I ACa 496/23

Sygn. akt I ACa 496/23

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 27 lutego 2025 r.

Sąd Apelacyjny w Szczecinie I Wydział Cywilny

w składzie następującym:

Przewodniczący:

SSA Artur Kowalewski

Protokolant:

sekr. sądowy Jagoda Zajkowska

po rozpoznaniu w dniu 30 stycznia 2025 r., na rozprawie, w Szczecinie

sprawy z powództwa A. G. (1) i A. G. (2)

przeciwko Skarbowi Państwa – Generalnemu Dyrektorowi Dróg Krajowych i Autostrad

o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli

na skutek apelacji pozwanego od wyroku Sądu Okręgowego w Koszalinie z dnia 30 stycznia 2023 r., sygn. akt I C 320/18

I. zmienia zaskarżony wyrok w ten sposób, że:

1. oddala powództwo w zakresie roszczenia głównego o zobowiązanie pozwanego do złożenia oświadczenia woli;

2. zasądza od powodów A. G. (1) i A. G. (2) rzecz Skarbu Państwa – Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej kwotę 5.400 (pięć tysięcy czterysta) zł tytułem kosztów procesu;

II. zasądza od powodów A. G. (1) i A. G. (2) rzecz Skarbu Państwa – Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej kwotę 4.050 (cztery tysiące pięćdziesiąt) zł tytułem kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym.

Artur Kowalewski

Sygn. akt I ACa 496/23

Wyrokiem z 30 stycznia 2023 r. Sąd Okręgowy w Koszalinie w sprawie z powództwa A. G. (1) i A. G. (2) przeciwko Skarbowi Państwa – Generalnemu Dyrektorowi Dróg Krajowych i Autostrad w pkt. I zobowiązał pozwanego do złożenia oświadczenia woli następującej treści: „A. G. (1) (PESEL nr (...)) oraz A. G. (2) (PESEL nr (...)), zamieszkali w P. ((...)), przy ul. (...), sprzedają Skarbowi Państwa - Generalnemu Dyrektorowi Dróg Krajowych i Autostrad nieruchomość stanowiącą działki: a) nr (...) z obrębu ewidencyjnego (...) S. o powierzchni 685 m2; b) nr (...) z obrębu ewidencyjnego (...) S. o powierzchni 750 m2 o łącznej powierzchni 1435m2, położoną w S., gm. B., powiat (...), dla której Sąd Rejonowy w Koszalinie VI Wydział Ksiąg Wieczystych prowadzi księgę wieczystą nr (...) za cenę 93.725,00 zł, a Generalny Dyrektor Dróg Krajowych i Autostrad, w imieniu Skarbu Państwa, w/w nieruchomość za wskazaną cenę kupuje”; w pkt. II zasądził od pozwanego na rzecz powodów 13.104 zł tytułem zwrotu kosztów procesu, w tym 5.400 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego.

Podstawę tego rozstrzygnięcia stanowiły następujące ustalenia faktyczne i ich ocena prawna.

W 2006 r. powodowie A. G. (1) i A. G. (2) zakupili działkę rolną o nr (...) o pow. 0,1546 ha, położoną w miejscowości S., dla której Sąd Rejonowy w Koszalinie prowadzi księgę wieczystą o nr (...). Nabyli ją w celach inwestycyjnych. Zamierzali najpierw wybudować na niej budynki mieszkalne dwulokalowe z wbudowanymi garażami, a następnie je sprzedać. Już w 2008 r. uzyskali pozytywną decyzję o warunkach jej zabudowy.

Nieruchomość ta, stanowiąca działkę gruntu nr (...) była przedmiotem podziału fizycznego. W jego wyniku powstały nowe działki: o nr (...) i (...). W 2013 r. powodowie uzyskali pozytywne decyzje o warunkach ich zabudowy, na każdej z nich budynku mieszkalnego jednorodzinnego z garażem wraz z przyłączami.

Działki nr (...) uległy dalszemu podziałowi fizycznemu. Działka nr (...) na działki o nr (...) oraz działka nr (...) na działki o nr (...).

Decyzją Wojewody (...) z dnia 6 marca 2017 r. o nr (...) działka gruntu o nr (...) o pow. 0,0773 ha i o nr (...) o pow. 0,0773 stały się własnością Skarbu Państwa i z tytułu wywłaszczenia powodowie otrzymali odszkodowanie w wysokości 7.784 zł. Powodowie zaskarżyli tę decyzję co do wysokości ustalonego świadczenia. Działki nr (...) pozostały własnością powodów. Wszystkie powstałe w wyniku podziału działki objęte są jedną księgą wieczystą.

Wywłaszczenie powodów z ww. działek gruntu nastąpiło dla potrzeb inwestycji budowy obwodnicy K. i S., drogi (...) – drogi ekspresowej i krajowej.

Wnioskiem z dnia 21 marca 2018 r. powodowie domagali się nabycia na rzecz Skarbu Państwa całej nieruchomości, o powierzchni 0,1546 ha w obrębie S.. Wskazali, że nieruchomość te nabyli na cele inwestycyjne, które nie mogą zostać zrealizowane i osiągnięte zgodnie z ich zamierzeniami. Wskutek realizacji trasy (...) w jej obrębie nastąpił, ich zdaniem, spadek jej wartości, także wynikający ze wzrostu natężenia hałasów, drgań, zapylenia, które będą generowane.

Pozwany pismem z dnia 17 kwietnia 2018 r. odmówił uznania ich roszczenia, stwierdzając brak podstaw do wykupu działek o nr (...), albowiem przesłanką uzasadniającą wykup jest brak możliwości kontynuowania przez dotychczasowego właściciela faktycznej działalności na gruncie, spowodowanej podziałem i wywłaszczeniem części nieruchomości pod inwestycję drogową. Na działkach tych nie były prowadzone inwestycje budowalne, stanowiąc nieużytkowany, porośnięty trawami i samosiejkami grunt.

Wartość rynkowa działek ewidencyjnych o nr (...), jako prawa własności według stanu sprzed wydania decyzji z dnia 6 marca 2017 r. wynosi 119.249 zł, zaś aktualnie 52.076 zł.

W wyniku decyzji z dnia 6 marca 2017 r. działki te utraciły charakter inwestycyjny. Obecnie są terenem, na którym nie ma możliwości realizacji zabudowy o parametrach wskazanych w wydanych w stosunku do nich decyzjach o warunkach zabudowy, ani w ogóle możliwości realizacji zabudowy mieszkaniowej jednorodzinnej z garażem. Brak jest możliwości prawidłowego wykorzystania ich pod zabudowę mieszkaniową oraz jako lokaty kapitału.

Od pasa jezdni oddzielone zostały wywłaszczonymi działkami nr (...) o łącznej pow. 0,0111 ha, które stanowią teren drogi ekspresowej (...).

Zgodnie z art. 43 ust. 1-3 ustawy z dnia 21 marca 1985 r. o drogach publicznych, obiekty budowlane przy drogach ekspresowych powinny być usytuowane w odległości od zewnętrznej krawędzi jezdni o co najmniej 20 m. Zachowanie tej odległości powoduje brak realizacji zabudowy mieszkaniowej jednorodzinnej na działkach powodów o nr (...) i (...).

Realizacja inwestycji (...) nie została zakończona. W dniu 10 października 2019 r. oddano główny ciąg komunikacyjny, nadal prowadzone są prace związane z drogami dojazdowymi. Planowany termin zakończenia budowy drogi planowano na kwiecień 2020 r.

W tak ukształtowanym stanie faktycznym Sąd Okręgowy uznał, że powództwo główne zasługiwało na uwzględnienie w całości.

Jak wskazał Sąd I instancji, stan faktyczny sprawy był w zasadzie bezsporny co do okoliczności nabycia przez powodów działki gruntu nr (...), jej podziału fizycznego i ich wywłaszczenia z działek gruntu nr (...) za odszkodowaniem. Znalazło to potwierdzenie w niekwestionowanej przez żądną ze stron i nie budzącej wątpliwości Sądu dokumentacji przedłożonej do akt sprawy oraz wiarygodnych, aczkolwiek nie mających większego znaczenia dla rozstrzygnięcia zeznaniach świadka J. T.. Oddanie bowiem w październiku 2019 r. głównego ciągu komunikacyjnego drogi (...) i dalsze prowadzenie prac związanych z tą inwestycją jest faktem powszechnie znanym i nie mającym bezpośredniego przełożenia na roszczenie, z którym wystąpili powodowie, domagający się przeniesienia własności na rzecz Skarbu Państwa powstałych w wyniku podziału dokonanego decyzją wywłaszczeniową ich nieruchomości – działek gruntu nr (...), położonych w obrębie S., jako niespełniających odtąd możliwości ich dotychczasowego wykorzystania, celu inwestycyjnego, dla którego zostały one przez nich zakupione. W tym zakresie ustalenia faktyczne oparto o dopuszczone w sprawie opinie biegłej sądowej (głównej i uzupełniających) z zakresu wyceny nieruchomości, które w ocenie Sądu w sposób jednoznaczny i kategoryczny pozwoliły dokonanie oceny skutków decyzji wyłączeniowej na pozostałe we własności powodów nieruchomości, a przez to i warunków, jakie winny zostać spełnione celem ich skutecznego wykupu.

W ocenie Sądu Okręgowego, opinia biegłej wraz z opinią uzupełniającą wykonane zostały zgodnie ze zleceniami sądu, były wyczerpujące i fachowe, odpowiadały na wszystkie zgłoszone przez strony pytania. Wnioski, wyciągnięte przez biegłą są logiczne i przekonujące, a sama opinia obszerna i szczegółowa. Biegła wskazała wyczerpująco na czym oparła się wydając opinie, z jakich korzystała źródeł i jaką posłużyła się metodologią. W sposób zrozumiały przedstawiła wnioski opinii oraz w jaki sposób do nich doszła, a przy tym rzeczowo i przekonująco odniosła się do wszystkich zarzutów zgłoszonych przez strony, wyczerpująco je wyjaśniając, wbrew twierdzeniom strony pozwanej, dlatego nie można ich uznać za zasadne.

Wobec powyższego, na podstawie art. 235 2§ 5 k.p.c. Sąd Okręgowy pominął wniosek strony pozwanej o powołanie innego biegłego (k. 800), uznając go jako zmierzający do przedłużenia postępowania i wynikający wyłącznie z niezadowolenia strony.

Sąd Okręgowy podniósł, że bezspornie w wyniku decyzji Wojewody (...) z dnia 6 marca 2017 r. o nr (...), wydanej w związku z prowadzoną inwestycją budowy drogi (...), nastąpił podział fizyczny nieruchomości gruntowej powodów, objętej księgą wieczystą o nr (...), w wyniku czego zostali oni wywłaszczeniu z działek gruntu (...) i (...), zaś na działkach, do których przysługuje im prawo własności o nr (...) i (...) ustanowiono ograniczenia w ich korzystaniu. Nie kwestionowanym było również, że na etapie przedprocesowym w trybie art. 13 ust. 3 ustawy z dnia 10 kwietnia 2003 r. o szczególnych zasadach przygotowania i realizacji inwestycji w zakresie dróg publicznych, powodowie domagali się nabycia tych działek - nr (...) i (...), przez Skarb Państwa twierdząc, że utraciły możliwość wykorzystywania ich na dotychczasowe cele, a pozwany nie uznał ich wniosku.

Sąd I instancji wyjaśnił, że przepis art. 13 ust. 3 ustawy ustanawia dwie kumulatywne przesłanki uprawniające właściciela nieruchomości do wystąpienia z żądaniem nabycia pozostałej części nieruchomości, którego odpowiednikiem jest obowiązek nabycia przez Skarb Państwa lub jednostkę samorządu terytorialnego. Po stronie uprawnionego istnieje obowiązek wykazania pozbawienia własności części nieruchomości (poprzez kupno lub wywłaszczenie) oraz ograniczenia faktycznej możliwości wykonywania uprawnień właściciela, co wyrażać się powinno w nieprzydatności pozostałej części do dalszego jej wykorzystywania, zgodnie z dotychczasowymi celami. Uregulowanie art. 13 ust. 3 ustawy ma przy tym na celu ograniczenie negatywnych skutków wywłaszczenia.

Zdaniem Sądu Okręgowego, w niniejszej sprawie bezsporny był fakt częściowego wywłaszczenia nieruchomości powodów. Analizy wymagała jednak kwestia wystąpienia drugiej przesłanki omawianego roszczenia, a więc wykazania i uzasadnienia przez właścicieli wywłaszczonego gruntu, że pozostała część nieruchomości obiektywnie nie nadaje się do prawidłowego wykorzystania na dotychczasowe cele. Ciężar dowodu spoczywa w tym przypadku na właścicielu lub użytkowniku wieczystym nieruchomości - zgodnie z art. 6 k.c.

Powyższa ustawa nie zawiera przesłanek, jakimi należy się kierować przy ocenie spełnienia wskazanego kryterium. Nie oznacza to jednak, że ocena spełnienia przesłanki z przepisu art. 13 ust. 3 może być subiektywna. W istocie wskazać należy na okoliczności, które prowadzą do utrudnienia korzystania z nieruchomości. Określenie tych celów dokonywane jest bowiem drogą analizy korzystania z nieruchomości, zanim doszło do podziału i przejęcia jej części oraz faktycznej możliwości jego kontynuacji.

Jak wskazał Sąd Okręgowy, w przedmiotowej sprawie bezsporne było, że działki objęte żądaniem pozwu stanowią nieużytkowaną nieruchomość rolną, jednak w stosunku do których powodowie już w 2013 r. uzyskali pozytywne decyzje o warunkach zabudowy polegającej na budowie na każdej z nich domów mieszkalnych z wbudowanymi garażami i przyłączami. Były to jedyne działania po stronie powodowej w kierunku realizacji ich planów związanych z ich zabudowaniem.

Jako, że kwestie aktualnych możliwości wykorzystania na cele budowalne wskazanej nieruchomości wymagały wiadomości specjalnych, Sąd Okręgowy zgodnie z żądaniem powodów w tym zakresie dopuścił dowód z opinii biegłej. Opinia ta korespondowała z ich stanowiskiem, zgodnie z którym powodowie nie mają możliwości ich wykorzystania w sposób dotychczasowy, a zatem z przeznaczeniem na ww. cele budowlane. Kierując się bowiem ich położeniem oraz uwarunkowaniami prawnymi wynikającymi z obowiązujących przepisów prawnych, a także wszystkimi pozostałymi czynnikami mającymi bezpośredni wpływ na walory użytkowe przedmiotowej nieruchomości, zważyć należało, że w związku z uzyskaniem przez pozwanego pozwolenia na budowę drogi, jej część należąca do powodów nie będzie spełniać funkcji działki budowlanej. Wprawdzie działki powodów nie posiadały takiego statusu, były i są nadal działkami rolnymi, tak powodowie czynili działania celem jej dostosowania pod planowane przez nich inwestycje budowlane, czego efektem było uzyskanie decyzji o warunkach ich zabudowy.

Jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 22 grudnia 2008 r., II CSK 367/08, własność nieruchomości stanowi dobro o charakterze inwestycyjnym i – wbrew twierdzeniom strony pozwanej – jest lokatą kapitału. Sąd Najwyższy w uzasadnieniu tego orzeczenia przypomniał stanowisko wyrażone w uchwale z dnia 12 października 2001 r. III CZP 57/01, że anachronizmem jest przyjmowanie różnych sposobów określania takich samych rzeczy w zależności od tego czy są przeznaczone do normalnego używania przez właściciela, czy też są przeznaczone do zbycia.

Sąd Okręgowy wskazał, że powodowie mieli prawo oczekiwać określonych korzyści w sytuacji ziszczenia się ich planów inwestycyjnych, gdyby nie budowa drogi ekspresowej i konieczność częściowego wywłaszczenia, zwłaszcza, że podjęli już konkretne starania w tym zakresie. Planowana sprzedaż zabudowanych w przyszłości przedmiotowych działek (względnie inna forma zarobkowania na mających powstać budynkach) mogła im zapewnić określony dochód, zatem nie jest jedynie hipotetyczną, ale realną szkodą w utrata tej możliwości. Ponadto biegła w złożonych w sprawie opiniach konsekwentnie wskazywała, że po dokonanym podziale i wykupie części nieruchomości, korzystanie z pozostałej części nieruchomości przez powodów z przeznaczeniem ich jako działek inwestycyjnych, z możliwością ich zabudowy mieszkalnej jest wykluczone. Nie jest już bowiem możliwe, w obecnym stanie faktycznym oraz zgodnie z normami wynikającymi z art. 43 ust. 1-3 ustawy o drogach publicznych, ich zabudowanie budynkami mieszkalnymi. Utraciły one zatem wskutek wydania decyzji wywłaszczeniowej i dokonanego ich podziału ww. możliwości inwestycyjne. Powodowie nie mają wobec tego możliwości kontynuowania procedury administracyjno-budowlanej. Przy czym, o ile decyzja o warunkach zabudowy nie inicjuje procesu budowalnego, tak niewątpliwie świadczy o celu, na jaki powodowie zamierzali ją przeznaczyć, a ten wbrew twierdzeniu pozwanego, nie może budzić wątpliwości. Tym bardziej wobec uprzednich zapadłych w tym przedmiocie decyzji, kiedy nieruchomość ta podzielona była fizycznie wyłącznie na dwie części, co do których również uzyskali oni pozytywne decyzje o warunkach zabudowy. To, że faktycznie powodowie nie rozpoczęli zabudowy, w ocenie Sądu I instancji, było wynikiem ich rozważnej decyzji i stanu niepewności związanego z realizowaną inwestycją drogową. Wszak w decyzji o warunkach zabudowy z 2013 r. wskazano na plany budowy drogi (...), powodowie rozsądnie zatrzymali czy odroczyli w czasie swoje działania celem ich zabudowy, nie narażając siebie i pozwanego na ewentualne tego ujemne konsekwencje w postaci rozpoczęcia budowy i w związku z tym ewentualnego jej wstrzymywania lub konieczności przywracania nieruchomości do stanu poprzedniego. Niewątpliwie byłyby to działania zbędne i kosztowne.

Zdaniem Sądu Okręgowego opinia biegłej stanowiła podstawę ustalenia, że na skutek wywłaszczenia oraz inwestycji wyłączona została możliwość prawidłowego korzystania z części nieruchomości, tj. działek nr (...) zgodnie z dotychczasowym celem, czyli faktycznym ich użytkowaniem rozumianym jako przeznaczenie na realizację planów ich zabudowy, odroczonym w czasie. Zatem nie czynnością faktycznie dokonaną, a realizowanym i toczącym się procesem, który powstał w ich zamyśle. W ocenie Sądu, faktyczne użytkowanie nieruchomości w realiach niniejszej sprawy winno być interpretowane szerzej, aniżeli sprowadzające się do tego, co rzeczywiście na tym gruncie było czynione, zostało wykonane, czy zrobione. Sposób korzystania z niego będzie obejmował także kwestie związane z uregulowaniem jego sytuacji prawnej, z czym mamy do czynienia w sprawie niniejszej, mając na uwadze wydane w stosunku do nich, przed podziałem, decyzje o warunkach zabudowy. Przeprowadzone postepowanie dowodowe wykazało, że powodowie konsekwentnie czynili starania o zabudowanie tych działek, choć faktycznie do tego nie doszło. Sam fakt zatrzymania procedury budowalnej na wydaniu ww. decyzji był podyktowany racjonalnym i korzystnym dla obu stron rozwiązaniem, celem uniknięcia kolizji i wzrostu szkody obu stron, mając na uwadze przy tym wnioski biegłej, że grunt ten w obecnych realiach zgodnie z obowiązującymi przepisami nie może zostać zabudowany. Niewątpliwe zatem, gdyby powodowie zdołali przed wywłaszczeniem cokolwiek na tych działkach wybudować tylko zwiększyłoby to szkodę z tym związaną, gdyż zabudowania na nich z uwagi na bliskie sąsiedztwo z pasem jezdni nie mogłyby zostać utrzymane lub powodowałyby z uwagi na rodzaj drogi tak uciążliwe immisje, że czyniłyby je niezdatnymi do zamieszkania. Fakt związany z bliskim położeniem działek powodów i skutkami z tym związanymi wynika wprost ze sporządzonej w sprawie opinii biegłej. Zasadnie w tym kontekście powodowie podnosili, że zmiana otoczenia nieruchomości w związku z wywłaszczeniem części nieruchomości negatywnie wpływa na pozostałą część nieruchomości, likwidując naturalną barierę przed brudem lub hałasem z drogi publicznej, zwłaszcza będącej drogą ekspresową. W ocenie Sądu Okręgowego, nie można kwestii samego wywłaszczenia rozpatrywać w oderwaniu od celu, na jaki zostało dokonane i skutków realizowanej na wywłaszczonej części nieruchomości inwestycji. Rozważania te są w przedmiotowej sprawie istotne z uwagi na fakt, iż na nieprzydatność części nieruchomości powodów do wykorzystania na dotychczasowe cele złożyło się wywłaszczenie części nieruchomości powodów oraz zlokalizowanie na niej drogi publicznej.

W świetle powyższego powodowie w sposób należyty wykazali wystąpienie również drugiej przesłanki związanej z dochodzonym roszczeniem.

Wyniki wykładni językowej nie ograniczają uprawnienia przewidzianego w art. 13 ust. 3 ustawy do żądania wykupu nieruchomości tylko do sytuacji, w której nienadawanie się jej do prawidłowego wykorzystania jest bezpośrednim i jedynym następstwem podziału i wywłaszczenia części nieruchomości. Wykładnia językowa nie wskazuje, że wyłącznym skutkiem nieprzydatności pozostałej części nieruchomości ma być fakt podziału nieruchomości. Dla oceny tej przesłanki niezbędna jest, w ocenie Sądu I instancji analiza skutków decyzji wywłaszczeniowej, obejmująca również swym zakresem dokonywaną na wywłaszczonej nieruchomości inwestycję (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 2 lutego 2012 r., sygn. II CSK 265/11).

Zdaniem Sądu Okręgowego, potrzeba ustalenia celu wywłaszczenia nieruchomości i jego wpływu na pozostałą we własności wywłaszczonego część nieruchomości wynika również z faktu, że jak wskazano wyżej przepis art. 13 ust 3 ustawy stanowi zabezpieczenie interesu właścicieli, w związku z ingerencją w ich prawo własności dokonane w wyniku wywłaszczenia części nieruchomości. Roszczenie o wykup nieruchomości przewidziane we wskazanym przepisie stanowi uzupełnienie regulacji przyznającej odszkodowanie za wywłaszczaną nieruchomości, nie może być zatem analizowane w sposób oderwany od faktu, jak ma to miejsce w przedmiotowej sprawie, iż inwestycja powodująca niemożliwość prawidłowego korzystania z pozostałej właścicielowi nieruchomości nie powstałaby bez wywłaszczenia części tej nieruchomości.

Tym samym, Sąd I instancji w pełni podzielając wnioski zawarte w ww. opinii biegłej sądowej doszedł do przekonania, że niewykupiona przez pozwany Skarb Państwa część nieruchomości powodów nie nadaje się do prawidłowego wykorzystania przez nich na dotychczasowe cele. W sprawie spełnione zostały wszelkie materialno-prawne przesłanki z art. 13 ust. 3 ustawy, a zatem żądanie wykupu części nieruchomości powodów było w pełni zasadne.

W zakresie określenia wartości rynkowej działek nr (...) Sąd Okręgowy bazował także na wnioskach opinii biegłej, która oszacowała ją według stanu sprzed wydania decyzji z dnia 6 marca 2017 r. na kwotę 119.249 zł. Wobec powyższego, Sąd ustalił cenę wykupu nieruchomości na kwotę 93.725 zł, zgodnie z żądaniem powodów, która się w niej zawierała. Żadna ze stron opinii biegłej w tym zakresie nie zakwestionowała.

Sąd Okręgowy dodał, że u podstaw wydanego orzeczenia stały także względy słusznościowe, które w sprawach o charakterze odszkodowawczym mogą mieć znaczenie oraz zasady prawidłowego zarządzania nieruchomościami pozostającymi w zasobach Skarbu Państwa, co czego jest zobowiązany. Podniósł, że z pewnością realizacja inwestycji drogowej w obrębie omawianych działek, do których prawo własności nabył wskutek wydanego orzeczenia Skarb Państwa przyczyni się do zwiększenia możliwości ich korzystnego zagospodarowania dla dobra ogółu mieszkańców, co nie miałoby miejsca w sytuacji pozostawienia ich we władaniu powodów, którzy zamierzali je zabudować. Skarb Państwa, będąc właścicielem przedmiotowych działek może je bowiem zrewitalizować, zalesić lub zakrzewić, zmniejszając uciążliwość immisji związanych z użytkowaniem drogi ekspresowej (hałas, zanieczyszczenia etc.), zamiast przyczyniać się do dewastacji naturalnego środowiska jakim zawsze jest zabudowa lub prowadzenie szeroko zakrojonych prac związanych z inwestycjami drogowymi. Jest powszechnie wiadomym, że o ile drogi są potrzebne, bo gwarantują postęp cywilizacyjny, o tyle każde „zabetonowanie” terenu prowadzi do nieodwracalnych procesów w środowisku naturalnym i sprzyja niekorzystnym zmianom klimatycznym, co dzieje się aktualnie na całym globie i czemu należy się przeciwstawiać odpowiedzialnymi działaniami i co nie powinno być lekceważone. Powszechnie wiadomym jest również, że inwestycja polegająca na budowie drogi ekspresowej nr (...), która miała się zakończyć już kilka lat temu, spowodowała wiele niekorzystnych zjawisk (jak np., w okolicy S., gdy odkryto podziemny zbiornik wodny, czy w postaci zniszczenia ciężkim sprzętem starych, ceramicznych urządzeń melioracyjnych, powodując m.in. zalewanie okolicznych pól i obszarów zabudowanych, co widać było gołym okiem podróżując tą trasą z kierunku S. i co Sądowi I instancji wiadomo z urzędu z innych spraw, autopsji lub z informacji medialnych). Nie dziwi więc, że powodowie nie chcą pozostać właścicielami nieruchomości, która nie tylko utraciła dla nich znaczenie, ale stała się częścią większego planu, który powinien być realizowany przy uwzględnieniu wszystkich czynników wynikających z decyzji powziętych przez osoby działające w imieniu Skarbu Państwa, a więc w interesie wszystkich podatników. Skoro ustawodawca przewidział w takiej sytuacji, w jakiej znaleźli się powodowie, możliwość dochodzenia swoich praw przed sądem i udowodnili oni dochodzone roszczenie w zakresie żądania wykupu, to należało przychylić się do niego.

Sąd Okręgowy zaznaczył, że skoro roszczenie główne strony powodowej zostało uwzględnione, zbędnym było odnoszenie się do roszczenia ewentualnego i zgłoszonych przeciwko niemu zarzutów.

O kosztach procesu Sąd orzekł w punkcie 2. wyroku na podstawie art. 108 § 1 k.p.c. w zw. z art. 98 § 1 k.p.c. oraz zasadą odpowiedzialności za wynik procesu.

Powyższy wyrok w całości zaskarżył apelacją pozwany Skarb Państwa – Generalny Dyrektor Dróg Krajowych i Autostrad, podnosząc następujące zarzuty:

I. naruszenie przepisów prawa procesowego, mające wpływ na wynik sprawy tj.:

a) art. 233 § 1 k.p.c., poprzez dowolną, stronniczą oraz wybiórczą ocenę dowodów przeprowadzonych w sprawie polegającą na:

- uznaniu faktu pozyskania przez Powodów decyzji o warunkach zabudowy dla działki nr (...) z obrębu ewidencyjnego (...) S. o powierzchni 685 m2 oraz działki nr (...) z obrębu ewidencyjnego (...) S. o powierzchni 750 m ( 2) (dalej również jako: „Działki") za wystarczający dowód istnienia zamiaru wykorzystania Działek na cele budowlane w sytuacji, gdy Powodowie w żaden inny sposób tego zamiaru nie przejawili, skutkiem czego Sąd I instancji błędnie ustalił cel, na jaki miały być wykorzystywane Działki, a co za tym idzie, że zaistniała przesłanka zasadności żądania wykupu Działek w postaci niemożności ich wykorzystania przez Powodów na dotychczasowe cele,

- uznaniu przez Sąd za wiarygodną opinię biegłej, wobec której pozwany podniósł istotne zarzuty merytoryczne, w szczególności zarzut błędnej oceny możliwości dokonania zabudowy Działek oraz wpływu, decyzji o zezwoleniu na realizację inwestycji drogowej na możliwość zagospodarowania Działek, skutkiem, którego to uchybienia było błędne ustalenie przez Sąd I instancji, że zaistniała przesłanka zasadności żądania wykupu Działek w postaci niemożności ich wykorzystania przez Powodów na dotychczasowe cele, jak również błędnie została ustalona wartość Działek przyjęta przez Sąd I instancji jako cena ich wykupu przez pozwanego,

- uznaniu, że fakt uciążliwości sąsiedztwa drogi ekspresowej wynika z opinii biegłej, podczas gdy biegła kwestii tej w opinii w ogóle nie poruszała, a ponadto ocena tej kwestii przekracza zakres wiadomości specjalnych posiadanych przez biegłą, skutkiem czego Sąd I instancji błędnie ustalił, że Działki nie mogą być przez Powodów wykorzystywane na dotychczasowe cele;

b) art. 233 § 1 w zw. z art. 278 § 1 k.p.c., poprzez oparcie się na wywodach prawnych zawartych w opinii biegłego, podczas gdy Sąd I instancji powinien kwestie, których te wywody dotyczyły, rozstrzygnąć samodzielnie, skutkiem czego Sąd I instancji oparł swoje rozstrzygnięcie na błędnych wywodach prawnych dokonanych przez biegłą;

c) art. 286 k.p.c. w zw. z art. 227 k.p.c., poprzez zaniechanie ponownego zwrócenia się do biegłej o wydanie opinii uzupełaniającej, podczas gdy biegła w swych dotychczasowych opiniach w żaden sposób nie wyjaśniła kwestii objętych zarzutami zgłaszanymi przez Pozwanego, a w szczególności zarzutu błędnej oceny możliwości dokonania zabudowy Działek oraz wpływu decyzji o zezwoleniu na realizację inwestycji drogowej na możliwość zagospodarowania działek;

d) art. 286 w zw. z art. 235 2 § 1 pkt 5 i art. 227 k.p.c., poprzez niezasadne pominięcie wniosku pozwanego o powołanie nowego biegłego, w sytuacji, gdy opinia dotychczasowej biegłej była dotknięta brakami wskazanymi w zarzucie opisanym w lit. a tiret drugie, zaś dotychczasowa biegła nie wyjaśniła kwestii objętych zarzutami zgłaszanymi przez Pozwanego, a następnie uchyliła się od wydania opinii uzupełniającej;

e) art. 278 § 1 k.p.c. w zw. z art. 227 k.p.c., poprzez oparcie ustaleń dotyczących braku możliwości wykorzystania Działek jako lokaty kapitału na opinii biegłej z zakresu planowania i zagospodarowania przestrzennego oraz wyceny nieruchomości, podczas gdy ustalenie tej kwestii przekraczało zakres wiadomości specjalnych posiadanych przez biegłą,

II. naruszenie przepisów prawa materialnego tj.:

a) art. 13 ust. 3 ustawy z dnia 10 kwietnia 2003 r. o szczególnych zasadach przygotowania i realizacji inwestycji w zakresie dróg publicznych, przez jego błędną wykładnię polegającą na uznaniu, że:

- niemożność wykorzystania Działek jako lokaty kapitału stanowi jedną z przesłanek zasadności roszczenia o wykup nieruchomości, o którym mowa w tym przepisie, podczas gdy przepis ten odwołuje się do celów będących faktycznym sposobem wykorzystania nieruchomości,

- podstawę roszczenia o wykup nieruchomości, o którym mowa w tym przepisie, mogą stanowić okoliczności związane z realizacją inwestycji drogowej, podczas gdy podstawą tą mogą być jedynie okoliczności związane z samym przejściem części nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa na skutek wydania decyzji o zezwoleniu na realizację inwestycji drogowej,

- roszczenie o wykup nieruchomości, o którym mowa w tym przepisie może być uzasadnione względami słuszności rozumianymi jako umożliwienie zarządcy drogi dokonania na wykupionych Działkach dodatkowych inwestycji zmierzających do ograniczenia uciążliwości drogi oraz jej negatywnych wpływów na środowisko, podczas gdy z przepisu tego takiej normy nie da się w żaden sposób wyinterpretować, a obowiązki zarządcy drogi związane z ograniczeniem immisji ze strony drogi oraz jej oddziaływań środowiskowych zapewniają inne instrumenty prawne;

b) art. 43 ust. 1 ustawy o drogach publicznych, przez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że:

- określona w tym przepisie minimalna odległość, od której dopuszczalna jest zabudowa, powinna być liczona od granicy działki drogowej a nie od krawędzi jezdni,

- przewidziane w tym przepisie ograniczenia w zabudowie określające minimalną odległość tej zabudowy od krawędzi jezdni drogi ekspresowej powinny być stosowane również przy ustalaniu analogicznych ograniczeń zabudowy w odniesieniu do nieruchomości położonych przy innych drogach niż drogi ekspresowe, jeżeli zostały one przebudowane w związku z budową drogi ekspresowej i stanowią własność tego samego zarządcy drogi co droga ekspresowa, podczas gdy ograniczenia zabudowy powinny być ustalane stosownie do rodzaju drogi, z której istnienia wynikają (tj. przy zastosowaniu minimalnych odległości przewidzianych dla danego rodzaju drogi).

W ramach wniosków apelacji pozwany wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez oddalenie powództwa w całości, zasądzenie na jego rzecz od powodów kosztów procesu za obie instancje, w tym kosztów zastępstwa procesowego. Ewentualnie pozwany wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez Sąd pierwszej instancji – w przypadku zaistnienia u temu przesłanek ustawowych.

W oparciu o treść art. 380 k.p.c. skarżący wniósł również o zmianę postanowienia Sądu I instancji wydanego na rozprawie z 10 stycznia 2023 r. o pominięciu dowodu z opinii biegłego oraz o dopuszczenie przedmiotowego dowodu.

Ponadto skarżący wniósł o dopuszczenie dowodu z opinii biegłego z zakresu rynku inwestycyjnego, celem ustalenia, czy w związku z przejściem części nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa na skutek wydania decyzji o zezwoleniu na realizację inwestycji drogowej pozostałe Działki utraciły zdolność do bycia lokatą kapitału - w razie uznania, że okoliczność ta jest istotna dla sprawy oraz że wymaga ona wiadomości specjalnych.

Skarżący w apelacji szczegółowo umotywował przedstawione zarzuty (k. 830-836).

W odpowiedzi na apelację powodowie wnieśli o jej oddalenie w całości oraz o zasądzenie na ich rzecz kosztów postępowania apelacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Pismem procesowym z 27 października 2023 r. (k. 856 i n.) strona pozwana złożyła wniosek o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z dokumentów – opinii z 21 kwietnia 2023 r. sporządzonej w postępowaniu sądowym prowadzonym przed Sądem Okręgowym w Warszawie (sygn. akt IV C 1613/21), wydruku ze strony internetowej G., dotyczącego umiejscowienia działek nr (...), a także pisma procesowego z 1 sierpnia 2023 r. złożonego w sprawie o sygn. akt IV C 1613/21 przez pełnomocnika A. G. (1) i A. G. (2). W uzasadnieniu przedmiotowego pisma strona pozwana wskazała, że potrzeba zgłoszenia przedstawionych dowodów pojawiła się dopiero na etapie postępowania apelacyjnego.

Pismem procesowym z 14 listopada 2023 r. (k. 899 i n.) strona powodowa wniosła o oddalenie wniosków dowodowych zawartych w piśmie pozwanego z 27 października 2023 r. W uzasadnieniu wskazała, że wnioski te są nieprzydatne do ustalenia istotnych okoliczności sprawy.

Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:

Apelacja strony pozwanej okazała się zasadna i w zakresie roszczenia głównego doprowadziła do wydania orzeczenia o charakterze reformatoryjnym.

Na wstępie rozważań wskazać należy, że postępowanie apelacyjne ma merytoryczny charakter i jest dalszym ciągiem postępowania rozpoczętego przed sądem pierwszej instancji. Sąd Najwyższy stwierdził, iż sformułowanie „w granicach apelacji” wskazane w art. 378 § l k.p.c., oznacza, iż sąd drugiej instancji miedzy innymi rozpoznaje sprawę merytorycznie w granicach zaskarżenia, dokonuje własnych ustaleń faktycznych, prowadząc lub ponawiając dowody albo poprzestaje na materiale zebranym w pierwszej instancji, ustala podstawę prawną orzeczenia niezależnie od zarzutów podniesionych w apelacji oraz kontroluje poprawność postępowania przed sądem pierwszej instancji, pozostając związany zarzutami przedstawionymi w apelacji, jeżeli są dopuszczalne, ale biorąc z urzędu pod uwagę nieważność postępowania, orzeka co do istoty sprawy stosownie do wyników postępowania (por. uzasadnienie uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 31 stycznia 2008 r., sygn. akt III CZP 49/07). Jednocześnie Sąd nie ma obowiązku wyrażania szczegółowego stanowiska co do wszystkich poglądów prezentowanych przez strony, jeżeli nie mają one istotnego znaczenia dla tego rozstrzygnięcia (zob. wyroki SA w Szczecinie z 19.01.2021 r., I ACa 505/19, LEX nr 3184013; z 14.03.2019 r., I ACa 795/18, LEX nr 2668040; z 4.07.2018 r., I ACa 638/17, LEX nr 2549912 i z 30.05.2018 r., I AGa 115/18, LEX nr 2529544, a także wyrok SN z 29.10.1998 r., II UKN 282/98, OSNP 1999, nr 23, poz. 758, LEX nr 38240). Na podstawie art. 391 § 1 k.p.c. w postępowaniu apelacyjnym znajduje swoje odpowiednie zastosowanie przepis § 2 art. 327 1 k.p.c., według którego uzasadnienie wyroku sporządza się w sposób zwięzły (tak T. Wiśniewski [w:] D. Dończyk, J. Iwulski, G. Jędrejek, I. Koper, G. Misiurek, M. Orecki, P. Pogonowski, S. Sołtysik, D. Zawistowski, T. Zembrzuski, T. Wiśniewski, Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Tom. II. Artykuły 367–505(39), Warszawa 2021, art. 387).

Dla dokonania oceny roszczenia głównego wyrażonego w pozwie podstawowe znaczenie posiadała prawidłowa wykładnia, stanowiącego jego materialnoprawną podstawę, przepisu art. 13 ust. 3 ustawy z dnia 10 kwietnia 2003 r. o szczególnych zasadach przygotowania i realizacji inwestycji w zakresie dróg publicznych. Specyfika rozpoznawanej sprawy nakazywała zatem w pierwszej kolejności szczegółowo rozważyć podniesiony w apelacji zarzut o charakterze materialnoprawnym. Skarżący przedstawił w apelacji także inne zarzuty, w tym w szczególności rozbudowane zarzuty dotyczące naruszenia przepisów prawa procesowego. W niniejszej sprawie miały one jednak znaczenie drugorzędne, a to wobec uznania, że wbrew stanowisku powodów w realiach przedmiotowego sporu nie doszło do spełnienia ustawowych przesłanek, które prowadziłyby do powstania roszczenia wynikającego z przytoczonej wyżej normy prawnej.

Zgodnie z art. 13 ust. 3 ustawy z dnia 10 kwietnia 2003 r. o szczególnych zasadach przygotowania i realizacji inwestycji w zakresie dróg publicznych (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 311), jeżeli przejęta jest część nieruchomości, a pozostała część nie nadaje się do prawidłowego wykorzystania na dotychczasowe cele, właściwy zarządca drogi jest obowiązany do nabycia, na wniosek właściciela lub użytkownika wieczystego nieruchomości, w imieniu i na rzecz Skarbu Państwa albo jednostki samorządu terytorialnego tej części nieruchomości. Jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w wyroku z 9 października 2015 r. (sygn. akt IV CSK 702/14), użyty w art. 13 ust. 3 powyższej ustawy zwrot "dotychczasowe cele" dotyczy czynienia z pozostałej części nieruchomości użytku odpowiadającego wcześniejszemu założeniu. Określenie tych celów dokonywane jest drogą analizy korzystania z nieruchomości zanim doszło do podziału i przejęcia jej części oraz możliwości jego kontynuacji. Chodzi o faktyczne korzystanie z nieruchomości przez właściciela, nawet przy dokonaniu zmiany sposobu osiągania dotychczasowych celów. Za takim rozumieniem art. 13 ust. 3 powyższej ustawy przemawia również wykładnia funkcjonalna, wskazująca na dążenie do ograniczenia negatywnych skutków wywłaszczenia. Brak jest przy tym istotnych argumentów na rzecz stanowiska, że do przesłanek roszczenia sformułowanego w art. 13 ust. 3 ustawy należy pogorszenie warunków korzystania z nieruchomości, również w zakresie poprzednio prowadzonej działalności, spowodowane nie wywłaszczeniem części nieruchomości, ale zrealizowaniem inwestycji budowy drogi, zwłaszcza gdy wywłaszczenie części nieruchomości nie zmieniło sytuacji właścicieli. Taki pogląd znalazł potwierdzenie także w uzasadnieniu uchwały Sądu Najwyższego z 11 września 2013 r. (sygn. akt III CZP 35/13). Innymi słowy, przesłanką roszczenia właściciela o nabycie niewywłaszczonej na cele budowy dróg części tej nieruchomości jest niemożność prawidłowego jej wykorzystania na dotychczasowe cele, będąca następstwem odłączenia od niej części wywłaszczonej. Wobec tego, podstawą tego roszczenia nie może być w szczególności niemożność zrealizowania zamierzonego sposobu korzystania z nieruchomości, wywołana nie samym odłączeniem wywłaszczonej części, lecz faktem wybudowania w pobliżu drogi ekspresowej, czy też uciążliwość sąsiedztwa tej drogi w stosunku do pozostałej, niewywłaszczonej części nieruchomości.

W niniejszej sprawie powodowie stali na stanowisku, że w wyniku realizacji decyzji (...) z 6 marca 2017 r., funkcja działek nr (...) dla których ustalono warunki zabudowy oraz które pełniły funkcję lokaty kapitału, uległa znacznemu pogorszeniu. Zdaniem powodów, powyższe nieruchomości nie nadają się do prawidłowego wykorzystania na dotychczasowe cele, bowiem realizacja inwestycji w bezpośrednim sąsiedztwie należącej do nich nieruchomości powoduje obniżenie jej wartości.

Nie ulegało wątpliwości, że powodowie w realiach niniejszej sprawy uzyskali dla działek nr (...) i nr (...) decyzje o warunkach zabudowy. Jak przyjął Sąd I instancji, powyższe świadczyć miało o istnieniu po stronie powodów planów inwestycyjnych dotyczących przedmiotowej nieruchomości. Sąd Okręgowy wskazał przy tym, że wprawdzie działki powodów były i nadal są działkami rolnymi, to jednak powodowie czynili działania celem ich dostosowania pod planowane przez ich inwestycje budowlane, czego efektem było uzyskanie decyzji o warunkach zabudowy. W ocenie Sądu I instancji, decyzja o warunkach zabudowy niewątpliwie świadczyła o celu, na jaki powodowie zamierzali przeznaczyć nieruchomość. To, że faktycznie powodowie nie rozpoczęli zabudowy działek, w ocenie Sądu Okręgowego było wynikiem ich rozważnej decyzji i stanu niepewności związanego z realizowaną inwestycją drogową. Sąd I instancji zważył, że w sprawie doszło do wypełnienia przesłanek, uzasadniających roszczenie powodów o złożenie oświadczenia woli.

Powyższe stanowisko stoi wszakże w opozycji do prawidłowej wykładni normy art. 13 ust. 3 ustawy z dnia 10 kwietnia 2003 r. o szczególnych zasadach przygotowania i realizacji inwestycji w zakresie dróg publicznych, w tym przede wszystkim zawartego w niej zwrotu „wykorzystania nieruchomości na dotychczasowe cele”. Jak wyjaśnił Sąd Apelacyjny w Warszawie w wyroku z 22.09.2017 r. (sygn. akt I ACa 1013/16), w przypadku braku planu zagospodarowania przestrzennego, decyzja o warunkach zabudowy określa zamiary inwestycyjne właściciela, który zwrócił się o jej uzyskanie (art. 6 ust. 2 pkt 1 i art. 61 ust. 1 u.p.z.p.). Stanowi ona wiążące potwierdzenie hipotetycznej możliwości realizacji zamierzenia i uzyskania pozwolenia na budowę, w razie spełnienia warunków przewidzianych przepisami ustawy Prawo budowlane. Przyjąć jednak należy, że plany czy też hipotetyczne zamiary dotyczące sposobu przyszłego zagospodarowania działki nie mają znaczenia dla oceny zasadności roszczenia, gdyż nie mieszczą się w pojęciu "wykorzystania na dotychczasowe cele" w rozumieniu art. 13 ust. 3 ustawy z 2003 r. o szczegółowych zasadach przygotowania i realizacji inwestycji w zakresie dróg publicznych (vide wyrok SA w Lublinie z 18.04.2018 r., I ACa 508/17, LEX nr 2645164). W świetle powyższego nie należy także tracić z pola widzenia poglądu wyrażonego przez Sąd Najwyższy w wyroku z 9 września 2015 r. (sygn. akt IV CSK 754/14), zgodnie z którym decyzje o warunkach zabudowy nie tworzą porządku prawnego, nie zmieniają sytuacji prawnej nieruchomości i nie regulują przeznaczenia terenu. W tym zakresie Sąd Najwyższy powołał się na wyroki Trybunału Konstytucyjnego z dnia 20 lipca 2010 r. (K 17/08, OTK - A 2010, Nr 6, poz. 61), a także z dnia 20 grudnia 2007 r. (P 37/06, OTK ZU z 2007 r. Nr 11/a, poz. 160), w których wskazano, że decyzja o warunkach zabudowy, będąca aktem stosowania prawa, przesądza jedynie o rodzaju (przeznaczeniu, powierzchni zabudowy, wysokości itd.) obiektu budowlanego, który może zostać na danym terenie wybudowany zgodnie z obowiązującymi przepisami prawa planistycznego.

Należy przy tym podzielić pogląd przytoczony w apelacji przez stronę pozwaną, zgodnie z którym strona może uzyskać decyzję o warunkach zabudowy, lecz mimo to ostatecznie może jej nie wykorzystać dla własnych zamierzonych celów. Tego rodzaju decyzja nie tworzy żadnego nakazu ani też obowiązku dokonania zabudowy w niej określonej. Nie sposób zatem jedynie z treści takiej decyzji wywodzić, że właściciel nieruchomości rzeczywiście będzie korzystał z gruntu w ten sposób, który w decyzji tej jest dopuszczony. Brak jest zatem podstaw do wyprowadzania wniosku na podstawie samej tylko decyzji o warunkach zabudowy, że zamierzenie to zostanie przez właściciela nieruchomości zrealizowane. W tym kontekście należy też podkreślić, że powodowie oprócz uzyskania decyzji o warunkach zabudowy, nie podjęli żadnych innych działań na przedmiotowych działkach położonych na nieruchomości rolnej. Z pewnością nieruchomość ta do chwili dokonania jej podziału nie była wykorzystywana na cele budowlane. Nie sposób jest też uznać, że plany powodów dotyczące przyszłego przeznaczenia należących do nich działek, mogą odpowiadać sformułowaniu ustawowemu „wykorzystywanie na dotychczasowe cele”. Reasumując powyższe, założone przez powodów ewentualne cele inwestycyjne, nie były relewantne przy ocenie spełnienia przesłanek z art. 13 ust. 3 ustawy z 2003 r. o szczegółowych zasadach przygotowania i realizacji inwestycji w zakresie dróg publicznych.

Nie miała też znaczenia przy ocenie spełnienia przesłanek z art. 13 ust. 3 powyższej ustawy okoliczność podnoszona przez powodów, zgodnie z którą wskutek realizacji decyzji (...) z 6 marca 2017 r., funkcja działek nr (...) uległa znacznemu pogorszeniu. Sąd Najwyższy w wyroku z 9 października 2015 r. (sygn. akt IV CSK 702/14) podkreślił, że dla oceny zasadności roszczenia z art. 13 ust. 3 ustawy z dnia 10 kwietnia 2003 r. bez znaczenia jest okoliczność, że dla wykorzystywania pozostałej po wywłaszczeniu części nieruchomości na dotychczasowe cele niezbędna jest zmiana sposobu osiągania tych celów. Nie nasuwa tym samym wątpliwości przyjęcie, że pogorszenie warunków korzystania z nieruchomości nie stanowi przesłanki zastosowania art. 13 ust. 3 powyższej ustawy.

W ocenie Sądu Apelacyjnego, nie można również przyjąć, że nabycie nieruchomości w celu lokaty kapitału miało znaczenie dla oceny spełnienia przesłanek z art. 13 ust. 3 ustawy z 2003 r. o szczegółowych zasadach przygotowania i realizacji inwestycji w zakresie dróg publicznych. W tym zakresie powodowie przywoływali przede wszystkim argumenty dotyczące spadku wartości należącej do nich nieruchomości, która nie została objęta wywłaszczeniem. Takie okoliczności mogą odpowiadać ewentualnym roszczeniom odszkodowawczym właścicieli nieruchomości, natomiast nie stanowią przesłanki istotnej przy ocenie możliwości żądania wykupu pozostałej części nieruchomości przez Skarb Państwa bądź jednostkę samorządu terytorialnego. Tym samym przytaczane przez powodów argumenty pozostają poza zakresem objętym przepisem art. 13 ust. 3 powyższej ustawy.

Z powyżej przytoczonych względów należało przyjąć, że zaskarżone orzeczenie Sądu I instancji dotyczące roszczenia głównego, wskutek nieprawidłowego zastosowania przepisu materialnego, tj. art. 13 ust. 3 ustawy o szczególnych zasadach przygotowania i realizacji inwestycji w zakresie dróg publicznych, wymagało dokonania korekty w postępowaniu odwoławczym i wydania orzeczenia o charakterze reformatoryjnym. Roszczenie główne zgłoszone w pozwie podlegało oddaleniu.

W takich uwarunkowaniach prawnych, dezaktualizowała się potrzeba szczegółowej weryfikacji pozostałych zgłoszonych w sprawie zarzutów, w szczególności dotyczących naruszenia prawa procesowego, skoro nie miała już ona dla kierunku rozstrzygnięcia sprawy żadnego znaczenia. Swoje stanowisko w tym aspekcie Sąd Apelacyjny ograniczył w konsekwencji do przedstawionych poniżej uwag.

Skarżący sformułował przede wszystkim zarzuty powiązane z naruszeniem art. 233 §1 k.p.c., zgodnie z którym Sąd ocenia wiarygodność i moc dowodów według swego przekonania na podstawie wszechstronnego rozważenia zebranego materiału. Dla skuteczności zarzutu naruszenia powyższego przepisu konieczne jest przede wszystkim podanie i uzasadnienie przyczyn wykazujących na to, że sąd nie zachował opisanego wzorca oceny. Skarżący powinien zatem wskazać, jakie kryteria oceny naruszył sąd przy ocenie konkretnych dowodów, uznając brak ich wiarygodności i mocy dowodowej lub niesłuszne im je przyznając (por. np. wyroki SN z 23 stycznia 2001 r., IV CKN 970/00; z 12 kwietnia 2001 r., II CKN 588/99; z 10 stycznia 2002 r., II CKN 572/99).

Pozwany w pierwszej kolejności argumentował, że Sąd I instancji dokonał dowolnej, stronniczej i wybiórczej oceny dowodów przyjmując, że uzyskana przez powodów decyzja o warunkach zabudowy dla działki nr (...) oraz działki nr (...) stanowiła wystarczający dowód istnienia celu wykorzystania tych działek na cele budowlane. Jak podkreślono już wcześniej, sam nieskonkretyzowany zamiar powodów dotyczący przeznaczenia stanowiących własność powodów działek gruntu (w tym na cele inwestycyjne), nie mógł być decydującą okolicznością w kontekście badania, czy doszło do spełnienia przesłanek z art. 13 ust. 3 ustawy o szczególnych zasadach przygotowania i realizacji inwestycji w zakresie dróg publicznych. Sąd Okręgowy wadliwie przy tym przyjął, że bezspornie celem powodów było wybudowanie budynków mieszkalnych dwulokalowych z wbudowanymi garażami, a następnie dokonanie ich sprzedaży, skoro pozwany zakwestionował taki cel wywodzony wyłącznie z ww. decyzji już w treści odpowiedzi na pozew (k. 67). Aktualizowało to obowiązek wykazania faktów prawotwórczych dla takiego przyjęcia przez powodów, czemu nie sprostali, poprzestając wyłącznie na odwołaniu się do przedmiotowych decyzji o warunkach zabudowy. Ponownie zaś podkreślić należy podkreślić, że same zamierzenia powodów nie stanowiły okoliczności, która powinna zostać przyporządkowana do normy 13 ust. 3 ww. ustawy.

Skarżący zarzucał również, że Sąd I instancji dokonał nieprawidłowej oceny dowodu z opinii biegłego sądowego. Pozwany argumentował, że Sąd Okręgowy ocenił przedmiotowy dowód jako wiarygodny, choć w toku postępowania pierwszoinstancyjnego przedstawione zostały istotne zarzuty merytoryczne do wywodów, założeń i wniosków tej opinii, w szczególności zarzut błędnej oceny możliwości dokonania zabudowy działek nr (...) oraz wpływu decyzji o zezwoleniu na realizację inwestycji drogowej na możliwość zagospodarowania powyższych działek. Wątpliwości przedstawiane w toku postępowania pierwszoinstancyjnego przez pozwanego w ramach zarzutów do opinii biegłego, nie doprowadziły jednak do należytego uzupełnienia tej opinii i wyjaśnienia spornych kwestii.

Sąd Apelacyjny miał w tym zakresie na uwadze, że w toku postępowania odwoławczego zasadność zarzutu dotyczącego nieprawidłowej oceny dowodu z opinii biegłego została dodatkowo umotywowana zaoferowanymi przez stronę pozwaną dowodami, załączonymi do pisma procesowego z 14 listopada 2023 r. (k. 856 i n.). W myśl art. 381 k.p.c. Sąd drugiej instancji może pominąć nowe fakty i dowody, jeżeli strona mogła je powołać w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji, chyba że potrzeba powołania się na nie wynikła później. Strona pozwana, przedstawiając nowe wnioski dowodowe w postępowaniu apelacyjnym wyjaśniła jednak, że opinia biegłego sądowego J. M. z 21 kwietnia 2023 r. sporządzona na cele postępowania sądowego prowadzonego przez Sąd Okręgowy w Warszawie (sygn. akt IV C 1613/21) została pozwanej doręczona już po wydaniu wyroku Sądu I instancji w niniejszej sprawie oraz po wniesieniu apelacji od tego wyroku. Z przedstawioną argumentacją pozwanego, opartą o powyższą opinię biegłego, związane były również pozostałe zaoferowane przez apelującego dowody z dokumentów – tj. wydruk ze strony internetowej G. (k. 891) oraz pismo procesowe A. G. (1) i A. G. (2) z 1 sierpnia 2023 r. złożone w postępowaniu o sygn. akt IV C 1613/21 (k. 893-894). W odpowiedzi na wnioski dowodowe apelującego, strona powodowa pismem z 14 listopada 2023 r. (k. 899-901) domagała się oddalenia przedstawionych przez pozwaną dowodów wskazując, że powyższe dowody nie są przydatne dla ustalenia okoliczności istotnych w sprawie. W tych okolicznościach Sąd odwoławczy uznał, że przedmiotowe dowody zaoferowane przez pozwanego mogły stanowić element materiału dowodowego w niniejszej sprawie bez wydawania odrębnego postanowienia (art. 243 2 k.p.c.). Zgodnie zaś z art. 382 k.p.c. Sąd drugiej instancji orzeka na podstawie materiału zebranego w postępowaniu w pierwszej instancji oraz w postępowaniu apelacyjnym.

W takich uwarunkowaniach Sąd Apelacyjny, nie wdając się w tym zakresie w zbędne pogłębione rozważania sygnalizuje, że w przypadku odmiennej niż wskazana wyżej, wykładni normy art. art. 13 ust. 3 ustawy o szczególnych zasadach przygotowania i realizacji inwestycji w zakresie dróg publicznych, zaktualizowałaby się potrzeba uzupełnienia postępowania dowodowego w zakresie wymagającym pozyskania wiedzy specjalnej w drodze dowodu z opinii biegłego, w szczególności w celem weryfikacji przesłanki nieprzydatności pozostałej części nieruchomości do dalszego jej wykorzystywania zgodnie z uprzednio ustalonym celem. Z uwagi na opisane podstawy rozstrzygnięcia, podejmowanie w tym zakresie jakichkolwiek czynności było wszakże zbędne.

Już tylko ubocznie Sąd Apelacyjny zauważa, że wskazane przez Sąd Okręgowy względy słusznościowe stanowią oczywiście pozaustawowe kryterium oceny przedmiotowego roszczenia, skoro już w treści uzasadnienia zaskarżonego wyroku wskazano, że mogą one być podstawą weryfikacji zasadności roszczenia o charakterze odszkodowawczym, którym żądanie złożenia oświadczenia woli dotyczącego przeniesienia własności nieruchomości nie jest.

W związku z uwzględnieniem apelacji pozwanego w zakresie roszczenia głównego, zmianie uległo również rozstrzygnięcie o kosztach postępowania pierwszoinstancyjnego. Z tego tytułu, na zasadzie odpowiedzialności za wynik sporu, w oparciu o art. 98 § 1 i 3 i art. 99 k.p.c. w zw. z art. 108 § 1 k.p.c. oraz art. 32 ust. 3 ustawy z dnia 15 grudnia 2016 r. o Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej, zasądzono od przegrywających proces powodów na rzecz Skarbu Państwa – Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej o kwotę 5.400 zł z tytułu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym, tj. w stawce minimalnej określonej w § 2 pkt. 6 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych.

Z tych przyczyn konieczne było rozstrzygnięcie jak w punkcie I sentencji, na podstawie art. 386 § 1 k.p.c.,

O kosztach postępowania apelacyjnego orzeczono na zasadzie odpowiedzialności za wynik sporu, w oparciu o art. 98 § 1 i 3 k.p.c. w zw. z art. 108 § 1 k.p.c. oraz art. 32 ust. 3 cyt. ustawy z dnia 15 grudnia 2016 r. Od przegrywającej proces strony powodowej zasądzono na rzecz pozwanego kwotę 4.050 zł z tytułu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym, określoną zgodnie z § 2 pkt 6 w zw. z § 10 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych.

Końcowo zaakcentować należy, że specyfika niniejszego postępowania, a w szczególności treść wydanego przez Sąd I instancji orzeczenia oraz wskazany w apelacji zakres zaskarżenia, zważywszy na granice wyrokowania wyznaczone normą art. 378 § l k.p.c., przemawiały za wydaniem przez sąd odwoławczy orzeczenia odnoszącego się wyłącznie do żądania głównego, tj. o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli, co znalazło wyraz w sposobie redakcji sentencji wyroku. Sąd Apelacyjny miał bowiem na uwadze, że powodowie w treści pozwu, oprócz roszczenia głównego, sformułowali także roszczenie ewentualne (oparte o treść art. 144 k.c. i art. 417 §1 k.c.). Skoro jednak Sąd I instancji uznał za zasadne żądanie zgłoszone jako główne i w związku z tym, nie wypowiedział się o żądaniu zgłoszonym jako ewentualne, to Sąd odwoławczy, uwzględniając apelację pozwanego skierowaną przeciwko orzeczeniu co do żądania głównego, nie mógł autonomicznie, po raz pierwszy rozstrzygnąć o żądaniu zgłoszonym jako ewentualne, gdyż jego orzeczenie o tym żądaniu zapadłoby jako jedne w sprawie i ograniczało postępowanie do jednej instancji (por. wyrok SN z 25.02.2021 r., V CSKP 16/21). W przeciwnym razie rozstrzygnięcie przez Sąd II instancji o roszczeniu ewentualnym (które stanowiłoby orzeczenie wydane w tym zakresie co do meritum i nie podlegające kontroli instancyjnej), wydane zostałoby z naruszeniem zasady przewidzianej w art. 176 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

Podkreślić trzeba, że cel postępowania cywilnego osiągnięty zostaje wtedy, gdy sąd wypowie się o zasadności roszczeń zgłoszonych przez powoda. W ten sposób realizowane jest konstytucyjne prawo do wyroku, stanowiące jeden z aspektów prawa do sądu. Oczekiwanie, że sąd w wyroku wypowie się o merytorycznej zasadności każdego z żądań powoda objętych zawisłością sporu jest uzasadnione nie tylko z uwagi na brzmienie przepisów ustawy, ale i pragmatycznie. Skutki przewidziane w art. 365 § 1 i art. 366 k.p.c. można wiązać tylko z orzeczeniem sądu, które zostało wydane i uprawomocniło się, nie zaś z żądaniem zgłoszonym wprawdzie przez powoda lecz nieobjętym rozstrzygnięciem. Konsekwencją dopuszczenia możliwości wytaczania powództw zawierających żądanie ewentualne, powinno być więc uznanie za celowe wskazanie Sądowi I instancji konieczności jego rozpoznania, w przypadku prawomocnego oddalenia roszczenia nie tylko zgłoszonego jako główne, ale co więcej wyłącznie objętego zakresem kognicji Sądu odwoławczego. W uwarunkowaniach niniejszej sprawy oznacza to, że w zakresie roszczenia odszkodowawczego zgłoszonego w ramach żądania ewentualnego, po zwrocie akt Sąd Okręgowy winien niezwłocznie podjąć czynności celem jego merytorycznego rozpoznania.

Artur Kowalewski