I AGa 145/23

Sygn. akt I AGa 145/23

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

23 stycznia 2025 r.

Sąd Apelacyjny w Szczecinie I Wydział Cywilny w składzie:

Przewodniczący: SSO del. Robert Bury

Protokolant:sekr. sąd. Mariusz Zając

po rozpoznaniu 15 stycznia 2025 r. w Szczecinie na rozprawie

sprawy z powództwa (...) spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w P.

przeciwko A. G. i M. G.

o zapłatę

na skutek apelacji pozwanych od wyroku Sądu Okręgowego w Szczecinie

z 23 czerwca 2023 r., VIII GC 313/22

1. zmienia zaskarżony wyrok w ten sposób, że:

a. w punkcie I. nadaje jemu treść:

„zasądza solidarnie od pozwanych na rzecz powoda:

i. 1.000.000 zł (jeden milion złotych) z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od 20 lipca 2021 r.,

ii. 2.740 zł (dwa tysiące siedemset czterdzieści złotych) z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od 30 sierpnia 2021 r.,

zastrzegając, że spełnienie świadczenia przez (...) spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością w S., której dług stwierdzono nakazem zapłaty w postępowaniu upominawczym wydanym przez Sąd Okręgowy w Poznaniu 22 października 2021 r., IX GNc 1075/21, zwalnia pozwanych do wysokości spełnionego świadczenia oraz

zastrzegając prawo pozwanych do powołania się w toku egzekucji na ograniczenie odpowiedzialności do nieruchomości objętej księgą wieczystą nr (...) do 1.300.000 zł - wpisanej na rzecz powoda hipoteki umownej

i oddala powództwo w pozostałym zakresie;”;

b. uchyla punkt II.;

c. w punkcie IV. nadaje jemu treść:

„zasądza solidarnie od pozwanych na rzecz powoda 54.390 zł (pięćdziesiąt cztery tysiące trzysta dziewięćdziesiąt złotych) z odsetkami ustawowymi za opóźnienie za czas od dnia uprawomocnienia się orzeczenia tytułem kosztów procesu,

zastrzegając, że spełnienie świadczenia w zakresie kosztów procesu przez (...) spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością w S., o których orzeczono nakazem zapłaty w postępowaniu upominawczym wydanym przez Sąd Okręgowy w Poznaniu 22 października 2021 r., IX GNc 1075/21., zwalnia pozwanych do wysokości spełnionego świadczenia oraz

zastrzegając prawo pozwanych do powołania się w toku egzekucji na ograniczenie odpowiedzialności do nieruchomości objętej księgą wieczystą nr (...) do 1.300.000 zł - wpisanej na rzecz powoda hipoteki umownej;”;

2. oddala apelację w pozostałym zakresie;

3. zasądza od powoda na rzecz pozwanych kwoty po 1.500 zł (jeden tysiąc pięćset złotych) z odsetkami ustawowymi za opóźnienie za czas od dnia uprawomocnienia się orzeczenia tytułem kosztów procesu w postępowaniu apelacyjnym;

4. nakazuje pobrać od powoda na rzecz Skarbu Państwa - Sądu Apelacyjnego w Szczecinie 6.880 zł (sześć tysięcy osiemset osiemdziesiąt złotych) tytułem kosztów sądowych, od których pozwani zostali zwolnieni.

Robert Bury

Sygnatura akt I AGa 145/23

1. Sąd Okręgowy w Szczecinie wyrokiem z 23 czerwca 2023 r. w sprawie z powództwa (...) spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w P. przeciwko A. G. i M. G. (sygn. akt VIII GC 313/22) w punkcie I. zasądził solidarnie od pozwanych na rzecz powoda 1.200.000 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od 26 lutego 2021 r. z zastrzeżeniem pozwanym prawa do powołania się w toku egzekucji na ograniczenie odpowiedzialności do nieruchomości objętej księgą wieczystą nr (...) do sumy wpisanej na rzecz powoda hipoteki umownej w kwocie 1.300.000,00 zł oraz z zastrzeżeniem odpowiedzialności solidarnej z pozwanym (...) sp. z o.o. w S. stwierdzoną w nakazie zapłaty w postępowaniu upominawczym wydanym przez Sąd Okręgowy w Poznaniu w dniu 22 października 2021 r. (sygn. akt IX GNc 1075/21) prawomocnego z dniem 1 grudnia 2021 r., w punkcie II. zasądził solidarnie od pozwanych na rzecz powoda odsetki ustawowe za opóźnienie od 1.200.000 zł od 20.07.2021 r., w punkcie III. oddalił powództwo w pozostałej części, w punkcie IV. zasądził solidarnie od pozwanych na rzecz powoda 67.217 zł tytułem zwrotu kosztów procesu wraz odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od dnia uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty, z zastrzeżeniem odpowiedzialności solidarnej z pozwanym (...) sp. z o.o. w S. stwierdzoną w nakazie zapłaty w postępowaniu upominawczym wydanym przez Sąd Okręgowy w Poznaniu w dniu 22 października 2021 r. (sygn. akt IX GNc 1075/21) prawomocnego z dniem 1 grudnia 2021 r.

2. Powódka dochodziła od pozwanych (...) sp. z o.o. w S., A. G. i M. G. na zasadzie odpowiedzialności in solidum należności wynikających z umowy pożyczki, która nie została spłacona. A. G. oraz M. G. ustanowili hipotekę na nieruchomości stanowiącej ich własność i są dłużnikami rzeczowymi powódki. Powódka wskazała na ograniczenie odpowiedzialności tych pozwanych do nieruchomości położonej w M. przy ul. (...), w gminie D., w powiecie (...), w województwie (...), stanowiącą działkę nr (...), o obszarze 0,1107 ha, zabudowanej budynkiem mieszkalnym o powierzchni całkowitej 482,00 m 2, do sumy wpisanej na rzecz strony powodowej hipoteki umownej w kwocie 1.300.000 zł. Sąd Okręgowy w Poznaniu 22 października 2021 r. wydał nakaz zapłaty w postępowaniu upominawczym (sygn. akt IX GNc 1075/21). Pozwani A. G. oraz M. G. wnieśli sprzeciw od nakazu zapłaty, zaskarżając go w całości i wnosząc o oddalenie powództwa oraz o przekazanie sprawy do Sądu Okręgowego w Szczecinie. Zarzucili naruszenie art. 202 § 2 k.p.c. w zw. z 38 k.p.c. przez uznanie, że Sąd Okręgowy w Poznaniu jest właściwy miejscowo, art. 69 ustawy o księgach wieczystych i hipotece poprzez obciążenie obowiązkiem zapłaty ustawowych odsetek za opóźnienie oraz kosztów procesu bez prawa powoływania się w toku egzekucji na ograniczenia odpowiedzialności do nieruchomości skarżących, a także zarzucili przedwczesność powództwa wyjaśniając, że umowa pożyczki z dnia 22 września 2020 r. nie została pozwanemu A. G. skutecznie wypowiedziana. Na wypadek uwzględnienia powództwa, skarżący wnieśli o dodatkowe ograniczenie odpowiedzialności oraz egzekucji z wymienionej nieruchomości do kwoty faktycznego zadłużenia wobec powoda, nie wyższej niż 1.300.000,00 PLN, tj. kwoty ustanowionej hipoteki. Postanowieniem z 21 marca 2022 r. Sąd Okręgowy w Poznaniu IX Wydział Gospodarczy stwierdził swą niewłaściwość miejscową i sprawę przekazał do rozpoznania Sądowi Okręgowemu w Szczecinie jako Sądowi właściwemu miejscowo i rzeczowo.

3. Sąd Okręgowy ustalił, że powódka 22 września 2020 r. zawarła z pozwaną - (...) sp. z o.o. umowę pożyczki w kwocie 1.000.000 zł, oprocentowanie wynosiło 10% w skali roku z płatnością co kwartał, płatne w terminie do 10. dnia miesiąca następującego po zakończeniu danego kwartału bez odrębnego wezwania do zapłaty, całkowita kwota do spłaty, w której skład wchodziła kwota pożyczki wraz ze wszystkimi opłatami należnymi pożyczkobiorcy, wynosiła na dzień zawarcia umowy 1.200.000 zł. Termin zwrotu ustalono do 30 września 2022 r. Kwota pożyczki została wypłacona. W przypadku braku spłaty w terminie, pożyczkodawca miał prawo wezwać pożyczkobiorcę do zwrotu pożyczki wyznaczając dodatkowy 30-dniowy termin do zapłaty. Opóźnienie w spłacie oprocentowania powyżej 30 dni skutkowało rozwiązaniem umowy pożyczki z jej całkowitą spłatą w ciągu 14 dni. Zabezpieczeniem umowy była hipoteka umowna na nieruchomości położonej przy ul. (...) w M., stanowiącą działkę o numerze (...), zabudowaną budynkiem mieszkalnym (KW nr (...)). Nieruchomość stanowiła własność A. G. oraz M. G.. Pożyczkobiorca oświadczył, że w dziale IV księgi wieczystej prowadzonej dla przedmiotowej nieruchomości, ujawniono hipotekę umowną na kwotę 1.400.000 zł jako zabezpieczenie wierzytelności wynikających z umowy pożyczki inwestycyjnej na kwotę 900.000 zł z dnia 14 czerwca 2018 r. ustanowionej na rzecz wierzyciela hipotecznego G. F.. Nadto, A. G. oraz M. G., działający przez pełnomocnika - K. S., ustanowili hipotekę umowną zwykłą na powyższej nieruchomości do kwoty 1.300.000 zł. Stanowiła ona zabezpieczenie kwoty pożyczki, odsetek, a także kosztów postępowania oraz kosztów zastępstwa procesowego niezbędnych do zaspokojenia się przez pożyczkodawcę z przedmiotu zabezpieczenia. Pozwani A. G. i M. G., reprezentowani przez pełnomocnika K. S., 25 września 2020 r. złożyli oświadczenie w formie aktu notarialnego o ustanowieniu na nieruchomości na rzecz powoda hipoteki umownej do kwoty 1.300.000,00 zł w celu zabezpieczenia kwoty pożyczki, odsetek, a także kosztów postępowania oraz kosztów zastępstwa procesowego niezbędnych do zaspokojenia się przez pożyczkodawcę z przedmiotu zabezpieczenia. K. S. – prezes zarządu (...) sp. z o.o. skierował 2 października 2020 r. do powodowej spółki e-mail, którego załącznikiem były dokumenty świadczące o czynnościach wynikających z § 3 pkt 1 lit. b umowy pożyczki z 22 września 2020 r., a także załączył potwierdzenie wpłaty 50.000,00 zł dokonanej przez powodową spółkę w dniu 23 września 2020 r. Pismem z 10 maja 2021 r. powódka wezwała (...) sp. z o.o. do zapłaty 1.740.000 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie w transakcjach handlowych liczonymi od 26 lutego 2021 r. Na podaną wartość składały się kwoty wynikające z dwóch umów pożyczki zawartych 22 września 2020 r. Jedna umowa opiewała na kwotę 540.000,00 zł, a druga – będąca przedmiotem niniejszej sprawy - 1.200.000,00 zł. Pismem z 1 lipca 2021 r. powódka skierowała wezwanie do zapłaty do pozwanych A. G. oraz M. G., w którym wezwała ich jako dłużników rzeczowych, właścicieli nieruchomości, obciążonej hipoteką umowną, do zapłaty kwoty 1.740.000 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie w transakcjach handlowych liczonymi od 26 lutego 2021 r. do dnia zapłaty.

4. Sąd pierwszej instancji przyjął zasadność powództwa w całości. Oceniając zarzut pozwanych dotyczący przedwczesności powództwa i odnosząc się do § 6 ust. 2 umowy Sąd Okręgowy wskazał, że warunek stanowi dodatkowe zastrzeżenie umowne, wprowadzane na zasadzie swobody umów. Z § 6 ust. 2 wynika, iż w przypadku opóźnienia w spłacie pożyczki następuje skutek w postaci rozwiązania umowy, a także powstaje obowiązek jej całkowitej spłaty udzielonej pożyczki. Dłużnik osobisty nie spełnił świadczenia w zakresie obowiązku uiszczenia odsetek umownych od udzielonej pożyczki, wobec czego oświadczenie zawarte w § 6 ust. 2 przedmiotowej umowy pożyczki, związane z automatycznym wygaśnięciem umowy, jest dopuszczalne. Natomiast konstrukcja §2 ust. 7 opisuje, że całkowita spłata pożyczki wraz ze wszystkimi opłatami wynosi 1.200.000 zł. Przywołana kwota obejmuje określone w umowie oprocentowanie, czyli wynagrodzenie za korzystanie z pożyczonych środków pieniężnych, co jest istotą pożyczki. Nie sposób jest więc uznać za zasadne twierdzeń pozwanych, że dochodzona pozwem kwota jest nienależna. Bezzasadne były też zarzuty dotyczące kwoty tytułem odsetek ustawowych 1.200.000 zł. Zgodnie z dominującym poglądem orzecznictwa, dłużnik odpowiadający rzeczowo, który mimo wezwania nie płaci długu zabezpieczonego hipoteką, popada w opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego.

Wskazując na art. 69 ustawy o księgach wieczystych i hipotece Sąd Okręgowy uznał, że właściciel nieruchomości obciążonej hipoteką odpowiada zatem w stosunku do wierzyciela hipotecznego za świadczenie pieniężne właściwe zabezpieczonej wierzytelności i ze skutkiem prowadzącym do jej umorzenia. Jego pieniężny dług powinien być spełniony nie później niż po wezwaniu go do zapłaty przez wierzyciela. Z tego względu zasądzenie odsetek za opóźnienie w spełnieniu świadczenia nie narusza ograniczenia odpowiedzialności pozwanego do kwoty hipoteki. Nie ma podstaw dla wyłączenia możliwości naliczania odsetek za własne opóźnienie dłużnika hipotecznego.

Sąd pominął na podstawie art. 242 k.p.c. dowód z przesłuchania świadka K. S., gdyż wzywany świadek nie stawił się w oznaczonym terminie na rozprawę. Nadto Sąd nie przychylił się do wniosku dowodowego pozwanych złożonych w sprzeciwie oraz w piśmie z 3 listopada 2022 r., gdyż w ocenie Sądu nieistotne są dalsze zarzuty dotyczące przyczyn obciążenia nieruchomości. Sąd pierwszej instancji uwzględnił powództwo, zasądzając dochodzoną przez powoda kwotę powiększoną o odsetki ustawowe za opóźnienie i oddalając żądanie zasądzenia odsetek za opóźnienie w transakcjach handlowych.

Odpowiedzialność pozwanych została ograniczona do nieruchomości objętej KW nr (...) do sumy wpisanej na rzecz powoda hipoteki umownej w kwocie 1.300.000 zł. Na podstawie art. 366 k.c., orzeczono o odpowiedzialności solidarnej z pozwanym (...) spółką z ograniczoną odpowiedzialnością w S. stwierdzoną w nakazie zapłaty w postępowaniu upominawczym.

5. Wyrok został zaskarżony apelacją przez pozwanych w zakresie rozstrzygnięcia zawartego w punktach I., II. i IV. Skarżący domagali się zmiany zaskarżonego wyroku w punkcie I. przez zasądzenie solidarnie 1.000.000 zł z odsetkami ustawowymi od 30 września 2022 r., z zastrzeżeniem prawa do powołania się w toku egzekucji na ograniczenie odpowiedzialności do nieruchomości objętej KW nr (...) i wpisanej na rzecz powoda hipoteki umownej w kwocie 1.300.000 zł, uchylenia pkt. II wyroku oraz zmiany jego pkt. IV przez dodanie, że pozwanym przysługuje prawo do powołania się w toku egzekucji na ograniczenie odpowiedzialności do nieruchomości objętej KW nr (...) i wpisanej na rzecz powoda hipoteki umownej w kwocie 1.300.000 zł.

Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono naruszenie:

1. art. 228 k.p.c. przez nieuwzględnienie, że każdy wierzyciel ma możliwość, w pierwszej kolejności, zwrócenia się do dłużnika rzeczowego z wezwaniem go do złożenia przez niego oświadczenia o dobrowolnym poddaniu się egzekucji, czego powód nie uczynił, a dopiero po odmowie wierzyciel może wszcząć postępowanie cywilne celem uzyskania tytułu egzekucyjnego przeciwko dłużnikowi rzeczowemu, podczas gdy fakt ten jest powszechnie znany, a w konsekwencji - błędne ustalenie faktyczne, iż jedynym prawnie uzasadnionym działaniem powoda było wytoczenie powództwa przeciwko dłużnikowi rzeczowemu o zapłatę;

2. art. 231 k.p.c. przez dowolną, a nie swobodną ocenę dowodu oraz błędną wykładnię treści umowy pożyczki przez przyjęcie, że należność z umowy pożyczki w momencie rozwiązania umowy wynosiła 1.200.000 zł i taka kwota w momencie rozwiązania umowy była należna powodowi, co nastąpiło po niezapłaceniu przez pożyczkobiorcę odsetek umownych, kiedy to w rzeczywistości kwota ta wynosiła 1.000.000 zł, zatem prawidłowo wydane orzeczenie w pkt I powinno obejmować kwotę 1.000.000 zł wraz z odsetkami od dnia 30 września 2022 roku, z przysługującym pozwanym prawem do powoływania się w toku egzekucji na ograniczenie odpowiedzialności do nieruchomości objętej KW nr (...) i do opisanej na rzecz powoda hipoteki umownej w kwocie 1.300.000 zł;

3. art. 231 k.p.c. przez przyjęcie faktu przedwczesności powództwa za nieustalony, mimo wskazania w umowie, że termin spłaty pożyczki upływał 30 września 2022 roku;

4. art. 233 § 1 i 2 k.p.c. i art. 328 § 2 k.p.c. przez przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów i dokonanie wybiórczej oceny, wbrew zasadom logiki i doświadczenia życiowego, poprzez pominięcie w pkt. II i IV wyroku zastrzeżenia o możliwości powoływania się w toku egzekucji na jej ograniczenie do nieruchomości objętej KW numer (...) i do wpisanej na rzecz powoda hipoteki umownej w kwocie 1.300.000 zł, bez uwzględnienia faktu, że w umowie pożyczki, w treści oświadczenia pełnomocnika pozwanych o ustanowieniu hipoteki, jak i we wpisie hipoteki na rzecz powoda do księgi wieczystej, wskazano, że hipoteka stanowi zabezpieczenie kwoty pożyczki, odsetek, kosztów postępowania oraz kosztów zastępstwa procesowego niezbędnych do zaspokojenia się przez pożyczkodawcę z przedmiotu zabezpieczenia;

5. art. 233 k.p.c. przez brak wszechstronnego rozważenia materiału dowodowego i dokonania jego oceny z pominięciem istotnej części tego materiału wskazującego, że:

a. pełnomocnik powoda wezwał dłużników do zapłaty, zamiast wezwania do złożenia oświadczenia o dobrowolnym poddaniu się egzekucji w formie aktu notarialnego (art. 777 k.p.c.) i bezpodstawne przyjęcie przez Sąd, iż jest to jedyny sposób na uzyskanie tytułu egzekucyjnego,

b. na podstawie treści umowy pożyczki, oświadczenia pełnomocnika pozwanych o ustanowieniu hipoteki i wpisu hipoteki w kwocie 1.300.000 zł do księgi wieczystej nieruchomości pozwanych nie wynika, że ustanowiona hipoteka stanowi zabezpieczenie kwoty pożyczki, odsetek, a także kosztów zastępstwa procesowego, niezbędnych do zaspokojenia się przez pożyczkodawcę z przedmiotu zabezpieczenia,

6. art. 319 k.p.c. w zw. z art. 65 ust. 1 ustawy o księgach wieczystych i hipotece, przez pominięcie ograniczenia odpowiedzialności powodów jako dłużników rzeczowych,

7. art. 327 1 k.p.c. przez sporządzenie przez Sąd uzasadnienia, uniemożliwiającego zapoznanie się z motywami rozstrzygnięcia oraz dokonanego z pominięciem podstawy faktycznej i oceny dowodów;

8. art. 777 §1 pkt 6 k.p.c., przez jego niezastosowanie oraz pominięcie przy rozstrzyganiu sprawy;

9. art. 5 k.c. w zw. z art. 2, art. 64 ust. 1-3 i art. 31 ust. 3 Konstytucji RP przez ich niezastosowanie, co skutkowało nieudzieleniem pozwanym ochrony prawnej,

10. art. 64 ust. 1 Konstytucji RP, art. 319 k.p.c. i art. 65 ust. 1 ustawy o księgach wieczystych i hipotece poprzez umożliwienie powodowi wszczęcia i prowadzenia egzekucji z majątku pozwanych, z którego pozwani nie ponoszą odpowiedzialności,

11. art. 69 ustawy o księgach wieczystych i hipotece w zw. z art. 319 k.p.c. i w zw. z §4 ust. 4 poprzez nieuwzględnienie, że hipoteka na nieruchomości pozwanych miała stanowić zabezpieczenie kwoty pożyczki, odsetek, kosztów postępowania oraz kosztów zastępstwa procesowego niezbędnych do zaspokojenia się przez pożyczkodawcę z przedmiotu zabezpieczenia, co skutkowało brakiem zawarcia w pkt. II i IV wyroku zastrzeżenia, że pozwanym przysługuje prawa do powoływania się w toku egzekucji na ograniczenie odpowiedzialności do nieruchomości objętej obciążoną księgą wieczystą nr (...);

Jednocześnie skarżący na podstawie art. 382 k.p.c. wnieśli o dopuszczenie i przeprowadzenie przed sądem II instancji dowodu z przesłuchania powoda, a także uzupełnienie i powtórzenie postępowania dowodowego przez przeprowadzenie dowodu z przesłuchania pozwanych.

Powódka wniosła o oddalenie apelacji.

Sąd Apelacyjny zważył, co następuje.

1. Postępowanie apelacyjne jest kontynuacją rozpoczętego przed sądem pierwszej instancji. Sąd drugiej instancji orzeka na podstawie materiału zebranego w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji oraz w postępowaniu apelacyjnym (art. 382 k.p.c.), zatem dokonuje własnych ustaleń faktycznych, poprzestaje na materiale zebranym w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji, prowadzi postępowanie dowodowe lub ponawia przeprowadzenie dowodów. Podstawa prawna orzeczenia ustalana jest niezależnie od zarzutów podniesionych w apelacji. Postępowanie apelacyjne ma charakter merytoryczny, a nie tylko kontrolny, ograniczony zarzutami apelacyjnymi. Sąd drugiej instancji związany jest zarzutami dotyczącymi naruszenia prawa procesowego; w granicach zaskarżenia bierze jednak z urzędu pod uwagę nieważność postępowania (uchwała SN (7) z 31.01.2008 r., III CZP 49/07). Sąd Apelacyjny, wskazując podstawę faktyczną rozstrzygnięcia, przyjmuje za własne ustalenia Sądu pierwszej instancji (art. 387 § 2 1 pkt 1 k.p.c.), jednak oceny prawne wymagają zmian.

2. Apelujący odwołał się do szeregu przepisów prawa procesowego i materialnego, które nie legły u podstaw wydania wyroku przez Sąd Okręgowy i również się powinny lub nie mogły być przez ten Sąd stosowane. Forma apelacji uniemożliwia, przy konieczności zachowania logicznego i uporządkowanego wywodu uzasadnienia wyroku sądu, odniesienie się do podniesionych zarzutów w kolejności przedstawionej przez autora. Intencją apelującego jest odwołanie się do błędu prawa materialnego, naruszenia art. 65 k.c., przez błędną jego wykładnię, czego rezultatem była ocena prawna, że pozwani zobowiązani są do zapłaty powodowi kwoty 1.200.000 zł, a nie 1.000.000 zł, naruszenia art. 65 ustawy o księgach wieczystych i hipotece przez przyjęcie, że dłużnik rzeczowy jest zobowiązany do zapłaty odsetek za opóźnienie od własnego długu, który nie jest jednocześnie długiem dłużnika osobistego, oraz naruszenie art. 69 ustawy o księgach wieczystych hipotece w zw. z art. 319 k.p.c. przez brak w odniesieniu do kosztów procesu zastrzeżenia ograniczenia odpowiedzialności dłużnika rzeczowego do nieruchomości i do określonej wysokości. W szczególności zupełnie bezprzedmiotowe są zarzuty naruszenia art. 228, 231 i 328 § 2 k.p.c. oraz szeregu norm konstytucyjnych, które - w okolicznościach rozpoznanej sprawy - są zbędne dla pełnej rekonstrukcji norm prawnych zawartych w kodeksie postępowania cywilnego, kodeksie cywilnym i ustawie o księgach wieczystych i hipotece. Zarzuty apelacyjne są niepotrzebnie multiplikowane, zawierają tę samą treść, lecz odwołują się do innych podstaw prawnych. Apelujący nie jest zobowiązany do wskazania prawidłowych podstaw prawnych formułowanych zarzutów apelacyjnych, wystarczy wskazanie na wadliwość procedowania albo zastosowania prawa materialnego przez Sąd pierwszej instancji, skoro sprawa w postępowaniu apelacyjnym rozpoznawana merytorycznie po raz drugi. Odniesienie się do zarzutów apelacji musi zatem polegać na rozstrzygnięciu kluczowych kwestii wskazywanych przez apelujących, bez zachowania kolejności odniesienia się do podstaw prawnych. W ten sposób uzasadnienie podstawy prawnej rozstrzygnięcia Sądu drugiej instancji nabiera dwojakiej roli, mianowicie właściwej i normatywnie przewidzianej w art. 327 1 § 1 pkt 2 k.p.c., a będącej wyrazem ponownego merytorycznego rozpoznania sprawy w ramach zakreślonych wymogami apelacji pełnej oraz szczególnej, przewidzianej dla uzasadnienia wyroku sądu drugiej instancji w art. 387 § 2 1 pkt 2 k.p.c. Ujmując tę kwestię inaczej, ponowne merytoryczne rozpoznanie sprawy przez Sąd drugiej instancji stanowi jednocześnie uzasadnienie zasadności części zarzutów apelacyjnych i bezprzedmiotowości odniesienia się do pozostałych, wadliwie prawnie argumentowanych. Zasadniczego znaczenia nabierają wypowiedzi Sądu Najwyższego odnoszące się do treści uzasadnienia Sądu, kiedy treść apelacji została nadmiernie rozbudowana; z obowiązku ustanowionego w art. 378 § 1 k.p.c. nie wynika konieczność osobnego omówienia w uzasadnieniu wyroku każdego argumentu podniesionego w apelacji, ale wystarczające jest odniesienie się do nich w sposób wskazujący, że zostały przez sąd drugiej instancji rozważone (wyroki SN z 24.03.2010 r., V CSK 296/09, z 26.04.2012 r., III CSK 300/11, z 4.09.2014 r., II CSK 478/13, 22.08.2018 r., III UK 119/17). Sąd drugiej instancji jest obowiązany zamieścić w uzasadnieniu wyłącznie takie elementy, które ze względu na treść apelacji i zakres rozpoznania są potrzebne do rozstrzygnięcia sprawy, ale nie ma zarazem obowiązku wyrażania szczegółowego stanowiska do wszystkich poglądów prezentowanych przez strony, jeżeli nie mają one istotnego znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy (postanowienie SN z 16.03.2012 r., IV CSK 373/11, wyrok SN z 29.10.1998 r., II UKN 282/98). Uzasadnienie wyroku sporządza się w sposób zwięzły (art. 327 1 § 2 k.p.c.). Jeżeli zarzuty apelacyjne są ponadprzeciętnie rozbudowane, można je rozważać łącznie, chwytając oś problemu, byleby podsumować je stanowczą puentą z wyjaśnieniem, dlaczego tego rodzaju argumentacja nie jest zasadna (postanowienie SN z 17.11.2020 r., I UK 437/19).

3. Zarzut naruszenia art. 327 1 § 1 k.p.c. zasadny jest tylko wówczas, gdy z powodu braku w uzasadnieniu wymaganych wskazaną normą elementów, zaskarżone orzeczenie nie poddaje się kontroli, więc treść uzasadnienia orzeczenia sądu pierwszej instancji uniemożliwia całkowicie odkodowanie toku wywodu, który doprowadził do jego wydania (np.: wyroki SN z 27.03.2008 roku, III CSK 315/07; z 21.02.2008, III CSK 264/07). Uzasadnienie wyroku sądu jest odzwierciedleniem sylogizmu prawniczego, który podczas narady nad wyrokiem umożliwia stosowanie konsekwencji normy prawnej do ustalanych faktów istotnych dla rozstrzygnięcia, a wypełniających jej hipotezę. Apelujący precyzuje, że wadliwość uzasadnienia wyroku Sądu ma polegać na niewskazaniu, z jakich przyczyn Sąd nie zastosował art. 319 k.p.c. w odniesieniu do kosztów procesu. Nie sposób odmówić racji tak sformułowanemu zarzutowi, jednak nie skutkuje to wadliwością tego rodzaju, że nie jest możliwe odkodowanie przyczyn rozstrzygnięcia. Wady uzasadnienia wyroku sądu mogą skutkować jego uchyleniem przez nierozpoznanie istoty sprawy jedynie wyjątkowo, mianowicie, kiedy nie da się odtworzyć rozumowania sądu; to zaś jest jasno wyłożone, choć bez rozważenia wskazanego aspektu.

4. Strona powodowa formułując zarzut naruszenia 228 k.p.c. czyni to bezrefleksyjnie nie odnosząc się do treści normatywnej wskazanego przepisu, która dotyczy podstawy faktycznej orzekania i bezdowodowego ustalania faktów. Intencją pozwanych jest nie tyle odniesienie się do sfery faktycznej orzekania, co wyrażenie tezy o charakterze jurydycznym, opartej na nieuargumentowanym twierdzeniu, że wierzyciel rzeczowy nie może zwrócić się do sądu z żądaniem zasądzenia świadczenia od dłużnika rzeczowego, dlatego że możliwe było złożenie oświadczenia o poddaniu się egzekucji celem zaspokojenia tej wierzytelności, zgodnie z art. 777 § 1 pkt 6 k.p.c.

5. Warunkiem uzyskania pozytywnego orzeczenia sądowego, więc jedną z przesłanek merytorycznych uwzględnienia powództwa oraz przesłanek dopuszczalności powództwa lokujących się w przepisach prawa procesowego, nie jest wcześniejsze zwrócenie się do dłużnika o złożenie oświadczenia o poddaniu się egzekucji. Jest to wniosek o tyle oczywisty, że wynika już z faktu, że przesłanek merytorycznych albo formalnych tego rodzaju nie formułuje żaden z przepisów prawa materialnego ani formalnego. Uwzględnienie stanowiska apelujących oznaczałoby w rzeczywistości pozbawienie strony prawa do sądu. Podnoszona przez powodów kwestia może być jedynie rozważana na płaszczyźnie interesu prawnego w uzyskaniu orzeczenia sądu, które jest uniwersalną przesłanką zasadności powództwa także o zasądzenie albo kosztów procesu w kontekście ich celowości i niezbędności.

6. Prawa do powództwa nie wyłącza istnienie tytułu egzekucyjnego, przykładowo ugody sądowej, ugody zawartej przed mediatorem, aktu notarialnego zawierającego oświadczenia dłużnika o poddaniu się egzekucji, listy wierzytelności sporządzonej w postępowaniu upadłościowym albo restrukturyzacyjnym. Możność nadania klauzuli wykonalności tytułu egzekucyjnego może oznaczać, że powodowi nie przysługuje interes prawny w uzyskaniu orzeczenia sądowego, co będzie skutkowało oddaleniem powództwa. Nawet jeśli istnieje tytuł egzekucyjny, któremu można nadać klauzulę wykonalności, powód zachowuje prawo do sądu z art. 45 Konstytucji RP, a jedynie orzeczenie sądu może się okazać dla niego niekorzystne.

7. Brak wezwania zapłaty albo nieprzeprowadzenie czynności zmierzających do dobrowolnego poddania się egzekucji dłużnika w formie aktu notarialnego może mieć wpływ na rozliczenie kosztów procesu. Jeśli można ustalić, że dłużnik poddałby się egzekucji na podstawie aktu notarialnego na skutek wezwania wierzyciela, można przyjąć, że wszczęcie postępowania sądowego staje się zbędne, co oznacza, że koszty tego procesu nie są celowe i niezbędne do dochodzenia praw, a tylko te podlegają zwrotowi (art. 98 k.p.c.). Sytuacja tego rodzaju nie ma miejsca w rozpoznawanej sprawie z następujących przyczyn. Przed wszczęciem postępowania występowała różnica zdań między stronami procesu co do wysokości należnego roszczenia. Powód domagał się zapłaty 1.200.000 zł, a jak wynika z apelacji, choć już nie z postawy pozwanych w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji, pozwani skłonni byli uznać roszczenie co do kwoty 1.000.000 zł. Do uznania roszczenia w części nie doszło jednak w postępowaniu przed Sądem pierwszej instancji, ponieważ pozwani w sprzeciwie domagali się oddalenia powództwa w całości. Z apelacji pozwanych wynika również, że różnica w ocenie sytuacji prawnej dotyczyła również odsetek ustawowych, daty wymagalności roszczenia w stosunku do dłużników rzeczowych oraz możliwości żądania dwóch roszczeń z tytułu odsetek za opóźnienie, równolegle od dłużnika osobistego i rzeczowego. Wskazane różnice zdań nie wykluczały uzyskania przez powoda tytułu egzekucyjnego w postaci aktu notarialnego w zakresie bezspornym. Jeśli byłoby zatem tak, jak twierdzą pozwani, że uzyskanie tytułu egzekucyjnego przed procesem było możliwe, a wszczęcie postępowania sądowego zbędne, uznaliby częściowo powództwo, nie wnosząc sprzeciwu od nakazu zapłaty w części, którą uznają. Zgodnie z art. 101 k.p.c. pozwanym należałby się zwrot kosztów, mimo uwzględnienia powództwa częściowo prawomocnym nakazem zapłaty w postępowaniu upominawczym, jeśli możliwe byłoby ustalenie, że nie dali powodu do wytoczenia sprawy, to znaczy byli gotowi do poddania się egzekucji na podstawie aktu notarialnego w zakresie uznanego roszczenia. W ten sposób powód mógłby uzyskać zwrot jedynie kosztów celowych niezbędnych do dochodzenia jego praw, zgodnie z art 98 k.p.c.

Ulokowany na niewłaściwej płaszczyźnie zarzut naruszenia art. 228 k.p.c. pozostaje zatem bez wpływu na kwestie merytoryczne albo formalne związane z zasadnością albo dopuszczalnością powództwa oraz w zakresie kosztów procesu przed sądem pierwszej instancji.

8. W rozważanym zakresie apelacja zawiera zarzuty naruszenia szeregu norm prawnych, które nie pozostają w związku z rozstrzygnięciem sądu albo odwołanie się do których jest zupełnie zbędne albo bezpodstawne. Dotyczy to art. 777 pkt 6) k.p.c., którego sąd nie zastosował i zastosować nie mógł z przyczyn oczywistych oraz art. 5 k.c., do którego odwołanie się nie jest poparte żadnym argumentem; nie można ustalić, że żądanie spełnienia świadczenia od pozwanych, jako od dłużników rzeczowych, jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego i nie powinno korzystać z ochrony. Jak się wydaje, argumentem pozwanych jest niezwrócenie się przez powoda o złożenie oświadczenia o poddaniu się egzekucji, co zostało wyżej wyjaśnione i co oczywiście nie pozostaje w sprzeczności z wartościami powszechnie uznanymi w społeczeństwie. Odwołanie się do art. 2, 64 i 31 Konstytucji RP również uczynione jest bezrefleksyjnie; stosowanie Konstytucji przez sądy polega na prokonstytucyjnej wykładni przepisów prawa albo bezpośrednim jej stosowaniu w postaci rekonstrukcji normy prawnej jednak tylko wtedy, kiedy sytuacja prawna unormowana Konstytucją nie znalazła odzwierciedlenia w ustawach zwykłych. Przy wykładni art. 319 k.c. oraz art. 65 i 69 ustawy o księgach wieczystych i hipotece nie jest konieczne sięgnięcie w procesie interpretacji do wartości, których nie uwzględniają zasady prawa cywilnego znajdujące normatywny wyraz we wskazanych ustawach.

9. Podobnie trudno odnaleźć połączenie wskazanego naruszenia art. 231 k.p.c. z treścią uzasadnienia wyroku sądu. Intencją apelujących odwołujących się do domniemania faktycznego w rzeczywistości jest sformułowanie zarzutu naruszenia art. 65 k.c. przez błędną wykładnię umowy, co czyni nieadekwatnym w tej konfiguracji zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. Innymi słowy powodowie kwestionują, że z umowy wynika obowiązek zapłaty kwoty 1.200.000 zł twierdząc, że kwota do zwrotu wskutek rozwiązania umowy pożyczki to 1.000.000 zł. Nie sposób odmówić racji tak sformułowanemu zarzutowi, już po wstępnej lekturze umowy pożyczki z 22 września 2020 roku zawartej między powodem a spółką (...). Sumę pożyczki określono na 1.000.000 zł, oprocentowanie na 10% w skali roku, płatne co kwartał, z tym zastrzeżeniem, że pierwszy kwartał kończy się 31 grudnia 2020 roku, a kolejne kwartały są kwartałami kalendarzowymi. Według § 6 ust. 2 umowy, opóźnienie w spłacie oprocentowania, o którym mowa, powyżej 30 dni skutkuje rozwiązaniem umowy pożyczki z jej całkowitą spłatą w ciągu następnych 14 dni. Stanowiska stron co do rozumienia wskazanych zapisów są różne, co otwiera drogę do kombinowanej metody wykładni, wielokrotnie wyjaśnianej w orzecznictwie Sądu Najwyższego (zob. m.in. uchwała SN z 29 czerwca 1995 r., III CZP 66/95, OSNC 1995, Nr 12, poz. 168 oraz wyroki SN z 8 października 2004 r., V CK 670/03, OSNC 2005, Nr 9, poz. 162; z 29 kwietnia 2009 r., II CSK 614/08, niepubl., i z 15 października 2010 r., V CSK 36/10, niepubl.). Pozwani nie byli stroną umowy pożyczki, jednak w oświadczeniu o ustanowieniu hipoteki odwołują się do tejże umowy. Rozumienie zapisów umowy odnoszących się do wysokości długu musi być zatem również rozważane w kontekście rozumienia jej zapisów przez pozwanych, które odbiega od rozumienia strony powodowej. W pierwszej subiektywny fazie wykładni nie jest zatem możliwe ustalenie sensu oświadczenia woli, ponieważ nie można ustalić rzeczywistego ukonstytuowania się znaczenia między stronami; nie można uznać za wiążący sensu oświadczenia woli, w jakim zrozumiała go zarówno osoba składająca, jak i odbierająca oświadczenie. W fazie obiektywnej wykładni właściwy dla prawa sens oświadczenia woli ustala się na podstawie przypisania normatywnego, czyli tak, jak adresat sens ten rozumiał i rozumieć powinien. Za wiążące uznać trzeba takie rozumienie oświadczenia woli, które jest wynikiem starannych zabiegów interpretacyjnych adresata, w rozważanej sprawie pozwanych. Decydujący jest normatywny punkt widzenia odbiorcy, który z należytą starannością dokonuje wykładni zmierzającej do odtworzenia treści myślowych osoby składającej oświadczenie woli. Przeważa tu ochrona zaufania odbiorcy oświadczenia woli nad wolą, a ściślej nad rozumieniem nadawcy. Wykładnia obiektywna sprzyja zatem pewności stosunków prawnych, a tym samym i pewności obrotu prawnego. Jeżeli chodzi o oświadczenia woli ujęte w formie pisemnej, czyli wyrażone w dokumencie, to sens tych oświadczeń ustala się przyjmując za podstawę wykładni przede wszystkim tekst dokumentu. Pozostaje interpretacja sformułowania „całkowita spłata pożyczki” według kryteriów obiektywnych, czyli jak pożyczkobiorca oraz pozwani powinni to sformułowanie rozumieć działając z należytą starannością. Kwota pożyczki wynosiła 1.000.000 zł, więc całkowita jej spłata musi obejmować tę sumę oraz odsetki umowne naliczone do chwili rozwiązania umowy, a nie do chwili, kiedy pożyczka miała być spłacona. Odsetki umowne określono na 10% w skali roku, do daty zwrotu pożyczki, czyli do 30 września 2022 roku, czyni to 20%, zatem 200.000 zł. Odsetki były płatne do 10. dnia miesiąca następującego po zakończeniu kwartału, jednak do chwili, kiedy strony są związane umową pożyczki. Jeśli umowa pożyczki uległa rozwiązaniu, nota bene zgodnie z twierdzeniami strony pozwanej 11 lutego 2022 roku, to odsetki mogą być liczone jedynie do końca czwartego kwartału 2021 roku. Łączenie ze sformułowaniem „całkowita spłata pożyczki” obowiązku zapłaty sumy udzielonej pożyczki wraz z odsetkami, które miały narosnąć po jej rozwiązaniu, jest błędnym zabiegiem interpretacyjnym strony powodowej. Pożyczkobiorca oraz strona pozwana powinni umowę rozumieć w ten sposób, że do zwrotu, w razie rozwiązania umowy, pozostaje kwota udzielonej pożyczki z odsetkami narosły mi do chwili rozwiązania. W konsekwencji oznacza to, że pozwani pozostają dłużnikami rzeczowymi powoda w zakresie kwoty 1.000.000 zł oraz odsetek umownych w wysokości 2.739,73 zł (umowa pożyczki zawarta 22 września 2020 roku, do końca czwartego kwartału 2020 roku, pozostaje 100 dni, odsetki umowne liczone w skali roku przysługują w wysokości (100/365)*0,1*1.000.000=2739,73 zł). Ustalenie to jest wynikiem ponownego merytorycznego rozpoznania sprawy, a nie ustalenia zasadności naruszenia art. 231 k.p.c., którego związek z rozważaną kwestią nie istnieje.

10. Hipoteka jest prawem akcesoryjnym wobec wierzytelności, którą zabezpiecza z uwagi na podmiotowe, czasowe i treściowe powiązanie z zabezpieczoną wierzytelnością (postanowienie SN z 31.05.2019 r., IV CSK 153/18). Istnieje ścisły związek między wierzytelnością a hipoteką, wierzytelność jako prawo główne rozstrzyga o prawie zależnym, czyli o hipotece; chodzi o powstanie, zakres, treść, wykonywanie i realizację hipoteki. Wygaśnięcie wierzytelności powoduje co do zasady wygaśnięcie hipoteki, a zakres uprawnień wierzyciela decyduje o zakresie obowiązku dłużnika rzeczowego wynikającego z hipoteki. Zasada akcesoryjności hipoteki nie została wprost wyrażona w ustawie o księgach wieczystych i hipotece, jednak w doktrynie wskazuje się, że przejawem akcesoryjności hipoteki jest art. 65 ust. 1 ustawy o księgach wieczystych i hipotece, z którego wynika, że hipoteka powstaje tylko wtedy, gdy istnieje wierzytelność, która ma być zabezpieczona. Wskazuje się również na art. 73, art. 79 ust. 1, art. 94 ustawy o księgach wieczystych i hipotece, który stanowi, że wygaśnięcie wierzytelności zabezpieczonej hipoteką pociąga za sobą wygaśnięcie hipoteki, chyba że z danego stosunku prawnego mogą powstać w przyszłości kolejne wierzytelności podlegające zabezpieczeniu. Z zasady akcesoryjności hipoteki wynika zatem, że zaspokojenie wierzyciela osobistego wraz z odsetkami i kosztami procesu powoduje wygaśnięcie hipoteki. Źródłem odpowiedzialności dłużników rzeczowych, pozwanych w rozpoznawanej sprawie, jest istnienie hipoteki; skoro wygaśnięcie wierzytelności powoduje wygaśniecie hipoteki, to nie może istnieć inny dług pozwanych, ponad ten, które wynika z treści hipoteki. Innymi słowy, dłużnik rzeczowy nie może odpowiadać za jakiś inny dług albo w większym zakresie, niż dług dłużnika osobistego, zatem odpowiedzialność dłużnika osobistego kształtuje dług dłużnika rzeczowego, treść wierzytelności kształtuje treść hipoteki w konsekwencji dług dłużnika rzeczowego. W rozpoznawanej sprawie, jeśli doszłoby do zapłacenia przez dłużnika osobistego długu w zakresie należności głównej odsetek i kosztów procesu, zatem do wygaśnięcia wierzytelności, to powinno to skutkować wygaśnięciem hipoteki, a zatem wygaśnięciem długu dłużników rzeczowych. Nie do pogodzenia z tym stanowiskiem jest przyjęcie, że pozwani pozostają w opóźnieniu z zapłatą długu, mimo wygaśnięcia wierzytelności zabezpieczonej hipoteką.

11. Powód oraz Sądy Okręgowe orzekające w sprawie przyjęły, że obok długu dłużnika osobistego istnieje inny dług, który nie wynika z treści wierzytelności, a za który osobiście odpowiadają pozwani, jest to dług wynikający z stanu opóźnienia wywołanego niespełnieniem przez nich świadczenia. Dłużników rzeczowych oraz wierzyciela nie łączy stosunek zobowiązaniowy, nie mogą więc pozostawać w opóźnieniu w spełnieniu świadczenia, przecież nieprzewidzianego treścią zobowiązania. Źródeł opóźnienia w spełnieniu świadczenia można zatem doszukiwać się jedynie w stosunku prawnorzeczowym, więc hipotece, a jak wyżej wskazano, istnieniu długu dłużników rzeczowych innego, niż określonego treścią wierzytelności, sprzeciwia się zasada akcesoryjności hipoteki. Konsekwencją stanowiska Sądów Okręgowych jest utrzymanie się długu dłużników rzeczowych, mimo wygaśnięcia hipoteki i prowadzi do sytuacji, w której wierzyciel, wskutek zabezpieczenia wierzytelności, uzyskuje świadczenie w większym rozmiarze, niż w wyniku spełnienia świadczenia przez dłużnika osobistego. Zabezpieczenie wierzytelności zamiast prowadzić do ułatwienia wierzycielowi uzyskania zaspokojenia, prowadzi do jego wzbogacenia. Taka interpretacja jest nie do przyjęcia bez konieczności odwołania się do wartości konstytucyjnych, a wystarczające jest odwołanie do wartości, które przyświecają zasadom prawa cywilnego, w tym zasadzie realnego wykonania zobowiązania (art. 354 § 1 k.c. - dłużnik powinien wykonać zobowiązanie zgodnie z jego treścią, a wierzyciel nie może żądać więcej, niż to co wynika z treści stosunku zobowiązaniowego).

12. W uchwale Sądu Najwyższego z 18 stycznia 2019 r., III CZP 66/18, przyjęto, że dłużnik odpowiadający rzeczowo, który mimo wezwania nie płaci długu zabezpieczonego hipoteką, popada w opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego, odwołując się do ustalonego już orzecznictwa Sądu Najwyższego, zgodnie z którym dług pieniężny dłużnika rzeczowego powinien być spełniony nie później niż po wezwaniu go do zapłaty przez wierzyciela (tak też Sąd Najwyższy w wyrokach z dnia 26 marca 1971 r., III CRN 553/70, OSNC 1971, Nr 10, poz. 185, z dnia 6 marca 1997 r., I CKU 78/96, nieopubl., z dnia 24 listopada 1998 r., I CKN 864/98, OSNC 1999, Nr 6, poz. 111, a dnia 10 września 1999 r., III CKN 331/98, OSNC 2000, Nr 3, poz. 57, z dnia 16 lipca 2003 r., V CK 19/02, nieopubl., z dnia 25 sierpnia 2004 r., IV CK 606/03, nieopubl., z dnia 24 kwietnia 2014 r., III CSK 178/13, nieopubl., z dnia 21 lutego 2013 r., I CSK 384/12, nieopubl., z dnia 10 stycznia 2017 r., V CSK 233/16, nieopubl., z dnia 18 maja 2017 r., III CSK 215/16, nieopubl.). Chodzi jednak o to, że celem uzyskania zaspokojenia od dłużnika rzeczowego konieczne jest uzyskanie tytułu egzekucyjnego, zatem Sąd Najwyższy opowiedział się za koncepcją obligacji realnej. Przyjęto także, że dłużnik rzeczowy popada we własne opóźnienie, co jest poglądem wywołującym kontrowersje (por. T. Czech [w:] Księgi wieczyste i hipoteka. Komentarz. Tom II. Hipoteka, wyd. II, LEX/el. 2024, art. 75, teza 40). Z cytowanego wyroku nie wynika natomiast, że wierzyciel może uzyskać to samo świadczenie od dłużnika osobistego i od dłużnika rzeczowego w zakresie odsetek ustawowych za opóźnienie. Każdy z dłużników popada we własne opóźnienie, jednak świadczenie z tytułu odsetek ustawowych za czas, w którym obaj dłużnicy pozostają w opóźnieniu może być tylko jedno. Wynika to z omówionej wyżej zasady akcesoryjności hipoteki.

13. W rozpoznanej sprawie powód domagał się odsetek za opóźnienie od dłużnika osobistego i dłużników rzeczowych od 26 lutego 2021 roku i równolegle od tej samej kwoty od dłużników rzeczowych od 20 lipca 2021 roku. Począwszy od tej ostatniej daty uwzględnienie powództwa oznacza, że wierzyciel uzyskuje więcej, niż wynika ze stosunku zobowiązaniowego. Żądanie powództwa jest sformułowane w ten sposób, że powód żąda od dłużników rzeczowych zapłaty należności głównej z odsetkami za opóźnienie; pozwani wskutek doręczenia wezwania do zapłaty pozostają w opóźnieniu od 20 lipca 2021 roku; pozostają również w opóźnieniu zapłaty odsetek umownych od kwoty pożyczki, jednak te mogą być dochodzone wyłącznie od dnia wytoczenia powództwa o nie (art. 482 k.c.), czyli od 30 sierpnia 2021 roku (data nadania pozwu, karta 106). Orzekając w przedmiocie odsetek za opóźnienie od dłużników rzeczowych Sąd Apelacyjny odwołał się do poglądu wyrażonego przez Sąd Najwyższy w cytowanej uchwale z dnia 18 stycznia 2019 r., III CZP 66/18, mimo wątpliwości podnoszonych w doktrynie co do zasadności tego poglądu, a wyrażających się konkluzją, że dłużnik rzeczowy odpowiada za opóźnienie tak jak dłużnik osobisty. Żaden z wyroków sądów apelacyjnych ani Sądu Najwyższego wskazywanych przez powoda nie wskazuje na możliwość żądania przez wierzyciela odsetek za opóźnienie od dłużnika rzeczowego i jednocześnie za ten sam okres od dłużnika osobistego.

14. Odpowiedzialnością in solidum jest odpowiedzialność za dług zabezpieczony hipotecznie spoczywająca na dłużniku osobistym i dłużniku rzeczowym (por. np.: wyrok SN z 27 kwietnia 2016 r., II CSK 361/15). Dłużnik rzeczowy odpowiada in solidum z dłużnikiem osobistym, w zakresie wynikającym z ustanowionej hipoteki (postanowienie SN z 10 lipca 2015 r. IV CZ 53/15). Odpowiedzialność dłużnika osobistego i wynikająca z hipoteki odpowiedzialność rzeczowa oparte są na odrębnych podstawach i stosunkach prawnych, przy czym w przypadku odpowiedzialności różnych osób, jest to odpowiedzialność in solidum (wyrok SN z 18.10.2019 r., II CSK 803/18, OSNC-ZD 2020/B, poz. 36).

15. Powyższe uzasadnia rozstrzygnięcie Sądu Apelacyjnego zmieniające wyrok Sądu Okręgowego przez zasądzenie kwoty 1.000.000 zł, czyli sumy pożyczki z odsetkami umownymi narosłymi do dnia wskazanego w umowie, lecz nie dalej niż do chwili rozwiązania umowy pożyczki, jednocześnie zastrzegające odpowiedzialność in solidum dłużnika osobistego i rzeczowego oraz zawierające zastrzeżenie, o jakim mowa w art. 319 k.p.c. - odpowiedzialność dłużnika rzeczowego jest ograniczona do wskazanej nieruchomości oraz do wysokości 1.300.000 zł. Takie sformułowanie orzeczenia wraz z uchyleniem punktu II. wyroku Sądu Okręgowego, w którym zasądzono „dodatkowe” odsetki od dłużników rzeczowych powoduje, że wierzyciel uzyska świadczenie, które wynika z treści stosunku zobowiązaniowego i nic ponad to. Apelacja została oddalona na podstawie art. 385 k.p.c. jedynie w części, w której powodowie domagali się oddalenia powództwa ponad 1.000.000 zł, pomijając obowiązek zapłaty odsetek umownych za czwarty kwartał 2021 r.

16. Według art. 69 ustawy o księgach wieczystych i hipotece, hipoteka zabezpiecza także mieszczące się w sumie hipoteki roszczenia o odsetki oraz o przyznane koszty postępowania, jak również inne roszczenia o świadczenia uboczne, jeżeli zostały wymienione w dokumencie stanowiącym podstawę wpisu hipoteki do księgi wieczystej. W orzecznictwie sądów apelacyjnych dominuje zapatrywanie, że w sentencji wyroku klauzulą odpowiedzialności z art. 319 k.p.c. nie obejmuje się kosztów procesów zasądzonych od dłużników rzeczowych. Wymienia się dwa argumenty za poparciem tego stanowiska, mianowicie że wymieniony przepis dotyczy jedynie roszczenia materialnoprawnego, a zobowiązanie do zapłaty kosztów procesu ma charakter wtórny, jest wynikiem dochodzenia roszczeń. Drugi z argumentów opiera się na założeniu, że stronie wygrywającej należą się koszty procesu i możliwość ich zaspokojenia nie może być ograniczona ani wysokością, ani majątkiem, z którego można prowadzić egzekucję. Żadnego z tych argumentów w rozpoznawanej sprawie nie uznano za uzasadniony. Pierwszy nie jest słuszny z uwagi na objęcie ograniczeniem odpowiedzialności dłużnika rzeczowego również obowiązkiem zapłaty kosztów postępowania, jeżeli zostały wymienione w dokumencie stanowiącym podstawę wpisu hipoteki do księgi wieczystej (co miało miejsce w rozpoznanej sprawie), przy czym przepis art. 69 ustawy o księgach wieczystych i hipotece nie różnicuje kosztów dochodzenia wierzytelności zabezpieczonej hipoteką w zależności od tego, czy wynikają one z procesu przeciwko dłużnikowi osobistemu czy rzeczowemu. Koniecznym wnioskiem jest stwierdzenie, że hipoteka zabezpiecza również koszty procesu zasądzone od dłużnika rzeczowego. Stanowisko przeciwne pozbawiałoby znaczenia normatywnego przepis art. 69 ustawy o księgach wieczystych i hipotece, z którego wynika, że hipoteka zabezpiecza przyznane koszty postępowania, a co ma bezpośrednie przełożenie na zastosowanie art. 319 k.p.c.

17. W odniesieniu do drugiego argumentu – istota ograniczenia odpowiedzialności pro viribus patrimoni sprowadza się do ograniczenia możliwości zaspokojenia wierzyciela do określonej sumy, co nie oznacza, że wygrywającemu sprawę nie przysługuje zwrot kosztów procesu w pełnej wysokości; a jedynie możliwość ich egzekucji jest ograniczona do wysokości hipoteki, co w pełni odpowiada istocie odpowiedzialności rzeczowej. Kontynuowanie praktyki niezastrzegania możliwości powołania się przez dłużnika na ograniczenie odpowiedzialności z art. 319 k.p.c. w odniesieniu do kosztów procesu rodzi dwojakiego rodzaju konsekwencje; umożliwia wierzycielowi egzekwowanie kosztów procesu z całego majątku dłużnika hipotecznego i pozwala na zaspokojenie tych kosztów ponad sumą hipoteki, co jak wskazano pozostaje to w sprzeczności z istotą odpowiedzialności rzeczowej. W doktrynie wyrażane są poglądy opowiadające się za nieprawidłowością wskazanej praktyki (por. T. Czech [w:] Księgi wieczyste i hipoteka. Komentarz. Tom II. Hipoteka, wyd. II, LEX/el. 2024, art. 75. Teza 93 i 94).

18. Wnioski dowodowe zgłoszone przez stronę powodową w postępowaniu przed Sądem drugiej instancji nie miały znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy i podlegały pominięciu na podstawie art. 235 1 pkt 2 i 5 k.p.c. Możliwość złożenia oświadczenia o poddaniu się egzekucji nie pozbawia powoda interesu prawnego w wytoczeniu powództwa, nie ma zatem znaczenia dla oceny jego zasadności; również nie znajduje się wśród przesłanek procesu cywilnego warunkujących dopuszczalność i ważność procesu. W odniesieniu do kosztów procesu okoliczność ta również nie ma znaczenia, ponieważ pozwani mogli uznać powództwo w części przy wnoszeniu sprzeciwu spod nakazu zapłaty w postępowaniu upominawczym, czyli zaskarżyć go jedynie w części. Badania tej kwestii jest zbędne, a ponadto były znane i podnoszone w postępowaniu przed Sądem pierwszej instancji, nie ustanowiły zatem nowości w rozumieniu art. 381 k.p.c.; niemniej rozstrzygnięcie o nowościach powinno być poprzedzone rozstrzygnięciem o zdatności dowodów dla rozstrzygnięcia sprawy.

19. Zmiana wyroku Sądu pierwszej instancji skutkuje zmianą w przedmiocie rozstrzygnięcia o kosztach procesu. Koszty strony powodowej to opłata od pozwu w wysokości 60.000 zł oraz wynagrodzenie pełnomocnika ustalone przez Sąd Okręgowy na poziomie 7.217 zł, sprzecznie z § 2 pkt 7 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie. Powód nie złożył jednak zażalenia na postanowienie w przedmiocie kosztów procesu, Sąd drugiej instancji nie mógł zmienić postanowienia w tym przedmiocie. Koszty pozwanych to wynagrodzenie pełnomocnika umocowanego do reprezentacji przed sądem pierwszej instancji wysokości 10.800 zł ustalone na podstawie § 2 pkt 7 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych wraz z opłatą od pełnomocnictwa. Powód wygrał sprawę w 83,56%, co znaczy obowiązek zwrotu przez pozwanych kosztów procesu w wysokości 54.390 zł.

20. Powodowie wygrali postępowanie przed Sądem drugiej instancji niemal w całości, co zgodnie z art. 100 k.p.c. i 98 k.p.c. oznacza obowiązek pozwanego zwrotu powodom całości kosztów procesu, uiszczonej opłaty od pozwu w wysokości 3.000 zł. Koszty procesu należne współuczestnikom materialnym, w tym także pozostającym w związku małżeńskim, w którym obowiązuje ustrój wspólności majątkowej, podlegają zasądzeniu na ich rzecz w częściach równych (por. uchwała SN z 16.11.2023 r., III CZP 54/23). Pozwany zobowiązany jest do zwrotu skarbowi państwa uiszczonych kosztów sądowych, od których pozwani byli zwolnieni, stosownie do artykułu 113 ust. 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.

Robert Bury