III C 652/23

Sygn. akt III C 652/23

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 20 lipca 2026 roku

Sąd Okręgowy w Warszawie, III Wydział Cywilny w składzie:

Przewodniczący: Sędzia Sądu Okręgowego Tomasz Niewiadomski

Protokolant: Mateusz Borkowski

po rozpoznaniu w dniu 6 lipca 2026 roku w Warszawie na rozprawie

sprawy z powództwa H. O. i C. O.

przeciwko (...) Bankowi (...) z siedzibą w Ł. (KRS (...))

o ustalenie i zapłatę (symbol 049)

I. ustala nieistnienie pomiędzy stronami stosunku prawnego wynikającego z umowy kredytu mieszkaniowego (...) nr (...), zawartej w dniu 19 września 2008 roku przez powodów H. O. i C. O. z pozwanym Bankiem (...) w Ł.;

II. zasądza od pozwanego Banku (...) w Ł. na rzecz powodów H. O. i C. O. łącznie kwotę 85 103,50 zł (osiemdziesiąt pięć tysięcy sto trzy złote i pięćdziesiąt groszy) z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 10 maja 2023 roku do dnia zapłaty;

III. zasądza od pozwanego Banku (...) w Ł. na rzecz powoda C. O. kwotę 409 611,17 zł (czterysta dziewięć tysięcy sześćset jedenaście złotych i siedemnaście groszy) z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 10 maja 2023 roku do dnia zapłaty;

IV. zasądza od pozwanego Banku (...) w Ł. na rzecz powódki H. O. kwotę 409 611,17 zł (czterysta dziewięć tysięcy sześćset jedenaście złotych i siedemnaście groszy) z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 10 maja 2023 roku do dnia zapłaty;

V. zasądza od pozwanego Banku (...) w Ł. na rzecz powodów H. O. i C. O. łącznie kwotę 11 834 (jedenaście tysięcy osiemset trzydzieści cztery) złote z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty - tytułem zwrotu kosztów procesu.

Sędzia Tomasz Niewiadomski

Sygn. akt III C 652/23

wyroku z 20 lipca 2026 roku

Pozwem z 4 lipca 2023 roku (data nadania przesyłki poleconej k. 58), skierowanym przeciwko (...) Bankowi (...) z siedzibą w Ł., powodowie H. O. i C. O. domagali się ustalenia nieistnienia pomiędzy stronami stosunku prawnego wynikającego z umowy kredytu mieszkaniowego budowlano-hipotecznego (...) nr (...) z dnia 19 września 2008 roku. Ponadto wnieśli o zasądzenie na ich rzecz od pozwanego kwoty 904 325,84 złotych, na którą składały się kwoty po 409 611,17 złotych na rzecz każdego z nich oraz kwota 85 103,50 złotych na ich rzecz łącznie - wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od wskazanych kwot od 10 maja 2023 roku do dnia zapłaty. Przedmiotem żądania było także zasądzenie od pozwanego na ich rzecz kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych w wysokości dwukrotności stawki minimalnej, wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty.

W uzasadnieniu powodowie wskazali, że 19 września 2008 roku zawarli z pozwanym umowę kredytu mieszkaniowego budowlano-hipotecznego (...) nr (...) na kwotę 770 000 złotych. Celem zawarcia umowy było pozyskanie finansowania na budowę i wykończenie jednorodzinnego budynku mieszkalnego, wobec czego przy jej zawieraniu występowali jako konsumenci w rozumieniu art. 22 ( 1) kc. Umowa została zawarta na podstawie wzorca stosowanego przez pozwanego, a jej postanowienia nie były z nimi indywidualnie uzgadniane.

Powodowie wskazali, że istota sporu sprowadza się do oceny zgodności z prawem zasad zmiany oprocentowania kredytu określonych w § 7 ust. 1 i 3 umowy oraz § 11 ust. 3 i 5 Regulaminu. Zarzucili, że postanowienia te nie określają w sposób wystarczający zasad zmiany oprocentowania, w szczególności nie wskazują wzajemnej relacji pomiędzy wymienionymi w nich przesłankami ani wpływu poszczególnych czynników na wysokość oprocentowania. Ponadto nie określają one szczegółowego algorytmu pozwalającego na zweryfikowanie prawidłowości wyliczeń banku. W ocenie powodów przyjęta konstrukcja pozostawiała pozwanemu swobodę w zakresie zmiany oprocentowania, skoro umowa nie wskazywała, w jakim zakresie i w jakim kierunku zmiana poszczególnych parametrów powinna wpłynąć na wysokość oprocentowania. Podnieśli również, że postanowienia te nie obligowały banku do dokonania zmiany oprocentowania w przypadku zmiany wskazanych parametrów, pozostawiając mu w tym zakresie swobodę.

W ocenie powodów taki sposób ukształtowania mechanizmu zmiany oprocentowania pozostawał w sprzeczności z art. 69 ust. 2 pkt 5 w zw. z art. 76 ust. 1 ustawy Prawo bankowe, gdyż umowa nie określała w sposób odpowiadający wymaganiom ustawowym warunków zmiany oprocentowania. Wskazali ponadto, że przyznanie pozwanemu kompetencji do jednostronnej zmiany warunków umowy pozostawało w sprzeczności z właściwością (naturą) stosunku umownego, o której mowa w art. 353 1 kc, zakładającą równość stron i prowadzącą do naruszenia granic swobody umów. Podnieśli również, że zakwestionowanie postanowień dotyczących zmiany oprocentowania prowadzi do pozbawienia umowy elementu obligatoryjnego, o którym mowa w art. 69 ust. 2 pkt 5 w zw. z art. 76 ust. 1 ustawy Prawo bankowe.

Niezależnie od powyższego powodowie zarzucili, że kwestionowane postanowienia mają charakter niedozwolony w rozumieniu art. 385 1 i nast. kc. Nie zostały one z nimi indywidualnie uzgodnione, a kształtują ich prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, prowadząc do powstania znaczącej nierównowagi kontraktowej ze szkodą dla nich. Jako okoliczności przemawiające za takim stanowiskiem wskazali w szczególności brak transparentności postanowień określających mechanizm zmiany oprocentowania, ich blankietowy charakter, brak wskazania konkretnych czynników, których zmiana miałaby skutkować zmianą oprocentowania, brak określenia stopnia tej zmiany, brak wskazania konkretnej metody stosowanej przez bank do wyliczania oprocentowania, pozostawienie bankowi wyboru czynnika uzasadniającego zmianę oprocentowania oraz brak wskazania częstotliwości dokonywania takich zmian.

Powodowie podnieśli ponadto, że pozwany nie wywiązał się wobec nich z obowiązków informacyjnych na etapie poprzedzającym zawarcie umowy. Wskazali na brak rzetelnych informacji pozwalających ocenić rozmiar ryzyka związanego z produktem oprocentowanym w sposób zmienny, w tym na brak przedstawienia zasad, na podstawie których miały być dokonywane zmiany parametru oprocentowania, sposobu spłaty rat oraz ich długotrwałych konsekwencji ekonomicznych. Podnieśli, że w toku procedury kredytowej nie przedstawiono im informacji dotyczących sposobu zmiany oprocentowania ani nie poinformowano ich o rzeczywistym ryzyku związanym z zawarciem umowy kredytu o zmiennym oprocentowaniu zależnym od pozwanego. Wskazali również na możliwość nieograniczonego wzrostu oprocentowania kredytu i jego konsekwencji w postaci wzrostu wysokości zobowiązania kredytowego.

Powodowie podnieśli, że opisane wady powinny skutkować nieważnością umowy w całości na podstawie art. 58 § 1 kc, zarówno z uwagi na niezgodność jej pierwotnej treści z przepisami prawa oraz brak możliwości jej dalszego utrzymania po wyeliminowaniu niedozwolonych postanowień. Wskazali, że strony osiągnęły porozumienie co do zawarcia umowy kredytu ze zmiennym oprocentowaniem, nie ustaliły jednak warunków jego zmiany w sposób odpowiadający art. 69 ust. 2 pkt 5 ustawy Prawo bankowe. Zdaniem powodów wyeliminowanie klauzul dotyczących zmiany oprocentowania nie może prowadzić do uznania za wiążące w całym okresie kredytowania oprocentowania pierwotnego skoro z treści umowy wynika, że miało ono być zmienne. Podnieśli również, że brak jest możliwości zastąpienia zakwestionowanych postanowień innymi zasadami dotyczącymi zmiany oprocentowania.

Powodowie wywodzili, że umowa kredytu jest nieważna w całości, a na podstawie art. 189 kpc mają interes prawny w żądaniu ustalenia nieistnienia wynikającego z niej stosunku prawnego. W konsekwencji, w oparciu o art. 410 kc w zw. z art. 405 kc, domagali się od pozwanego zwrotu kwoty w łącznej wysokości 904 325,84 złotych, uiszczonej przez nich w okresie od 31 października 2008 roku do 30 grudnia 2022 roku tytułem spłaty rat kapitałowo – odsetkowych ( pozew k. 3-20).

Pozwany (...) Bank (...) w Ł. w odpowiedzi na pozew z dnia 26 października 2023 roku ( data nadania k. 367) wniósł o oddalenie powództwa

w całości oraz o zasądzenie na jego rzecz solidarnie od powodów zwrotu kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie zgodnie z art. 98 § 1 ( 1) kpc. Uzasadniając swoje stanowisko zakwestionował zarzuty powodów dotyczące postanowień umowy odnoszących się do zmiennego oprocentowania kredytu. Wskazał, że zastosowana w umowie klauzula jest zgodna z prawem i nie ma charakteru abuzywnego.

Pozwany zakwestionował twierdzenia powodów, jakoby warunki umowy kredytu, w tym postanowienia dotyczące zasad zmiany oprocentowania, zostały im narzucone bez możliwości ich negocjowania. W jego ocenie warunki umowy były negocjowane i ustalane zarówno na etapie zawierania umowy, jak i w toku jej obowiązywania. Ponadto powodowie mieli rzeczywisty wpływ na treść jej postanowień oraz świadomość możliwości ich modyfikacji, z której skutecznie skorzystali.

Pozwany podkreślił, że każdorazowo dokonywał indywidualnej oceny propozycji przedstawianych przez powodów oraz wypracowywał z nimi nowe warunki w drodze negocjacji. Wskazał również, że powodowie, jako osoby cechujące się wysoką dbałością o własne sprawy, doświadczeniem życiowym oraz wiedzą ekonomiczną i znajomością rynku finansowego w zakresie dostępnych wówczas kredytów hipotecznych, świadomie zdecydowali się na zawarcie kwestionowanej obecnie umowy.

Pozwany wskazał ponadto, że jako lokalny bank spółdzielczy stwarzał faktyczną możliwość negocjowania poszczególnych postanowień umowy, w tym dotyczących oprocentowania. Potwierdzał to fakt, że w przypadku umów kredytu zawieranych w okresie, którego dotyczyła sprawa, nie było możliwe posługiwanie się jednolitym wzorcem uwzględniającym każdy przypadek udzielenia kredytu na finansowanie zakupu mieszkania lub domu jednorodzinnego w toku realizowanej, jeszcze nieukończonej inwestycji deweloperskiej. Dlatego umowy kredytu mieszkaniowego w takich przypadkach nie miały dla niego charakteru umów masowych.

Pozwany zaprzeczył temu, że powodom nie zostały przedstawione informacje dotyczące zasad zmiany oprocentowania na etapie ubiegania się o kredyt oraz w dniu zawarcia umowy. Wskazał, że w dacie zawarcia umowy obowiązywała w banku „Instrukcja wewnętrzna w sprawie sposobu i zakresu informacji przekazywanej dla klienta zaciągającego kredyt lub pożyczkę z oprocentowaniem zmiennym i zabezpieczeniem hipotecznym”. Pozwany zaznaczył, że instrukcja ta, choć nie była wiążąca w relacji pomiędzy stronami, określała przyjęty przez bank miernik staranności w zakresie informacji przekazywanych wszystkim klientom zaciągającym kredyt lub pożyczkę oprocentowaną zmienną stopą procentową.

Pozwany zaprzeczył zatem, aby powodowie nie zostali poinformowani o rzeczywistym ryzyku związanym z zawarciem umowy kredytu o zmiennym oprocentowaniu. Zakwestionował również twierdzenia powodów, jakoby postanowienia umowy kształtujące mechanizm oprocentowania nie wskazywały obiektywnych kryteriów, na podstawie których dokonywane były jego zmiany, oraz jakoby z umowy wynikało uprawnienie banku do dowolnego kształtowania wysokości oprocentowania.

Wskazał, że analiza postanowień umownych, w tym § 7 ust. 3 umowy, jednoznacznie wskazuje na określenie przesłanek zmiany oprocentowania, wykluczając dowolność kształtowania tego parametru przez kredytodawcę. Pozwany wskazał, że zmiana oprocentowania mogła nastąpić jedynie na skutek zmiany wskaźników, których wartość była niezależna od obu stron. Zaprzeczył również, aby postanowienia umowy nie precyzowały, czy i w jaki sposób zmiana wymienionych w niej czynników wpłynie na zmianę oprocentowania kredytu, pozostawiając bankowi swobodę decyzji w tym zakresie, oraz aby bank miał wpływ na częstotliwość zmiany oprocentowania. Wskazał, że czynniki stanowiące podstawę zmiany oprocentowania zostały uzgodnione pomiędzy stronami, a powodowie mieli możliwość zweryfikowania zasadności decyzji banku dotyczącej oprocentowania.

W ocenie pozwanego sam zapis umowy dotyczący zmienności oprocentowania nie powinien zostać uznany za zabroniony, albowiem przepisy prawa nie zakazują takiego sposobu ukształtowania umowy. Pozwany wskazał również, że przy uwzględnieniu postanowień ustalonych w umowie kredytu, a następnie zmienionych w aneksach do umowy, nie sposób przyjąć, aby obowiązki kredytobiorców zostały ukształtowane w sposób sprzeczny z wymogami dobrej wiary, powodując znaczącą nierównowagę wynikających z umowy praw i obowiązków stron ze szkodą dla konsumenta.

Pozwany zakwestionował również twierdzenia powodów dotyczące sprzeczności postanowień umowy z art. 69 ust. 2 pkt 5 w zw. z art. 76 ust. 1 ustawy Prawo bankowe. Wskazał, że analiza zawartej przez strony umowy powinna prowadzić do przekonania, że zawiera ona wszystkie przewidziane ustawą istotne przedmiotowo postanowienia. Pozwany podniósł, że nawet gdyby uznać postanowienia umowy dotyczące zmiennego oprocentowania za nieważne, nie można zgodzić się ze stanowiskiem powodów, że umowa byłaby nieważna z uwagi na treść art. 58 § 3 kc. Zaprzeczył ponadto, aby umowa kredytu zawierała postanowienia naruszające zasady współżycia społecznego oraz dobre obyczaje kupieckie.

Pozwany wskazał również, że kwestionowane przez powodów klauzule umowne zostały już wcześniej zmodyfikowane, z inicjatywy i na wniosek powodów. Po raz pierwszy powodowie zawnioskowali o zmianę zasad oprocentowania kredytu w 2014 roku. Strony w drodze renegocjacji warunków umowy doszły do porozumienia w zakresie zmiany zapisów § 7 tej umowy, zastępując dotychczasowe, kwestionowane w pozwie zasady oprocentowaniem zmiennym opartym na sumie stopy referencyjnej WIBOR 3M oraz stałej marży banku w całym okresie kredytowania na podstawie aneksu nr (...) zawartego w dniu 11 marca 2014 roku. Pozwany zaznaczył, że zmieniona klauzula zmiennego oprocentowania nie została wskazana przez powodów w pozwie.

W konsekwencji pozwany podtrzymał stanowisko, że brak jest podstaw do unieważnienia którychkolwiek postanowień umownych związanych z zastosowaniem klauzuli zmiennego oprocentowania, a twierdzenia i zarzuty powodów zmierzające do podważenia zasadności, legalności i możliwości zastosowania tej klauzuli w umowie kredytowej są niezasadne i nieudowodnione.

Pozwany podniósł również zarzut zatrzymania, powołując się na art. 461 i nast. kc. Przed wniesieniem odpowiedzi na pozew, tj. w dniu 25 października 2023 roku, skierował on do powodów oświadczenie o skorzystaniu z prawa zatrzymania w którym wskazał, że przysługuje mu uprawnienie do powstrzymania się ze spełnieniem świadczenia objętego żądaniem pozwu do czasu zaoferowania przez powodów zwrotu świadczenia wzajemnego w wysokości odpowiadającej kwocie udostępnionego powodom kapitału (770 000 złotych) wraz z odsetkami (634 637,33 złotych). Bank określił wysokość wierzytelności objętej zatrzymanej na łączną kwotę 1 404 637,33 złotych (odpowiedź na pozew k. 109-367, pismo pozwanego obejmujące oświadczenie o zatrzymaniu wraz z potwierdzeniem nadania k. 355-357).

W dalszym toku postępowania strony podtrzymywały swoje stanowiska w sprawie ( protokół rozprawy z dnia 19 lutego 2026 roku k. 412-414, z dnia 24 kwietnia 2026 roku k. 451-453 i z dnia 6 lipca 2026 roku k. 489-491v).

Sąd Okręgowy ustalił następujący stan faktyczny :

W 2008 roku H. O. i C. O. poszukiwali dodatkowego finansowania na zakup nieruchomości gruntowej zabudowanej domem jednorodzinnym, którego budowa była realizowana przez dewelopera. Potrzebowali oni kredytu w krótkim czasie z uwagi konieczność sfinansowania zakupu. Po wstępnym rozpoznaniu sytuacji rynkowej okazało się, że mogą mieć jednak zbyt niską zdolnością kredytową. H. O. była wcześniej klientką (...) Banku (...) i posiadała w nim rachunek oszczędnościowo – rozliczeniowy. W związku z tym udali się do tego Banku. Tam po wstępnych rozmowach złożyli wymagane dokumenty i oczekiwali na decyzję w przedmiocie udzielenia kredytu.

Przed zawarciem umowy nie prowadzono z nimi szczegółowych rozmów dotyczących warunków kredytu, a postanowienia umowy nie były z nimi negocjowane. Z treścią umowy zapoznali się w dniu jej podpisania. Pracownik banku poinformował ich o tym, że oprocentowanie wyniesie 8%. Nie wyjaśnił im jednak zasad jego zmiany ani okoliczności, od których zależało skorzystanie przez Bank z przewidzianej w umowie możliwości zmiany oprocentowania. Wraz z umową otrzymali liczne załączniki, w tym dokument dotyczący oprocentowania. Na pytanie dotyczące tego dokumentu uzyskali informację, że dotyczy on standardowego oprocentowania. Nie przedstawiono im historycznych tabel oprocentowania ani nie omówiono mechanizmu jego zmiany.

Postanowienia dotyczące oprocentowania nie wzbudziły u nich wątpliwości. Byli oni przekonani, że zawierają standardową umowę, która nie wiąże się z istotnymi zagrożeniami. Był to ich pierwsza umowa kredytu hipotecznego, a ponadto nie znali terminologii bankowej użytej w jej treści. Po zawarciu umowy nie porównywali jej warunków z ofertami innych banków (zeznania H. O. i C. O. k. 489v-490v).

W dniu 3 września 2008 roku H. O. i C. O. złożyli wniosek o udzielenie kredytu mieszkaniowego (...), w którym kwotę kredytu określili na 770 000 złotych, a okres kredytu na 300 miesięcy. Celem kredytowania była budowa i wykończenie budynku jednorodzinnego ( wniosek kredytowy k. 128-129).

W następstwie złożonego wniosku komitet kredytowy banku wydał opinię, w której przedstawione zostały dane dotyczące kredytu, prawnego zabezpieczenia kredytu, warunków udzielenia i uruchomienia kredytu oraz warunków korzystania z kredytu. W dniu 11 września 2008 roku wobec powodów wydana została decyzja kredytowa o przyznaniu kredytu w wysokości 770 000 złotych, na warunkach zaproponowanych przez komitet kredytowy (opinia komitetu kredytowego wraz z decyzją kredytową k. 157-158).

W dniu 19 września 2008 roku H. O. i C. O. zawarli

z (...) Bankiem (...) w Ł. umowę kredytu (...) nr (...). Bank udzielił kredytu w kwocie 770 000 złotych z przeznaczeniem na budowę i wykończenie budynku mieszkalnego jednorodzinnego położonego w Ł. przy ul(...) na działce nr (...). Okres kredytu został ustalony na okres 300 miesięcy, tj. od dnia 26 września 2008 roku do dnia 31 sierpnia 2033 roku i obejmował 10-miesięczny okres wykorzystania kredytu, 12-miesięczny okres karencji w spłacie kredytu, 288 miesięczny okres spłaty kredytu wraz z należnymi Bankowi odsetkami. Udział własny kredytobiorców, wniesiony w formie gotówkowej, wyniósł 197 000 złotych, co stanowiło 21% wartości finansowanej kredytem inwestycji (§ 1 ust. 1-4 umowy).

Wypłata kredytu miała nastąpić w transzach, po wykonaniu poszczególnych etapów budowy w określonych wysokościach zgodnie z załącznikiem nr 2 do „Harmonogramu wpłat” do umowy rezerwacyjnej z dnia 1 sierpnia 2008 roku, w formie przelewu na rachunek dewelopera wskazany w umowie, po spełnieniu warunków określonych w § 3. Ostatnia transza w wysokości 20 000 złotych miała zostać uruchomiona przed podpisaniem aktu notarialnego przenoszącego prawo własności na rachunek kredytobiorcy prowadzony w (...) Banku (...) w Ł. (§ 2 umowy).

Uruchomienie kredytu miało nastąpić po: przedłożeniu w Banku potwierdzenia złożenia w Sądzie wniosku o wpis hipoteki określonej w § 11 ust 1 pkt 2, wraz z dokonaniem stosownych wpłat; dostarczeniu do Banku aktu notarialnego dotyczącego przyrzeczenia wybudowania budynku mieszkalnego i sprzedaży prawa własności działki (...) i budynku na niej wybudowanego; złożeniu weksla wraz z deklaracją wekslową; dokonaniu cesji na rzecz Banku wierzytelności kredytobiorców wobec inwestora na wypadek rozwiązania umowy o budowę przed przeniesieniem na kredytobiorców praw własności przedmiotowej nieruchomości oraz wpłaceniu prowizji, lecz nie później niż w ciągu 3 miesięcy od dnia podpisania umowy kredytu (§ 3 umowy).

Prowizja za udzielenie kredytu została ustalona w wysokości 1,00% kwoty kredytu, tj. na 7 700 złotych i miała zostać pobrana nie później niż w momencie uruchomienia kredytu. Za czynności związane ze zmianą warunków umowy kredytu lub za inne czynności związane z obsługą kredytu, wykonywane na zlecenie kredytobiorców, Bank miał pobierać opłaty i prowizje zgodnie z obowiązującą w Banku Taryfą opłat i prowizji (§ 4 ust. 1 i 2 umowy).

Kredyt oprocentowany był według zmiennej stopy procentowej. W dniu zawarcia umowy oprocentowanie kredytu, zgodnie z aktualnie obowiązującą tabelą, wynosiło 6,10%, powiększone o marżę Banku w wysokości 1,90 p.p., co łącznie stanowiło 8,00% w stosunku rocznym (§ 7 ust. 1 i 2 umowy). W przypadku zastosowania stawki zmiennej Bank miał prawo do zmiany oprocentowania w przypadku zaistnienia niektórych lub wszystkich spośród następujących okoliczności: zmiany stopy oprocentowania kredytu refinansowego, lombardowego, stopy redyskonta weksli, ustalanej przez Radę Polityki Pieniężnej, zmiany poziomu lub oprocentowania rezerw obowiązkowych, zmiany stawki WIBOR określającej oprocentowanie lokal międzybankowych, zmiany cen towarów i usług konsumpcyjnych (§ 7 ust. 3 umowy).

Odsetki od udzielonego kredytu Bank miał naliczać od aktualnego zadłużenia i miały być one spłacane co miesiąc, w terminach określonych w harmonogramie spłat. O zmianie wysokości oprocentowania kredytu Bank każdorazowo miał powiadamiać w formie pisemnej kredytobiorcę, poręczyli, przystępującego do długu oraz inne osoby będące dłużnikami Banku z tytułu zabezpieczenia kredytu, przesyłając listem zwykłym nowy harmonogram spłat. Aktualna stawka oprocentowania podawana miała być również na tablicach informacyjnych w Banku. Zmiana stopy oprocentowania kredytu nie powodowała konieczności wypowiedzenia warunków umowy (§ 7 ust. 4-6 umowy).

W okresie karencji w spłacie kredytu kredytobiorcy zobowiązani byli do spłaty należnych Bankowi odsetek. Od wykorzystanej kwoty kredytu Bank miał naliczać odsetki w okresach miesięcznych według stawek oprocentowania obowiązujących w czasie trwania umowy. Pierwsza płatność odsetek miała zostać dokonana w miesiącu kalendarzowym następującym po miesiącu, w którym nastąpiła wypłata pierwszej transzy kredytu. Kredytobiorcy zobowiązani zostali do spłaty odsetek ostatniego dnia każdego miesiąca. W okresie wykorzystania kredytu sporządzone miały zostać harmonogramy spłaty odsetek na okresy zgodne z harmonogramem wykorzystania kolejnych transz kredytu (§ 8 ust. 1-5 umowy).

Po okresie wykorzystania kredytu kredytobiorcy zobowiązani zostali do spłaty kapitału wraz z odsetkami w 288 ratach miesięcznych w terminie do ostatniego dnia każdego miesiąca na rachunek wskazany w umowie, począwszy od dnia 30 września 2009 roku do dnia 31 sierpnia 2033 roku. Po każdej zmianie stopy procentowej kredytobiorcom przekazywany był harmonogram określający wysokość i terminy spłat rat kapitałowo-odsetkowych, który stanowił integralną część niniejszej umowy kredytu (§ 10 ust. 1 umowy).

Prawne zabezpieczenie spłaty udzielonego kredytu, a także innych związanych z kredytem należności, stanowiła hipoteka zwykła w kwocie 770 000 złotych oraz hipoteka kaucyjna do kwoty 385 000 złotych ustanowiona na nieruchomości położonej w Ł. oznaczonej w projekcie podziału nieruchomości nr (...), wyodrębniona z (...) prowadzonej przez Sąd Rejonowy dla Warszawy-Mokotowa w Warszawie; hipoteka zwykła w kwocie 770 000 złotych oraz hipoteka kaucyjna do kwoty 385 000 złotych ustanowiona na nieruchomości położonej w miejscowości K., gmina S., działka ewidencyjna o nr (...), dla której Sąd Rejonowy w Pruszkowie prowadzi księgę wieczystą o nr (...), cesja na rzecz Banku praw z umowy ubezpieczenia budynku od ognia i innych zdarzeń losowych, cesja na rzecz Banku wierzytelności kredytobiorcy wobec inwestora (dewelopera) na wypadek rozwiązania umowy o budowę przed przeniesieniem na kredytobiorcę praw własności do domu jednorodzinnego, weksel własny kredytobiorcy wraz z deklaracją wekslową (§ 11 ust. 1 umowy).

Ponadto kredytobiorcy zobowiązali się do ubezpieczenia domu od ognia i innych zdarzeń losowych przez cały okres kredytowania i dokonywania na rzecz Banku cesji praw z umowy ubezpieczenia (§ 14 ust. 1 umowy).

Umowa określała również przypadki uprawniające Bank do jej wypowiedzenia, w szczególności w razie nieterminowej spłaty należności, utraty przez kredytobiorców zdolności kredytowej, istotnego obniżenia wartości zabezpieczenia, wykorzystania kredytu niezgodnie z przeznaczeniem, niedotrzymania innych warunków umowy kredytu lub wszczęcia przez innych wierzycieli egzekucji wobec kredytobiorców. Okres wypowiedzenia wynosił 30 dni, a w razie zagrożenia upadłością kredytobiorców – 7 dni, licząc od dnia następnego po doręczeniu oświadczenia o wypowiedzeniu kredytu (§ 17 ust. 1 i 2 umowy).

Zmiana warunków umowy wymagała formy pisemnej pod rygorem nieważności, z wyjątkiem zmiany stawki oprocentowania, dokonywanej w trybie § 7 umowy (§ 24 umowy).

Integralną część umowy kredytu stanowił „Regulamin udzielania przez (...) Bank (...) w Ł. kredytów mieszkaniowych”. Kredytobiorcy oświadczyli, że przed zawarciem umowy otrzymali wskazany Regulamin oraz wyciąg z „Taryfy opłat i prowizji”, a także że zapoznali się z ich treścią, akceptują ją i przyjmują do stosowania. W zakresie nieuregulowanym umową i Regulaminem zastosowanie miały przepisy Kodeksu cywilnego oraz ustawy – Prawo bankowe (§ 26 ust. 1-3 umowy) (umowa kredytu k. 25-28v i 174-177v).

Wraz z podpisaniem umowy H. O. i C. O. podpisali oświadczenie dotyczące kredytów oprocentowanych zmienną stopą procentową, w którym to powodowie oświadczyli, że zostali poinformowani przez pracownika Banku o ponoszeniu ryzyka zmiany stopy procentowej w związku z zaciągnięciem kredytu o zmiennym oprocentowaniu oraz o możliwości wzrostu kosztu tego kredytu w przypadku wzrostu oprocentowania kredytu, oraz że są oni świadomi zaciągnięcia kredytu o zmiennej stopie procentowej, na podstawie uzyskanych informacji i symulacji spłat przedstawionych na odwrocie niniejszego oświadczenia wnioskowanego kredytu dla następujących stóp procentowanych 8,00%, 8,60%, 12,00%.

Do podpisanego oświadczenia dołączona była symulacja kredytu w kwocie 770 000 złotych, przy okresie kredytowania wynoszącym 288 miesięcy, aktualnym oprocentowaniu wynoszącym 8,00% oraz różnicy między maksymalnym i minimalnym poziomem stopy procentowej z ostatnich 12 miesięcy w wysokości 0,60%. W tabeli przedstawione zostały koszty obsługi kredytu. Przy aktualnym poziomie stopy procentowej maksymalna płatność rata+odsetki (malejące) wynosiła 7 905,39 złotych, przy wzroście oprocentowania o maksymalny wzrost poziomu stopy procentowej w ciągu ostatnich 12 miesięcy przy oprocentowaniu 8,60% wynosiłaby 8 297,78 złotych, zaś przy wzroście stopy procentowej o 400 pb., tj. do 12,00% wynosiłaby 10 521,28 złotych. Wówczas koszt odsetkowy w okresie kredytowania wynosiłby przy aktualnym poziomie stopy procentowej 175 744,33 złotych, przy wzroście oprocentowania o maksymalny wzrost poziomu stopy procentowej w ciągu ostatnich 12 miesięcy przy oprocentowaniu 8,60% - 207 173,94 złotych, natomiast przy wzroście stopy procentowej o 400 pb., tj. do 12,00% wynosiłaby 289 079,92 złotych.

Przy aktualnym poziomie stopy procentowej 8,00% stałe płatności rata+odsetki (równe) wynosiły 6 021,82 złotych, natomiast przy wzroście oprocentowania o maksymalny wzrost poziomu stopy procentowej w ciągu ostatnich 12 miesięcy przy o oprocentowaniu 8,60% wynosiłyby 6 327,52 złotych, zaś przy wzroście stopy procentowej o 400 pb. tj. do 12,00% wynosiłyby 8 164,94 złotych. Wówczas koszt odsetkowy w okresie kredytowania wynosiłby przy aktualnym poziomie stopy procentowej 964 284,16 złotych, przy wzroście oprocentowania o maksymalny wzrost poziomu stopy procentowej w ciągu ostatnich 12 miesięcy przy oprocentowaniu 8,60% - 1 052 325,76 złotych, zaś przy wzroście stopy procentowej o 400 pb., tj. do 12,00% wynosiłyby 1 581 502,72 złotych (oświadczenie k. 162-162v).

Regulamin udzielania przez (...) Bank (...) w Ł. kredytów mieszkaniowych określał zasady udzielania, wykorzystywania i spłaty kredytów mieszkaniowych. Zgodnie z § 3 ust. 1 pkt 2 lit b Regulaminu kredyt mieszkaniowy mógł być wykorzystany jako kredyt budowlano-hipoteczny przeznaczony na inwestycje mieszkaniowe realizowane dla kredytobiorcy przez inwestora zastępczego (spółdzielnię mieszkaniową lub dewelopera), w tym na budowę, dokończenie budowy, rozbudowę, przebudowę lub wykończenie domu jednorodzinnego.

Zgodnie z § 11 ust. 1 i 2 Regulaminu oprocentowanie kredytu mogło być zróżnicowane w zależności od oceny wiarygodności kredytobiorcy, rodzaju i celu kredytu, ryzyka kredytowego, udziału środków własnych oraz okresu kredytowania. Forma oprocentowania kredytu oraz wysokość stawek procentowych były ustalane w toku negocjacji między przedstawicielami Banku a kredytobiorcą . Decyzję o wysokości oprocentowania, które odbiegają od aktualnie obowiązującego w Banku dla kredytów mieszkaniowych, podejmował każdorazowo Zarząd Banku (§ 11 ust. 3 Regulaminu). Stawka oprocentowania mogła być określona w umowie kredytu jako stała lub zmienna (§ 11 ust. 4 Regulaminu).

Analogiczne do § 7 ust. 3 umowy postanowienie zawierał § 11 ust. 5 Regulaminu, zgodnie z którym w przypadku zastosowania stawki zmiennej Bank miał prawo do zmiany oprocentowania w przypadku zaistnienia niektórych lub wszystkich spośród następujących okoliczności, obejmujących zmianę stopy oprocentowania kredytu refinansowego, lombardowego, stopy redyskonta weksli, ustalanej przez Radę Polityki Pieniężnej, zmianę poziomu lub oprocentowania rezerw obowiązkowych, zmianę stawki WIBOR określającej oprocentowanie lokal międzybankowych oraz zmianę cen towarów i usług konsumpcyjnych .

Dla celów obliczania odsetek przyjmowano rzeczywistą liczbę dni w miesiącu i w roku. Odsetki od udzielonego kredytu naliczane były od aktualnego zadłużenia i spłacane co miesiąc, w terminach określonych w harmonogramie spłat (§ 11 ust. 6 i 7 Regulaminu). Zmiana stopy procentowej nie powodowała konieczności wypowiedzenia warunków kredytu ani sporządzenia aneksu do umowy kredytowej (§ 11 ust. 8 Regulaminu). O zmianie oprocentowania kredytu Bank miał każdorazowo powiadamiać kredytobiorcę, poręczyli, przystępującego do długu oraz inne osoby będące dłużnikami Banku z tytułu zabezpieczenia kredytu, doręczając harmonogram spłat określający wysokość kolejnych rat kapitałowo-odsetkowych (§ 11 ust. 9 Regulaminu). Aktualna stawka oprocentowania podawana miała być do wiadomości klientów na tablicach ogłoszeń w Banku/Oddziałach (Regulamin k. 29-33v).

W dniu 31 stycznia 2014 roku H. O. i C. O. zawnioskowali o obniżenie oprocentowania kredytu mieszkaniowego budowlano-hipotecznego (...), udzielonego na podstawie umowy nr (...) z dnia 19 września 2008 roku (wniosek o zmianę warunków kredytowania k. 248). W dniu 5 marca 2014 roku pozwany Bank sporządził notatkę, w których wskazał propozycję zmiany warunków kredytowania (notatka k. 249-249v, opinia Komitetu Kredytowego Banku wraz z decyzją z dnia 6 marca 2014 roku k. 257-257v).

W związku z obniżeniem oprocentowania kredytu strony zawarły w dniu 11 marca 2014 roku aneks nr (...) do ww. umowy kredytu, na mocy którego zmienia uległa treść § 7 ust. 2. Oprocentowanie kredytu w dniu sporządzenia niniejszego aneksu wynosiło 5,87% w stosunku rocznym i stanowiło sumę stopy referencyjnej WIBOR (3M), obliczanej jako średnia arytmetyczna z miesiąca poprzedzającego okres jej obowiązywania, ustalanej na okresy 3-miesięczne odpowiadające kwartałom kalendarzowym, tj. aktualnie 2,67% dla PLN, oraz marży w wysokości 3,20 p.p., stałej w całym okresie kredytowania. Pozostałe warunki umowy pozostały bez zmian (aneks nr (...) do umowy k. 35 i 258).

Wnioskiem z dnia 3 czerwca 2022 roku, kredytobiorcy zawnioskowali o zamrożenie rat kredytu (wniosek o zmianę warunków kredytowania k. 267). W dniu 10 czerwca 2022 roku Bank sporządził notatkę, w których wskazał propozycję zmiany warunków kredytowania (notatka k. 268-268v, propozycja kredytowa wraz z decyzją kredytową k. 269-270v).

W związku z wnioskiem kredytobiorców o zmniejszenie obciążeń kredytowych związanych ze znacznym wzrostem stawki WIBOR 3M, w dniu 1 lipca 2022 roku strony zawarły aneks nr 2 do ww. umowy kredytu, na mocy którego zmienia uległa treść § 7. Bank, na wniosek kredytobiorcy, w okresie od dnia wejście w życie aneksu do dnia 31 grudnia 2022 roku zmienił formułę oprocentowania udzielonego kredytu z oprocentowania o zmiennej stopie procentowej na oprocentowanie według okresowo stałej stopy procentowej w wysokości 7,97% w skali roku, stanowiącej sumę stopy referencyjnej WIBOR 3M dla PLN obowiązującej w dniu zawarcia aneksu, tj. 4,27% oraz indywidualnie ustalonej marży w wysokości 3,20 p.p., podwyższonej o 0,50 p.p., tj. do 3,70 p.p. W dalszym okresie kredytowania, po upływie okresu oprocentowania okresowego stałego, tj. od dnia 1 stycznia 2023 roku, kredyt oprocentowany miał być według zmiennej stopy procentowej, stanowiącej sumę stopy referencyjnej i indywidualnie ustalonej marży Banku, według zasad określonych w ust. 2-11 niniejszego paragrafu (§ 7 ust. 1).

Stosownie do aneksu stopę referencyjną stanowiła stawka WIBOR 3M, który ulegała zmianie w zależności od zmiany stopy referencyjnej, zgodnie z ust. 3 i 4. Na dzień zawarcia aneksu administratorem wskaźnika referencyjnego WIBOR 3M, tj. podmiotem sprawującym kontrolę nad jego opracowywaniem, była (...) S.A. z siedzibą w W.. Stawka WIBOR publikowana była m. in. na stronie https://gpwbenchmark.pl/. W przypadku wystąpienia istotnej zmiany wskaźnika referencyjnego lub zaprzestania jego opracowywania, przy ustalaniu oprocentowania w miejsce dotychczasowego wskaźnika zastosowanie miał mieć wskaźnik ustalony zgodnie z zasadami określonymi w § 28 umowy (§ 7 ust. 2).

Stopa referencyjna ustalana była na okresy 3-miesięczne, przy czym stopę referencyjną Banku stanowiła stawka WIBOR 3M, obliczana jako średnia arytmetyczna z miesiąca poprzedzającego okres jej obowiązywania, wysokość marży Banku miała być stała w całym okresie kredytowania, a okresy 3-miesięczne, w których obowiązywała ustalona wysokość stopy procentowej, odpowiadać miały kwartałom kalendarzowym (…) (§ 7 ust. 3). Bank naliczał odsetki od wykorzystanego kredytu, przyjmując rzeczywistą liczbę dni w miesiącu i w roku (§ 7 ust.4).

Oprocentowanie kredytu stanowiło sumę indywidualnie ustalonej marży w wysokości 3,20 p.p., stałej w całym okresie kredytowania, oraz stopy referencyjnej WIBOR 3M. W przypadku, gdy dla danego okresu odsetkowego stopa referencyjna WIBOR 3M przyjmowała wartość ujemną, strony ustaliły, że stopa oprocentowania kredytu będzie wówczas równa wysokości marży Banku (§ 7 ust. 5). Odsetki naliczane były za każdy dzień od aktualnego salda zadłużenia i płatne razem z miesięcznymi spłatami raty kapitału kredytu, z wyłączeniem okresu karencji w spłacie kapitału, kiedy płatne były same odsetki (§ 7 ust. 6).

Zmiana stopy procentowej wynikająca ze zmiany stopy referencyjnej nie powodowała konieczności sporządzenia aneksu do umowy kredytu. W przypadku braku notowań stawki WIBOR 3M, stanowiącej podstawę oprocentowania udzielonego kredytu, Bank miał zastosować w jej miejsce inny wskaźnik referencyjny zgodnie z postanowieniami Regulaminu (§ 7 ust. 7). O zmianie stopy procentowej Bank każdorazowo miał informować na trwałym nośniku, w szczególności na piśmie lub drogą elektroniczną kredytobiorcę i inne osoby będące dłużnikami Banku z tytułu zabezpieczenia kredytu wraz ze zmianą harmonogramu spłaty obejmującego okres 3 miesięcy (§ 7 ust. 8). Aktualna Tabela oprocentowania kredytów i pożyczek dostępna była również w placówkach Banku oraz na stronie internetowej Banku (§ 7 ust. 9).

Kredytobiorcy mieli ponosić ryzyko zmian stóp procentowych, co stanowiło, że w przypadku zmiany WIBOR 3M miało się zmienić oprocentowanie kredytu, a w konsekwencji zmienić się miała wysokość miesięcznej raty odsetkowej/kapitałowo-odsetkowej. W związku z zaciągnięciem kredytu oprocentowanego według zmiennej stopy procentowej kredytobiorcy oświadczyli, że znane jest im oraz zostało im wyjaśnione przez Bank ryzyko zmiany stopy procentowej. Kredytobiorcy wyrazili zgodę na ponoszenie przez siebie tego ryzyka i o świadczyli, że są świadomi jego ponoszenia (aneks nr (...) do umowy k. 36-38 i 271-273).

W wykonaniu powyższej umowy, bank wypłacił kredytobiorcom w 8 transzach kwotę 770 000 złotych. W okresie od 31 października 2008 roku do 19 sierpnia 2021 roku wszystkie raty kredytu i inne opłaty związane z kredytem uiszczali z majątków osobistych w częściach równych (w tym okresie uiścili oni na rzecz pozwanego kwoty po 409 611,17 złotych, co stanowi łącznie kwotę 819 222,34 złotych). H. O. i C. O. w dniu 20 sierpnia 2021 roku zawarli przed Urzędem Stanu Cywilnego w Ł. związek małżeński i obowiązuje w nim ustrój ustawowej wspólności majątkowej. Od dnia zawarcia związku małżeńskiego uiszczali on raty kredytu i inne związane z nim opłaty z majątku wspólnego (w okresie od 20 sierpnia 2021 roku do 30 grudnia 2022 roku uiścili oni na rzecz pozwanego kwotę 85 103,50 złotych). Reasumując, w całym wnioskowanym przez powodów okresie, tj. od dnia 31 października 2008 roku do dnia 30 grudnia 2022 roku wpłacili oni na rzecz pozwanego banku kwotę 904 325,84 złotych tytułem rat kapitałowo – odsetkowych (zeznania powodów k. 489v-490v, odpis skrócony aktu małżeństwa k. 46-46v, zaświadczenie stanowiące załącznik nr 1 do pisma pozwanego banku z dnia 16 stycznia 2023 roku k. 39-44 i 282-288).

W chwili zawarcia umowy kredytowej H. O. miała wykształcenie wyższe i prowadziła działalność gospodarczą w przedmiocie świadczenia usług kosmetycznych. Rozpoczęcia wykonywania przez nią działalności gospodarczej datowane jest na 14 lutego 2007 roku. Usługi świadczone były przez nią w wynajmowanym lokalu w Ł. przy ul. (...). C. O. zaś miał wykształcenie średnie techniczne i prowadził działalność gospodarczą pod firmą (...) C. O. – warsztat samochodowy w Ł. przy ul. (...). Rozpoczęcia wykonywania przez niego działalności gospodarczej datowane jest na 1 kwietnia 1998 roku. Zakupiona przez dom jednorodzinny od momentu nabycia służy wyłącznie zaspokajaniu ich własnych potrzeb mieszkaniowych. Ponadto, pod adresem kredytowanej nieruchomości nigdy nie była prowadzona działalność gospodarcza (zeznania powodów k. 489v-490v, informacja o dochodach i stałych wydatkach k. 130-131, ocenia wniosku o kredyt mieszkaniowy (...) k. 132-135, zaświadczenie o wpisie do ewidencji działalności gospodarczej k. 136, zaświadczenie o numerze identyfikacyjnym REGON k. 137).

Pismem datowanym na dzień 4 kwietnia 2023 roku H. O. i C. O. skierowali do banku reklamację dotyczącą zawartej umowy kredytu, w ramach której wezwali pozwanego do zapłaty kwoty 904 325,84 złotych tytułem nienależnie pobranych świadczeń w okresie od dnia 31 października 2008 roku do dnia 30 grudnia 2022 roku. Swoje roszczenia wywodzili z bezskuteczności kwestionowanych postanowień umownych w zakresie klauzuli zmiennego oprocentowania, prowadzącej do nieważności umowy kredytu w całości. W ich ocenie obowiązywanie umowy w kształcie pozbawionym tych zapisów nie jest możliwe. Wnieśli o zaspokojenie roszczenia w terminie 30 dni od otrzymania niniejszego pisma, na wskazany w piśmie rachunek bankowy. Powyższe pismo zostało odebrane przez pozwanego w dniu 13 kwietnia 2023 roku (reklamacja wraz z wezwaniem do zapłaty oraz potwierdzenie odbioru k. 47-50 i 290-292v).

Pismem z 9 maja 2023 roku Bank nie uwzględnił reklamacji, nie uznał wywiedzionych roszczeń oraz odmówił zapłaty żądanej kwoty. Ponadto wskazał na możliwość przyjęcia innych interpretacji prawnych (odpowiedź na reklamację wraz z potwierdzeniem nadania i odbioru k. 51-52 i 294-299v).

W okresie realizowania ww. umowy oprocentowanie kredytu ulegało zmianom, stosownie do zasad określonych w umowie oraz zawartych przez strony aneksach (historia zmian oprocentowania stanowiąca załącznik nr 2 do pisma pozwanego banku z dnia 16 stycznia 2023 roku k. 44v-45 i 289-289v).

W okresie od 2014 roku do 2023 roku Bank informował kredytobiorców, że w związku ze zmianą stopy bazowej WIBOR 1M, 3M, 6M zmianie ulec miało oprocentowanie kredytu (pisma pozwanego k. 318-336, wydruki wiadomości e-mail k. 337-344).

* * * * * * *

Powyższy stan faktyczny Sąd ustalił w oparciu o całokształt zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, obejmującego w szczególności dowody z dokumentów w postaci umowy kredytu z 2008 roku, aneksów do niej z 2014 roku i 2022 roku, zaświadczeń banku dotyczących uruchomienia i spłaty kredytu, historii zmian oprocentowania, korespondencji stron, oraz zeznania powodów. W odniesieniu do części dokumentów strony nie zakwestionowały rzetelności ich sporządzenia ani nie żądały złożenia przez stronę przeciwną ich oryginałów (zgodnie z art. 129 kpc). Podobnie i Sąd badając te dokumenty z urzędu, nie dopatrzył się w nich niczego, co uzasadniałoby powzięcie jakichkolwiek wątpliwości co do ich wiarygodności i mocy dowodowej, dlatego stanowiły podstawę dla poczynionych w sprawie ustaleń. W ocenie Sądu dowody te, w zakresie, w jakim stanowiły podstawę poczynionych w niniejszej sprawie ustaleń faktycznych, tworzą razem zasadniczo spójny i niebudzący wątpliwości w świetle wskazań wiedzy i doświadczenia życiowego, a przez to zasługujący na wiarę materiał dowodowy.

Warto także podkreślić, iż w postępowaniu cywilnym niepoświadczone kserokopie dokumentów mają moc dowodową . Odmienne podejście byłoby współcześnie wręcz anachroniczne i raziłoby nieuzasadnionym formalizmem, który często prowadzi do nieprawidłowych i wręcz niesprawiedliwych rozstrzygnięć. Sądy muszą uwzględniać postępujący rozwój technologiczny i by prawidłowo sprawować swoją funkcję - powinny uwzględniać w postępowaniach także nowe środki dowodowe.

Zasadnicze znaczenie dla dokonanych ustaleń miała przede wszystkim treść pierwotnej umowy kredytu, w tym postanowienie regulujące zasady zmiany oprocentowania. Z umowy wynikała treść mechanizmu, którego abuzywność stanowiła przedmiot oceny Sądu. Dla oceny tego postanowienia miarodajny był stan istniejący w chwili zawarcia umowy, a zatem przede wszystkim treść samej umowy oraz okoliczności towarzyszące jej zawarciu.

Przy ustalaniu stanu faktycznego Sąd oparł się także na zeznaniach powodów w zakresie dotyczącym okoliczności zawarcia pierwotnej umowy kredytu, w szczególności sposobu przedstawienia im oferty, przebiegu czynności poprzedzających zawarcie umowy, braku indywidualnego uzgodnienia postanowienia dotyczącego zmiennego oprocentowania oraz zakresu informacji przekazanych im w tym zakresie przez Bank. Zeznania powodów w tym zakresie były logiczne, spójne i wzajemnie się uzupełniały, a nadto znajdowały potwierdzenie w zgromadzonej dokumentacji. Powodowie zrelacjonowali przebieg czynności związanych z zawarciem umowy, wskazując, że jej treść została im przedstawiona dopiero w dniu podpisania, nie prowadzono z nimi szczegółowych rozmów dotyczących warunków kredytu, postanowienie dotyczące zmiennego oprocentowania nie było z nimi indywidualnie uzgadniane oraz nie wyjaśniono im szczegółowo mechanizmu jego zmiany. W konsekwencji nie budziły one wątpliwości Sądu, który uznał je za wiarygodne w całości (zeznania powodów k. 489v-490v).

Zeznania świadków nie stanowiły podstawy ustaleń faktycznych dotyczących okoliczności zawarcia przez powodów pierwotnej umowy kredytu, z uwagi na zakres posiadanej przez nich wiedzy o przebiegu rozmów poprzedzających zawarcie umowy. Oceniając ich przydatność dla rozstrzygnięcia, Sąd miał na uwadze w szczególności źródło wiedzy poszczególnych świadków oraz to, czy dotyczyła ona pierwotnej umowy, czy późniejszego etapu wykonywania stosunku umownego.

Zeznania świadków N. D. ( k. 412 – 413), L. G. ( k. 413 – 413v) i P. S. ( k. 451 – 451v) w znacznej części odnosiły się do późniejszych kontraktów z powodami i zawieranych z nimi aneksów. Świadek N. D. był pracownikiem pozwanego Banku w latach 2010-2025, a jego kontakt z powódką ograniczał się jedynie do aneksowania umowy. Uczestniczył on w przygotowaniu aneksu nr (...) do umowy, w związku z którym doszło do zmiany sposobu ustalania oprocentowania poprzez jego powiązanie ze stawką WIBOR i marżą Banku. Opisywane przez niego rozmowy dotyczące WIBOR-u, marży, symulacji wysokości rat, porównywania ofert innych banków oraz negocjowania warunków odnosiły się do zatem do późniejszego etapu wykonywania umowy. Okoliczności te nie pozwalały na ustalenie zakresu wiedzy powodów o mechanizmie zmiany oprocentowania w chwili zawierania pierwotnej umowy.

Świadek L. G., zatrudniony w pozwanym Banku od 2007 roku, nie uczestniczył w zawarciu umowy, a jego bezpośrednia wiedza dotycząca powodów również odnosiła się do późniejszego etapu wykonywania stosunku umownego, w szczególności do zawarcia aneksu nr (...), na podstawie którego na określony czas zamrożono oprocentowanie. Świadek opisywał prowadzone wówczas rozmowy, indywidualny charakter rozwiązania oraz przedstawienie powódce propozycji przygotowanej po konsultacji z zarządem. Okoliczności te pozostawały bez bezpośredniego związku z zakresem informacji przekazanych powodom przy zawieraniu pierwotnej umowy.

Również zeznania świadka P. S., która rozpoczęła pracę w pozwanym Banku w lutym 2011 roku, a od 2012 roku pełniła funkcję dyrektora, dotyczyły w znacznej części późniejszego etapu wykonywania umowy, w tym zmian oprocentowania i zawieranych aneksów. Świadek nie znała osobiście powodów, a wiedzę dotyczącą pierwotnej umowy czerpała z dokumentacji. Jej wypowiedzi dotyczące obowiązujących w Banku procedur, sposobu informowania klientów o ryzyku zmiany stóp procentowych oraz szkoleń pracowników miały charakter ogólny i nie pozwalały na ustalenie, jakie konkretnie informacje zostały przekazane powodom w 2008 roku. Nie miały zatem dla rozstrzygnięcia istotnego znaczenia szczegółowo opisywane przez świadków okoliczności związane z negocjowaniem warunków późniejszych aneksów, w tym rozmowy dotyczące WIBOR-u, marży, wysokości rat, przedstawianych symulacji, porównywania ofert innych banków czy czasowego zamrożenia oprocentowania. Dotyczyły one bowiem sytuacji, w której powodowie od wielu lat wykonywali już umowę i dysponowali wiedzą wynikającą z jej wykonywania. Nie mogły więc stanowić miarodajnego źródła ustaleń co do zakresu informacji, jakie posiadali w chwili zawarcia umowy.

Odmiennie należało ocenić zeznania świadka L. S. ( k. 452 - 452v), która w dacie zawarcia umowy była pracownikiem pozwanego Banku i wskazała, że znajdowała się w pomieszczeniu, w którym umowę z powodami zawierała inna pracownica Banku. Świadek podała, że słyszała przebieg rozmowy oraz że omawiano z powodami poszczególne postanowienia umowy, w tym możliwość zmiany oprocentowania i ryzyko związane ze zmianą stóp procentowych. Świadek zeznała również, że powodowie zadawali pytania dotyczące niektórych kwestii, a warunki umowy kredytu były indywidualnie uzgadniane. W tym zakresie jej zeznania pozostawały w sprzeczności z zeznaniami powodów, którzy wskazywali, że umowa nie była z nimi szczegółowo omawiana, nie wyjaśniono im mechanizmu zmiany oprocentowania, a jej warunki nie były negocjowane. Oceniając tę rozbieżność, Sąd miał jednak na uwadze, że świadek nie prowadziła rozmowy z powodami ani nie zawierała z nimi umowy, lecz jedynie znajdowała się w pomieszczeniu, w którym rozmowę prowadziła inna pracownica Banku. Ponadto, opisując zakres indywidualnych uzgodnień, wskazała na marżę, prowizję, przejściowe zabezpieczenie oraz sposób uruchomienia kredytu, nie wskazując na konkretne uzgodnienia dotyczące zasad i mechanizmu zmiany oprocentowania. Ogólne twierdzenie o indywidualnym charakterze negocjacji nie było zatem wystarczające do ustalenia, że przedmiotem tych uzgodnień było również kwestionowane postanowienie dotyczące zmiennego oprocentowania. Istotne pozostawało również, że świadek potwierdziła, iż powodom nie przedstawiono historycznych danych dotyczących wysokości oprocentowania, co było zgodne z relacją powodów.

Świadek G. S. ( k. 489 – 489v), zatrudniona w pozwanym Banku w latach 2007-2012, nie pamiętała powodów, okoliczności związanych z zawarciem umowy, jak również obowiązujących wówczas procedur dotyczących kredytów hipotecznych i zasad zawierania umów o zmiennym oprocentowaniu. Jej zeznania nie pozwalały na ustalenie przebiegu zawierania konkretnej umowy z powodami.

Ograniczoną przydatność dla ustalenia tych okoliczności miały również zeznania pre prezesa zarządu pozwanego Banku - V. F. ( k. 490v – 491v). Miała ona kontakt z powódką przed zawarciem umowy, jednak skierowała ją do pracownika C. S., zajmującej się dalszym procedowaniem kredytu i nie uczestniczyła w rozmowach dotyczących jego szczegółowych warunków umowy. Jej zeznania dotyczące sposobu ustalania tabel oprocentowania oraz procedur obowiązujących w Banku miały charakter ogólny. Istotne było natomiast, że świadek wskazała, iż zasady zmiany oprocentowania były zawarte w umowie, lecz nie były doprecyzowane ani wyjaśniane klientowi bez zadania przez niego pytania.

Całokształt zgromadzonego materiału dowodowego prowadził zatem do przyjęcia, że przy zawieraniu pierwotnej umowy powodowie nie mieli rzeczywistego wpływu na treść postanowienia dotyczącego zmiennego oprocentowania, a postanowienie to nie zostało z nimi indywidualnie uzgodnione. Okoliczności związane z późniejszymi aneksami nr (...) do umowy, choć wskazywały na negocjacje dotyczące zmienionych zasad oprocentowania, nie pozwalały na odmienne ustalenie w zakresu stanu wiedzy powodów w chwili zawarcia umowy, gdyż dotyczyły późniejszego etapu wykonywania umowy.

Sąd Okręgowy zważył, co następuje :

Powództwo jest zasadne i zasługuje na uwzględnienie w całości, gdyż umowa kredytu mieszkaniowego budowlano-hipotecznego (...) nr (...) z dnia 19 września 2008 roku zawarta pomiędzy H. O. i C. O. a (...) Bankiem (...) w Ł. jest nieważna. Skutkiem nieważności ww. umowy jest nieistnienie wynikającego z niej stosunku prawnego. Należy bowiem wskazać, iż gdy żądanie zmierza do ustalenia nieistnienia stosunku prawnego, jego podstawę faktyczną mogą stanowić w szczególności takie okoliczności faktyczne, które wskazują na to, że mająca być źródłem tego stosunku czynność prawna (np. umowa) jest nieważna albo w ogóle nie została dokonana.

W niniejszej sprawie okolicznością bezsporną między stronami był fakt zawarcia w dniu 19 września 2008 roku umowy kredytu mieszkaniowego budowlano-hipotecznego (...) nr (...), jak również wypłacenia przez pozwanego powodom kredytu w wysokości 770 000 złotych. Istota sporu sprowadzała się natomiast do ustalenia, czy ww. umowa jest nieważna, a tym samym czy zachodzą przesłanki zasądzenia na rzecz powodów kwot uiszczonych przez nich na rzecz pozwanego w toku realizacji ww. umowy.

W tym miejscu należy zaakcentować, iż w uzasadnieniu wyroku nie ma potrzeby i czy obowiązku wyrażania szczegółowego stanowiska do wszystkich poglądów prezentowanych przez strony, o ile nie miały one istotnego znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy ( vide: wyrok Sądu Najwyższego z dnia 29 października 1998 roku, II UKN 282/98, Legalis nr 44600). Celem uzasadnienia wyroku nie jest bowiem ocena stanowisk stron, ale wyjaśnienie motywów rozstrzygnięcia. Dopuszczalne jest rozprawienie się z poszczególnymi zarzutami niejako en bloc, poprzez zaprezentowanie odmiennego zapatrywania w kwestii faktów lub prawa nie pozostawiające przestrzeni dla racjonalnej obrony pozostałych zarzutów, które – przy uwzględnieniu koncepcji sądu – stają się wówczas bezprzedmiotowe (uzasadnienie wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 20 grudnia 2017 roku, VI ACa 1651/15, Legalis nr 1733044). Służyć to będzie także czytelności uzasadnienia i wywodu Sądu.

Nie ulega wątpliwości, iż istotą wszystkich umów - w tym także umów kredytowych, jest oparcie ich na zgodnej woli stron co do treści, a więc charakter konsensualny. Przez zgodny zamiar stron należy rozumieć uzgodnione elementy faktyczne i prawne kształtujące istotne postanowienia umowy. Umowa kredytu jest czynnością konsensualną, dwustronnie zobowiązującą i odpłatną. Tworzy ona między stronami zobowiązanie o charakterze ciągłym (vide: wyrok Sądu Najwyższego z 7 marca 2014 roku, IV CSK 440/13, LEX 1444460).

Definicję kredytu zawiera art. 69 ust. 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 roku Prawo bankowe (tj. Dz. U. z 2026 roku, poz. 38 ze zm.), zgodnie z którym przez umowę kredytu bankowego bank zobowiązuje się oddać do dyspozycji kredytobiorcy na czas oznaczony w umowie kwotę środków pieniężnych z przeznaczeniem na ustalony cel, a kredytobiorca zobowiązuje się do korzystania z niej na warunkach określonych w umowie, zwrotu kwoty wykorzystanego kredytu wraz z odsetkami w oznaczonych terminach spłaty oraz zapłaty prowizji od udzielonego kredytu. W myśl art. 69 ust. 2 Prawa bankowego, umowa kredytu powinna być zawarta na piśmie i określać w szczególności: 1) strony umowy, 2) kwotę i walutę kredytu, 3) cel, na który kredyt został udzielony, 4) zasady i termin spłaty kredytu, 5) wysokość oprocentowania kredytu i warunki jego zmiany, 6) sposób zabezpieczenia spłaty kredytu, 7) zakres uprawnień banku związanych z kontrolą wykorzystania i spłaty kredytu, 8) terminy i sposób postawienia do dyspozycji kredytobiorcy środków pieniężnych, 9) wysokość prowizji, jeżeli umowa ją przewiduje, 10) warunki dokonywania zmian i rozwiązania umowy.

W efekcie należy stwierdzić, że samo wprowadzenie do umowy kredytu bankowego postanowień dotyczących oprocentowania o zmiennej wysokości mieści się, co do zasady, w granicach swobody umów i znajduje odzwierciedlenie w art. 69 ust. 2 pkt 5 ustawy Prawo bankowe, który jako jeden z obligatoryjnych elementów umowy kredytu wskazuje wysokość oprocentowania kredytu i warunki jego zmiany. Nie oznacza to jednak, że sposób określenia w umowie zasad zmiany oprocentowania pozostaje poza kontrolą Sądu. Postanowienie umowne przewidujące zmienność oprocentowania powinno bowiem określać warunki jego zmiany w sposób pozwalający kredytobiorcy na ustalenie okoliczności, od których zmiana ta jest uzależniona, a także na ocenę jej zasadności i zakresu. Samo przyznanie Bankowi uprawnienia do zmiany, bez dostatecznego określenia przesłanek i mechanizmu takiej zmiany, nie przesądza zatem o zgodności postanowienia z przepisami prawa.

W niniejszej sprawie przedmiotem oceny nie jest zatem sama dopuszczalność zastosowania zmiennego oprocentowania, lecz sposób ukształtowania w umowie mechanizmu jego zmiany, w szczególności to, czy kwestionowane przez powodów postanowienie umowne określało w sposób jednoznaczny i weryfikowalny przesłanki oraz zakres uprawnienia Banku do zmiany oprocentowania.

Zagadnienie interesu prawnego powodów

Oceniając żądanie pozwu obejmujące ustalenie nieważności umowy kredytu, Sąd

w pierwszej kolejności zobligowany był zbadać, czy strona powodowa posiada interes prawny w rozumieniu art. 189 kpc. Zgodnie z tym przepisem powód może żądać ustalenia istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego bądź prawa, jeżeli ma w tym interes prawny. Interes prawny stanowi materialnoprawną przesłankę powództwa o ustalenie i podlega badaniu w ramach merytorycznego rozpoznania sprawy. Jego brak skutkuje oddaleniem powództwa.

Interes prawny w rozumieniu art. 189 kpc występuje nie tylko wówczas, gdy sytuacja prawna powoda jest bezpośrednio zagrożona, lecz także wtedy, gdy istnieje obiektywna niepewność co do stosunku prawnego, którą można usunąć wyłącznie w drodze orzeczenia sądu. Jak wskazuje się w orzecznictwie, obejmuje on również sytuacje, w których zachowanie drugiej strony rodzi stan niepewności wymagający definitywnego wyjaśnienia ( vide: wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 11 września 2020 roku, VII AGa 815/19, Legalis nr 2530826).

W ocenie Sądu w niniejszej sprawie jedynie roszczenie o ustalenie pozwala na kompleksowe usunięcie istniejącej niepewności co do łączącego strony stosunku prawnego. Dopóki strony związane są umową kredytu, powodowie nie mogą skutecznie domagać się pełnego rozliczenia stosunku prawnego ani definitywnego przesądzenia jego bytu w inny sposób niż poprzez orzeczenie ustalające. Rozstrzygnięcie kwestii ważności umowy determinuje bowiem zarówno aktualne, jak i przyszłe obowiązki stron, co ma szczególne znaczenie przy długoterminowym charakterze zobowiązania.

Ograniczenie żądań powodów wyłącznie do roszczeń pieniężnych prowadziłoby do sytuacji, w której kwestia ważności umowy pozostałaby jedynie elementem rozważań w uzasadnieniu orzeczenia, bez wiążącego rozstrzygnięcia w sentencji. W konsekwencji nie zostałby w pełni usunięty stan niepewności co do dalszego wykonywania umowy. Należy przy tym podkreślić, że zgodnie z art. 365 § 1 kpc moc wiążąca prawomocnego orzeczenia dotyczy jego sentencji, a nie motywów rozstrzygnięcia. Oznacza to, że jedynie treść rozstrzygnięcia, a nie jego uzasadnienie, korzysta z waloru wiążącego w innych postępowaniach. W orzecznictwie Sądu Najwyższego jednolicie przyjmuje się, że związanie to nie obejmuje ani ustaleń faktycznych, ani ocen prawnych stanowiących podstawę rozstrzygnięcia (vide: wyroki Sądu Najwyższego: z 13 stycznia 2000 roku, II CKN 655/98, LEX nr 51062; z 23 maja 2002 roku, IV CKN 1073/00, LEX nr 55501).

Dodatkowo za istnieniem interesu prawnego przemawia okoliczność, że umowa kredytu zabezpieczona jest hipoteką ujawnioną w księdze wieczystej nieruchomości. Zgodnie z art. 94 ustawy z dnia 6 lipca 1982 roku o księgach wieczystych i hipotece (tj. Dz. U. z 2025 roku, poz. 341 ze zm.) wygaśnięcie wierzytelności zabezpieczonej hipoteką pociąga za sobą wygaśnięcie hipoteki. Tym samym dopiero orzeczenie ustalające nieważność umowy może stanowić podstawę do usunięcia skutków jej istnienia w sferze prawa rzeczowego. Wyrok taki może stanowić podstawę wpisu w księdze wieczystej, co znajduje potwierdzenie w orzecznictwie Sądu Najwyższego (vide: uchwała z 14 marca 2014 roku, III CZP 121/13, OSNC 2015/2/15; wyrok z 20 października 2011 roku, IV CSK 13/11, LEX nr 1111005; postanowienie z 19 lipca 2006 roku, I CSK 151/06, LEX nr 1170208; postanowienie z 22 lutego 2007 roku, III CSK 344/06, OSNC 2008/1/12), a także w aktualnym orzecznictwie sądów apelacyjnych (np. wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 19 stycznia 2022 roku, V ACa 723/21, LEX nr 3316807). Mając na uwadze powyższe okoliczności, Sąd uznał, że powodowie posiadają niewątpliwie interes prawny w żądaniu ustalenia nieważności spornej umowy kredytu.

Posiadanie przez powodów statusu konsumenta

Zgodnie z art. 22 1 kc za konsumenta uważa się osobę fizyczną dokonującą czynności prawnej niezwiązanej bezpośrednio z jej działalnością gospodarczą lub zawodową. Definicja ta ma charakter funkcjonalny i odnosi się do roli ekonomicznej, w jakiej dana osoba występuje w chwili dokonywania czynności prawnej.

Czynność taka musi zmierzać do zaspokojenia potrzeb prywatnych, w tym mieszkaniowych, oraz pozostawać poza zakresem aktywności zawodowej lub gospodarczej danej osoby. Oznacza to, że jej celem jest co do zasady realizacja interesów konsumpcyjnych, w szczególności związanych z funkcjonowaniem gospodarstwa domowego, a niewykonywaniem działalności zawodowej lub gospodarczej.

W orzecznictwie podkreśla się, że dla uznania danej osoby za konsumenta nie mają znaczenia jej cechy osobiste, takie jak wykształcenie, wykonywany zawód, poziom wiedzy czy doświadczenie rynkowe. Ocena ta ma charakter obiektywny i odnosi się wyłącznie do funkcji, jaką czynność prawna pełni w chwili jej dokonania. Nawet profesjonalny charakter aktywności zawodowej nie wyłącza statusu konsumenta, jeżeli dana czynność pozostaje poza zakresem tej działalności (vide: postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 18 czerwca 2020 r., II CSK 623/19, LEX nr 3047027; wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 17 kwietnia 2015 roku, I CSK 216/14, LEX nr 1710338; z dnia 13 czerwca 2013 roku, II CSK 515/11, LEX nr 1375508; z dnia 8 czerwca 2004 roku, I CK 635/03, LEX nr 137576).

Status konsumenta ustala się według stanu z chwili zawarcia umowy. Późniejsze zmiany sposobu wykorzystania przedmiotu umowy co do zasady pozostają bez znaczenia dla tej kwalifikacji (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 9 lutego 2012 roku, V ACa 96/12, LEX nr 1133965; wyrok TSUE z dnia 22 stycznia 2018 roku, C-498/16, Ł. przeciwko I., LEX nr 2428744, pkt 38).

Na gruncie dyrektywy Rady 93/13/EWG z 5 kwietnia 1993 roku (Dz.U. UE. L. 1993/95/29) pojęcie konsumenta należy interpretować szeroko, w celu zapewnienia ochrony osobom fizycznym znajdującym się w słabszej pozycji kontraktowej względem przedsiębiorcy, w szczególności z uwagi na ograniczoną możliwość negocjowania postanowień umownych oraz brak realnego wpływu na ich treść (wyrok TSUE z dnia 21 marca 2019 roku, C-590/17, D. i L., LEX nr 2634295, pkt 25 i 28).

Dokonana przez pryzmat powyższych rozważań i konstatacji treść zgromadzonego w niniejszej sprawie materiału dowodowego wskazuje, iż przedmiotowa umowa kredytu została zawarta pomiędzy konsumentami a przedsiębiorcą (bankiem). Poza tym to na pozwanym ciążył obowiązek wykazania, czy dokonywana czynność prawna nie miała charakteru konsumenckiego. W toku sprawy nie ujawniono okoliczności, z których wynikałoby, że powodom nie przysługiwał ten status. Nie ulega wątpliwości, że w dacie zawarcia umowy kredytowej H. O. prowadziła działalność gospodarczą w przedmiocie świadczenia usług kosmetycznych. Usługi te świadczony były przez powódkę w wynajmowanym lokalu w Ł. przy ul. (...). Podobnie i C. O. prowadził działalność gospodarczą – warsztat samochodowy w Ł. przy ul. (...). Zakupiona przez powodów nieruchomość od momentu nabycia służyła jednak wyłącznie zaspokajaniu ich własnych potrzeb mieszkaniowych. Ponadto, pod adresem kredytowanej nieruchomości nigdy nie była prowadzona działalność gospodarcza.

Wobec tego Sąd przyjął, że powodowie przystępując do przedmiotowej umowy, działali bez wątpienia jako konsumenci w rozumieniu art. 22 1 kc, a postanowienia umowy, dotyczące ich praw i obowiązków, podlegają ocenie przez pryzmat art. 385 1 -385 3 kc.

Naruszenie granic określonych w art. 353 1 kc

W ocenie Sądu równowagę kontraktową stron naruszały postanowienia § 7 ust. 3 umowy oraz § 11 ust. 3 i 5 Regulaminu, które łącznie określały zakres i sposób wykonywania przez Bank uprawnienia do zmiany oprocentowania kredytu. Przewidywały one tożsamy katalog okoliczności mogących stanowić podstawę zmiany oprocentowania, obejmujący zmianę stopy oprocentowania kredytu refinansowego, lombardowego, stopy redyskonta weksli, ustalanej przez Radę Polityki Pieniężnej, poziomu lub oprocentowania rezerw obowiązkowych, stawki WIBOR określającej oprocentowanie lokal międzybankowych oraz cen towarów i usług konsumpcyjnych . Z kolei § 11 ust. 3 Regulaminu stanowił, że decyzję o wysokości oprocentowania odbiegającego od aktualnie obowiązującego w Banku dla kredytów mieszkaniowych podejmował każdorazowo zarząd Banku.

Analiza powyższych postanowień, rozpatrywanych łącznie, prowadzi do jednoznacznego wniosku, że nie określały one w sposób dostatecznie precyzyjny zakresu uprawnienia Banku ani zasad jego wykonywania . O ile bowiem w § 7 ust. 3 umowy oraz § 11 ust. 5 Regulaminu wskazywały okoliczności, których zmiana mogła stanowić podstawę zmiany oprocentowania, o tyle nie określały sposobu, w jakim zmiana tych czynników powinna przełożyć się na wysokość oprocentowania kredytu. Nie wskazywały także precyzyjnie, w jakim zakresie zmiana danego parametru powinna skutkować zmianą oprocentowania, ani nie określały zasad pozwalających na ustalenie kierunku, skali i proporcji tej zmiany.

Przyznanie Bankowi prawa do zmiany oprocentowania nie zostało zatem powiązane z określonym w umowie mechanizmem pozwalającym ustalić wysokość dokonywanej zmiany. W szczególności z postanowień tych nie wynikało, w jakim stopniu zmiana stawki WIBOR, stóp procentowych ustalanych przez Radę Polityki Pieniężnej, poziomu lub oprocentowania rezerw obowiązkowych czy cen towarów i usług konsumpcyjnych powinna wpływać na wysokość oprocentowania kredytu. Nie określono również zasad uwzględniania jednoczesnych zmian kilku wymienionych czynników ani sposobu ustalenia ich wzajemnego wpływu na wysokość oprocentowania. Umowa nie pozwalała zatem na ustalenie, jaka konkretnie zmiana oprocentowania powinna nastąpić w następstwie zmiany poszczególnych parametrów.

Powyższa ocena znajduje potwierdzenie w dotychczasowym orzecznictwie Sądu Najwyższego (w szczególności uchwała składu siedmiu sędziów z dnia 6 marca 1992 r., III CZP 141/91, OSNC 1992, Nr 6, poz. 90, uchwała Sądu Najwyższego z dnia 19 maja 1992 r., III CZP 50/92, OSP 1993, z. 6, poz. 119, wyroki Sądu Najwyższego z dnia 5 kwietnia 2002 r., II CKN 933/99, z dnia 11 lipca 2002 r., IV CKN 1219/00, OSNC 2003, Nr 11, poz. 152, z dnia 1 grudnia 2004 r., IV CK 205/04, z dnia 4 listopada 2011 r., I CSK 46/11, OSNC-ZD 2013, z. A, poz. 4, postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 21 grudnia 2011 r., I CSK 310/11) oraz orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej dotyczącym dyrektywy 93/13 (por. w szczególności wyroki z dnia 26 lutego 2015 r., C-143/13, X. C. i B. (...) przeciwko (...) SA, pkt 74-76 oraz z dnia 3 marca 2020 r., C- 125/18, C. J. del C. przeciwko (...) SA, pkt 51-52). Decydujące dla Sądu było to, że niezależnie od wieloznaczności niektórych przesłanek uzasadniających zmianę stopy podstawowej banku (zmiany stawek WIBOR/WIBID), sporne postanowienie nie dookreślało, w jaki sposób (w jakim rozmiarze) ziszczenie się poszczególnych albo wielu przesłanek mogło wpływać na zmianę stopy procentowej, a ponadto pozostawiało Bankowi swobodę decyzyjną co do skorzystania z tej możliwości.

Istotnego ograniczenia swobody Banku nie stanowił również § 11 ust. 3 Regulaminu, zgodnie z którym decyzję o wysokości oprocentowania odbiegającego od aktualnie obowiązującego w Banku dla kredytów mieszkaniowych podejmował każdorazowo zarząd Banku. Postanowienie to określało wprawdzie podmiot podejmujący decyzję, nie określało jednak kryteriów, według których decyzja ta miała zostać podjęta, ani sposobu ustalenia wysokości zmienionego oprocentowania.

W konsekwencji wysokość oprocentowania po dokonaniu jego zmiany nie wynikała z zastosowania określonego w umowie i możliwego do zweryfikowania mechanizm, lecz pozostawała w istotnym zakresie zależna od decyzji Banku. Powodowie na podstawie samej umowy i Regulaminu nie byli w stanie ustalić, w jakim zakresie zmiana określonych w nich czynników powinna wpłynąć na wysokość oprocentowania, ani zweryfikować, czy wysokość oprocentowania ustalona przez Bank odpowiadała zasadom wynikającym z umowy.

Mechanizm zastosowany w przedmiotowej umowie prowadził zatem do tego, że Bank uzyskał możliwość jednostronnego wpływania na wysokość oprocentowania kredytu, a w konsekwencji również na wysokość rat kapitałowo-odsetkowych oraz całkowity koszt kredytu ponoszony przez powodów. Zakres tego uprawnienia nie został przy tym ograniczony poprzez wskazanie obiektywnych i weryfikowalnych kryteriów wyznaczających wysokość dokonywanej zmiany. Tym samym zakres świadczenia powodów pozostawał w istotnym stopniu zależny od decyzji jednej ze stron stosunku prawnego, podczas gdy druga strona nie dysponowała na podstawie umowy instrumentem pozwalającym na ustalenie ani zweryfikowanie prawidłowości dokonanej zmiany. Prowadziło to do zachwiania równowagi kontraktowej stron.

Zgodnie z również ugruntowanym orzecznictwem Sądu Najwyższego klauzula zmiennego oprocentowania nie może mieć charakteru blankietowego, lecz powinna dokładnie wskazywać czynniki (okoliczności faktyczne) usprawiedliwiające zmianę oprocentowania oraz relację między zmianą tych czynników, a rozmiarem zmiany stopy oprocentowania kredytu, określając precyzyjnie wpływ zmiany wskazanych okoliczności na zmianę stopy procentowej, a więc kierunek, skalę i proporcję tych zmian (uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 6 marca 1992 r., III CZP 141/91, OSNC 1992, Nr 6, poz. 90; uchwała Sądu Najwyższego z 19 maja 1992 r., III CZP 50/92; wyroki Sądu Najwyższego: z 5 kwietnia 2002 r., II CKN 933/99; z 11 lipca 2002 r., IV CKN 1219/00, OSNC 2003, Nr 11, poz. 152; z 1 grudnia 2004 r., IV CK 205/04; z 4 listopada 2011 r., I CSK 46/11, OSNC-ZD 2013, nr A, poz. 4; z 28 kwietnia 2022 r., II CSKP 40/22, postanowienie Sądu Najwyższego z 21 grudnia 2011 r., I CSK 310/11) .

W niniejszej sprawie takiego mechanizmu nie określono. Umowa i Regulamin wskazywały wprawdzie katalog czynników mogących uzasadniać zmianę oprocentowania, jednak nie określały sposobu ich przełożenia na wysokość oprocentowania kredytu ani granic swobody decyzyjnej Banku w zakresie rozmiaru dokonywanej zmiany. W ocenie Sądu takie ukształtowanie stosunku prawnego pozostawało sprzeczne z jego właściwością (naturą) i stanowiło przekroczenie granic swobody umów określonych w art. 353 1 kc.

Sprzeczność umowy z art. 69 ust. 2 pkt 5 oraz art. 76 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe

Niezależnie od powyższych rozważań, kolejnym źródłem nieważności umowy kredytu jest sprzeczność § 7 umowy, regulującego wysokość oprocentowania kredytu oraz zasady jego zmiany z art. 69 ust. 2 pkt 5, jak i art. 76 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe. Nie określa on bowiem w sposób jednoznaczny, przejrzysty, obiektywny i poddający się weryfikacji mechanizmu ustalania oprocentowania ani warunków jego późniejszej zmiany. W konsekwencji § 5 umowy nie reguluje jednego z podstawowych elementów stosunku kredytowego zgodnie z wymaganiami ustawowymi, lecz pozostawia jego rzeczywiste ukształtowanie jednostronnym decyzjom Banku.

Art. 69 ust. 2 pkt 5 Prawa bankowego nakazuje, aby umowa kredytu określała wysokość oprocentowania kredytu oraz warunki jego zmiany. Z kolei art. 76 Prawa bankowego stanowi, że zasady oprocentowania kredytu oraz warunki jego zmiany określa umowa kredytu. Przepisy te tworzą spójny model ustawowy, z którego wynika, że mechanizm ustalania oprocentowania musi zostać określony już w chwili zawarcia umowy. Nie może on zostać pozostawiony późniejszym, jednostronnym decyzjom banku ani wynikać z dokumentów tworzonych wyłącznie przez kredytodawcę. Skoro ustawodawca wymaga, aby to umowa określała zasady oprocentowania, oznacza to konieczność zawarcia w niej kompletnego mechanizmu pozwalającego na ustalenie zarówno przesłanek zmiany oprocentowania, jak i sposobu przełożenia tych przesłanek na wysokość stopy procentowej.

Obowiązek ten nie ma charakteru wyłącznie formalnego. Jego celem jest zapewnienie równowagi kontraktowej stron oraz zagwarantowanie kredytobiorcy możliwości przewidzenia ekonomicznych skutków zawieranej umowy. Kredytobiorca powinien już w chwili podpisania umowy wiedzieć nie tylko, że oprocentowanie ma charakter zmienny, ale również w jakich sytuacjach może ono ulec zmianie, jakie czynniki ekonomiczne będą miały znaczenie dla tej zmiany, jaka będzie relacja pomiędzy zmianą tych czynników a wysokością oprocentowania oraz w jaki sposób będzie mógł zweryfikować prawidłowość działań banku. Tylko taki mechanizm odpowiada standardowi wynikającemu z art. 69 ust. 2 pkt 5 oraz art. 76 Prawa bankowego.

Należy wskazać, że § 7 spornej umowy nie realizuje jednak żadnego z powyższych wymagań. Postanowienie to odwołuje się do tabeli oprocentowania sporządzanej jednostronnie przez Bank, nie określając jednocześnie zasad jej tworzenia, metodologii ustalania wysokości oprocentowania ani zależności pomiędzy zmianami parametrów ekonomicznych a zmianą stopy procentowej. Tabela oprocentowania nie pełniła przy tym wyłącznie funkcji technicznej lub informacyjnej. Stanowiła rzeczywisty instrument kształtowania wysokości świadczenia kredytobiorcy oraz wynagrodzenia Banku za korzystanie z kapitału. Skoro jednak umowa nie określała reguł sporządzania tej tabeli, to w rzeczywistości pozostawiała Bankowi możliwość jednostronnego decydowania o wysokości własnego wynagrodzenia.

Tak skonstruowany mechanizm nie pozwalał kredytobiorcy ustalić, czy zmiana oprocentowania była uzasadniona, ani zweryfikować prawidłowości działań Banku. Nie było możliwe określenie, które ze zmian zachodzących na rynku finansowym uzasadniają zmianę oprocentowania, jaka powinna być skala tej zmiany ani czy Bank prawidłowo zastosował przyjęte kryteria. W konsekwencji § 7 umowy pozostawiał Bankowi faktyczną swobodę kształtowania jednego z podstawowych elementów stosunku prawnego.

Takie ukształtowanie postanowień umownych pozostaje w sprzeczności z utrwalonym od ponad trzydziestu lat orzecznictwem Sądu Najwyższego. Już w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 6 marca 1992 r., sygn. III CZP 141/91, Sąd Najwyższy wskazał, że zastrzeżenie uprawnienia banku do jednostronnej zmiany oprocentowania jest dopuszczalne wyłącznie wtedy, gdy umowa określa konkretne, obiektywne i weryfikowalne przesłanki uzasadniające taką zmianę. Sama możliwość zmiany oprocentowania nie może prowadzić do przyznania bankowi nieograniczonej kompetencji do jednostronnego kształtowania treści stosunku prawnego. (…) Zapatrywanie, że zastrzeżenie dla banku możliwości zmiany wysokości oprocentowania bez określenia uwarunkowań faktycznych takich zmian oznaczałoby, że zmiany takie byłyby nie tylko dokonywane jednostronnie przez bank, ale i w sposób niekontrolowany przez nikogo spoza aparatu bankowego, co naruszałoby zasady słuszności, w tym przede wszystkim zasadę równości stron stosunku obligacyjnego. Zasady te bowiem wymagają, aby regulaminy i umowy bankowe wskazywały konkretne okoliczności, przy zaistnieniu których wysokość oprocentowania może być zmieniona, gdyż zapewnia to kontrahentowi banku możność skontrolowania, czy zastosowana przez bank zmiana wysokości oprocentowania i jej zakres odpowiadają zmienionym od chwili zawarcia umowy warunkom ekonomicznym. Okoliczności te powinny być skonkretyzowane w taki sposób, aby w przyszłości mogła być dokonana należyta ocena, czy rzeczywiście one wystąpiły i czy w związku z tym zmiana oprocentowania jest obiektywnie usprawiedliwiona (por. też wyroki Sądu Najwyższego z dnia 4 listopada 2011 r., I CSK 46/11 i z dnia 25 czerwca 2021 r., II CSKP 63/21) .

Stanowisko to zostało następnie rozwinięte w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 5 kwietnia 2002 roku, II CKN 933/99, w którym podkreślono, że warunki zmiany oprocentowania muszą zostać określone w sposób umożliwiający ich obiektywną kontrolę, a bank nie może zachować dowolności w ustalaniu wysokości oprocentowania. Z kolei w wyroku z dnia 4 listopada 2011 r., I CSK 46/11, Sąd Najwyższy jednoznacznie wskazał, że klauzula zmiennego oprocentowania musi pozwalać na ustalenie związku pomiędzy zmianą wskazanych w umowie czynników ekonomicznych a zmianą oprocentowania, tak aby kredytobiorca mógł zweryfikować prawidłowość działania banku. W przeciwnym razie postanowienie takie prowadzi do pozostawienia jednej stronie swobody w określaniu zakresu własnego świadczenia.

Najpełniejsze rozwinięcie i podsumowanie tej linii orzeczniczej stanowi wyrok Sądu Najwyższego z 12 czerwca 2025 roku (II CSKP 262/23, Legalis nr 3233994). Wyraźnie zaakcentowano w nim, że mechanizm zmiennego oprocentowania nie może mieć charakteru blankietowego ani odsyłać do nieokreślonych kryteriów pozostających pod wyłączną kontrolą banku. W uzasadnieniu wskazano, że postanowienia dotyczące oprocentowania odnoszą się do jednego z essentialia negotii umowy kredytu, a ich wadliwość może skutkować nieważnością całej umowy na podstawie art. 58 § 1 kc. Nie jest bowiem dopuszczalne funkcjonowanie umowy kredytu, w której sposób ustalania wynagrodzenia banku pozostaje poza treścią samej umowy i zależy od jednostronnych decyzji kredytodawcy.

Argumentacja ta znajduje pełne zastosowanie w realiach niniejszej sprawy. Umowa w § 7 nie określa bowiem żadnego normatywnego mechanizmu zmiany oprocentowania. W praktyce ogranicza się do przyznania Bankowi kompetencji do ustalania treści tabeli oprocentowania, która następnie decydowała o wysokości świadczeń kredytobiorcy. Oznacza to, że strony nigdy nie uzgodniły rzeczywistego sposobu ustalania jednego z najważniejszych elementów ekonomicznych umowy kredytu.

Naruszenie dobrych obyczajów i interesów powodów

W toku postępowania pozwany, dążąc do wykazania, że powodowie zostali poinformowani o ryzyku zmiany stopy procentowej w związku z zaciągnięciem kredytu o zmiennym oprocentowaniu oraz o możliwości wzrostu kosztu tego kredytu w przypadku wzrostu oprocentowania kredytu, powoływał się w szczególności na oświadczenie podpisane przez powodów przy zawieraniu umowy (oświadczenie o ryzyku k. 162-162v).

W ocenie Sądu okoliczność ta nie może być uznana za wystarczającą dla przyjęcia, że powodowie zostali w sposób prawidłowy i rzetelny poinformowani o rzeczywistej skali ryzyka. Sam fakt złożenia podpisu pod standardowym oświadczeniem, przedstawionym przez bank jako warunek zawarcia umowy, nie przesądza o spełnieniu obowiązku informacyjnego. Oświadczenie to nie odnosiło się bowiem w sposób konkretny do mechanizmu zmiany oprocentowania przewidzianego w umowie i Regulaminie ani do wpływu zmian czynników wskazanych w tych dokumentach na wysokość oprocentowania kredytu. Samo wskazanie na możliwość zmiany stopy procentowej nie pozwalało powodom na ustalenie, w jakich okolicznościach, w jakim zakresie i według jakich zasad Bank mógł dokonywać zmiany oprocentowania.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego wskazuje się, że obowiązek informacyjny banku względem konsumenta obejmuje przekazanie rzetelnych, niebudzących wątpliwości i niewprowadzających w błąd informacji dotyczących kredytu, przy czym informacje te powinny być przedstawione w sposób pozwalający klientowi zrozumieć charakter oraz ryzyko związane z oferowanym produktem i podjąć świadomą decyzję co do zawarcia umowy (postanowienie Sądu Najwyższego z 6 lipca 2023 r., I CSK 5696/22 oraz powołane tam orzecznictwo).

Samo złożenie przez konsumenta oświadczenia o świadomości ryzyka nie jest zatem równoznaczne z rzeczywistym przekazaniem mu informacji pozwalających na zrozumienie tego ryzyka. Oświadczenie takie potwierdza fakt jego złożenia, nie przesądza natomiast o zakresie informacji faktycznie przekazanych konsumentowi ani o tym, czy informacje te pozwalały mu na świadome dokonanie oceny konsekwencji ekonomicznych zawieranej umowy.

W niniejszej sprawie powodowie mieli świadomość, że oprocentowanie kredytu ma charakter zmienny i może ulegać zmianom. Nie oznaczało to jednak, że zostali poinformowani o sposobie funkcjonowania mechanizmu zmiany oprocentowania przewidzianego w umowie i Regulaminie. Jak wynika z poczynionych ustaleń, nie przedstawiono im zasad pozwalających ustalić, w jaki sposób zmiana czynników wskazanych w § 7 ust. 3 umowy oraz § 11 ust. 5 Regulaminu miała wpływać na wysokość oprocentowania kredytu.

Nie przedstawiono powodom również historycznych danych dotyczących wysokości oprocentowania ani nie wyjaśniono, według jakich zasad Bank podejmował decyzję o jego zmianie. Powodowie nie otrzymali zatem informacji pozwalających im ustalić, w jakich okolicznościach, w jakim zakresie i według jakich zasad mogła nastąpić zmiana oprocentowania, a w konsekwencji jaki wpływ zmiana ta mogła mieć na wysokość ich rat i całkowity koszt kredytu.

Sama świadomość, że oprocentowanie kredytu jest zmienne, nie jest bowiem tożsama ze świadomością rzeczywistego zakresu ryzyka związanego z tą zmiennością. Konsument może mieć świadomość, że oprocentowanie może wzrosnąć, nie wiedząc jednocześnie, według jakiego mechanizmu Bank będzie go dokonywał jego zmiany i w jakim zakresie może ona wpłynąć na wysokość jego zobowiązania. Wymagało to szczególnej staranności ze strony pozwanego Banku, który jako profesjonalista dysponował wiedzą dotyczącą zasad kształtowania oprocentowania oraz ekonomicznych konsekwencji jego zmian. Powodowie natomiast, jak wynika z ich zeznań, zawierali pierwszy kredyt hipoteczny i nie posiadali specjalistycznej wiedzy dotyczącej terminologii bankowej oraz zasad kształtowania oprocentowania. W tych okolicznościach samo przekazanie powodom informacji o zmiennym charakterze oprocentowania oraz odebranie od nich oświadczeń dotyczących świadomości ryzyka nie zapewniało im możliwości rzeczywistego zrozumienia konsekwencji przyznania Bankowi uprawnienia do zmiany oprocentowania. Formalne potwierdzenie świadomości ryzyka nie zastępowało rzetelnego przedstawienia zasad, według których ryzyko to miało się realizować.

Bez istotnego znaczenia dla powyższej oceny pozostawało samo podpisanie przez powodów oświadczeń dotyczących ryzyka zmiany stopy procentowej. Dokumenty te nie zawierały bowiem informacji pozwalających na odtworzenie mechanizmu zmiany oprocentowania i nie mogły zastąpić rzeczywistego wyjaśnienia zasad jego funkcjonowania. O wykonaniu obowiązku informacyjnego nie decyduje wyłącznie formalne potwierdzenie przez konsumenta określonej okoliczności, lecz rzeczywisty zakres informacji przekazanych mu przez przedsiębiorcę oraz możliwość zrozumienia przez konsumenta wynikających z umowy konsekwencji.

W tych okolicznościach sposób przedstawienia powodom warunków zmiennego oprocentowania nie odpowiadał wymogom lojalności i rzetelności kontraktowej oraz dobrym obyczajom, rozumianym jako obowiązek rzetelnego i pełnego poinformowania konsumenta o istotnych elementach umowy. Przyznanie Bankowi uprawnienia do zmiany oprocentowania bez jednoczesnego przekazania powodom informacji pozwalających na zrozumienie zasad realizacji tego uprawnienia prowadziło do naruszenia ich interesów zarówno w wymiarze ekonomicznym, jak i prawnym.

Skutki wadliwości postanowień umownych

Wyeliminowanie § 7 umowy dotyczącego zmiany oprocentowania skutkuje tym, że nie może on stanowić podstawy określania wysokości oprocentowania kredytu w toku wykonywania umowy. Powstaje więc luka w umowie w zakresie warunków zmiany oprocentowania. Umowa przewidywała zmienną stopę procentową, jednak po pominięciu zakwestionowanych postanowień nie zawiera już uzgodnionego przez strony mechanizmu określającego, w jakich warunkach i według jakich zasad oprocentowanie może ulec zmianie. Tym samym umowa nie określa, kiedy może dojść do zmiany oprocentowania. Nie jest to równoznaczne z przekształceniem umowy w kredyt ze stałym oprocentowaniem. Prowadziłoby to do przyjęcia, że oprocentowanie, które zgodnie z wolą stron miało mieć charakter zmienny, pozostaje niezmienne przez cały okres wykonywania umowy, a tym samym do nadania stosunkowi prawnemu treści, której strony nie uzgodniły (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 marca 2023 roku, II CSKP 617/22).

Uznanie za miarodajne postanowień umowy określających wysokość zmiennej stopy procentowej na dzień zawarcia umowy na poziomie 8% pozostawałoby również sprzeczne z orzecznictwem Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, który przyjmuje, że przepisy dyrektywy 93/13 stoją na przeszkodzie temu, żeby uznany za nieuczciwy warunek został częściowo utrzymany w mocy przez usunięcie elementu przesądzającego o jego nieuczciwym charakterze, w przypadku gdyby to usunięcie sprowadzało się do mającej wpływ na istotę tego warunku zmiany jego treści, a inaczej jest tylko wtedy, gdy ów nieuczciwy element stanowi odrębne zobowiązanie umowne, które mogłoby być przedmiotem zindywidualizowanego badania jego nieuczciwego charakteru (por. wyrok z 8 września 2022 roku, C-80/21, Legalis nr 2714917).

Nie jest możliwe usunięcie powstałej luki w drodze wykładni oświadczeń woli stron. Z treści umowy nie wynika inny, uzgodniony przez strony sposób określania zmian oprocentowania, który mógłby zastąpić wyeliminowany mechanizm. Uzupełnienie umowy w tym zakresie wymagałoby zatem wprowadzenia nowego sposobu kształtowania oprocentowania, a nie odtworzenia rzeczywistej treści oświadczeń woli stron.

Brak jest również podstaw do usunięcie tej wady w drodze zastosowania zwyczajów ani uzupełnienia treści stosunku prawnego przez sąd. Zwyczaj nie może zastąpić nieuzgodnionego przez strony mechanizmu określającego przesłanki, zakres i sposób zmiany oprocentowania, jeżeli jego przyjęcie prowadziłoby do ukształtowania istotnego elementu stosunku prawnego w sposób niewynikający z zawartej umowy. Byłoby to sprzeczne z zasadą swobody umów oraz zasadą autonomii woli stron, prowadząc jednocześnie do zastąpienia treści czynności prawnej nową regulacją skonstruowaną dopiero na etapie postępowania sądowego.

W rezultacie wadliwość § 7 umowy nie ogranicza się do pojedynczego postanowienia umownego, lecz obejmuje element przedmiotowo istotny umowy kredytu. Skoro strony nie uzgodniły w sposób zgodny z art. 69 ust. 2 pkt 5 oraz art. 76 Prawa bankowego zasad ustalania oprocentowania oraz warunków jego zmiany, należy przyjąć, że nie doszło do skutecznego określenia jednego z essentialia negotii umowy kredytu. Umowa pozostaje zatem sprzeczna z ustawą, co zgodnie z art. 58 § 1 kc skutkuje jej bezwzględną nieważnością od chwili zawarcia (ex tunc).

Nie mogły tej wadliwości usunąć podpisane aneksu do umów. Kwestia waliwosci umowy musi być oceniana na moment jej zawarcia. Późniejsze zmiany umowy nie mają w tym aspekcie żadnego prawnego znaczenia (por. uchwała 7 sędziów Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2018 roku, sygn. akt III CZP 29/17, OSNC 2019 nr 1, poz. 2, str. 9).

Konsekwencją nieważności umowy jest brak istnienia stosunku prawnego, który miałby wynikać z tej czynności prawnej. Nieważna umowa nie wywołuje zamierzonych skutków prawnych i nie może stanowić źródła praw ani obowiązków stron. Oznacza to, że pomiędzy stronami nie istnieje stosunek prawny wynikający z przedmiotowej umowy kredytu. Mając na uwadze powyższe Sąd ustalił nieistnienie pomiędzy stronami stosunku prawnego wynikającego z umowy kredytu mieszkaniowego budowlano – hipotecznego (...) nr (...), zawartej w dniu 19 września 2008 roku przez powodów H. O. i C. O. z pozwanym (...) Bankiem (...) w Ł., o czym orzekł w pkt I sentencji wyroku.

Rozliczenie stron

Konsekwencją ustalenia nieważności umowy kredytu jest konieczność zastosowania przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu, tj. art. 405 – 410 kc. W utrwalonym orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że w przypadku trwałej bezskuteczności (nieważności) umowy kredytu świadczenia spełnione przez strony stanowią świadczenia nienależne w rozumieniu art. 410 § 2 kc ( vide: uchwała składu 7 sędziów SN z 7 maja 2021 roku, III CZP 6/21, Legalis nr 2563899; wyroki SN: z 4 kwietnia 2019 roku, III CSK 159/17, LEX nr 2642144; z 9 maja 2019 roku, I CSK 242/18, LEX nr 2690299; z 11 grudnia 2019 roku, V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021/2/20; uchwała SN z 16 lutego 2021 roku, III CZP 11/20, OSNC 2021/6/40).

Zgodnie z art. 405 kc, kto bez podstawy prawnej uzyskał korzyść majątkową kosztem innej osoby, obowiązany jest do wydania korzyści w naturze, a gdyby to nie było możliwe, do zwrotu jej wartości. W myśl zaś art. 410 § 1 i 2 kc, świadczenie jest nienależne, jeżeli ten, kto je spełnił, nie był w ogóle zobowiązany lub nie był zobowiązany względem osoby, której świadczył, albo jeżeli podstawa świadczenia odpadła lub zamierzony cel świadczenia nie został osiągnięty, albo jeżeli czynność prawna zobowiązująca do świadczenia była nieważna i nie stała się ważna po spełnieniu świadczenia. Sąd w składzie orzekającym w niniejszej sprawie pozostaje na stanowisku, iż wszelkie świadczenia spełnione na podstawie przedmiotowej umowy, winny być postrzegane jako świadczenia nienależne.

W niniejszej sprawie bezsporne pozostawało, że bank udzielił powodom kredytu w wysokości 770 000 złotych (zaświadczenie stanowiące załącznik nr 1 do pisma pozwanego banku z dnia 16 stycznia 2023 roku k. 39-44 i 282-288). Jak wynika z zeznań powodów, nie byli oni małżeństwem w dacie zawarcia umowy kredytowej i dopiero w dniu 20 sierpnia 2021 roku zawarli przed Urzędem Stanu Cywilnego w Ł. związek małżeński. W okresie od 31 października 2008 roku do 19 sierpnia 2021 roku wszystkie raty kredytu i inne opłaty związane z kredytem uiszczali z majątków osobistych w częściach równych (w tym okresie uiścili oni na rzecz pozwanego kwoty po 409 611,17 złotych, co stanowi łącznie kwotę 819 222,34 złotych). Natomiast od dnia zawarcia związku małżeńskiego w którym obowiązuje ustrój ustawowej wspólności majątkowej, uiszczali raty kredytu i inne związane z nim opłaty z majątku wspólnego. W okresie od 20 sierpnia 2021 roku do 30 grudnia 2022 roku uiścili oni na rzecz pozwanego kwotę 85 103,50 złotych. Reasumując, w całym analizowanym okresie, tj. od dnia 31 października 2008 roku do dnia 30 grudnia 2022 roku wpłacili oni na rzecz pozwanego banku kwotę 904 325,84 złotych tytułem rat kapitałowo – odsetkowych (zeznania powodów k. 489v-490v, odpis skrócony aktu małżeństwa k. 46-46v, zaświadczenie stanowiące załącznik nr 1 do pisma pozwanego banku z dnia 16 stycznia 2023 roku k. 39-44 i 282-288).

Sposób zasądzenia kwoty 819 222,34 złotych, to jest w częściach równych (819 222,34 : 2 = 409 611,17) na rzecz powodów H. O. i C. O. z osobna, wynika z faktu, że w okresie poprzedzającym zawarcie przez powodów związku małżeńskiego spłaty kredytu były dokonywane przez nich z majątków osobistych, w równych częściach. Natomiast z uwagi na treść art. 31 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 roku – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (tj. Dz. U. z 2026 roku, poz. 236 ze zm.) zasądzenie dalszej kwoty, tj. 85 103,50 złotych miało charakter łączny ponieważ powodowie pozostają w związku małżeńskim w którym obowiązuje ustrój wspólności majątkowej.

Z tych względów, Sąd w pkt II sentencji wyroku wobec zakresu zgłoszonego żądania zasądził od pozwanego (...) Banku (...) z siedzibą w Ł. na rzecz powodów H. O. i C. O. łącznie kwotę 85 103,50 złotych, a w pkt III i pkt IV sentencji wyroku na rzecz każdego z powodów H. O. i C. O. kwoty po 409 611,17 złotych. Rozstrzygnięcie to obejmuje zwrot świadczeń spełnionych przez nich w wykonaniu nieważnej umowy kredytu i stanowi realizację obowiązku restytucyjnego po stronie pozwanego, wynikającego z reżimu bezpodstawnego wzbogacenia.

Jednocześnie wskazać należy, że powyższe rozstrzygnięcie pozostaje bez wpływu na ewentualne roszczenie pozwanego o zwrot wypłaconego kapitału kredytu. W przypadku nieważności umowy kredytu strony pozostają względem siebie w relacji odrębnych i samodzielnych roszczeń kondykcyjnych, które podlegają niezależnemu dochodzeniu i rozliczeniu. Pogląd ten znajduje utrwalone potwierdzenie w orzecznictwie Sądu Najwyższego, w szczególności w uchwale z 7 maja 2021 roku (III CZP 6/21, Legalis nr 2563899).

Odsetki

O odsetkach Sąd orzekł na podstawie art. 481 kc, zgodnie z którym jeżeli dłużnik opóźnia się ze spełnieniem świadczenia pieniężnego, wierzyciel może żądać odsetek za czas opóźnienia, chociażby nie poniósł żadnej szkody i chociażby opóźnienie było następstwem okoliczności, za które dłużnik odpowiedzialności nie ponosi. Zgodnie z art. 455 kc, jeżeli termin spełnienia świadczenia nie został oznaczony ani nie wynika z właściwości zobowiązania, świadczenie powinno zostać spełnione niezwłocznie po wezwaniu dłużnika do wykonania. Nie sposób zatem mówić o opóźnieniu dłużnika w sytuacji, gdy samo świadczenie nie było jeszcze w pełni określone co do wysokości. W tym zakresie istotne znaczenie ma utrwalone stanowisko Sądu Najwyższego, wyrażone w wyroku z 10 lipca 2019 roku (sygn. V CSK 120/18, Legalis nr 1972345) w którym wskazano, że odsetki za opóźnienie należą się dopiero od chwili określenia wysokości świadczenia, gdyż dopiero wówczas można mówić o pozostawaniu dłużnika w opóźnieniu w jego spełnieniu.

Sąd zasądzając na rzecz powodów od pozwanego odsetki ustawowe za opóźnienie od kwot wskazanych w pkt II - IV sentencji wyroku, miał na względzie fakt, że przed wytoczeniem powództwa pozwany został wezwany do spełnienia świadczenia na kwotę 904 325,84 złotych w terminie 30 dni od dnia otrzymania wezwania, a więc na kwotę tożsamą z dochodzoną w niniejszej sprawie. Ustosunkował się do tego pismem z 9 maja 2023 roku.

Zgodnie z art. 6 ustawy z dnia 5 sierpnia 2015 r. o rozpatrywaniu reklamacji przez podmioty rynku finansowego i o Rzeczniku Finansowym (tj. Dz. U. z 2022 roku poz. 187) odpowiedzi, o której mowa w art. 5 ust. 1, należy udzielić bez zbędnej zwłoki, jednak nie później niż w terminie 30 dni od dnia otrzymania reklamacji. Do zachowania terminu wystarczy wysłanie odpowiedzi przed jego upływem. W związku z tym Sąd zasądził odsetki ustawowe za opóźnienie od tych kwot zgodnie z żądaniem pozwu od dnia 10 maja 2023 roku, tj. od dnia następnego po udzieleniu przez pozwanego odpowiedzi na wezwanie do dnia zapłaty ( pkt II - IV sentencji wyroku).

Zarzut zatrzymania zgłoszony przez pozwanego

W ocenie Sądu zarzut zatrzymania nie zasługiwał na uwzględnienie z uwagi na postanowienie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 8 maja 2024 roku (C-424/22, Legalis nr 3081638) oraz uchwałę Sądu Najwyższego z 19 czerwca 2024 roku (III CZP 31/23, Legalis nr 3092813).

Rozstrzygnięcie o kosztach procesu

O kosztach procesu Sąd orzekł w pkt V sentencji wyroku na podstawie art. 98 § 1 kpc. Pozwany przegrał niniejszy proces w całości, dlatego Sąd zasądził od niego na rzecz powodów poniesione przez nich koszty postępowania w wysokości 11 834 złotych. Na powyższą sumę złożyła się: uiszczona opłata od pozwu w wysokości 1 000 złotych, opłaty skarbowe od dokumentów pełnomocnictw w wysokości 34 złotych oraz wynagrodzenie ich pełnomocnika w osobie radcy prawnego w wysokości 10 800 złotych. Zostało ono ustalone na podstawie § 2 pkt 7 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 roku w sprawie opłat za czynności radców prawnych (tj. Dz. U. z 2026 roku, poz. 118). Na podstawie art. 98 § 1 1 kpc od przyznanych kosztów procesu Sąd zasądził również odsetki ustawowe za opóźnienie, liczone od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty.

Mając na uwadze powyższe okoliczności i treść przepisów prawa, Sąd orzekł jak w sentencji wyroku.

Sędzia Tomasz Niewiadomski