I CSK 433/12

Sygn. akt I CSK 433/12

POSTANOWIENIE

Dnia 17 kwietnia 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Tadeusz Wiśniewski (przewodniczący)

SSN Krzysztof Strzelczyk (sprawozdawca)

SSN Dariusz Zawistowski

w sprawie z wniosku Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie

Oddział w Z.

przy uczestnictwie R. S. i H. S.

o wpis w dziale IV księgi wieczystej,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 17 kwietnia 2013 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy

od postanowienia Sądu Okręgowego w K.

z dnia 12 marca 2012 r.,

oddala skargę kasacyjną.

2

Postanowieniem z dnia 30 grudnia 2011 r. Sąd Rejonowy w J. oddalił

wniosek Zakładu Ubezpieczeń o wpisanie na nieruchomości stanowiącej

współwłasność łączną uczestnika R. S. i jego żony H. S. hipoteki przymusowej w

kwocie 22.121,13 złotych jako należności głównej oraz odsetek z tytułu

niezapłaconych składek na ubezpieczenie społeczne. Zdaniem Sądu Rejonowego,

skoro nieruchomość objęta księgą wieczystą pozostaje we współwłasności

uczestnika R. S. i jego żony H. S., to wierzyciel powinien legitymować się tytułem

wykonawczym przeciwko obojgu powodom.

Sąd Okręgowy w K. postanowieniem z dnia 12 marca 2012 r. oddalił

apelację jaką wniósł wnioskodawca od postanowienia Sądu pierwszej instancji.

Jak wskazał Sąd Okręgowy, w orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmowało się

konsekwentnie, iż wpisanie hipoteki przymusowej zwykłej na nieruchomości objętej

wspólnością ustawową dłużnika i jego małżonka wymaga tytułu wykonawczego

przeciwko obojgu małżonkom (zob. też uchwałę Sądu Najwyższego z dnia

8 października 2013 r. (sygn. akt III CZP 68/03, niepubl.). Odmienny pogląd,

dotyczył jedynie przypadków, gdy wpisywana hipoteka przymusowa miała

charakter hipoteki kaucyjnej, przewidzianej w art. 111 ustawy o księgach

wieczystych i hipotece (jedn. tekst Dz. U. z 2001 r., Nr 124, poz. 1361 ze zm. dalej

jako u.k.w.h.). Nowelizacja tej ustawy, w wyniku której uchylone zostały przepisy

od art. 102 do 108 oraz art. 111 statuujące hipotekę kaucyjną, stworzyła nową

sytuację prawną. W szczególności bezprzedmiotowe stały się orzeczenia Sądu

Najwyższego, które dopuszczały wpisanie hipoteki przymusowej na nieruchomości

wspólnej obojga małżonków, bez tytułu wykonawczego obejmującego małżonków.

Według Sądu Okręgowego, obecnie, skoro pozostała wyłącznie hipoteka

przymusowa zwykła, taki tytuł okazuje się konieczny.

Wnioskodawca Zakład Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie wniósł

skargę kasacyjną od postanowienia Sądu drugiej instancji. Zarzucił w niej

naruszenie art. 109 ust. 1, 110 oraz 1102

ustawy o księgach wieczystych oraz

naruszenie art. 26 ust. 3 i ust. 3a, 32 ustawy z dnia 13 października 1998 r.

o systemie ubezpieczeń społecznych (tekst jedn. Dz. U. z 2009 r., Nr 205,

3

poz. 1585 ze zm. - dalej jako u.s.u.s.). Na tej podstawie wnoszący skargę

kasacyjną wniósł o uchylenie zaskarżonego orzeczenia i przekazanie sprawy od

ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w K.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Jak słusznie podnosi się w pisemnych motywach zaskarżonego

postanowienia, w orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalił się pogląd, iż do wpisu

hipoteki przymusowej zwykłej, której przedmiotem jest nieruchomość stanowiąca

wspólność majątkową małżeńską niezbędny jest administracyjny tytuł wykonawczy

wystawiony przeciwko zobowiązanemu i jego małżonkowi (por. postanowienia

Sądu Najwyższego z 13 kwietnia 2005 r., V CK 547/04, niepubl.; z 27 maja 2010 r.,

III CZP 27/10, Biul. SN 2010/10/14 oraz uchwały Sądu Najwyższego z 18 września

2002 r., III CZP 49/02, OSNC 2003/9/115; z 8 października 2003 r., III CZP 68/03,

OSNC 2004/12/191; z 18 marca 2005 r., III CZP 3/05, OSNC 2006/2/27).

Jednakże w dotychczasowym stanie prawnym, t.j. przed wejściem w życie

ustawy z dnia 26 czerwca 2009 r. o zmianie ustawy o księgach wieczystych

i hipotece (Dz. U. 131, poz. 1075 - dalej jako ustawa z dnia 28 czerwca 2009 r.)

w odniesieniu do hipoteki przymusowej kaucyjnej, gdy wpis miał

nastąpić w oparciu o nieostateczną i zaskarżalną decyzję o wymiarze składek,

Sąd Najwyższy dopuścił wpisanie tej hipoteki na nieruchomości stanowiącej

przedmiot współwłasności łącznej małżonków mimo, że podstawą wpisu była

decyzja doręczona jedynie dłużnikowi (zob. uchwałę składu siedmiu sędziów

Sądu Najwyższego z 28 października 2004 r., III CZP 33/2004, OSNC 2005, nr 3,

poz. 43 a także postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 11 października 2005 r.,

V CK 610/04). W związku z wejściem w życie z dniem 20 lutego 2011 r. ustawy

z dnia 26 czerwca 2009 r. i uchyleniem na jej podstawie przepisów od art. 102

do art. 108 oraz art. 111 u.k.w.h. dotyczących hipoteki kaucyjnej wyłoniło

się zagadnienie, czy aktualne jest stanowisko prezentowane dotychczas

w orzecznictwie Sądu Najwyższego dotyczące wpisu hipoteki kaucyjnej.

Do tej kwestii odniósł się Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 9 stycznia

2013 r. (sygn. akt III CSK 69/12, niepubl.) uznając, że po zmianach wprowadzonych

ustawą z dnia 26 czerwca 2009 r. i zniesieniu podziału na hipoteki zwykłe

4

i kaucyjne nie można dokonać wpisu hipoteki przymusowej na nieruchomości

stanowiącej współwłasność łączną dłużnika i jego małżonka w oparciu o decyzję

nieostateczną doręczoną jedynie dłużnikowi.

W uzasadnieniu tego postanowienia Sąd Najwyższy wskazał po

pierwsze, że hipoteka przymusowa pełni rolę szczególnego środka egzekucyjnego,

w szerokim znaczeniu, skoro zmierza do ułatwienia przyszłego

postępowania egzekucyjnego. W orzecznictwie Sądu Najwyższego konsekwentnie

prezentowano stanowisko, iż postępowanie dotyczące wpisu hipoteki przymusowej

w księdze wieczystej powinno być traktowane jak postępowanie egzekucyjne,

mimo, że odbywa się na podstawie przepisów kodeksu postępowania cywilnego

regulujących postępowanie wieczystoksięgowe i nie jest sposobem egzekucji,

a jego skutkiem nie jest wyegzekwowanie roszczenia (por. orzeczenie Sądu

Najwyższego z 29 stycznia 1953 r., II CR 2520/52, OSNCK 1954/2/34;

postanowienia Sądu Najwyższego z 12 czerwca 1997 r., III CKN 72/97, Pr. Gosp.

1997/10/12; z 8 października 2003 r., III CZP 68/03, OSNC 2004/12/191; z 27 maja

2010 r., III CZ 27/10, Biul. SN 2010/10/14; uchwała Sądu Najwyższego z 18 marca

2005 r., III CZP 3/05, OSNC 2006/2/27). Skoro ustanowienie hipoteki przymusowej

ma na celu ułatwienie przyszłego postępowania egzekucyjnego, to skutek ten może

być osiągnięty tylko wtedy, gdy wierzyciel dysponuje tytułem prawnym wymaganym

do wszczęcia egzekucji, co przemawia za przyjęciem, że podstawę wpisu hipoteki

przymusowej powinien stanowić taki sam tytuł jaki uprawnia do prowadzenia

egzekucji. Wzgląd na ochronę interesów fiskalnych wnioskodawcy w ramach

postępowania o wpis hipoteki przymusowej nie może uzasadniać wpisu hipoteki

bez administracyjnego tytułu wykonawczego przeciwko małżonkowi dłużnika.

Ze stanowiskiem tym koresponduje ukształtowany w orzecznictwie Sądu

Najwyższego pogląd, iż prowadzenie egzekucji administracyjnej z majątku

osobistego zobowiązanego oraz z majątku wspólnego zobowiązanego i jego

małżonka wymaga wystawienia administracyjnego tytułu wykonawczego przeciwko

zobowiązanemu i jego małżonkowi zgodnie z art. 27c ustawy z dnia 17 czerwca

1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (tekst jednolity: Dz. U. 2012,

poz. 1015 ze zm.; dalej u.p.e.a.; (por. uchwały Sądu Najwyższego z 18 września

2002 r., III CZP 49/02, OSNC 2003/9/115; z 28 października 2004 r., III CZP 33/04,

5

OSNC 2005/3/43; z 18 marca 2005 r., III CZP 3/05, OSNC 2006/2/27;

i postanowienia Sądu Najwyższego z 15 grudnia 2004 r., II CK 274/04, niepubl.

oraz z 27 maja 2010 r., III CZP 27/10, Biul. SN 2010/10/14).

Pogląd ten wywodzi się z analizy art. 27c u.p.e.a. w powiązaniu z art. 29 § 1,

art. 26 i art. 1 a pkt 20 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa

(tekst jedn. Dz. U. z 2005 r., Nr 8, poz. 60, ze zm.; dalej ordynacja podatkowa).

Z przepisów tych wynika, iż małżonek zobowiązanego nie ma takiego samego

statusu jak zobowiązany, niemniej materialnoprawny art. 29 § 1 ordynacji

podatkowej w zw. z art. 31 u.s.u.s. ustanawia odpowiedzialność zobowiązanego nie

tylko majątkiem osobistym, ale także majątkiem wspólnym. Realizacji tego

obowiązku służy art. 27c u.p.e.a., który określa sposób włączenia do postępowania

egzekucyjnego małżonka nie będącego zobowiązanym, którego prawa zostają

jednak dotknięte tym postępowaniem i który powinien mieć zapewnione warunki do

należytej ochrony swoich interesów. W konsekwencji, nie sposób podzielić

stanowiska jakoby art. 26 ust. 3, 3a pkt 2 u.s.u.s wyrażał zasadę odpowiedzialności

majątkiem wspólnym małżonków za należności składkowe, których dłużnikiem jest

jeden z nich. Zasada ta wynika bowiem z art. 29 § 1 ordynacji podatkowej

w zw. z art. 31 u.s.u.s. Uprawnienie wierzyciela o charakterze materialnoprawnym,

rodzące po jego stronie możliwość poddania egzekucji czy wpisania hipoteki

przymusowej na składnikach majątku należących do osoby nie będącej osobistym

dłużnikiem nie oznacza zwolnienia go od zachowania trybu postępowania

służącego zaspokojeniu, czyli w rozpoznawanym przypadku uzyskania

administracyjnego tytułu wykonawczego.

Po drugie, akceptacja przez Sąd Najwyższy wpisu hipoteki przymusowej na

nieruchomości stanowiącej współwłasność łączną dłużnika i jego małżonka

w oparciu o decyzję nieostateczną doręczoną jedynie dłużnikowi, dotyczyła

wyłącznie hipoteki przymusowej kaucyjnej (111 u.k.w.h) i była związana z jej istotą

odnoszącą się do zabezpieczenia wierzytelności warunkowej, z której wpisem nie

wiąże się domniemanie istnienia wierzytelności zabezpieczonej (art. 105 u.k.w.h).

U podstaw stanowiska Sądu Najwyższego legły zatem zasadnicze różnice między

hipoteką kaucyjną i zwykłą rzutujące w istotny sposób na sytuację prawną

właściciela nieruchomości. Dawało to podstawę do przyjęcia, iż ustanowienie tego

6

rodzaju hipoteki nie jest sposobem egzekucji, a jej celem nie jest realizacja

zabezpieczonej należności, skoro gwarancja realizacji wierzytelności w stosunku do

każdoczesnego właściciela nieruchomości następuje dopiero po jej przekształceniu

na hipotekę przymusową zwykłą na podstawie tytułu wykonawczego. Stanowisko to

implikowało wniosek, iż na etapie wpisu hipoteki kaucyjnej małżonek dłużnika nie

ma potrzeby podjęcia obrony związanej z naruszeniem jego sfery prawnej,

natomiast ochrona ta aktualizuje się na etapie wpisu hipoteki przymusowej zwykłej

lub wdrożenia egzekucji (por. uzasadnienie wymienionej uchwały 7 sędziów Sądu

Najwyższego z 28 października 2004 r.).

Wobec rezygnacji w u.k.w.h z podziału hipoteki przymusowej na zwykłą

i kaucyjną stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w wyżej przytoczonej uchwale

nie może być odnoszone do wpisu hipoteki przymusowej na podstawie

znowelizowanej u.k.w.h. W aktualnym stanie prawnym, hipoteka przymusowa

zabezpiecza zarówno należności ustalone nieostatecznymi decyzjami

administracyjnymi, jak i administracyjnymi tytułami wykonawczymi. Skoro charakter

prawny wierzytelności zabezpieczonej hipoteką przymusową nie znajduje

aktualnie odzwierciedlenia w rodzaju hipoteki, nie ma podstaw do uznania, by

decyzja nieostateczna doręczona jedynie dłużnikowi mogła stanowić podstawę

wpisu hipoteki na nieruchomości stanowiącej współwłasność łączną dłużnika

i jego małżonka.

Jak ponadto podkreślił Sąd Najwyższy w uzasadnieniu postanowienia z dnia

9 stycznia 2013 r., przy wykładni przepisów dotyczących wpisu hipoteki

przymusowej nie można pomijać konieczności ich ścisłej interpretacji, skoro wpis

hipoteki jako ograniczonego prawa rzeczowego (art. 244 k.c.) wpływa

bezpośrednio na prawo własności przysługujące małżonkowi dłużnika, czyniąc go

odpowiedzialnym rzeczowo. Prawo własności podlega natomiast ochronie nie tylko

w ustawach, ale również Konstytucji (art. 21 i 64) oraz normach konwencyjnych

(art. 1 Protokołu nr 1 o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności),

co rzutuje na konieczność zapewnienia małżonkowi dłużnika ochrony swoich

interesów (por. uzasadnienia uchwały Sądu Najwyższego z 18 marca 2005 r.,

III CZP 3/05, OSNC 2006/2/27 oraz postanowienia Sądu Najwyższego z 27 maja

2010 r., III CZP 27/10, niepubl.). Przyjęcie możliwości wpisu hipoteki przymusowej

7

na nieruchomości stanowiącej przedmiot wspólności majątkowej małżeńskiej

w oparciu o nieostateczną decyzję doręczoną jedynie dłużnikowi stawiałoby

małżonka dłużnika w gorszej sytuacji prawnej w zakresie ochrony jego praw niż

zobowiązanego, skoro decyzja administracyjna nie podlega doręczeniu

małżonkowi, a jego obrona w postępowaniu wieczystoksięgowym wobec

ograniczonej kognicji sądu (art. 6268

§ 2 k.p.c.) byłaby jedynie formalna.

Odmiennego wniosku nie uzasadnia art. 26 ust. 3a pkt 2 u.s.u.s. Przepis ten

stanowi jedynie, że przedmiotem hipoteki przymusowej może być także

nieruchomość stanowiąca przedmiot współwłasności łącznej dłużnika i jego

małżonka, nie określa natomiast co może być podstawą wpisu takiej hipoteki.

Przesądza zatem jedynie, że nieruchomość będąca przedmiotem współwłasności

łącznej może być obciążona hipoteką przymusową, mimo, że nie jest własnością

jedynie zobowiązanego. Nie reguluje on również wyczerpująco wpisu hipoteki

wobec odesłania zawartego w art. 26 ust. 3 c i 4 u.s.u.s. Art. 26 ust. 3 u.s.u.s jest

przykładem przepisów szczególnych przewidujących nieostateczną decyzję

administracyjną jako podstawę wpisu hipoteki przymusowej o której mowa w art.

110 u.k.w.h. Nie budzi wątpliwości, iż mimo uchylenia art. 111 u.k.w.h skarżący

wpis taki może uzyskać na nieruchomości zobowiązanego. Cel tej regulacji nie jest

zatem łączony, wyłącznie z hipoteką kaucyjną, co nie oznacza, że może on być

podstawą wpisu w stosunku do małżonka zobowiązanego, odnośnie którego

skarżący nie dysponuje żadnym dokumentem stanowiącym podstawę wpisu.

W uzasadnieniu postanowienia z dnia 9 stycznia 2013 r. Sąd Najwyższy

wskazał też, że specyfika postępowania administracyjnego, w ramach którego

decyzja określająca wysokość zaległych składek nie jest doręczana małżonkowi

dłużnika, nie może być argumentem w aktualnym stanie prawnym, na rzecz

dokonania wpisu hipoteki przymusowej na nieruchomości objętej współwłasnością

łączną małżonków, zwłaszcza, że wnioskodawca wpis taki może uzyskać

przedstawiając administracyjny tytuł wykonawczy.

Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym skargę kasacyjną wnioskodawcy

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych podziela stanowisko wyrażone w postanowieniu

z dnia 9 stycznia 2013 r. i argumenty przedstawione w jego uzasadnieniu

8

sprowadzające się stwierdzenia, że w aktualnym stanie prawnym hipoteka

przymusowa może zostać wpisana na podstawie dokumentu, który wystawiony jest

przeciwko wszystkim osobom wpisanym w księdze wieczystej jako właściciele

nieruchomości. Odnosi się to do każdego dokumentu, a zatem nie tylko do tytułu

wykonawczego ale także do nieostatecznej decyzji Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych określającej wysokość zobowiązania dłużnika z tytułu składek na

ubezpieczenie zdrowotne.

Poza już przedstawionymi argumentami, przemawia za tym także

podnoszona w piśmiennictwie konieczność zachowania w postępowaniu

wieczystoksięgowym tożsamości podmiotowej podstawy wpisu obciążenia

hipotecznego (dział IV) z wpisem w dziale II księgi wieczystej obejmującym wpisy

dotyczące własności i użytkowania wieczystego.

Dodatkowym wsparciem dla prezentowanego stanowiska są inne zmiany

ustawowe, dotyczące instytucji majątku wspólnego, do jakich doszło już po podjęciu

w dniu 28 października 2004 r. przez Sąd Najwyższy wymienionej uchwały składu

siedmiu sędziów. Wynika z nich, że tylko w przypadkach wyraźnienie wskazanych

w ustawie dopuszcza się podjęcie czynności związanych zarówno z wykonaniem

zabezpieczenia, jak i z egzekucją z mienia wchodzącego w skład majątku wspólnego

na podstawie postanowienia o udzieleniu zabezpieczenia wydanego przeciwko osobie

pozostającej w związku małżeńskim lub na podstawie tytułu egzekucyjnego

wystawionego przeciwko tylko jednej osobie pozostającej w związku małżeńskim.

Przykładem tych regulacji są dodane z dniem 5 lutego 2005 r. do kodeksu

postępowania cywilnego art. 7431

oraz art. 9231

(zob. ustawa z dnia 2 lipca 2004 r.

o zmianie ustawy kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw

(Dz. U. Nr 172, poz. 1804). W związku z wyjątkowym charakterem tych rozwiązań

ustawa przyznaje jednocześnie małżonkowi obowiązanego (małżonkowi dłużnika)

szczególny środek obrony w związku z wykonaniem zabezpieczenia (dokonanym

zajęciem) w postaci sprzeciwu (zob. art. 7431

§ 3 oraz § 4 dodany z dniem 3 maja

2012 r. ustawą z dnia 16 września 2011 r. Dz. U. Nr 233, poz. 1381; zob. także

art. 9231

§ 2 k.p.c.).

9

Uwzględniając wszystkie wskazane wyżej okoliczności Sąd Najwyższy na

podstawie art. 39814

k.p.c. oddalił skargę kasacyjną wnioskodawcy.

jw