V U 859/26

Sygn. akt VU 859/26

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 26 czerwca 2026 roku

Sąd Okręgowy w P., Wydział V Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w składzie: Przewodniczący: sędzia Agnieszka Leżańska

Protokolant: sekretarz sądowy Monika Daras

po rozpoznaniu w dniu 23 czerwca 2026 roku w P.

na rozprawie

sprawy z wniosku H. K.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w T.

o wysokość świadczenia

na skutek z odwołania ubezpieczonej od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w T. z dnia (...), znak: (...)

oddala odwołanie.

Sygn. akt VU 859/26

Zaskarżoną decyzją z dnia (...), Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w T. odmówił H. K. ponownego ustalenia wysokości jej emerytury wskazując, że wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 czerwca 2024 r., w sprawie sygn. akt SK 140/20, nie jest przesłanką do uchylenia lub zmiany decyzji wskazaną w art. 114 ustawy emerytalnej.

W odwołaniu z dnia (...)ubezpieczona H. K. wniosła o ponowne przeliczenie emerytury.

W odpowiedzi na odwołanie organ rentowy wniósł o jego oddalenie. Podtrzymał argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Sąd Okręgowy ustalił następujący stan faktyczny:

H. K., urodzona (...), złożyła w dniu (...) wniosek o przyznanie emerytury. Decyzją z dnia (...)organ rentowy przyznał ubezpieczonej prawo do wcześniejszej emerytury od dnia (...) tj. od miesiąca, w którym zgłoszono wniosek (dowód: wniosek k.1, decyzja k.16 – t. 2011 akt ZUS).

Decyzją z dnia (...), po rozpoznaniu wniosku H. K. z (...), ZUS przyznał jej prawo do emerytury powszechnej. Podstawa obliczenia emerytury podlegała pomniejszeniu o kwotę stanowiącą sumę kwot pobranych emerytur.

Wypłata emerytury podlegała zawieszeniu, z uwagi na kontynuowanie zatrudnienia.

Obliczone świadczenie było świadczeniem mniej korzystnym od ustalonego świadczenia wcześniejszego (dowód: wniosek k.1, decyzja k. 14 – t. 2014 akt ZUS).

W dniu (...) H. K. złożyła do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w T. na podstawie art. 114 ustawy emerytalnej, wniosek o ponowne ustalenie wysokości emerytury powszechnej bez pomniejszania podstawy obliczenia o kwoty pobranych wcześniej emerytur. Wnioskodawczyni powołała się na orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 czerwca 2024 r. w sprawie SK 140/20.

W rozpoznaniu tegoż wniosku organ rentowy wydał dnia (...)zaskarżoną decyzję, którą odmówił ponownego ustalenia wysokości emerytury powszechnej (dowód: pismo k. 65, decyzja k.66 – t. 2014 akt ZUS).

Wyrokiem z dnia 4 czerwca 2024 r., w sprawie sygn. akt SK 140/20, Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 25 ust. 1b ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2023 r. poz. 1251) w zakresie, w jakim dotyczy osób, które złożyły wniosek o przyznanie świadczeń, o których mowa w tym przepisie, przed 6 czerwca (...) r., jest niezgodny z art. 67 ust. 1 w związku z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Wyrok ten nie został opublikowany w Dzienniku Ustaw.

Sąd Okręgowy zważył, co następuje:

odwołanie jest niezasadne, a wydana decyzja prawidłowa, aczkolwiek z innych przyczyn, niż wskazano w jej uzasadnieniu.

Na wstępie wskazać należy, że w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych, które inicjowane są odwołaniem od decyzji organu rentowego, przedmiot i zakres rozpoznania sprawy oraz wyroku sądu wyznacza treść owej decyzji, a dopiero w drugiej kolejności zakres odwołania (art. 477 9 i art. 477 14 k.p.c.). Postępowanie w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych ma bowiem charakter postępowania kontrolnego, badającego poprawność i zasadność decyzji wydanej przez organ rentowy. A skoro tak, to w postępowaniu sądowym wykluczone jest rozstrzyganie o żądaniach, które nie były przedmiotem zaskarżonej decyzji, zgłaszanych w toku postępowania odwoławczego (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 22 lutego (...) roku, II UK 275/11).

W przedmiotowej sprawie odwołująca złożyła wniosek o przeliczenie w trybie art. 114 ustawy o emeryturach i rentach z FUS wysokości pobieranej emerytury w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 czerwca 2024 r., sygn. akt SK 140/20. ZUS w następstwie tego wniosku zaskarżoną decyzją ZUS odmówił ponownego ustalenia wysokości emerytury H. K. wskazując, że wydanie wyroku przez Trybunał nie jest przesłanką do uchylenia lub zmiany decyzji wskazaną w art. 114 ustawy emerytalnej.

Przepis art. 190 ust. 4 Konstytucji stanowi, że orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego o niezgodności z Konstytucją, umową międzynarodową lub z ustawą aktu normatywnego, na podstawie którego zostało wydane prawomocne orzeczenie sądowe, ostateczna decyzja administracyjna lub rozstrzygnięcie w innych sprawach, stanowi podstawę do wznowienia postępowania, uchylenia decyzji lub innego rozstrzygnięcia na zasadach i w trybie określonych w przepisach właściwych dla danego postępowania.

Stosownie do treści art. 190 ustęp 3 Konstytucji RP orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego wchodzi w życie z dniem ogłoszenia (w organie urzędowym, w którym akt normatywny był ogłoszony), jednak Trybunał Konstytucyjny może określić inny termin utraty mocy obowiązującej aktu normatywnego. Termin ten nie może przekroczyć osiemnastu miesięcy, gdy chodzi o ustawę, a gdy chodzi o inny akt normatywny - dwunastu miesięcy. W przypadku orzeczeń, które wiążą się z nakładami finansowymi nie przewidzianymi w ustawie budżetowej, Trybunał Konstytucyjny określa termin utraty mocy obowiązującej aktu normatywnego po zapoznaniu się z opinią Rady Ministrów. Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 czerwca 2024 r., sygn. akt SK 140/20, nie został opublikowany w Dzienniku Ustaw, nie oznacza to jednak, iż w stosunku do ubezpieczonego nie może nastąpić przeliczenie świadczenia zgodnie z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego.

Ustawą z dnia 11 maja (...) roku o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. (...).637 z dnia 6 czerwca (...) roku), dokonano m.in. nowelizacji przepisu art. 25 ustawy emerytalno-rentowej poprzez dodanie w art. 25 ustępu 1b w brzmieniu: Jeżeli ubezpieczony pobrał emeryturę na podstawie przepisów art. 26b, 46, 50, 50a, 50e, 184 lub art. 88 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela (Dz. U. z 2006 r. Nr 97, poz. 674, z późn. zm.), podstawę obliczenia emerytury, o której mowa w art. 24, ustaloną zgodnie z ust. 1, pomniejsza się o kwotę stanowiącą sumę kwot pobranych emerytur w wysokości przed odliczeniem zaliczki na podatek dochodowy od osób fizycznych i składki na ubezpieczenie zdrowotne.

Trybunał Konstytucyjny w cytowanym powyżej wyroku z dnia 4 czerwca 2024 roku (sygn. akt SK 140/20), podtrzymał wcześniejszą linię orzecznictwa wyrażoną w wyroku z dnia 6 marca 2019 roku (sygn. akt P 20/16), przyjmując, że regulacja zawarta w art. 25 ust. 1b ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, w stosunku do osób, które wniosek o przyznanie emerytury w wieku obniżonym złożyły do dnia ogłoszenia ustawy z dnia 11 maja (...) roku o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw, jest niezgodna z art. 67 ust. 1 w związku z art. 2 Konstytucji.

W orzecznictwie ukształtowanym na gruncie art. 114 ustawy podstawę do wznowienia postępowania w tym trybie stanowić może:

- powoływanie przez ubezpieczonego się na nowe okoliczności oraz dowody uzasadniające wznowienie postępowania w trybie tego przepisu i rzutujące na jego prawo do wnioskowanego świadczenia (wyrok SN z 18.04.2018 r., III UK 53/17). Z nowych dowodów muszą oczywiście wynikać nie jakiekolwiek nieuwzględnione wcześniej okoliczności, ale okoliczności mające wpływ na prawo do świadczeń lub ich wysokość, tzn. za nowymi dowodami musi stać potencjalna możliwość dokonania innych, mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia ustaleń faktycznych niż te, które weszły do podstawy faktycznej wyroku, przesądzając o oddaleniu odwołania (por. wyrok SN z dnia 19 października 2017 r., II UK 454/16, i wyrok SA w Katowicach z dnia 21 czerwca 2018 r., III AUa 523/18);

- błędna wykładnia przepisów prawa przez organ rentowy w wyniku błędnej (ze strony organu rentowego) wykładni przepisów prawa lub błędnego zastosowania przepisów prawa do prawidłowo ustalonego stanu faktycznego, doprowadziły do pozbawienia jednostki możliwości faktycznego korzystania z przysługujących jej z mocy samego prawa świadczeń emerytalnych (wyrok z 3.10.2017 r., I UK 398/16);

- błędne stwierdzenie przez organ spełnienia przez ubezpieczonego przesłanek prawa do świadczenia, których w istocie nie spełniał (wyrok SN z 4.10.2006 r., II UK 30/06, OSNP 2007/19–20, poz. 289);

- przed wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 28 lutego (...) r. (Dz.U. z (...) r. poz. 251), eliminującym z polskiego porządku prawnego art. 114 ust. 1a ustawy podstawę wznowienia w trybie art. 114 stanowiła nawet ponowna ocenę tych samych dowodów (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 18 maja 2010 r., III UK 2/10, OSNP 2011 nr 21-22, poz. 278, z dnia 7 maja (...), III UK 96/08, niepublikowany). W latach wcześniejszych praktykę organ rentowy praktykę wznowienia postępowania w oparciu o ponowną ocenę tych samych dowodów stosował nawet przed wprowadzaniem formalnej niekonstytucyjnej normy z art. 114 ust. 1a ustawy – do czasu wykluczenia dopuszczalności takiej praktyki uchwałą SN 7 sędziów z dnia 5 czerwca 2003 r. III UZP 5/03 (OSNP 2003/18/442) .

Sąd Okręgowy stoi na stanowisku, iż wyrok Trybunału Konstytucyjnego korzystny dla ubezpieczonego może stanowić okoliczność uzasadniającą wznowienie postępowania w oparciu o art. 114 ustawy emerytalnej. Ze względu na specyfikę spraw z zakresu ubezpieczeń społecznych, należało rozpoznać wniosek odwołującej w trybie art. 114 ust. 1 pkt 1 ustawy emerytalnej, jako szczególnej postaci wznowienia postępowania w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych.

Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 4 czerwca 2024 roku, sygn. SK 140/20, na który powołuje się skarżąca wnosząc o ponowne ustalenie wysokości emerytury powszechnej, jest już drugim wyrokiem, w którym orzeczona została niekonstytucyjność przepisu art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej. Pierwszy wyrok zapadł bowiem w dniu 6 marca 2019 r., w sprawie P 20/16 (opublikowany: Dz.U. 2019 poz.539), w którym Trybunał stwierdził, że art. 25 ust.lb ustawy emerytalnej w brzmieniu obowiązującym do 30 września 2017 r., w zakresie, w jakim dotyczy urodzonych w 1953 r. kobiet, które przed 1 stycznia 2013 r. nabyły prawo do emerytury na podstawie art. 46 tej ustawy, jest niezgodny z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Wskazać należy, że sytuacje prawną kobiet z rocznika 1952 roku w kontekście wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 6 marca 2019 r. oraz ewentualnej możliwości skorzystania z możliwości nie potracenia kwot pobranych emerytur przesądził sąd Najwyższy, który w postanowieniu z dnia 11 kwietnia 2019 r., wydanym w sprawie I UK 37/18, uznał, iż konstytucyjna zasada ochrony praw nabytych sprzeciwia się wykładni, zgodnie z którą ochronie konstytucyjnej podlega nabyte niezrealizowane prawo do emerytury (obejmujące warunki nabycia tego prawa: wiek, staż itp.) od momentu jego nabycia z mocy prawa, natomiast prawem nabytym nie jest prawo do emerytury w określonej wysokości, które powstaje dopiero w momencie ustalenia tej wysokości w związku ze złożeniem przez osobę uprawnioną stosownego wniosku (prawo nabyte realizowane). W rozpoznawanej sprawie, na tle której wyłoniło się przedstawione powiększonemu składowi Sądu Najwyższego zagadnienie prawne, istotna jest mianowicie okoliczność, że ubezpieczona podobnie jak skarżąca nabyła prawo do emerytury w wieku powszechnym przed 1 stycznia 2013 r., tj. przed wejściem w życie ustawy zmieniającej, jednakże wniosek o jej nabycie złożyła dopiero po dniu 1 stycznia 2013 roku.

Należy podkreślić również, że wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 4 czerwca 2024 r. w sprawie SK 140/20, na który powołuje się w swoim odwołaniu H. K. nie ma zastosowania do kobiet urodzonych przed 1 stycznia 1953 r., które osiągnęły powszechny wiek emerytalny przed 1 stycznia 2013 r. Wynika to jednoznacznie z treści uzasadnienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 4 czerwca 2024 r. w punkcie 5 – „skutki wyroku”. Trybunał podkreślił, że wyrok wpłynie wyłącznie na sytuację osób, które nie nabyły prawa do emerytury wynikającej z osiągnięcia wieku emerytalnego przed 1 stycznia 2013 r. Tylko w ich wypadku doszło, bowiem, do niekonstytucyjnego zastosowania skarżonej normy prawnej, co było związane z ich nieświadomością co do skutku podjętej decyzji. W pozostałych wypadkach zaś uposażeni mieli świadomość zmian oraz możliwość uniknięcia ich konsekwencji, co słusznie zauważył Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 28 listopada 2019 r. III UZP 5/19 (OSNP 2020, nr 6, poz. 57), i co przekłada się na brak stosowalności wyroku w stosunku do tych osób.

Odwołująca powszechny wiek emerytalny osiągnęła w dniu (...), co wynika z jednoznacznej treści art. 24 ust. 1 ustawy emerytalnej w brzmieniu obowiązującym do końca (...) r., zgodnie z którym ubezpieczonym urodzonym po dniu 31 grudnia 1948 r. przysługuje emerytura po osiągnięciu wieku emerytalnego, wynoszącego co najmniej 60 lat dla kobiet i co najmniej 65 lat dla mężczyzn, z zastrzeżeniem art. 46, 47, 50, 50a i 50e i 184. Zresztą ustawa z dnia 11 maja (...) r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw - wprowadzająca odmienne regulacje odnoszące się do powszechnego wieku emerytalnego od 1 stycznia 2013 r. nie podwyższyła wieku emerytalnego kobiet urodzonych do 31 grudnia 1952 r. – art. 24 ust. 1 a, utrzymując nadal poziom 60 lat.

H. K. co prawda decyzję w przedmiocie prawo do emerytury powszechnej uzyskała w z dniu (...), to jednak zarówno emeryturę wcześniejszą (od (...) (...) r.) jak i abstrakcyjnie prawo do emerytury w wieku powszechnym (po osiągnieciu 60 roku życia, czyli (...) ) nabyła przed wprowadzeniu art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej.

Nie ulega wątpliwości, że odwołującą objęły niekorzystne skutki nowelizacji z 11 maja (...) r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, która wprowadziła do ustawy emerytalnej przepis art. 25 ust. 1, z uwagi na złożenie przez nią wniosku o prawo do emerytury powszechnej dopiero (...) Należało jednak uznać, że H. K., skoro (...) nabyła hipotetyczne prawo do emerytury powszechnej miała czas do końca (...) r. aby wystąpić o przyznanie jej świadczenia emerytalnego z wieku powszechnego, co pozwoliło by jej uniknąć negatywnych dla niej skutków związanych z wprowadzeniem zmian do ustawy emerytalnej, które weszły w życia od 1 stycznia 2013r. Wnioskodawczyni zrealizowałaby wówczas swoje prawo do emerytury z wieku powszechnego na starych zasadach, czyli bez potrąceń o jakich mowa w art. 25 ust. 1 b.

Wszak podkreślić należy, iż zarówno w doktrynie jak i w judykaturze wyodrębnia się nabycie prawa in abstracto (w wyniku kształtującego działania norm prawnych na sferę prawną ich adresatów, którego istota wyraża się w tym, że spełnienie warunków określonych hipotezą normy prawnej w sposób konkretny, sprawdzalny i pozytywny sprawia, iż dyspozycja normy znajduje zastosowanie jako czynnik automatycznie kształtujący sferę prawną określonych podmiotów) oraz nabycie prawa in concreto (na podstawie decyzji administracyjnych dotyczących osób indywidualnie chronionych). W ubezpieczeniach społecznych regułą jest przy tym kształtowanie sfery prawnej ubezpieczonych i instytucji ubezpieczeniowej z mocy prawa. Dlatego też, prawa do świadczeń emerytalnych i rentowych powstają z zastosowaniem mechanizmu ich nabywania in abstracto (por. R. Babińska: Wzruszalność prawomocnych decyzji rentowych, Warszawa 2007, s. 13-44 oraz K. Ślebzak: Ochrona emerytalnych praw nabytych, Warszawa (...), s. 74-95 i powołana tam literatura oraz orzecznictwo). Generalną zasadę, zgodnie z którą prawo do świadczeń określonych w ustawie powstaje z dniem spełnienia wszystkich warunków wymaganych do jego nabycia, ustanawia art. 100 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Regulację tę rozumie się natomiast w ten sposób, że jeżeli wszystkie przesłanki nabycia prawa do emerytury (lub renty) zostały spełnione, to prawo do świadczenia powstaje, nawet gdy nie został złożony wniosek o jego przyznanie (por. np. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 4 listopada 2014 r., I UK 100/14, oraz z dnia 18 lutego 2015 r., I UK 225/14, OSNP 2016 nr 11, poz. 141). Nabycie prawa in abstracto nie aktualizuje natomiast obowiązku instytucji ubezpieczeniowej do ustalenia i realizacji świadczenia, bez uprzedniego podjęcia przez ubezpieczonego stosownej czynności, tj. złożenia wniosku emerytalnego (rentowego), przez którą to czynność wnioskodawca ujawnia się jako uprawniony do świadczenia i zainteresowany jego realizacją. Przewidziany w art. 116 ust. 1 ustawy emerytalnej wniosek o świadczenie nie jest zatem elementem układu warunkującego nabycie prawa do emerytury, gdyż ten jest zawarty w przepisach ustawy określających warunki do przyznania tego świadczenia. Jak zauważył Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 20 grudnia 2000 r., III ZP 2/00 (OSNAPiUS 2001 nr 12, poz. 418), wniosek o przyznanie świadczenia stanowi jedynie żądanie realizacji powstałego ex lege prawa. Moment złożenia wniosku ma natomiast znaczenie dla określenia początkowej daty uruchomienia wypłaty emerytury lub renty. Zgodnie z art. 129 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, świadczenia wypłaca się bowiem poczynając od dnia powstania prawa do nich, nie wcześniej jednak niż od miesiąca, w którym zgłoszono wniosek lub wydano decyzję z urzędu. Ukształtowana tym przepisem relacja między nabyciem prawa do świadczenia a jego realizacją wyklucza możliwość wstecznego wypłacania emerytury lub renty, tj. za okres po nabyciu prawa do świadczenia a przed złożeniem wniosku o jego realizację, co ma zapobiegać zjawisku kapitalizacji świadczeń (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 września 2011 r., I UK 86/11, Legalis). Skoro nabycie prawa do świadczenia emerytalno-rentowego następuje z mocy ustawy, z chwilą spełnienia przez ubezpieczonego wszystkich warunków wymaganych do jego powstania, decyzja organu rentowego ustalająca to prawo ma charakter deklaratoryjny (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 7 kwietnia 2010 r., II UZP 3/11, OSNP 2010 nr 17-8, poz. 217). Wypada także przypomnieć, że rozróżnienie powstania prawa do świadczeń emerytalno-rentowych i prawa do ich wypłaty występowało w ustawie z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (art. 73 i art. 99). Zatem istnienia prawa do świadczeń, wiążącego się ze spełnieniem warunków nabycia tego prawa nie można utożsamiać z przyznaniem świadczenia. Przyznaniem świadczenia jest ustalenie prawa do jego pobierania, a więc do wypłaty (por. uchwałę siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 27 listopada 1989 r., III UZP 11/89, OSNCP 1990 nr 6, poz. 72 i wcześniejszą uchwałę z dnia 10 sierpnia 1988 r., III UZP 22/88, OSNCP 1989 nr 12, poz. 194, a także wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22 listopada 2006 r., III UK 95/06, wyrok Sądu Najwyższego - Izba Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 16 maja 2018 r., III UK 88/17, Legalis). Odnosząc powyższe rozważania do sytuacji wnioskodawczyni wskazać należy, iż nabyła ona ex lege prawo do emerytury w dniu 13 maja (...) roku na podstawie przepisów ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, chociaż nie złożyła w tej dacie wniosku o to świadczenie i nie uzyskała prawa do niego potwierdzonego decyzją organu rentowego.

Z tych też względów, Sąd uznał, że zaskarżona decyzja jest prawidłowa, a odwołanie od niej złożone, jako pozbawione uzasadnionych podstaw, na podstawie art. 477 14 § 1 k.p.c. zostało oddalone.

Agnieszka Leżańska