IV CSK 551/12

Sygn. akt IV CSK 551/12

POSTANOWIENIE

Dnia 10 kwietnia 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Barbara Myszka (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Wojciech Katner

SSN Agnieszka Piotrowska

w sprawie z wniosku Q. Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością – N. P. Spółki

Komandytowej z siedzibą w W.

przy uczestnictwie Bank SA w W.

o wpis,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 10 kwietnia 2013 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy

od postanowienia Sądu Okręgowego w G.

z dnia 28 lutego 2012 r.,

oddala skargę kasacyjną.

2

.

Postanowieniem z dnia 11 lipca 2011 r. Sąd Rejonowy w G. oddalił wniosek

P.Inwestycje-N. P. sp. z o.o. w W. (obecnie: Q. Spółka z ograniczoną

odpowiedzialnością-N. P. sp. k. w W.) o dokonanie w dziale IV w podrubryce

4.4.1.13 „inne informacje” księgi wieczystej nr 180964/3 wpisu oświadczenia Banku

S.A. z siedzibą w W. o treści: „Bank oświadcza, iż wyrazi zgodę na

bezobciążeniowe wydzielenie, na rzecz nabywców, poszczególnych lokali wraz

z przynależnymi do nich pomieszczeniami gospodarczymi oraz udziałami

w gruncie z ww. nieruchomości obciążonych hipoteką kaucyjną łączną, pod

warunkiem całkowitego spełnienia przez tych nabywców zobowiązań z tytułu

zapłaty całej ceny nabycia lokalu, pomieszczeń przynależnych, prawa własności

gruntu oraz części wspólnych budynku na rachunek Spółki P. Inwestycje-N. P. Sp.

z o.o. nr […], prowadzony przez Bank S.A. Oddział w G., celem obsługi zadłużenia

wynikającego z Umowy Kredytu zawartej w dniu 20 sierpnia 2008 r. z późn. zm.”

Sąd Rejonowy ustalił, że księga wieczysta nr 180964/3 jest prowadzona dla

nieruchomości o obszarze 1,6485 ha położonej w G., że ujawnionym właścicielem

tej nieruchomości jest P. Inwestycje-N. P. sp. z o.o. z siedzibą w W., że w dziale IV

jest wpisana hipoteka umowna łączna kaucyjna do kwoty 233 300 000 zł na rzecz

Banku S.A. z siedzibą w W., obciążająca również nieruchomości objęte księgami

wieczystymi nr 39035/9 i 180965/0 oraz że podstawę żądanego wpisu miało

stanowić dołączone do wniosku oświadczenie Banku S.A. z dnia 9 lutego 2011 r. o

treści odpowiadającej treści wnioskowanego wpisu, podpisane przez zastępcę

dyrektora departamentu X.X. i naczelnika wydziału Y.Y.

Zdaniem Sądu Rejonowego, oświadczenie z dnia 9 lutego 2011 r. nie może

stanowić podstawy wpisu, ponieważ nie dołączono do niego dokumentów, z których

wynikałoby umocowanie podpisanych na nim osób do składania oświadczeń

w zakresie praw i obowiązków majątkowych banku (art. 95 ust. 1 ustawy z dnia

29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe, jedn. tekst: Dz. U. z 2002 r. Nr 72, poz. 665

ze zm. – dalej: „Pr. bank.”). Z oświadczenia tego nie wynika też, by

wnioskodawczyni i uczestniczący w postępowaniu Bank S.A. zawarli porozumienie

3

co do bezobciążeniowego wydzielenia lokali z nieruchomości obciążonych hipoteką

kaucyjną łączną, natomiast zgodnie z art. 76 ust. 4 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o

księgach wieczystych i hipotece (jedn. tekst: Dz. U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1361 ze

zm. – dalej: „u.k.w.h.”), postanowienia dotyczące sposobu podziału hipoteki dla

swej skuteczności wymagają zawarcia umowy. Powinny być one więc elementem

oświadczeń woli wierzyciela hipotecznego i właściciela nieruchomości obciążonej.

Poza tym niedopuszczalne jest uzależnienie skutków podziału hipoteki łącznej od

warunku, a w sprawie zastrzeżony został warunek w postaci zapłaty całej ceny.

Postanowieniem z dnia 28 lutego 2012 r. Sąd Okręgowy w G. oddalił

apelację wnioskodawczyni, dodając, że dokument będący podstawą do ujawnienia

uprawnienia właściciela nieruchomości do żądania podziału hipoteki powinien

odpowiadać wymaganiom określonym w art. 31 ust. 1 u.k.w.h. Podkreślił,

że złożony w uzupełnieniu apelacji aneks z dnia 9 lutego 2011 r. też nie może

stanowić podstawy wpisu, ponieważ wnioskodawczyni nie wykazała, by naczelnik

wydziału Y.Y., który – obok X.X.– podpisał aneks był upoważniony do składania

oświadczeń w zakresie praw i obowiązków majątkowych banku. Artykuł 130 k.p.c.

nie mógł natomiast znaleźć zastosowania, gdyż wniosek nie zawierał braków

formalnych a brak pełnomocnictwa materialnego dla osoby działającej w imieniu

banku stanowi – zgodnie z art. 6269

k.p.c. – przeszkodę do dokonania wpisu. Poza

tym sformułowania aneksu co do wyrażenia zgody na „bezciężarowe” wydzielenie

lokali nie spełniają wymagań z art. 76 ust. 4 u.k.w.h. Według tego przepisu podział

hipoteki następuje stosownie do postanowień umowy, nie może być zatem

uzależniony od zgody wierzyciela, a taka sytuacja wystąpiła w niniejszej sprawie.

Zawarte porozumienie zawiera jedynie zobowiązanie wierzyciela do zgody na

bezciężarowe odłączenie nieruchomości, o którym mowa w art. 90 u.k.w.h.

Wykonania tego rodzaju zobowiązania strona może dochodzić na drodze sądowej i

nie wymaga ono dla swej skuteczności ujawnienia w księdze wieczystej. Nie jest to

bowiem porozumienie, o którym mowa w art. 76 ust. 4 u.k.w.h. Poza tym strony

uregulowały jedynie sytuację całkowitej spłaty przez nabywcę ceny lokalu,

pozostawiając poza zakresem regulacji pozostałe, w których nie doszło do zapłaty

całej ceny. W takich sytuacjach nie można by w związku z tym dokonać wpisu ani

na podstawie ustawy, ani na podstawie umowy. Tymczasem wolą ustawodawcy

4

było, aby wpis hipoteki następował automatycznie na podstawie ustaleń zawartych

w porozumieniu, o którym – poprzez wpis – wiedzą również osoby trzecie.

W skardze kasacyjnej od postanowienia Sądu Okręgowego

wnioskodawczyni, powołując się na obie podstawy określone w art. 3983

§ 1 k.p.c.,

wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania. W ramach pierwszej podstawy wskazała na naruszenie

art. 31 ust. 1 i art. 32 ust. 2 u.k.w.h. przez przyjęcie, że przepisy te wyłączają

stosowanie art. 95 Pr. bank., art. 76 ust. 4 u.k.w.h. i art. 78 k.c. przez przyjęcie,

że oświadczenia stron umowy muszą być złożone jednocześnie oraz że zgoda

wierzyciela hipotecznego nie może być uwarunkowana zapłatą ceny nabycia lokalu,

i art. 95 ust. 1 Pr. bank. przez przyjęcie, że dla ważności dokumentu bankowego

konieczne jest dołączenie pełnomocnictw dla osób podpisujących dokument

i odpisu z Krajowego Rejestru Sądowego. W ramach drugiej podstawy skarżąca

podniosła zarzut obrazy art. 382 k.p.c. przez nieuwzględnienie dokumentów

dołączonych do apelacji, art. 6268

§ 2 k.p.c. przez przyjęcie, że w postępowaniu

wieczystoksięgowym sąd może badać zakres umocowań osób składających

oświadczenia w imieniu banku, art. 385 i art. 386 k.p.c. przez oddalenie apelacji

jako bezzasadnej i art. 44 pkt 6 w związku z art. 43 pkt 4 ustawy z dnia 28 lipca

2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (jedn. tekst: Dz. U. z 2010 r. Nr

90, poz. 594 ze zm. – dalej: „u.k.s.c.”) przez przyjęcie, że wniosek w niniejszej

sprawie podlegał opłacie przewidzianej w art. 43 pkt 4 u.k.s.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przystępując do rozważenia zarzutów podniesionych w ramach drugiej

z powołanych podstaw kasacyjnych, za pozbawiony racji trzeba uznać zarzut

naruszenia art. 385 i 386 k.p.c. przez oddalenie apelacji zamiast dokonania zmiany

postanowienia Sądu pierwszej instancji i orzeczenia co do istoty sprawy zgodnie

z wnioskiem skarżącej. Jak już niejednokrotnie wyjaśniał Sąd Najwyższy, art. 385

k.p.c. jest adresowany do sądu drugiej instancji i przesądza o tym, w jaki sposób

ma on rozstrzygnąć sprawę, jeżeli stwierdzi, że apelacja jest bezzasadna.

O naruszeniu tego przepisu mogłaby być mowa wtedy, gdyby Sąd Okręgowy

stwierdził, że apelacja jest bezzasadna, a jej nie oddalił, czego skarżąca nie

5

zarzuca. Sąd drugiej instancji nie narusza natomiast art. 385 k.p.c., jeżeli oddali

apelację na podstawie oceny, że jest ona bezzasadna, niezależnie od twierdzenia

strony, iż była zasadna. Nie inaczej należy ocenić zarzut naruszenia art. 386 § 1

k.p.c. przez jego niezastosowanie i nieuwzględnienie apelacji, pomimo jej

zasadności, gdyż przepis ten jest również adresowany do sądu drugiej instancji

i wskazuje, w jaki sposób ma on rozstrzygnąć sprawę, jeżeli stwierdzi, że apelacja

jest uzasadniona (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 2 grudnia 1997 r.,

I PKN 403/97, OSNAPiUS 1998, nr 20, poz. 602, wyroki Sądu Najwyższego z dnia

7 lipca 2000 r., I PKN 711/99, OSNAPiUS 2002, nr 1, poz. 13, z dnia 8 maja

2002 r., III CKN 917/00, nie publ. i z dnia 7 lutego 2006 r., IV CK 400/05, nie publ.).

Nie może być też uznany za zasadny zarzut obrazy art. 6268

§ 2 k.p.c. przez

badanie zakresu umocowania osób składających oświadczenie w imieniu banku.

Zgodnie z art. 6268

§ 2 k.p.c., rozpoznając wniosek o wpis, sąd bada jedynie treść

i formę wniosku, dołączonych do wniosku dokumentów oraz treść księgi

wieczystej. Przed wejściem tego przepisu w życie kognicję sądu w postępowaniu

wieczystoksięgowym określał art. 46 ust. 1 u.k.w.h., który stanowił, że rozpoznając

sprawę sąd rejonowy bada jedynie treść wniosku, treść i formę dołączonych doń

dokumentów oraz treść księgi wieczystej. Już pod rządem art. 46 ust. 1 u.k.w.h.

zarówno w orzecznictwie, jak i w doktrynie jednolicie przyjmowano, że badanie

treści dokumentu dołączonego do wniosku mieści w sobie konieczność oceny, czy

dokument ten stanowi uzasadnioną podstawę wpisu. Z przepisu tego

wyprowadzano w związku z tym obowiązek badania czynności mającej stanowić

podstawę wpisu nie tylko pod względem formalnoprawnym, ale także pod

względem jej skuteczności materialnej; podkreślano, że sąd musi ocenić, czy

czynność ta uzasadnia powstanie, zmianę lub wygaśnięcie prawa, które ma być

wpisane lub wykreślone z księgi. Stanowisko to jest w pełni aktualne na gruncie art.

6268

§ 2 k.p.c. (zob. orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 25 lutego 1963 r., III CR

177/62, OSNCP 1964, nr 2, poz. 36, z dnia 18 listopada 1971 r., III CRN 338/71,

OSNCP 1972, nr 6, poz. 110, z dnia 21 września 1995 r., II CR 96/95, nie publ.,

z dnia 10 listopada 1995 r., III CZP 158/95, OSNC 1995, nr 5, poz. 47, z dnia

23 stycznia 2003 r., II CKN 1155/00, OSNC 2004, nr 4, poz. 61, z dnia 9 lipca

2004 r., II CK 435/03, nie publ., z dnia 11 czerwca 2008 r., V CSK 17/08, nie publ.,

6

z dnia 30 czerwca 2011 r., III CSK 272/10, OSNC-ZD 2012, nr B, poz. 44, z dnia

20 października 2011 r., III CSK 322/10, nie publ. i z dnia 4 kwietnia 2012 r., I CSK

359/11, OSNC 2012, nr 9, poz. 111).

Kontynuując dotychczasową jednolitą linię orzecznictwa trzeba przyjąć,

że obowiązek badania skuteczności materialnej czynności prawnej Banku S.A.,

mającej stanowić podstawę wnioskowanego wpisu, obejmował także badanie

umocowania osób do dokonania tej czynności w imieniu Banku, jako osoby prawnej

(art. 38 k.c.).

Zarzut naruszenia art. 44 pkt 6 w związku z art. 43 pkt 4 u.k.s.c. przez

przyjęcie, że wniosek o wpis zgody na „bezciężarowe” wyodrębnienie lokali jest

wnioskiem o zmianę treści ograniczonych praw rzeczowych, a nie wnioskiem o inny

wpis w rozumieniu art. 44 pkt 6 u.k.s.c. i w związku z tym podlega opłacie

przewidzianej w art. 43 pkt 4 u.k.s.c., nie może stanowić uzasadnionej podstawy

kasacyjnej z tej już tylko przyczyny, że zaskarżone postanowienie nie zawiera

w tym przedmiocie żadnego rozstrzygnięcia.

Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 382 k.p.c. przez nieuwzględnienie

dowodów z dokumentów, załączonych do apelacji i pisma złożonego w jej

uzupełnieniu, w postaci odpisu z Krajowego Rejestru Sądowego oraz aneksu z dnia

9 lutego 2011 r. do umowy kredytu zawartej w dniu 20 sierpnia 2008 r., trzeba

przypomnieć, że zgodnie z zasadą prawną, uchwałą składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z dnia 16 grudnia 2009 r., III CZP 80/09, sąd rozpoznając wniosek

o wpis w księdze wieczystej związany jest stanem rzeczy istniejącym w chwili

złożenia wniosku. Oznacza to, że wpis może nastąpić jako łączny rezultat złożenia

i zbadania wniosku, dołączonych do wniosku dokumentów i treści księgi

wieczystej. Dokonanie wpisu na podstawie dokumentów niedołączonych do

wniosku stanowi przekroczenie granic kognicji sądu, ponieważ w postępowaniu

wieczystoksięgowym nie stosuje się art. 316 § 1 k.p.c. (zob. OSNC 2010, nr 6,

poz. 84).

Stanowisku temu Sąd Najwyższy dał również wyraz w postanowieniu składu

siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 16 listopada 2011 r., II CSK 538/10 (nie

publ.), w którym podkreślił, że art. 6268

§ 2 k.p.c. stanowi przeszkodę do

7

prowadzenia przez sąd odwoławczy postępowania dowodowego wykraczającego

poza wskazane we wniosku o wpis dokumenty, jeżeli miałyby one stanowić

podstawę uwzględnienia wniosku. Powołany przepis wyznacza bowiem kognicję

sądu zarówno pierwszej, jak i drugiej instancji. W odniesieniu do sądu

odwoławczego oznacza to, że sąd ten bada jedynie, czy w świetle dokumentów

dołączonych do wniosku wpis bądź jego odmowa przez sąd pierwszej instancji była

uzasadniona (zob. też postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 27 kwietnia

2001 r., III CKN 354/00, OSNC 2001, nr 12, poz. 183, z dnia 5 października

2005 r., II CK 781/04, nie publ., z dnia 5 września 2008 r., I CSK 60/08, nie publ.).

W niniejszej sprawie we wniosku o wpis nie wskazano dokumentów

w postaci odpisu z Krajowego Rejestru Sądowego i aneksu do umowy kredytu,

jako mających stanowić podstawę wpisu. W tej sytuacji zarzut naruszenia art. 382

k.p.c. nie może odnieść zamierzonego skutku, ponieważ zasadność wniosku

podlega ocenie jedynie na podstawie dołączonych do niego dokumentów i treści

księgi wieczystej.

Przechodząc do oceny zarzutów wypełniających podstawę kasacyjną

określoną w art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c. trzeba zgodzić się z wywodami skarżącej na

temat wzajemnego stosunku przepisów art. 31 ust. 1 u.k.w.h. i art. 95 Pr. bank.

Według pierwszego z wymienionych przepisów, wpis może być dokonany na

podstawie dokumentu z podpisem notarialnie poświadczonym, jeżeli przepisy

szczególne nie przewidują innej formy dokumentu. Z art. 95 ust. 1 Pr. bank. wynika

natomiast, że księgi rachunkowe banków i sporządzone na ich podstawie wyciągi

oraz inne oświadczenia podpisane przez osoby upoważnione do składania

oświadczeń w zakresie praw i obowiązków majątkowych banków i opatrzone

pieczęcią banku, jak również sporządzone w ten sposób pokwitowania odbioru

należności mają moc prawną dokumentów urzędowych w odniesieniu do praw

i obowiązków wynikających z czynności bankowych oraz ustanowionych na rzecz

banku zabezpieczeń i mogą stanowić podstawę do dokonania wpisów w księgach

wieczystych. Z kolei art. 95 ust. 3 Pr. bank. stanowi, że dokumenty, o których mowa

w ust. 1, są podstawą wpisu hipoteki do księgi wieczystej nieruchomości

stanowiącej własność dłużnika banku lub innej osoby ustanawiającej hipotekę na

rzecz banku w celu zabezpieczenia wierzytelności dłużnika banku. Porównanie

8

regulacji zawartej w przytoczonych przepisach prowadzi do wniosku, że art. 95 Pr.

bank. jest przepisem szczególnym w stosunku do art. 31 ust. 1 u.k.w.h. (zob.

uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 20 czerwca 2007 r., III CZP 50/07, OSNC 2008,

nr 7-8, poz. 83 oraz postanowienie z dnia 23 czerwca 2010 r., II CSK 20/10,

nie publ.).

Konstatacja ta nie oznacza jednak, że w postępowaniu wieczystoksięgowym

sąd nie ma obowiązku badania, czy załączony do wniosku o wpis dokument,

o którym mowa w art. 95 ust. 1 Pr. bank., został podpisany przez osoby

upoważnione do składania oświadczeń w zakresie praw i obowiązków majątkowych

banku. Z treści tego przepisu jednoznacznie wynika, że wymienione w nim

dokumenty mogą stanowić podstawę wpisu w księdze wieczystej o tyle tylko, o ile

zostały podpisane przez osoby upoważnione do składania oświadczeń w zakresie

praw i obowiązków majątkowych banku. Regulacja ta przemawia zatem za

potrzebą załączenia do wniosku o wpis – obok dokumentu mającego stanowić

podstawę wpisu – także dokumentu obejmującego upoważnienie do złożenia

oświadczenia w imieniu banku ( zob. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia

13 kwietnia 2005 r., IV CK 469/04, Biul. SN 2005, nr 9, s. 10 i z dnia 21 lutego

2013 r., IV CSK 385/12, nie publ.). Odmiennej oceny nie uzasadnia pogląd

wyrażony w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 16 września 2009 r., II CSK 201/09

(nie publ.), zgodnie z którym do spełnienia przesłanki z art. 95 ust. 1 Pr. bank.

wystarczy sam podpis odpowiednio upoważnionej osoby, składającej oświadczenie

woli w imieniu banku. W orzeczeniu tym bowiem jest również mowa o tym,

że podpis musi być złożony przez odpowiednio umocowaną osobę, a jedynym

sposobem weryfikacji tego umocowania przez sąd wieczystoksięgowy jest

załączony do wniosku o wpis dokument obejmujący upoważnienie do złożenia

danego oświadczenia w imieniu banku.

Skarżąca nie dołączyła do wniosku o wpis dokumentu obejmującego

wspomniane upoważnienie do złożenia w imieniu banku oświadczenia z dnia

9 lutego 2011 r. przez osoby, które je podpisały, w związku z czym już tylko z tej

przyczyny odmowa dokonania wpisu na podstawie tego oświadczenia była

uzasadniona.

9

Zgodnie z art. 76 ust. 4 u.k.w.h., w razie podziału nieruchomości

polegającego na ustanowieniu odrębnej własności lokalu lub wydzieleniu

z dotychczasowej nieruchomości odrębnej nieruchomości zabudowanej domem

jednorodzinnym, nabywca wydzielonej nieruchomości może żądać podziału

hipoteki proporcjonalnie do wartości nieruchomości powstałych wskutek podziału.

Jeżeli jednak sposób podziału hipoteki został określony w umowie o ustanowienie

hipoteki i ujawniony w księdze wieczystej, podział następuje stosownie do

postanowień umowy. Według § 52 pkt 1 lit. m) rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z dnia 20 sierpnia 2003 r. w sprawie zakładania i prowadzenia

ksiąg wieczystych w systemie informatycznym (Dz. U. Nr 162, poz. 1575 ze zm.),

rubryka 4.4. „treść wpisu” obejmuje w podrubryce 4.4.1.13 „inne informacje”:

informacje o sposobie podziału hipoteki w razie podziału nieruchomości

polegającego na ustanowieniu odrębnej własności lokalu lub wydzieleniu

z dotychczasowej nieruchomości odrębnej nieruchomości zabudowanej domem

jednorodzinnym.

Określenie sposobu podziału hipoteki, o którym mowa w art. 76 ust. 4 zdanie

drugie u.k.w.h., powinno nastąpić w umowie między wierzycielem hipotecznym

a właścicielem nieruchomości. Może być ono zamieszczone w umowie

o ustanowienie hipoteki lub w późniejszej umowie, zmieniającej treść hipoteki

ustanowionej już na rzecz banku. Do ujawnienia w księdze wieczystej zmiany treści

hipoteki zabezpieczającej wierzytelność banku konieczne jest przy tym dołączenie

do wniosku – obok oświadczenia banku spełniającego wymagania określone w art.

95 ust. 1 i 3 u.k.w.h. – także oświadczenia woli właściciela nieruchomości

złożonego w formie pisemnej stosownie do art. 95 ust. 4 Pr. bank. (zob.

postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 23 czerwca 2010 r., II CSK 20/10,

nie publ. i z dnia 21 lutego 2013 r., IV CSK 385/12, nie publ.).

Również z tej przyczyny załączone do wniosku jednostronne oświadczenie

Banku S.A. z dnia 9 lutego 2011 r. nie mogło stanowić podstawy żądanego wpisu.

Poza tym zasadnicze zastrzeżenia budzi treść wspomnianego oświadczenia,

w którym bank zobowiązał się do wyrażenia zgody na bezobciążeniowe

wydzielenie lokali z nieruchomości obciążonych hipoteką kaucyjną łączną pod

10

warunkiem całkowitej zapłaty ceny. Tej treści oświadczenie – niezależnie od innych

już wymienionych przyczyn – nie może być uznane za określenie sposobu podziału

hipoteki, o którym mowa w art. 76 ust. 4 zd. drugie u.k.w.h.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814

k.p.c. oddalił skargę

kasacyjną jako pozbawioną uzasadnionych podstaw.