IV CSK 637/12

Sygn. akt IV CSK 637/12

POSTANOWIENIE

Dnia 16 maja 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Irena Gromska-Szuster (przewodniczący)

SSN Grzegorz Misiurek (sprawozdawca)

SSN Maria Szulc

w sprawie z wniosku Skarbu Państwa - Naczelnika Pierwszego Urzędu

Skarbowego w T.

przy uczestnictwie W. D.

o wpis,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 16 maja 2013 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy

od postanowienia Sądu Okręgowego w B.

z dnia 11 lipca 2012 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu w B. do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia

o kosztach postępowania kasacyjnego

2

Sąd Rejonowy w B. postanowieniem z dnia 29 lutego 2012 r. oddalił wniosek

Skarbu Państwa – Naczelnika Pierwszego Urzędu Skarbowego w T. o dokonanie

wpisu hipoteki przymusowej w kwocie 102.558,67 zł w dziale IV księgi wieczystej

Kw Nr […].

Sąd Rejonowy wskazał, odwołując się do poglądu Sądu Najwyższego

wyrażonego w uchwale z dnia 8 grudnia 2005 r., III CZP 101/05 (OSNC 2006, nr

11, poz. 180), że podstawę wpisu w księdze wieczystej hipoteki – stosownie do art.

109 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (tekst

jedn.: Dz. U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1361 ze zm.; dalej: „u.k.w.h.”) - może stanowić

tylko oryginał tytułu wykonawczego. Uznał, że zasada ta odnosi się również do

wpisu hipoteki na podstawie administracyjnego tytułu wykonawczego wystawionego

przez wierzyciela zgodnie z art. 26 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r.

o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (tekst jedn.: Dz. U. z 2005 r. Nr 229,

poz. 1954 ze zm.; dalej: „u.p.e.a.”), a więc także tytułu, o którym mowa w art. 35

ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (tekst jedn.: Dz. U.

z 2005 r. Nr 8, poz. 60 ze zm.; dalej: „Ordynacja podatkowa”). Tymczasem

wnioskodawca załączył do wniosku odpisy administracyjnych tytułów

wykonawczych stwierdzających należności podatkowe, co stanowi przeszkodę do

dokonania wpisu (art. 6269

k.p.c.).

Sąd Okręgowy w B. postanowieniem zaskarżonym skarga kasacyjną oddalił

apelację wnioskodawcy od postanowienia Sąd Rejonowego, podzielając przyjęte za

podstawę zaskarżonego orzeczenia ustalenia faktyczne i ich ocenę prawną. Sąd

Okręgowy stwierdził przy tym, że wnioskodawca nie wykazał, aby istniały

przeszkody proceduralne uniemożliwiające uzyskanie kolejnego tytułu

administracyjnego w oryginale, koniecznego do wpisu hipoteki przymusowej.

Jednocześnie zauważył, że w załączonych do wniosku odpisach tytułów

wykonawczych w wielu miejscach znajdują się adnotacje o istnieniu odpowiednich

wpisów w oryginałach, co wskazuje na to, iż odpisy te nie zawierają wszystkich

koniecznych elementów treści, przewidzianych w art. 27 u.p.e.a., stosownie do

3

wzoru ustalonego w załączniku do rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 22

listopada 2001 r. w sprawie wykonania niektórych przepisów o postepowaniu

egzekucyjnym w administracji (Dz. U. Nr 137, poz. 1541 ze zm.; dalej: „załącznik do

rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 22 listopada 2001 r.”).

W skardze kasacyjnej, opartej na obu podstawach określonych w art. 3983

§ 1 k.p.c., wnioskodawca, zastąpiony przez Prokuratorię Generalną Skarbu

Państwa, zarzucił naruszenie:

- art. 31 ust. 1 u.k.w.h. w związku z art. 250 k.p.c. w związku z art. 244 § 1 k.p.c.

i art. 13 § 2 k.p.c. w związku z art. 109 ust. 1 u.k.w.h. w związku z art. 35 § 1, § 2

pkt 2 i § 3 w związku z art. 34 § 1 Ordynacji podatkowej przez uznanie, że odpis

administracyjnego tytułu wykonawczego sporządzonego w oparciu o przepisy

ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji,

urzędowo poświadczony przez administracyjny organ egzekucyjny, w którego

aktach znajduje się oryginał tytułu, nie stanowi podstawy wpisu hipoteki

przymusowej w księdze wieczystej oraz

- art. 109 ust. 1 u.k.w.h. w związku z art. 35 § 1, § 2 pkt 2 i § 3 w związku z art. 34

§ 1 Ordynacji podatkowej przez błędne zastosowanie i oddalenie wniosku mimo

istnienia przesłanek do dokonania wpisu.

Powołując się na tak ujęte podstawy kasacyjne, skarżący wniósł o uchylenie

postanowienia Sądu Okręgowego i przekazanie sprawy temu Sądowi do

ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 109 ust. 1 u.k.w.h., wierzyciel, którego wierzytelność jest

stwierdzona tytułem wykonawczym, określonym w przepisach o postępowaniu

egzekucyjnym, może na podstawie tego tytułu uzyskać hipotekę na wszystkich

nieruchomościach dłużnika (hipoteka przymusowa). Na gruncie tego przepisu

powstała wątpliwość, czy podstawę unormowanego nim wpisu może stanowić

wyłącznie oryginał sądowego tytułu wykonawczego, czy również jego odpis

notarialnie poświadczony za zgodność z oryginałem. Rozstrzygając tę kwestię

w uchwale z dnia 8 grudnia 2005 r., III CZP 101/05, Sąd Najwyższy uznał,

4

że podstawę wpisu hipoteki przymusowej może stanowić tylko oryginał tytułu

wykonawczego.

W sprawie niniejszej wyłonił się jednak problem, czy pogląd ten można

odnieść do sytuacji, w której podstawę wpisu hipoteki ma stanowić administracyjny

tytuł wykonawczy. Sądy obu instancji opowiedziały się odpowiedzią twierdzącą na

tak postawione pytanie. Ocenę trafności tego stanowiska - kwestionowaną przez

wnioskodawcę w skardze kasacyjnej - trzeba rozpocząć od przypomnienia

motywów, które zaważyły na treści przytoczonej uchwały w sprawie III CZP 101/05.

Sąd Najwyższy wskazał, że ustawodawca, dopuszczając w art. 109 ust. 1

u.k.w.h. ustanowienie hipoteki na podstawie tytułu wykonawczego, odwołał się do

definicji tego tytułu zawartej w przepisach o postępowaniu egzekucyjnym.

W kodeksie postępowania cywilnego jest to przede wszystkim art. 776,

zgodnie z którym tytułem wykonawczym jest tytuł egzekucyjny zaopatrzony

w klauzulę wykonalności. Z przymiotu tego - wedle utrwalonego stanowiska Sądu

Najwyższego - korzysta jedynie tytuł wykonawczy w postaci oryginału. Wynika to

nie tylko z przepisów kodeksu postepowania cywilnego, w których zawsze mówi się

wprost o tytule wykonawczym, a nie jakiejkolwiek jego wtórnej postaci, ale także

z regulacji określających szczególny sposób uzyskiwania dalszych tytułów

wykonawczych (art. 793 k.p.c.) oraz tytułu wykonawczego w miejsce utraconego

(art. 794 k.p.c.). Również w art. 6262

§ 3 k.p.c. wskazano, że do wniosku

o dokonanie wpisu w księdze wieczystej należy dołączyć dokumenty stanowiące

podstawę wpisu, a nie ich odpisy. Tymczasem w przypadkach, w których

ustawodawca dopuścił możliwość posłużenia się odpisem dokumentu, zostało to

wypowiedziane wyraźnie (art. 89 § 1, art. 250 § 1, art. 484 § 4 k.p.c.). Dokonanie

wpisu na podstawie dokumentu z podpisem notarialnie poświadczonym, dopuszcza

art. 31 u.k.w.h. ale z zastrzeżeniem, że przepisy szczególne nie przewidują innej

formy dokumentu. W odniesieniu do tytułu wykonawczego stanowiącego podstawę

wpisu hipoteki przymusowej takim przepisem szczególnym jest art. art. 109 u.k.w.h.

Przeszkody, które może napotkać wierzyciel prowadzący egzekucje przeciwko kilku

dłużnikom albo z kilku części składowych majątku tego samego dłużnika, mogą być

usunięte przez uzyskanie dalszych tytułów wykonawczych.

5

Nietrudno zauważyć, że nie wszystkie spośród przytoczonych argumentów -

niewątpliwie ważkich w odniesieniu do wpisu hipoteki przymusowej na podstawie

sądowego tytułu wykonawczego - mogą posłużyć do rozstrzygnięcia kwestii, czy

wpis takiej hipoteki może zostać dokonany wyłącznie w oparciu o oryginał

administracyjnego tytuł wykonawczego.

W myśl art. 34 § 1 Ordynacji podatkowej, Skarbowi Państwa i jednostce

samorządu terytorialnego przysługuje hipoteka na wszystkich nieruchomościach

podatnika, płatnika, inkasenta, następcy prawnego lub osób trzecich z tytułu

zobowiązań podatkowych powstałych w sposób przewidziany w art. 21 § 1 pkt 2,

a także z tytułu zaległości podatkowych w podatkach stanowiących ich dochód

oraz odsetek za zwłokę od tych zaległości, zwana dalej "hipoteką przymusową".

Stosownie zaś do art. 35 § 1 i § 2 pkt 2 tej regulacji, hipoteka przymusowa powstaje

przez dokonanie wpisu do księgi wieczystej na podstawie tytułu wykonawczego.

Nie ulega wątpliwości, że w tym ostatnim unormowaniu chodzi o tytuł wykonawczy

w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu

egzekucyjnym w administracji. Regulacja ta nie definiuje pojęcia „tytuł

wykonawczy”; wskazuje natomiast jego elementy konstrukcyjne (art. 27).

W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego przyjmuje się,

że podstawę egzekucji administracyjnej może stanowić tylko oryginał tytułu

wykonawczego (zob. wyrok z dnia 11 stycznia 2007 r., II OSK 146/06, niepubl.).

Wniosek o wpis hipoteki przymusowej na podstawie art. 35 § 1 i § 2 pkt 2

w związku z art. 34 § 1 Ordynacji podatkowej nie zmierza jednak do wszczęcia

egzekucji, lecz zabezpieczenia zobowiązań podatkowych (zob. postanowienia

Sądu Najwyższego: z dnia 13 stycznia 2005 r., IV CK 427/04, niepubl.; z dnia

23 czerwca 2005 r., II CK 92/05, niepubl.; z dnia 5 października 2011 r., IV CSK

606/10, niepubl. i z dnia 12 października 2012 r. IV CSK 104/12, niepubl.). Uznanie,

że podstawę wpisu tej hipoteki może stanowić wyłącznie oryginał

administracyjnego tytułu wykonawczego, prowadziłoby do istotnego ograniczenia

wierzyciela w korzystaniu z przysługujących mu uprawnień w celu uzyskania

zaspokojenia. Wierzyciel byłby zmuszony dokonać wyboru, czy prowadzić

egzekucję, czy też uzyskać zabezpieczenie przez wpis hipoteki; mógłby również

6

napotkać trudności w uzyskaniu wpisu hipoteki na kilku nieruchomościach dłużnika.

Trzeba bowiem zauważyć, że ustawa o postępowaniu egzekucyjnym

w administracji - w przeciwieństwie do rozwiązania przyjętego w egzekucji sądowej

- nie przewiduje możliwości wystawiania dalszych tytułów wykonawczych;

dopuszcza natomiast posługiwanie się - w określonych sytuacjach - odpisem tytułu

wykonawczego (art. 26 § 5 i 6, art. 31 § 1, art. 32). W przypadku zatem wpisu

hipoteki przymusowej przewidzianej w art. 35 § 1 i § 2 pkt 2 Ordynacji podatkowej

trudno odwoływać się do argumentu, że w przepisach o postępowaniu

egzekucyjnym w administracji mowa jest tylko o jednej postaci administracyjnego

tytułu wykonawczego (oryginale). Skoro wymieniony przepis nie normuje formy

(postaci) administracyjnego tytułu wykonawczego, mogącego stanowić podstawę

wpisu hipoteki przymusowej, to jej określenia należy poszukiwać na gruncie art. 31

ust. 1 u.k.w.h. Przepis ten wskazuje niezbędne minimalne wymagania formalne

w postępowaniu wieczystoksięgowym, obowiązujące przy dokonywaniu wpisów

i przyjmuje jako zasadę notarialne potwierdzenie podpisu. Nie odnosi się ona

jednak - poza orzeczeniami sądowymi stanowiącymi podstawę wpisu - do

dokumentów urzędowych w rozumieniu art. 244 k.p.c. (zob. postanowienia Sądu

Najwyższego: z dnia 9 marca 2005 r., III CK 132/04, niepubl.; z dnia 17 listopada

2011 r., IV CSK 74/11, niepubl. oraz z dnia 12 stycznia 2012 r., IV CSK 251/11,

niepubl.). Zgodnie bowiem z art. 250 § 1 k.p.c., jeżeli dokument znajduje się

w aktach organu, o którym mowa w art. 244 § 1, wystarczy przedstawić urzędowo

poświadczony przez ten organ odpis dokumentu. Należy zatem uznać,

że urzędowo poświadczony odpis administracyjnego tytułu wykonawczego może

stanowić podstawę wpisu hipoteki przymusowej w księdze wieczystej. Przyjęcie za

podstawę zaskarżonego postanowienia odmiennego zapatrywania, nie pozwala

skutecznie odeprzeć zarzutów podniesionych w skardze kasacyjnej.

Sąd Okręgowy winien ocenić, czy załączone do wniosku odpisy tytułów

wykonawczych stanowią ich urzędowe odpisy. Zasygnalizowane w tym zakresie

zastrzeżenia (str. 6 uzasadnienia postanowienia) wymagają jednoznacznego

doprecyzowania i wskazania, czy dotyczą one wszystkich tytułów wykonawczych

mających stanowić podstawę wpisu, czy też tylko niektórych z nich. Jeśli waloru

urzędowego odpisu nie można przypisać tylko niektórym z tych dokumentów, to nie

7

stoi to na przeszkodzie częściowemu uwzględnieniu wniosku (zob. postanowienie

z dnia 2 grudnia 2009 r., I CSK 132/09, niepubl.).

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815

§ 1 w związku

z art. 13 § 2 k.p.c. orzekł, jak w sentencji.