IV Ca 248/17

Sygn. akt IV Ca 248/17

POSTANOWIENIE

Dnia 29 kwietnia 2026 r.

Sąd Okręgowy Warszawa-Praga w Warszawie IV Wydział Cywilny Odwoławczy

w składzie:

Przewodniczący: sędzia Julita Wyrębiak-Romero

Protokolant: Kinga Drozd

po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 29 kwietnia 2026 r. w Warszawie

sprawy z wniosku (...) S.A. w M.

z udziałem O. S., Skarbu Państwa reprezentowanego przez Starostę (...)

o stwierdzenie zasiedzenia służebności

na skutek apelacji uczestniczki O. S.

od postanowienia Sądu Rejonowego w Otwocku

z dnia 21 lipca 2016 r., sygn. akt I Ns 863/12

postanawia:

1. zmienić zaskarżone postanowienie w punkcie I. w ten sposób, że oddalić wniosek;

2. oddalić apelację w pozostałym zakresie;

3. stwierdzić, że strony postępowania ponoszą jego koszty związane ze swoim udziałem w sprawie w instancji odwoławczej

Julita Wyrębiak-Romero

Sygn. akt IV Ca 248/17

Wnioskiem z dnia 26 września 2012 roku wnioskodawca (...) (...) (...) S.A. w M. wniósł o stwierdzenie , że Skarb Państwa nabył z dniem 19 października 1977 roku przez zasiedzenie służebność gruntową na nieruchomości położonej w X. gm. M. przy (...) stanowiącej (...) z obr. (...) o powierzchni 2 ha 186 m ( 2) dla której Sąd Rejonowy prowadzi (...) w której jako właściciel ujawniona jest O. S. polegającej na prawie korzystania przez każdoczesnego właściciela urządzeń przesyłowych gazu ziemnego oraz prawie dostępu i dojazdu każdoczesnego właściciela urządzeń przesyłowych.

Uczestniczka O. S. wniosła o oddalenie wniosku oraz zasądzenie kosztów postępowania.

Uczestnik Skarb Państwa reprezentowany przez Starostę (...) nie zajął stanowiska co do wniosku.

W dniu 21 lipca 2016 roku Sąd Rejonowy w Otwocku wydał postanowienie w którym: I. stwierdził, że Skarb Państwa nabył z dniem 19 października 1977 roku przez zasiedzenie służebność gruntową o treści odpowiadającej służebności przesyłu na nieruchomości będącej własnością O. S. położonej w X. gm. M. powiat (...) stanowiącej (...) z obrębu (...).(...) dla której prowadzona jest (...) zgodnie z mapą sytuacyjną numer (...) (...) (...) (...) polegającą na prawie korzystania przez każdoczesnego właściciela urządzeń przesyłowych gazu ziemnego w postaci gazociągu obciążonej w zakresie założonych i przeprowadzonych na tej działce przewodów i urządzeń służących do przesyłu gazu ziemnego oraz na prawie dostępu i dojazdu każdoczesnego właściciela urządzeń przesyłowych gazu ziemnego w postaci gazociągu wysokiego ciśnienia do znajdujących się na obciążonej nieruchomości przewodów i urządzeń do przesyłu gazu ziemnego – gazociągu wysokiego ciśnienia w celu wykonania prac budowlano – montażowych, eksploatacyjnych, konserwacyjnych, usuwania awarii w pasie o szerokości po 3 metry w każdą stronę od gazociągu, wolnym od jakichkolwiek budynków, drzew lub krzewów; II. orzekł, że każdy uczestnik ponosi koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie.

Swe rozstrzygnięcie Sąd Rejonowy oparł na następujących ustaleniach faktycznych i prawnych:

O. S. jest właścicielką nieruchomości o powierzchni 2 ha 186 m 2 położonej w X. gm. M. przy ulicy (...), dla której Sąd Rejonowy w Otwocku prowadzi księgę (...).

Działka numer (...) stanowi część dawnej działki nr (...). Nieruchomością do co najmniej 1963 roku władał R. U., następnie jej własność nabył z dniem 4 listopada 1971 roku w trybie ustawy o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych. Następnie działka ta została sprzedana w dniu 21 maja 1991 roku (...) Spółka z o.o. w M.. Na mocy aktu notarialnego z dnia 16 marca 2001 roku właścicielką jej została O. S..

W 1966 roku na części działki (...) rozpoczęto budowę odcinka gazociągu (...) relacji I.-M.. Budowę rozpoczęto w oparciu o decyzję Wojewódzkiej Rady Narodowej w M. z dnia 24 stycznia 1966 roku. Odcinek gazociągu został ukończony w 1967 roku i oddany do eksploatacji na podstawie protokołu odbioru 18 października 1967 roku. Inwestorem i użytkownikiem gazociągu był Skarb Państwa – Zakłady (...). Od tego czasu gazociąg był użytkowany bez przerwy.

Zakłady (...) powołane zostały zarządzeniem nr (...) z dnia 1 stycznia 1951 roku Ministra Górnictwa. W 1972 roku przedsiębiorstwo państwowe Zakłady (...) zmieniło nazwę na (...) Zakłady (...).

Następnie na skutek zarządzenia numer (...) Ministra Górnictwa i Energetyki z dnia 31 grudnia 1975 roku utworzone zostało przedsiębiorstwo państwowe (...) Zakłady (...) w (...) M. które na mocy tego aktu połączyło się m.in. z (...) Zakładami (...).

W wyniku zarządzenia z dnia 1 sierpnia 1982 roku w wyniku połączenia wielu jednostek m. in. (...) Zakładów (...) w (...) M. utworzono przedsiębiorstwo państwowe użyteczności publicznej (...), które to zostało w 1996 roku przekształcone w jedno osobową spółkę Skarbu Państwa. Ostatecznie w 2007 roku (...) S.A. przeniosło na Operatora Gazociągów (...) (...) S.A. w M. własność infrastruktury przesyłowej wysokiego ciśnienia relacji I.-M..

Gazociąg relacji I.-M. położony na działce (...) od daty wybudowania posiada widoczne elementy w postaci 3 słupków znacznikowych, zaś bezpośrednio przy pasie drogowym umieszczony był sączek węchowy. Działka jest nieogrodzona, zaś wnioskodawca oraz jego poprzednicy prawni raz na kwartał dokonywali inspekcji infrastruktury gazociągu oraz w razie potrzeby konserwacji, w tym utrzymanie pasa po 3 metry od gazociągu w stanie wolnym od zadrzewienia.

Żaden z poprzednich właścicieli działki nie zgłaszał obiekcji, co do posadowienia gazociągu. Był on zaznaczony na mapach ewidencyjnych oraz umieszczony na rysunku planu ogólnego zagospodarowania przestrzennego wsi M. już od 1969 roku.

Stan faktyczny został ustalony w oparciu o zeznania świadków G. C. (2) i G. C. (1), które uznano za spójne i logiczne. Dano także wiarę dokumentom, których prawdziwość i autentyczność nie budziły wątpliwości. Za cenny dowód uznano również opinie biegłego S. X..

Przepis art. 292 kc reguluje możliwość nabycia służebności gruntowej przez zasiedzenie. Odpowiednio stosuje się przepisy o nabyciu przez zasiedzenie własności nieruchomości.

Sąd Rejonowy wskazał, że nie można odmówić słuszności, iż przed ustawowym uregulowaniem służebności przesyłu dopuszczalne było nabycie w drodze zasiedzenia służebności odpowiadającej treści służebności przesyłu na rzecz przedsiębiorstwa na podstawie art. 285 kc w zw. z art. 292 kc, co znajduje potwierdzenie w uchwale Sądu Najwyższym z dnia 22 maja 2013 roku. Podzielono pogląd, że możliwe jest nabycie przez zasiedzenie przed dniem 3 sierpnia 2008 roku służebności o treści odpowiadającej służebności przesyłu, ustanawianej nie na rzecz każdoczesnego właściciela nieruchomości władnącej, bo tej w ogóle nie należy identyfikować, ale bezpośrednio na rzecz Skarbu Państwa albo przedsiębiorcy przesyłowego. Do zasiedzenia służebności stosuje się odpowiednio przepisy o nabyciu własności nieruchomości przez zasiedzenie. Zastosowanie znajduje więc norma art. 172 kc w sposób odpowiedni. Do zasiedzenia służebności gruntowej wymagany jest upływ oznaczonego przez ustawodawcę czasu posiadania służebności. Posiadanie służebności powinno być nieprzerwane. Bieg zasiedzenia rozpoczyna się od momentu, gdy posiadacz służebności przystąpił do korzystania z nieruchomości w zakresie odpowiadającym treści służebności.

Posiadanie służebności gruntowej, będące posiadaniem zależnym, ma określoną treść odpowiadającą wykonaniu prawa służebności i polegającą na korzystaniu z trwałego i widocznego urządzenia. W judykaturze przyjmuje się, że trwałym i widocznym urządzeniem jest tylko rezultat świadomego działania człowieka.

Uznano, że wnioskodawca wykazał, że jego poprzednik prawny Skarb Państwa objął z dniem 18 października 1967 roku posiadanie służebności gruntowej odpowiadającej służebności przesyłu obciążającej obecną działkę (...). Wzniesiony gazociąg jest trwałym i widocznym urządzeniem. Był on prawidłowo oznaczony i widoczny dla każdoczesnego właściciela nieruchomości.

Kolejne państwowe przedsiębiorstwa nieprzerwanie korzystały z gazociągu jak również z nieruchomości uczestniczki w zakresie odpowiadającym służebności przesyłu. Urządzenia przesyłowe były regularnie sprawdzane i utrzymywane w należytym stanie technicznym. W dacie wzniesienia gazociągu jak i później przedmiotowa nieruchomość nie była własnością Skarbu Państwa. Przeciwko uznaniu przedsiębiorstwa państwowego Skarbu Państwa za posiadacza służebności gruntowej nie przemawiał również fakt nie przedstawienia przez wnioskodawcę decyzji wydanej w trybie art. 35 ust. 1 ustawy o zasadach i trybie wywłaszczenia nieruchomości. Przyjęto, że wnioskodawca posiadał przedmiotową służebność pozostawał w dobrej wierze, co doprowadziło do stwierdzenia zasiedzenia służebności przez Skarb Państwa z dniem 19 października 1977 roku.

O kosztach rozstrzygnięto na podstawie art. 520 §1 kpc tj. zgodnie z ogólną zasadą ich ponoszenia w postępowaniu nieprocesowym.

Apelację skierowaną do całości rozstrzygnięcia wywiodła uczestniczka O. S.. Wydanemu orzeczeniu skarżąca zarzuciła naruszenie:

1. art. 233 kpc w zw. z art. 328 §2 kpc poprzez dowolną ocene zebranego w sprawie materiału dowodowego i ustalenie, że 18 października 1967 roku jest dniem wyznaczającym początek biegu zasiedzenia;

2. art. 305 1 kc, art. 305 4 kc w zw. z art. 292 kc poprzez przyjęcie, że przepisy o służebności przesyłu w związku z przepisem o zasiedzeniu służebności gruntowej winny znaleźć zastosowanie, pomimo, że przepisy dotyczące możliwości zasiedzenia służebności przesyłu istnieją dopiero po 3 sierpnia 2008 roku;

3. art. 2 i art. 10, art. 21 ust. 1 i 2, art. 31 ust. 2 i 3, art. 64 ust. 2 i 3 Konstytucji poprzez przyjęcie, że przepisy art. 305 1 kc, art. 305 4 kc w zw. z art. 292 kc znajdują zastosowanie przed 3 sierpnia 2008 roku, podczas, gdy wykładnia taka jest niezgodna z Konstytucją;

4. art. 121 pkt. 4 w zw. z art. 175 kc poprzez niezastosowanie do stanu faktycznego sprawy i przyjęcie, że bieg zasiedzenia służebności przesyłu mógł biec przed 31 stycznia 1989 roku.

W konkluzji skarżąca wniosła o zmianę zaskarżonego postanowienia i oddalenie wniosku orz zasądzenie kosztów postępowania za obie instancje względnie o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu pozostawiając temu sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania za obie instancje.

Sąd Okręgowy zważył co następuje:

Apelacja jest zasadna i podlegała uwzględnieniu.

Zasadniczo problem w przedmiotowej sprawie sprowadzał się do oceny prawnej, czy możliwe jest stwierdzenie zasiedzenia służebności przesyłu przed wprowadzeniem tej instytucji do przepisów kodeksu cywilnego, tj. przed dniem 3 sierpnia 2008 roku. Zgodnie z orzecznictwem Sądu Najwyższego taka możliwość istnieje, jednakże stanowisko to od początku budziło wiele wątpliwości. Istniejące wątpliwości ostatecznie spowodowały skierowanie pytania do Trybunału Konstytucyjnego celem jednoznacznej oceny tej kwestii w kontekście obowiązujących norm wskazanych w Konstytucji. W dniu 2 grudnia 2025 roku Trybunał Konstytucyjny kwestię tę rozstrzygnął wydając wyrok w sprawie P 10/16. Zauważyć należy, że z uwagi na istniejący aktualnie w Polsce spór prawny, dotyczący również Trybunału Konstytucyjnego, orzeczenie to nie zostało w sposób przewidziany prawem opublikowane. Sytuacja ta nie może jednak powodować, że sprawy obywateli nie będą rozstrzygane. Dodatkowo wskazać należy, że każdy orzekający Sąd powszechny w ramach tzw. rozproszonej kontroli konstytucyjnej, ma uprawnienie by kwestie podlegające ocenie Trybunału Konstytucyjnego, również niezależnie ocenić. Apelująca stoi na stanowisku, że przed 2008 rokiem, tj. przed wprowadzeniem przez ustawodawcę do Kodeksu cywilnego instytucji służebności przesyłu, nie istniała możliwość zasiedzenia tego rodzaju służebności, zaś Sąd Rejonowy orzekający w tej sprawie przedstawił pogląd przeciwny tj. że taka możliwość przed wprowadzeniem omawianego przepisu istniała. Konieczność rozstrzygnięcia tej sprawy opierała się zatem na rozważeniu argumentacji prawnej przedstawionej przez Sąd I Instancji jak i skarżącą oraz zajęciu ostatecznego stanowiska w tej kwestii. Ważąc wszystkie argumenty natury prawnej, zdaniem Sądu Okręgowego należało dojść do przekonania, że przed wprowadzeniem regulacji prawnej dot. uregulowania instytucji służebności przesyłu tj. przed dniem 3 sierpnia 2008 roku, zasiedzenie służebności przesyłu nie było możliwe, a zatem podzielić należało stanowisko zaprezentowane przez skarżącą, co skutkowało uznaniem wywiedzionej apelacji za zasadną.

Zdaniem Sądu Okręgowego przy rozpoznawaniu przedmiotowej sprawy doszło do naruszenia art. art. 305 ( 4) kc w zw. z art. 292 kc w zw. z art. 172 §1 kc w zw. z art. 285 kc. Wskazać należy, że w ocenie Sądu II Instancji nie można utożsamiać instytucji służebności gruntowej z instytucją służebności przesyłu. Są to bowiem dwie różniące się od siebie instytucje prawne. Gdyby były one tożsame, nie byłoby potrzeby ich rozdzielania i różnicowania, co ma miejsce w aktualnie obowiązującym stanie prawnym (po 2008 roku). Instytucje te zasadniczo różnią się od siebie. Służebność gruntowa jest związana z nieruchomością władnącą, zaś służebność przesyłu nie jest związana z nieruchomością władnącą, nie jest jej celem zwiększenie jej użyteczności, a jedynie wiąże się z osobą przedsiębiorcy w związku z prowadzoną przez niego działalnością gospodarczą. Sam ustawodawca zdaje się dostrzegać i rozumieć odmienność obu instytucji, skoro ostatecznie zdecydował się odrębnie w przepisach uregulować służebność przesyłu. Na gruncie przedmiotowej sprawy można mówić o naruszeniu regulacji związanej z art. 305 ( 1) kc, bowiem w tej sytuacji ewentualny bieg zasiedzenia służebności przesyłu musiałby rozpocząć się w czasie, gdy przepis ten nie obowiązywał. Podzielić należy pogląd wskazujący na to, że obowiązujące przepisy, zwłaszcza ingerujące w prawo własności należy interpretować ściśle i w żadnym razie nie rozszerzająco, uznając ostatecznie, że jeżeli przed dniem wejścia w życie art. 305 ( 1) -305 ( 4) kc, nie istniała instytucja służebności przesyłu (nie była ona w przepisach prawa wprowadzona i określona), to nie można przyjąć, że możliwe było przed tą datą władanie taką służebnością. Jak wskazywano w doktrynie, przed 2003 rokiem, a zatem przed uchwałą Sądu Najwyższego z dnia 17 stycznia 2003 roku obywatele w ogóle nie zdawali sobie sprawy, że jest możliwe ustanowienie służebności gruntowej polegającej na umieszczeniu na ich gruncie urządzeń przesyłowych, czyli de facto służebności przesyłu, nie mieli zatem możliwości by ewentualnie przeciwstawić się takim działaniom, czy też podjąć akcje prawne dążące chociażby do przerwania biegu zasiedzenia. Skoro zaś obywatele, właściciele nieruchomości, na których posadowiono urządzenia przesyłowe, nie mieli wiedzy ani świadomości, że biegnie przeciwko nim termin zasiedzenia służebności przesyłu, to przyjęcie, że prawnie taka możliwość istnieje, byłaby przejawem nielojalności wobec obywateli co w sposób oczywisty pozostaje w sprzeczności z konstytucyjną zasadą ochrony własności.

Zasadny jest również zarzut naruszenia art. 31 ust. 3 i 64 ust. 3 Konstytucji RP. Bez wątpienia ustanowienie jakiejkolwiek służebności jest działaniem ingerującym w prawo właściciela, bowiem wskutek takiego działania właściciel doznaje ograniczenia swego prawa własności, a nawet może dojść do utraty przez niego własności, przykładowo na skutek zasiedzenia służebności. Przypomnieć należy, że zasiedzenie rzeczy, w tym nieruchomości, czy służebności, to instytucja prawna prowadząca do utraty prawa własności przez pierwotnego właściciela na skutek upływu czasu i spełnieniu innych przesłanek przewidzianych przepisami prawa. Zastosowanie zasiedzenia prowadzi do zmiany właściciela i jest zasadniczą ingerencją w prawo własności, bowiem powoduje, że dotychczasowy właściciel w określonej sytuacji faktycznej i prawnej, traci przysługujące mu i konstytucyjnie chronione, prawo własności. Z tego powodu instytucja ta powinna być stosowana z dużą dozą ostrożności i do stwierdzenia zasiedzenia może dojść wyłącznie na skutek ściśle określonych przesłanek prawnych. W żadnym razie przesłanek i sytuacji prowadzących do zasiedzenia, a zatem do utraty własności, nie można interpretować ani wykładać rozszerzająco. Wręcz przeciwnie, wszelkie wątpliwości i niedociągnięcia winny być interpretowane na korzyść właściciela. Ustawodawca od wielu lat wszelkie instytucje mające wpływ na prawa właścicielskie traktuje z dużą dozą ostrożności, chroniąc prawa właścicieli. Wyrazem tego jest chociażby wymóg numerus clausus praw rzeczowych. Tym samym, ważąc wszelkie okoliczności, nie można podzielić stanowiska wyrażanego przez Sąd Najwyższy, a wskazującego na możliwość zasiedzenia służebności przesyłu przed wprowadzeniem przepisów kwestie te regulujące tj. przed dniem 3 sierpnia 2008 roku. W tych warunkach przedmiotowe rozstrzygnięcie musiało zostać zmienione, a sam wniosek podlegał oddaleniu.

Na koniec wskazać należy, że wobec uwag przedstawionych powyżej, a zawiązanych z niemożnością stwierdzenia zasiedzenia służebności przesyłu przed wprowadzeniem stosownych przepisów regulujących instytucje służebności przesyłu do kodeksu cywilnego, irrelewantne znaczenie mają dywagacje dotyczące ustalenia, czy posadowienie urządzeń przesyłowych na nieruchomości nastąpiło na podstawie decyzji wywłaszczeniowej.

O kosztach postępowania apelacyjnego rozstrzygnięto na podstawie art. 520 §1 kpc, nie widząc powodu, by odstąpić od generalnej zasady wyrażanej w postepowaniu nieprocesowym w zakresie kosztów tego postępowania, tj. tej, że koszty te ponosi każdy uczestnik co do swojego udziału w sprawie. Podstawą takiego orzeczenia w tej kwestii jest przede wszystkim to, że sporna w przedmiotowej sprawie była przede wszystkim kwestia prawna, która nie była oczywista, o czym świadczy fakt, że zajmował się nią zarówno Sąd Najwyższy jak i Trybunał Konstytucyjny, a zatem najważniejsze instytucje prawne w polskim porządku prawnym.

Mając powyższe na uwadze, Sąd Okręgowy na podstawie art. 386 §1 kpc orzekł jak w sentencji postanowienia.

Julita Wyrębiak-Romero