nr […], prowadzonej

dla nieruchomości będącej w użytkowaniu wieczystym uczestniczki postępowania.

Podstawa faktyczna i prawna rozstrzygnięć sądów obu instancji była

tożsama. Księga wieczysta [….], prowadzona jest dla nieruchomości będącej

własnością Skarbu Państwa, która pozostaje w użytkowaniu wieczystym

uczestniczki postępowania A. Polska Spółki z o.o. Sąd Rejonowy postanowieniem z

dnia 21 września 2009 r. ogłosił upadłość uczestniczki postępowania z możliwością

zawarcia układu. Wnioskodawca w dniu 22 kwietnia 2011 r. złożył wniosek o wpis

hipoteki przymusowej, do którego załączył tytuły wykonawcze z dnia 25 lutego 2011

r. nr SM 3/224-228/11 obejmujące wierzytelność główną z tytułu zaliczki na podatek

dochodowy od osób fizycznych na maj i okres od sierpnia do grudnia 2010 r. w

kwocie 81.422 zł, odsetek za zwłokę naliczonych na dzień 25 lutego 2011 r. w

kwocie 2.272,40 zł, koszty egzekucyjne w kwocie 5.026,60 zł oraz koszty

upomnienia w kwocie 44 zł, łącznie 88.765 zł. Wcześniej, tj. postanowieniem z dnia

20 kwietnia 2011 r. Sąd Rejonowy zmienił postanowienie o ogłoszeniu upadłości z

możliwością zawarcia układu na postanowienie o ogłoszeniu upadłości obejmującej

likwidację majątku upadłej. Odpis powyższego postanowienia został złożony przez

uczestniczkę postępowania jako załącznik do skargi na wpis dokonany przez

referendarza sądowego. Sąd Okręgowy podzielił stanowisko sądu pierwszej

instancji, że art. 81 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe

i naprawcze (jedn. tekst Dz. U. z 2012 r., poz. 1112, ze zm.; dalej jako: p.u.n.),

3

przewidujący zakaz obciążania składników masy upadłości hipoteką, dotyczy

wyłącznie zabezpieczenia wierzytelności powstałych przed ogłoszeniem upadłości.

Zdaniem Sądu odwoławczego istota problemu dotyczy tego, czy na podstawie

tytułu wykonawczego, obejmującego wierzytelność powstałą po ogłoszeniu

upadłości, można dokonać wpisu hipoteki przymusowej bez zgody rady wierzycieli

(sędziego komisarza). Stwierdził brak podstaw do zastosowania art. 206 p.u.n.,

wskazującego czynności prawne syndyka, nadzorcy sądowego, zarządcy czy

upadłego, które nie mogą być dokonywane bez zgody rady wierzycieli, a jeśli jej nie

ustanowiono odpowiednio bez zgody sędziego - komisarza (art. 213 p.u.n.).

Uznał, że wymaga jej m.in. obciążenie majątku upadłego (nieruchomości

wchodzącej w skład masy upadłości) ograniczonym prawem rzeczowym w postaci

hipoteki umownej (art. 206 ust. 1 pkt 4 p.u.n.), ale nie hipoteki przymusowej

powstałej z mocy prawa lub na skutek jednostronnej czynności wierzyciela.

Sąd zwrócił uwagę na ograniczony zakres kognicji sądu w postępowaniu

wieczystoksięgowym wskazując, że przedmiot i podstawy wpisu hipoteki

przymusowej zostały uregulowane w ustawie z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach

wieczystych i hipotece (tekst jedn. Dz.U. z 2013 r., poz. 707, dalej jako: u.k.w.h.).

Za bezzasadne uznał zarzuty apelacyjne, dotyczące naruszenia art. 92 ust. 1, 118,

230, 336, 345 p.u.n., przyjmując, że regulują one jedynie postępowanie

upadłościowe co do zaspakajania odsetek od wierzytelności względem upadłego za

okres do dnia ogłoszenia upadłości, skutki zmiany sposobu prowadzenia

postępowania upadłościowego z postępowania z możliwością zawarcia układu na

postępowanie obejmujące likwidację majątku upadłego, pojęcie kosztów

postępowania upadłościowego, kolejność zaspokojeniu z funduszów masy

upadłości, oraz sposób zaspokojenia wierzycieli, których wierzytelności były

zabezpieczone hipoteką, zatem nie odnoszą się do postępowania

wieczystoksięgowego. Sąd Okręgowy nie podzielił zarzutu syndyka, że odsetki

i koszty postępowania nie mogą być zabezpieczone hipoteką przymusową

stwierdzając, że zgodnie z art. 69 u.k.w.h. hipoteka zabezpiecza mieszczące się

w sumie hipoteki roszczenia o odsetki, przyznane koszty postępowania, jak również

inne roszczenia o świadczenia uboczne, jeżeli zostały wymienione w dokumencie

stanowiącym podstawę wpisu. Z tych względów przyjął, że złożony tytuł

4

wykonawczy stanowił wystarczającą podstawę wpisu hipoteki przymusowej

na nieruchomości dłużnika (art. 109 u.k.w.h.).

Uczestnik postępowania wniósł skargę kasacyjną od postanowienia Sądu

Okręgowego, opartą na podstawie naruszenia prawa materialnego (art. 3983

§ 1

pkt 1 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.), w której zarzuciła naruszenie art. 81 ust. 1 oraz art.

206 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 213 p.u.n., a w konsekwencji art. 92 ust. 1 i 2 w zw. z

art. 118 i art. 342 ust. 1 p.u.n. oraz naruszenie art. 342 ust. 1, 344, i 345 p.u.n.

Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy

do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania

kasacyjnego, ewentualnie o orzeczenie co do istoty sprawy przez uchylenie wpisu

hipoteki przymusowej, oddalenie wniosku i zasądzenie kosztów postępowania

kasacyjnego.

Wnioskodawca, zastępowany przez Prokuratorię Generalną Skarbu

Państwa, wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej i zasądzenie kosztów postępowania

kasacyjnego według norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył:

Skarga kasacyjna wskazuje jedynie naruszenia prawa materialnego

(art. 3983

§ 1 pkt 1 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.) dotyczące przepisów ustawy z dnia

28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze, pomijając przepisy ustawy

z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece oraz nie podnosi naruszeń

prawa procesowego (art. 3983

§ 1 pkt 2 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.) w zakresie

postępowania wieczystoksięgowego (art. 6261

i nast. k.p.c.). Zgodnie z art. 39813

§ 1 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. Sąd Najwyższy rozpoznaje skargę kasacyjną

w granicach zaskarżenia oraz w granicach podstaw, z tym że w granicach

zaskarżenia bierze pod rozwagę nieważność postępowania. Powyższe związanie

powoduje, że spod oceny Sądu Najwyższego uchyla się zarówno podstawa

faktyczna rozstrzygnięcia jak i niewskazane wprost w skardze kasacyjnej kwestie

materialno-prawne. Niemniej stwierdzić trzeba, że orzeczenie sądu odwoławczego

zapadło w postępowaniu nieprocesowym o wpis w księdze wieczystej, którego

istotą jest ograniczony zakres kognicji sądu obejmującej, przy rozpoznawaniu

wniosku, jedynie badanie jego treści i formy, dołączonych dokumentów oraz treści

5

księgi wieczystej. Dokument stanowiący podstawę wpisu musi być nie tylko

formalnie prawidłowy ale i zawierać treść uzasadniającą przyjęcie, że powstało,

uległo modyfikacji lub ustało prawo podlegające ujawnieniu w księdze wieczystej.

Sąd nie ustala stanu faktycznego, nie rozstrzyga sporu o prawo i nie bada, czy stan

prawny po dokonaniu wpisu będzie zgodny ze stanem rzeczywistym jednak,

zgodnie z zasadą legalizmu obowiązującą także w tym postępowaniu, ocenia

czy wpis będzie dokonany zgodnie z prawem. Za przyjęciem, że żadna kwestia

sporna nie powinna być przedmiotem badania w charakterze przesłanki ani objęta

treścią rozstrzygnięcia opowiedział się Sąd Najwyższy m.in. w orzeczeniach z dnia

6 grudnia 1999 r. III CKN 892/99; z dnia 19 marca 2003 r., I CKN 152/01, OSNC

2004, nr 6, poz. 94; z dnia 22 maja 2003 r., II CKN 109/01, niepubl.; z dnia

29 listopada 2005 r., III CK 285/05, niepubl.; z dnia 4 września 2008 r., IV CSK

200/08, niepubl.; z dnia 18 czerwca 2009 r., II CSK 4/09, niepubl.; z dnia 19 lutego

2010 r., II CSK 4/09, niepubl.; z dnia 23 lutego 2011 r., V CSK 235/10, niepubl.;

z dnia 20 października 2011 r., II CSK 322/10, niepubl.; z dnia 25 kwietnia 2012 r.,

II CSK 461/11, OSNC 2012, nr 1, poz 8. Konsekwentnie podstawą wpisu mogą być

jedynie dokumenty złożone przy wniosku o wpis i niedopuszczalne jest

uwzględnianie okoliczności znanych sądowi z urzędu (por. uchwała Sądu

Najwyższego (7) z dnia 16 grudnia 2009r., III CZP 80/09, OSNC 2010, nr 6,

poz. 84; postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 20 października 2011 r., III CSK

322/10, niepubl.; postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 6 kwietnia 2011 r., I CSK

367/10, niepubl.; postanowienie Sądu Najwyższego (7) z dnia 16 listopada 2011 r.,

II CSK 538/10 niepubl.).

W myśl art. 109 ust. 1 i 2 u.k.w.h. wierzyciel, którego wierzytelność jest

stwierdzona tytułem wykonawczym określonym w przepisach o postępowaniu

egzekucyjnym, na podstawie tego tytułu może uzyskać hipotekę przymusową

na wszystkich nieruchomościach dłużnika, z tym, że jeżeli nieruchomość jest

własnością Skarbu Państwa hipoteka przymusowa może być ustanowiona jedynie

w wypadkach przewidzianych w przepisach ustawowych. W odniesieniu do

zobowiązań podatkowych, zaległości podatkowych w podatkach stanowiących

dochód Skarbu Państwa i jednostek samorządu terytorialnego oraz odsetek

za zwłokę od tych należności na ustanowienie hipoteki przymusowej na

6

użytkowaniu wieczystym wraz z budynkami i urządzeniami na użytkowanym

gruncie, stanowiącym własność użytkownika wieczystego, zezwala art. 34 ustawy

z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (jedn. tekst Dz. U. z 2012 r.,

poz. 749 ze zm.). Art. 35 cyt. ustawy stwierdza, że wskazana hipoteka powstaje

przez dokonanie wpisu do księgi wieczystej na wniosek organu podatkowego

w oparciu o oznaczone dokumenty (wpis konstytutywny). W orzecznictwie Sądu

Najwyższego obecnie utrwalony jest pogląd, że ustanowienie hipoteki przymusowej

nie jest sposobem egzekucji, tylko środkiem zabezpieczenia wykonania

zobowiązania (należności) oraz że, z uwagi na ograniczony zakres kognicji sądu

w postępowaniu wieczystoksięgowym, badanie podstaw dokonania wpisu hipoteki

przymusowej na podstawie tytułu wykonawczego powinno być ograniczone do

oceny zasadności wniosku, spełnienia przez wskazany tytuł przesłanek

wynikających ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym

w administracji (jedn. tekst Dz. U. z 2005 r., Nr 229, poz. 1954 ze zm.) i treści księgi

wieczystej. Z tych względów nie jest dopuszczalne badanie treści decyzji,

prawidłowości prowadzenia postępowania administracyjnego i faktu wszczęcia

postępowania egzekucyjnego (por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia

5 stycznia 2011 r., IV CSK 392/10, M. Prawn. 2013, nr 6; z dnia 5 października

2011 r., IV CSK 606/10, niepubl.). Podkreślić należy utrwalony pogląd judykatury,

że ustanowiony w celu ochrony masy upadłości art. 81 u.p.n. jest przepisem

szczególnym wobec art. 29 u.k.w.h., co oznacza, że jako datę wpisu należy przyjąć

datę jego faktycznego dokonania a nie złożenia wniosku o wpis (por. postanowienie

Sądu Najwyższego z dnia 9 lutego 2011 r., V CSK 220/10, niepubl., podzielające

stanowisko wyrażone na tle poprzedniego stanu prawnego w uchwale Sądu

Najwyższego z dnia 18 lutego 1994 r., III CZP 4/94, OSNCP 1994, nr 9, poz. 170).

Istota problemu, przedstawionego w skardze kasacyjnej, dotyczy

dopuszczalności wpisu hipoteki przymusowej - na podstawie tytułu wykonawczego

obejmującego należności podatkowe (i związane z nimi należności uboczne),

powstałe w związku z działalnością gospodarczą upadłego prowadzoną przez

niego po ogłoszeniu upadłości z możliwością zawarcia układu, już po zmianie

sposobu prowadzenia postępowania na upadłość obejmującą likwidację majątku

(art. 81 p.u.n.) - oraz ewentualnej niezbędności uzyskania zezwolenia sędziego

7

komisarza, wykonującego czynności zastrzeżone dla rady wierzycieli, jeżeli nie

została ona ustanowiona (art. 206 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 213 ust. 1 p.u.n.).

Przepisy prawa upadłościowego i naprawczego nie przewidują wprost

zakazu obciążania nieruchomości upadłego hipoteką, w tym hipoteką przymusową,

w celu zabezpieczenia wierzytelności powstałej po ogłoszeniu upadłości. Rozważyć

zatem należy, czy wynika on pośrednio z innych przepisów ustawy lub z istoty

postępowania upadłościowego. Zakres tej analizy wyznaczają granice problemu

występującego w sprawie i podstaw skargi kasacyjnej. Zagadnienie dotyczące

wpisu hipoteki przymusowej po ogłoszeniu upadłości dłużnika, na nieruchomości

stanowiącej jego własność, w odniesieniu do poprzedniego stanu prawnego, było

przedmiotem uchwały Sądu Najwyższego z dnia 18 lutego 1994 r. (III CZP 4/94,

OSNC 1994, nr 9, poz. 170). Zestawiając przepis art. 27 rozporządzenia

Prezydenta RP z dnia 24 października 1934r. Prawo upadłościowe (jedn. tekst

Dz. U. z 1991 r., Nr 118, poz. 512 ze zm.) i art. 29 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r.

o księgach wieczystych i hipotece (Dz. U. Nr 19, poz. 147 ze zm.) Sąd Najwyższy

przyjął, że nie występuje zbieg norm, gdyż przepisy te pozostają w relacji

lex specialis - lex generali, a ustawodawca w art. 24-26 prawa upadłościowego dał

wyraźne pierwszeństwo tej ustawie. Odwołując się do brzmienia art. 27 prawa

upadłościowego, stwierdzającego, że po ogłoszeniu upadłości żaden wierzyciel nie

może uzyskać przeciwko upadłemu prawa zastawu, ani wpisu do księgi wieczystej

lub wpisu w rejestrze celem zabezpieczenia wierzytelności, chociażby powstała ona

przed ogłoszeniem upadłości, oraz do funkcji jurydycznej tego przepisu polegającej

na zamrożeniu reszty majątku upadłego uznał, że po ogłoszeniu upadłości dłużnika

nie jest dopuszczalne wpisanie hipoteki przymusowej na nieruchomości

stanowiącej jego własność, nawet gdyby wniosek o wpis został złożony przed

ogłoszeniem upadłości. Stanowisko to podzielił Sąd Najwyższy w uchwale z dnia

27 kwietnia 1994 r. (III CZP 56/94, OSNCP 1994, nr 11, poz. 216), dopuszczając

jednocześnie dokonanie wpisu hipoteki ustawowej zabezpieczającej wierzytelności

Skarbu Państwa powstałe z tytułu zaległości podatkowych, dywidendy i należności

ubocznych, oraz w postanowieniu z dnia 10 listopada 2005 r. (V CK 82/05,

niepubl.). W innych judykatach uznał zaś za uzasadnione jednolite traktowanie

ograniczeń w zakresie uzyskiwania hipotek przymusowych w stosunku do dłużnika

8

upadłego i dłużnika, co do którego otwarto postępowanie układowe na podstawie

rozporządzenia Prezydenta RP z dnia 24 października 1934 r. o postępowaniu

układowym (Dz. U. Nr 93, poz. 836 ze zm.), i stwierdził, że także na jego

nieruchomościach nie można uzyskać hipoteki przymusowej w rozumieniu art. 29

§ 2 i art. 4 § 1 pkt 6 wskazanego rozporządzenia (por. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 24 lutego 2004 r., III CK 338/02, niepubl.; wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 23 marca 2006 r., IV CK 410/05, OSNC 2007, nr 1, poz. 13).

Istnieje wątpliwość, czy stanowisko powyższe zachowuje aktualność po wejściu

w życie ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe i naprawcze,

w szczególności w związku z nowelizacją art. 81, dokonaną ustawą z dnia 6 marca

2009 r. o zmianie ustawy - Prawo upadłościowe i naprawcze, ustawy o Bankowym

Funduszu Gwarancyjnym oraz ustawy o Krajowym Rejestrze Sądowym (Dz. U.

Nr 53, poz. 434). W brzmieniu obowiązującym do dnia 2 maja 2009 r. powołany

przepis, odnoszący się zarówno do upadłości układowej jak i likwidacyjnej,

stwierdzał w ust 1 - że po ogłoszeniu upadłości nie można obciążyć składników

masy upadłości prawem zastawu, zastawu rejestrowego i zastawu skarbowego ani

dokonać wpisu w księdze wieczystej lub rejestrze dotyczącego tych składników

celem zabezpieczenia wierzytelności, chociażby powstała ona przed ogłoszeniem

upadłości, w ust. 2 - że przepisu ust. 1 nie stosuje się, jeżeli ogłoszono upadłość

z możliwością zawarcia układu i pozostawiono upadłemu prawo zarządu całością

lub częścią majątku, a nadzorca sądowy wyraził zgodę na obciążenie majątku

upadłego, oraz gdy zarząd masą upadłości sprawuje zarządca, a na obciążenie

składników mienia wchodzącego w skład masy upadłości zgodę wyraziła rada

wierzycieli, a w ust. 3 - że przepisu ust. 1 nie stosuje się, jeżeli wniosek o wpis

hipoteki został złożony w sądzie w ciągu sześciu miesięcy przed złożeniem wniosku

o ogłoszenie upadłości. Obecnie przepis art. 81 p.u.n. stanowi w ust. 1- że po

ogłoszeniu upadłości nie można obciążyć składników masy upadłości hipoteką,

zastawem, zastawem rejestrowym, zastawem skarbowym lub hipoteką morską

w celu zabezpieczenia wierzytelności powstałej przed ogłoszeniem upadłości,

a w ust. 2 - że przepisu ust. 1 nie stosuje się, jeżeli wniosek o wpis hipoteki został

złożony w sądzie co najmniej na sześć miesięcy przed dniem złożenia wniosku

o ogłoszenie upadłości. Omawiany przepis odnosi się zarówno do hipoteki

9

umownej jak i przymusowej bez względu na jej podstawę. Wpis w księdze

wieczystej lub rejestrze, dokonany z naruszeniem art. 81 p.u.n., podlega

wykreśleniu z urzędu, przy czym podstawą wykreślenia jest postanowienie

sędziego komisarza stwierdzające niedopuszczalność wpisu (art. 82 p.u.n.).

Założenie racjonalności ustawodawcy nie pozwala na przyjęcie, że norma prawna

objęta tym przepisem - mimo dokonanej z dniem 2 maja 2009 r. zmiany

dotychczasowego brzmienia dyspozycji art. 81 ust. 1 prawa upadłościowego

i naprawczego, powtórzonej w zasadniczej części za art. 27 prawa upadłościowego

(chociażby powstała ona przed ogłoszeniem upadłości), obecnie zastąpionej

zakazem obciążania składników masy upadłości w celu zabezpieczenia

wierzytelności powstałej przed ogłoszeniem upadłości (z zastrzeżeniem

dotyczącym terminu), usunięcia dotychczasowego wyjątku z ust. 2 - ma nadal taką

samą treść i pozwala na przyjęcie ustawowego zakazu ustanawiania hipoteki

dotyczącej wierzytelności powstałej po ogłoszeniu upadłości, w tym hipoteki

przymusowej. O tym, że celem regulacji zawartej w przepisie art. 81 p.u.n. jest

jedynie niedopuszczenie do pomniejszenia majątku upadłego, w następstwie

działań podejmowanych bezpośrednio przed ogłoszeniem upadłości, świadczy

także ta jego część, która wskazuje termin powstania wierzytelności

i zastrzeżenie wyjątku dla wniosków o wpis złożonych co najmniej sześć miesięcy

przed złożeniem wniosku ogłoszenie upadłości. Wyprzedzająco wskazać należy,

że w judykaturze przyjęto - w związku z połączeniem w ustawie Prawo

upadłościowe i naprawcze przepisów dotyczących upadłości układowej

i likwidacyjnej oraz wprowadzeniem możliwości dwukierunkowej zmiany

postanowień wydanych w tym przedmiocie (art. 16 i art. 17 p.u.n.), z zastrzeżeniem

ograniczeń przedmiotowych zawartych w art. 118 p.u.n. – że, mimo wskazanej

zmiany merytorycznej treści postanowienia, ogłoszenie upadłości następuje jeden

raz (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22 marca 2012 r., V CSK 95/11,

niepubl.). Oznacza to, że wierzytelnością powstałą przed ogłoszeniem upadłości

w rozumieniu przepisu art. 81 ust. 1 p.u.n. w aktualnym brzmieniu nie jest

wierzytelność wynikająca z działalności gospodarczej, prowadzonej przez upadłego

po ogłoszeniu upadłości z możliwością zawarcia układu, mimo zmiany sposobu

prowadzenia postępowania na upadłość obejmującą likwidację majątku upadłego.

10

Obecna treść przepisu art. 81 ust. 1 p.u.n., zakazującego jedynie obciążenia

składników masy upadłości hipoteką w celu zabezpieczenia wierzytelności

powstałej przed ogłoszeniem upadłości (z wyjątkiem zastrzeżonym w ust. 2),

z uwagi na rodzaj i zakres wskazanych zmian, nie uzasadnia także wnioskowania

z zastosowaniem reguł opartych na konsekwencji ocen prawodawcy (a fortiori) tu:

dotyczącej wnioskowania z zakazu mniejszego na większy (a minori ad minus)

i odpowiednio przyjęcia, że obejmuje ono również obciążenia hipoteką w celu

zabezpieczenia wierzytelności powstałej po ogłoszeniu upadłości. Nie stanowi

dostatecznej podstawy dla jego wprowadzenia także pogląd o całościowym

„zamrożeniu majątku upadłego”, do którego odwoływał się Sąd Najwyższy w cyt.

uchwale z dnia 18 lutego 1994r., III CZP 4/94. Naczelna zasada postępowania

upadłościowego, polegająca na prowadzeniu postępowania upadłościowego tak,

aby roszczenia wierzycieli mogły zostać zaspokojone w jak najwyższym stopniu,

a jeśli racjonalne względy na to pozwolą - dotychczasowe przedsiębiorstwo

dłużnika zostało zachowane (art. 2 p.u.n.) może być realizowana przy

zastosowaniu pozostałych jej przepisów. Korespondują z nią rozwiązania prawa

upadłościowego i naprawczego przyjęte w art. 77 - 79 u.p.n. (nieważność czynności

dokonanych przez upadłego pozbawionego prawa zarządu podlegających

ujawnieniu w księdze wieczystej), w art. 82 u.p.n. (postanowienie sędziego

komisarza stanowiące podstawę wykreślenia z księgi wieczystej hipoteki wpisanej

z naruszeniem art. 81 p.u.n.), oraz zastrzeżona w art. 206 p.u.n. możliwość

obciążenia przez upadłego lub zarządcę składników masy hipoteką w wypadku

bezzwłoczności i do kwoty nie przekraczającej dziesięciu tysięcy złotych

samodzielnie przez syndyka (nadzorcę sądowego, zarządcę), a powyżej tej kwoty

za zezwoleniem rady wierzycieli/sędziego komisarza.

Powstaje zatem kolejna wątpliwość, czy w ogóle po ogłoszeniu upadłości

nieruchomość upadłego, wchodząca w skład masy upadłości, może być obciążona

hipoteką przymusową zabezpieczającą wierzytelności publicznoprawne, wynikające

z tytułów określonych w ordynacji podatkowej. W aktualnym stanie prawnym brak

podstaw do wywiedzenia takiego zakazu wprost lub pośrednio z prawa

upadłościowego i naprawczego, ustawy o księgach wieczystych i hipotece, ustawy

Ordynacja podatkowa. Za dopuszczalnością obciążenia przemawia prowadzenie

11

w toku postępowania upadłościowego z możliwością zawarcia układu działalności

gospodarczej, skutkującej powstawaniem wierzytelności zarówno cywilnoprawnych

jak i publicznoprawnych. Wskazane należności publicznoprawne (podatkowe)

kwalifikowane są w orzecznictwie jako koszty postępowania upadłościowego

w rozumieniu art. 230 ust. 3 pkt 4 u.p.n. w brzmieniu obowiązującym do dnia

2 maja 2009 r., następnie wydatki niezbędne dla osiągnięcia celu postępowania,

wchodzące w skład kosztów postępowania upadłościowego w rozumieniu art. 230

ust. 1 i 2 u.p.n. (por. wyrok z dnia 21 maja 2002r., III RN 67/01, uchwałę Sądu

Najwyższego z dnia 7 czerwca 2006 r., III CZP 34/06, OSNC 2007, nr 4, poz. 50;

uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 22 października 2009 r., III CZP 73/09, OSNC

2010, nr 5, poz. 65). Należności te, jako zobowiązania do masy upadłości, w toku

upadłości układowej nie są obejmowane układem, a w toku upadłości likwidacyjnej

nie podlegają wpisowi na listę wierzytelności i, jakkolwiek powinny być

zaspakajane z bieżąco uzyskiwanych sum, nie zawsze jest to możliwe. Wprawdzie

konsekwencją tego zaliczenia jest i tak uprzywilejowanie wynikające

z uwzględnienia w kategorii pierwszej (art. 342 ust. 1 pkt 1 u.p.n.) ale, skoro

wierzytelności związane z czynnościami prawnymi podejmowanymi po ogłoszeniu

upadłości mogą uzyskać zabezpieczenie w postaci hipoteki umownej, brak

podstaw do przyjęcia, że możliwość taka wyłączona jest co do należności

publicznoprawnych i odpowiednio hipoteki przymusowej. Zauważyć należy,

że wierzytelności zabezpieczone hipoteką korzystają, na tzw. zasadzie odrębności,

z pierwszeństwa zaspokojenia z sumy uzyskanej z likwidacji obciążonej

nieruchomości (art. 345 - 346 p.u.n.), lecz nie ma to znaczenia dla zaliczenia

do kategorii należności w oparciu o art. 342 p.u.n.

Nie zasługuje zatem na akceptację podstawa kasacyjna w części

zarzucającej naruszenie art. 81 ust. 1 u.p.n. poprzez przyjęcie, w następstwie

błędnej wykładni, że przepis ten nie zawiera zakazu obciążania składników masy

upadłości hipoteką w celu zabezpieczenia wierzytelności, stwierdzonej tytułem

wykonawczym określonym w przepisach o postępowaniu egzekucyjnym, powstałej

po ogłoszeniu upadłości z możliwością zawarcia układu także po zmianie sposobu

prowadzenia postępowania upadłościowego na postępowanie obejmujące

likwidację majątku upadłego.

12

Negatywna ocena wskazanej podstawy oznacza konieczność odniesienia

się do kolejnego zarzutu dotyczącego naruszenia art. 206 ust. 1 pkt 4 u.p.n. w zw.

z art. 213 ust. 1 u.p.n. poprzez wadliwą wykładnię, a w następstwie bezpodstawną

odmowę jego zastosowania. Pierwszy z powyższych przepisów stanowi,

że w postępowaniu obejmującym likwidację majątku upadłego zezwolenia rady

wierzycieli wymagają czynności polegające na obciążeniu majątku upadłego

ograniczonymi prawami rzeczowymi, drugi jest przepisem kompetencyjnym.

Wykładnia językowa i systemowa wskazanego przepisu nie budzi wątpliwości co do

powiązania pojęć „czynności” (ust. 1 in princ.) oraz „zaciąganie pożyczek lub

kredytów oraz obciążenie ograniczonymi prawami rzeczowymi” (ust. 1 pkt 4).

Koniunkcja zawarta w ust. 1 pkt 4 dodatkowo nakazuje przyjąć, że obciążanie jest

funkcjonalnie związane z zaciąganiem zobowiązań w oparciu o kwalifikowane

czynności prawne (umowy pożyczki i kredytu), których zabezpieczaniu służy

hipoteka umowna. Zauważyć należy że, zgodnie z art. 206 ust. 11

u.p.n.,

w postępowaniu z możliwością zawarcia układu wymóg udzielenia przez radę

wierzycieli zezwolenia na obciążenie przez upadłego lub zarządcę hipoteką

składników masy upadłości może dotyczyć jedynie zabezpieczenia wierzytelności

nieobjętej układem. Konsekwentnie brak podstaw do przyjęcia, że w oparciu o art.

206 ust. 1 pkt 4 u.p.n. zezwolenia rady wierzycieli/sędziego komisarza wymagają

wnioski Skarbu Państwa o dokonanie wpisu hipoteki przymusowej w oparciu o tytuł

egzekucyjny, obejmujący koszty postępowania upadłościowego.

Odnośnie do zarzutów dotyczących zakresu należności zabezpieczonej

hipoteką przymusową przytoczyć należy judykaty wskazujące, że ograniczenie

odpowiedzialności dłużnika hipotecznego z tytułu odsetek powinno być zastrzeżone

w treści tytułu egzekucyjnego (por. wyrok z dnia 14 lutego 2008 r., II CSK 525/07,

OSNC 2009, nr 4, poz. 61) oraz, że zakres kognicji sądu wieczystoksięgowego

przy wpisie hipoteki przymusowej na podstawie tytułu wykonawczego,

obejmującego należności podatkowe, wyznacza art. 35 § 1 i § 2 pkt 2 ordynacji

podatkowej w związku z art. 27 § 1 cyt. ustawy o postępowaniu egzekucyjnym

w administracji (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 25 lutego 2004 r.,

IV CSK 392/10, M. Prawn. 2013 r., nr 6). Przepisy te nie zostały powołane przez

skarżącego w ramach podstawy kasacyjnej, co skutkuje bezskutecznością

13

zarzutów dotyczących zakresu zabezpieczenia, ograniczonych tylko do powołania

art. 92 ust. 1 i 2 w zw. z art. 118, art. 342 ust. 1, art. 344 i art. 345 p.u.n.

Z tych względów, wobec nieuzasadnionych podstaw skargi kasacyjnej,

Sąd Najwyższy orzekł jak w postanowieniu (art. 39814

k.p.c. w zw. z art. 13 § 2

k.p.c.). O kosztach postępowania kasacyjnego postanowiono zgodnie z art. 520 § 1

k.p.c. w zw. z art. 108 § 1 w zw. z art. 39821

i art. 391 § 1 k.p.c.

jw