V U 489/24

Sygn. akt V U 489/24

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 30 czerwca 2026 r.

Sąd Okręgowy w P. V Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

w następującym składzie:

Przewodniczący: Sędzia Beata Łapińska

Protokolant: Agnieszka Jachymska

po rozpoznaniu w dniu 25 czerwca 2026 r. w P. na rozprawie

sprawy z wniosku T. S. (1)

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w T.

o emeryturę pomostową

na skutek odwołania T. S. (1)

od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w T.

z dnia (...) sygn.: (...)

oddala odwołanie.

Sygn. akt VU 489/24

Decyzją z dnia (...) Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w T. odmówił wnioskodawcy T. S. (1) prawa do emerytury pomostowej.

W uzasadnieniu decyzji ZUS wskazał, że odmówił przyznania świadczenia na podstawie art. 4 ustawy z dnia 19 grudnia 2008 roku o emeryturach pomostowych, ponieważ wnioskodawca po dniu 31 grudnia 2008 roku nie wykonywał prac w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze. Nadto po 31 grudnia 2008 roku nie został zgłoszony w ZUS jako pracownik zatrudniony w warunkach szczególnych. Do pracy wykonywanej w warunkach szczególnych w myśl art. 4 ustawy pomostowej ZUS uznał okresy od 10 kwietnia 1989 roku do 31 grudnia 2008 roku z wyłączeniem okresów nieskładkowych, tj. 19 lat, 7 miesięcy i 22 dni.

Według Zakładu, brak było również podstaw do przyznania prawa do świadczenia na podstawie art. 49 ustawy o emeryturach pomostowych, ponieważ na dzień 1 stycznia 2009 roku ubezpieczony nie udowodnił okresu pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, wykazanej w załączniku nr 1 lub 2 ustawy o emeryturach pomostowych w wymiarze wynoszącym co najmniej 15 lat. Do pracy wykonywanej w warunkach szczególnych w myśl art. 4 w zw. z art. 49 ustawy pomostowej ZUS nie zaliczył ubezpieczonemu okresów od 10 kwietnia 1989 roku do 31 grudnia 2008 roku, ponieważ pracodawca nie potwierdził, że ww. okresach wykonywał prace wymienioną w załączniku nr 1 lub ustawy o emeryturach pomostowych.

W odwołaniu od tej decyzji T. S. (1) wnosił o jej zmianę, wskazując, że w okresie od 10 kwietnia 1989 roku do 30 września 2023 roku był zatrudniony w Kopalni (...) Spółce z o.o. w S. i wykonywał czynności związane z dozorem ruchu specjalności górniczej. Wskazał, że posiada zaświadczenia kwalifikacyjne do wykonywania prac przygotowawczych, udostępniających i eksploatacyjnych w kopalni.

W odpowiedzi na odwołanie organ rentowy wnosił o jego oddalenie powielając argumentację wskazaną w zaskarżonej decyzji.

Na rozprawie w dniu 28 listopada 2024 roku T. S. (1) wniósł o zaliczenie do stażu pracy w warunkach szczególnych okresu zatrudnienia w (...) Kopalni (...) Spółka z o.o. w S. po 31 grudnia 2008 roku, tj. od 1 stycznia 2009 roku do 30 września 2023 roku.

Sąd Okręgowy ustalił następujący stan faktyczny:

T. S. (1) urodził się w dniu (...).

(okoliczność bezsporna)

W dniu 11 stycznia 2024 roku ubezpieczony złożył wniosek o emeryturę pomostową.

Do wniosku załączył m.in. świadectwo wykonywania prac w szczególnych warunkach z dnia 2 października 2023 roku, w którym pracodawca (...) (...) (...) Spółka z o.o. potwierdził, że ubezpieczony był zatrudniony w zakładzie od 10 kwietnia 1989 roku do 30 września 2023 roku, w tym stale i pełnym wymiarze czasu pracy wykonywał prace:

-od 10 kwietnia 1989 roku do 31 marca 1990 roku - wydobywanie, obróbka i przeróbka surowców skalnych oraz orz wydobywanie ropy naftowej i gazu -na stanowisku górnik odkrywkowy wymienionym w wykazie A dział I poz.3 Rozporządzenia Rady Ministrów z dnia lutego 1983 roku w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze Dz.U.Nr.8 poz.43 z 1983r,

-od 1 kwietnia 1990 roku do 31 sierpnia 1995 roku- kontrola międzyoperacyjna, kontrola jakości produkcji i usług oraz dozór inżynieryjno-techniczny na oddziałach i działach, w których jako podstawowe wykonywane są prace wymienione w wykazie, na stanowisku brygadzista górników odkrywkowych wymienionym wykazie A dział poz.24 pkt. 1 Rozporządzenia RM z dnia 7 lutego1983 roku;

-od 1 września 1995 roku – 30 grudnia 2020 roku- kontrola międzyoperacyjna, kontrola jakości produkcji i usług dozór inżynieryjno-techniczny na oddziałach i wydziałach, w których jako podstawowe wykonywane są prace wymienione w wykazie, na stanowisku sztygar zmianowy górniczy wymienionym w wykazie A poz.24 pkt. Rozporządzenia RM z dnia lutego 1983 roku;,

W korekcie świadectwa pracy sporządzonej przez zakład w dniu 8 sierpnia 2024 roku wskazano, że T. S. (1) po 31 grudnia 2008 roku nie wykonywał prac w szczególnych warunkach.

(dowód: wniosek, k.1-2, świadectwo wykonywania prac w szczególnych warunkach, k.5-akt ZUS, korekta świadectwa pracy k.19-akt sprawy)

Decyzją z dnia (...) organ rentowy odmówił ubezpieczonemu prawa do emerytury pomostowej.

(dowód: decyzja ZUS, k.31-akt ZUS)

W (...) Kopalni (...) w B. wydobywane były surowce mineralne, piaski kwarcowe oraz żwirki filtracyjne. Kopalnia posiadała cztery wyrobiska. W kopalni funkcjonowały cztery oddziały, które zajmowały się suszeniem gotowego produktu, wydobyciem i przerabianiem minerałów skalnych, transportem kolejowym i załadunkiem na wagony oraz utrzymywaniem ruchu oddziału.

Ubezpieczony T. S. (1) został zatrudniony w dniu 10 kwietnia 1989 roku w (...) Kopalni (...) w P. na Oddziale (...) na stanowisku górnika odkrywkowego. Z dniem 1 kwietnia 1990 roku powierzono ubezpieczonemu obowiązki brygadzisty górników odkrywkowych, natomiast z dniem 14 września 1995 roku -obowiązki sztygara zmianowego, z dniem 1 maja 2011 roku - obowiązki sztygara zmianowego (...), pracownika pomocniczego, a od 1 stycznia 2021 roku -sztygara, mistrza zmianowego.

Jako sztygar zmianowy ubezpieczony pracował na oddziale zajmującym się wydobywaniem i urabianiem minerałów skalnych. To zadań oddziału należało wydobycie, przerabianie i załadunek rozluźnionego urobku na samochody technologiczne, które przewoziły ten urobek na urządzenie przeróbcze. Czynności przygotowawcze polegały na zdejmowaniu nadkładu, wyznaczeniu rejonu wydobycia i nadzorowanie robót strzałowych oraz wydobycie skały i wskazanie miejsca załadunku.

Do zadań ubezpieczonego na stanowisku sztygara zmianowego należało kierowanie zespołami załadowczymi, wiertniczymi i strzałowymi, zamawianie materiałów wybuchowych oraz dozór podczas prac strzałowych. Wnioskodawca jako sztygar zmianowy miał bezpośredni nadzór na wszystkimi pracami w wyrobisku, tj. pracami strzałowymi, wydobywczymi, załadunkowymi i przygotowawczymi. Przed rozpoczęciem pracy T. S. (1) wyznaczał miejsce wiercenia, wytaczał rejon wyrobiska i określał parametry dla wiertaczy i pomocników. Ubezpieczony wyznaczał również ł operatorowi pogłębiarki spod jakiej głębokości i spod jakiej parceli ma wydobywać piasek.

Wnioskodawcy jako sztygarowi podlegali pracownicy na zmianie, tj. operatorzy koparek, strzałowi, wiertacze, osoby, które pracują na pogłębiarce oraz na przeróbce minerałów. Wnioskodawca był bezpośrednim przełożonym zespołu wiertniczego, załadowczego i strzałkowego. Sprawdzał stanowiska pracy, oceniał przebieg wydobycia, sprawdzał prawidłowość wykonania prac.

Ubezpieczony był obecny w wyrobisku do momentu odpalenia i odwołania syreną strzelania. Przez większość czasu przebywał na wyrobisku, gdyż miał wiele zadań do wykonania na jego terenie.

Ubezpieczony wykonywał swoje obowiązki również w biurze, tzw. „sztygarówce". gdzie pisał raporty zmianowe oraz wypełniał książkę ruchu. Przebywał do 1,5 godziny dziennie.

W 2013 roku ubezpieczony ukończył kurs z zakresu techniki strzałowej dla osób kierownictwa i dozoru ruchu odkrywkowego zakładu (...). W okresie od 2 listopada 2018 roku do 5 listopada 2018 roku ubezpieczony ukończył kurs specjalistyczny dla osób kierownictwa i dozoru ruchu odkrywkowego zakładu (...), których zakres czynności obejmuje zadania dotyczące techniki strzałkowej.

Stosunek pracy ubezpieczonego ustał w dniu 30 września 2023 roku.

(dowód: świadectwo pracy, k. 4 umowa o pracę k.13, angaż k.14, k.15-akt ZUS, zeznania świadka P. W. od min. 00:04:48 do min. 00:20:06, zeznania świadka J. K. od min. 00:20:06 do min.00:32:42, zeznania świadka M. Z. od min. 00:32:42 do min. 00:39:42 protokołu z rozprawy z dnia 20 marca 2025 roku, k.42-46, zeznania ubezpieczonego od min. 00:39:42 do min. 00:45:32 protokołu z rozprawy z dnia 20 marca 2025 roku k.42-46 w z. z nagraniem od min.00:09:02 do min.00:21:29 protokołu z rozprawy z dnia 28 listopada 2024 roku, k.27-28-akt sprawy, angaż k.73, zaświadczenie k.77, zaświadczenie k.87-akt osobowych)

W zakresie czynności sztygara zmianowego oddziału (...) w dniu 27 listopada 1995 roku (data podpisu) wskazano m.in.:

-prowadzenie robót górniczych w sposób gwarantujący wykonywanie planów wydobycia i ciągłości ruchu;

-organizowanie robót wiertniczych i strzałowych zgodnie z posiadanymi uprawnieniami oraz obowiązującymi przepisami i planem ruchu;

-bieżące utrzymywanie zatwierdzonego w Planie Ruchu kąta nachylenia skarp w wyrobiskach górniczych;

-bieżące kontrolowanie prawidłowego ustawienia maszyn załadunkowych pod skarpami eksploatacyjnymi;

-sprowadzanie stanu technicznego maszyn i urządzeń;

-wydawanie dyspozycji zatrzymania ruchu nadzorowanych maszyn i urządzeń;

-nadzór nad usuwaniem zagrożeń

-przeprowadzanie szkoleń w zakresie BHP,

-wykonywanie zmianowych zadań produkcyjnych;

-prowadzenie ewidencji czasu pracy podległych pracowników i sporządzanie raportów zmianowych

(dowód: zakres czynności k.17-akt osobowych)

Zgodnie z zakresem czynności sztygara zmianowego (...) w dniu 6 stycznia 1997 roku (data podpisu) z 2002 roku do obowiązków ubezpieczonego na tym stanowisku należało m.in.:

-organizacja robót wiertniczych,

-organizacja i nadzór nad robotami strzałowymi zgodnie z posiadanymi kwalifikacjami;

-organizacja prac przy załadunku, transporcie i wyładunku urobku, nadkładu oraz czyszczeniu osadników,

-organizacja napraw i remontów urządzeń przeróbczych i maszyn przez pracowników własnych i innych działów;

-obłożenie stanowisk zgodnie z kwalifikacjami pracowników;

-nadzór nad usuwaniem zagrożeń;

-przekazywanie stanowisk pracy następnej zmianie w stanie umożliwianym natychmiastowe podjęcie pracy;

-prowadzenie ewidencji czasu pracy maszyn, urządzeń i osób zatrudnionych w rejonie nadzoru;

-kontrola ścian ruchomych i stałych wyrobisk górniczych i zwałowisk

-kontrola obsadzonych stanowisk pracy, kontrola sprawności i odpowiednie rozmieszczenie sprzętu przeciwpożarowego;

-prowadzenie szkoleń bhp stanowiskowych, okresowych i niecyklicznych;

-wykonywanie zarządzeń państwowego nadzoru (...);

-prowadzenie księgi ruchu.

(dowód: zakres czynności k.21, zakres czynności k.50-akt osobowych)

Zgodnie z zakresem czynności sztygara (...) z 24 kwietnia 2017 roku, do obowiązków odwołującego należało m.in.

-prowadzenie robót górniczych zgodnie z zatwierdzonym planem ruchu zakładu, zakresem działania działu (...), obowiązującymi poleceniami i zarządzeniami, techniką górniczą oraz obowiązującymi przepisami,

-dopuszczanie pracowników do pracy w ruchu zakładu (...),

-organizacja i prowadzenie pracy w sposób zapewniający bezpieczeństwo pracowników, ruchu zakładu (...) i środowiska oraz informowanie podległych pracowników o przepisach i zasadach bezpiecznego wykonywania pracy,

-ustalanie składu zespołów pracowniczych i przodowych tych zespołów,

-kontrolowanie, co najmniej raz w ciągu zmiany wszystkich obsadzonych stanowisk i miejsc pracy w podległym rejonie nadzoru, kontrolowanie stanu wyrobisk i zwałowisk w ustalonym zakresie i terminach oraz dokumentowanie kontroli,

-kontrola przestrzegania przez podległych pracowników dyscypliny pracy, przepisów, poleceń, zarządzeń oraz instrukcji bezpiecznego wykonywania prac,

-kontrolowanie znajomości postanowień instrukcji bhp przez podległych pracowników,

-przyjmowanie od pracowników uwag dotyczących stanu technicznego środków bezpieczeństwa oraz stosowanych narzędzi,

-sprawowanie kontroli nad bezpieczną obsługą podległych maszyn i urządzeń oraz stosowaniem bezpiecznych metod pracy przez podległych pracowników, a także instruktaż podległych pracowników w zakresie zgodnej z przepisami eksploatacji maszyn i urządzeń,

-organizacja i nadzór pracy przy wydobyciu, załadunku, transporcie i wyładunku urobku i nadkładu, przeróbce kopaliny oraz czyszczeniu osadników i innych pracach wykonywanych w podległym rejonie,

-organizacja napraw i remontów urządzeń przeróbczych i maszyn przez pracowników własnych i innych działów,

-przekazywanie całości lub części podległego rejonu nadzoru pod nadzór innych osób zgodnie z obowiązującą instrukcją,

-kontrola sprawności i odpowiedniego rozmieszczenia sprzętu przeciwpożarowego,

-prowadzenie szkoleń bhp stanowiskowych, okresowych i niecyklicznych,

-nadzór nad pracami niebezpiecznymi i usuwaniem zagrożeń.

(dowód: zakres czynności k.4-6-akt sprawy)

Ubezpieczony, w myśl art. 4 ustawy o emeryturach pomostowych, legitymuje się stażem pracy w warunkach szczególnych wynoszącym 19 lat, 7 miesięcy i 22 dni (od 10 kwietnia 1989 roku do 31 grudnia 2008 roku).

(okoliczności bezsporne)

Praca T. S. (1) po dniu 31 grudnia 2008 roku na stanowisku sztygara zmianowego w (...) (...) (...) Spółce z o.o. nie była pracą wymienioną w załączniku nr 1 do ustawy o emeryturach pomostowych pod pozycją 2, tj. nie wykonywał on stale i w pełnym wymiarze czasu pracy prac udostępniających lub eksploatacyjnych związanych z urabianiem minerałów skalnych, ani prac wymienionych pod inna pozycją tego załącznika.

(dowód: opinia biegłego ds. górnictwa odkrywkowego M. B., k.49-60 wraz z opiniami uzupełniającymi, k.74-76, k.95-97-akt sprawy)

Sąd Okręgowy zważył co następuje:

Odwołanie nie zasługiwało na uwzględnienie.

Zgodnie z treścią art. 4 ustawy z dnia 19 grudnia 2008 roku o emeryturach pomostowych (Dz. U. z 2023r. poz. 164 ze zm.) – dalej ustawa o emeryturach pomostowych – prawo do emerytury pomostowej, z uwzględnieniem art. 5-12, przysługuje pracownikowi, który spełnia łącznie następujące warunki:

1) urodził się po dniu 31 grudnia 1948 r.;

2) ma okres pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze wynoszący co najmniej 15 lat;

3) osiągnął wiek wynoszący co najmniej 55 lat dla kobiet i co najmniej 60 lat dla mężczyzn;

4)ma okres składkowy i nieskładkowy, ustalony na zasadach określonych w art. 5-9 i art. 11 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, wynoszący co najmniej 20 lat dla kobiet i co najmniej 25 lat dla mężczyzn;

5) (uchylony)

6) po dniu 31 grudnia 2008 r. wykonywał pracę w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, w rozumieniu art. 3 ust. 1 i 3.

7) (uchylony)

Z kolei zgodnie z art. 49 ustawy o emeryturach pomostowych, przysługuje również osobie, która:

1. po dniu 31 grudnia 2008 roku nie wykonywała pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, w rozumieniu art. 3 ust. 1 i 3;

2. spełnia warunki określone w art. 4 pkt 1-5 i 7 i art. 5-12;

3. w dniu wejścia w życie ustawy miała wymagany w przepisach, o których mowa w pkt 2, okres pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, w rozumieniu art. 3 ust. 1 i 3.

Warunkiem skutecznego ubiegania się o emeryturę pomostową w świetle wykładni językowej art. 4 i art. 49 ustawy o emeryturach pomostowych, jest legitymowanie się określonym stażem pracy w warunkach szczególnych lub w szczególnym charakterze (w rozumieniu ustawy o emeryturach pomostowych lub dotychczasowych przepisów) oraz kontynuowanie pracy w tych warunkach po wejściu w życie ustawy, a więc po dniu 1 stycznia 2009 roku. W przypadku kiedy osoba ubiegająca się o to świadczenie nie kontynuuje pracy w warunkach szczególnych lub szczególnym charakterze i legitymuje się w związku z tym jedynie stażem pracy "szczególnej" według poprzednio obowiązujących przepisów, może nabyć prawo do "nowego" świadczenia jedynie wówczas, gdy dotychczasowy staż pracy (okres prac) można kwalifikować jako prace w warunkach szczególnych w rozumieniu dziś obowiązujących przepisów (art. 3 ust. 1 ustawy) lub o szczególnym charakterze (art. 3 ust. 3 ustawy). Innymi słowy brak podstaw prawnych do przyznania emerytury pomostowej ubezpieczonemu, którego dotychczasowy okres pracy w warunkach szczególnych lub w szczególnym charakterze, dziś nie może być tak kwalifikowany (tak: wyroku Sądu Najwyższego z dnia 13 marca 2012 r., sygn. akt II UK 164/11, wyrok Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 2 kwietnia 2014 r., III AUa 2302/13).

Prace w szczególnych warunkach – zgodnie z art. 3 ust 1 ustawy o emeryturach pomostowych - to prace związane z czynnikami ryzyka wymienionymi w art. 3 ust 2 ustawy, które z wiekiem mogą z dużym prawdopodobieństwem spowodować trwałe uszkodzenie zdrowia, wykonywane w szczególnych warunkach środowiska pracy, determinowanych siłami natury lub procesami technologicznymi, które mimo zastosowania środków profilaktyki technicznej, organizacyjnej i medycznej stawiają przed pracownikami wymagania przekraczające poziom ich możliwości, ograniczony w wyniku procesu starzenia się jeszcze przed osiągnięciem wieku emerytalnego, w stopniu utrudniającym ich pracę na dotychczasowym stanowisku; wykaz prac w szczególnych warunkach określa załącznik nr 1 do ustawy.

Z kolei prace o szczególnym charakterze – zgodnie z art. 3 ustęp 3 ustawy o emeryturach pomostowych - to prace wymagające szczególnej odpowiedzialności oraz szczególnej sprawności psychofizycznej, których możliwość należytego wykonywania w sposób niezagrażający bezpieczeństwu publicznemu, w tym zdrowiu lub życiu innych osób, zmniejsza się przed osiągnięciem wieku emerytalnego na skutek pogorszenia sprawności psychofizycznej, związanego z procesem starzenia się; wykaz prac o szczególnym charakterze określa załącznik nr 2 do ustawy.

Spór w niniejszej sprawie dotyczył wykonywania przez skarżącego po dniu 31 grudnia 2008 roku pracy w warunkach szczególnych lub o szczególnym charakterze w rozumieniu art. 3 ust. 1 i 3 ustawy pomostowej.

T. S. (1) na rozprawie w dniu 28 listopada 2024 roku sprecyzował swoje żądanie i wniósł o zaliczenie do stażu pracy w warunkach szczególnych okres zatrudnienia w (...) Kopalni (...) Spółka z o.o. w S. od 1 stycznia 2009 roku do 30 września 2023 roku.

Organ rentowy do pracy wykonywanej w warunkach szczególnych w myśl art. 4 ustawy pomostowej ZUS uznał okresy od 10 kwietnia 1989 roku do 31 grudnia 2008 roku, tj. 19 lat, 7 miesięcy i 22 dni. Nie było zatem sporne, że do 31grudnia 2008 roku ubezpieczony posiada 15-letni okres pracy w warunkach szczególnych – w rozumieniu przepisów obowiązujących przed wprowadzeniem ustawy o emeryturach pomostowych (tj. art. 32 i 33 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

Skoro tak, to podstawą żądania emerytury pomostowej w niniejszej sprawie stał się art. 4 ustawy o emeryturach pomostowych. Ubezpieczony winien więc wykazać, że w okresie od 1 stycznia 2009 roku do 30 września 2023 roku choćby przez krótki okres czasu wykonywał w pełnym wymiarze pracę w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, w rozumieniu art. 3 ust. 1 i 3 ustawy pomostowej.

W orzecznictwie sądów przyjmuje się, że wykaz prac określonych w art. 3 ust. 1 i 3 jest zamknięty i nie podlega uzupełnieniu, co oznacza, że cech pracy "o szczególnym charakterze" lub "w szczególnych warunkach" nie mogą posiadać inne prace, choćby sposób ich wykonywania i ich jakość mogła obniżyć się z wiekiem (por. przykładowo wyrok WSA w Poznaniu z dnia 29 czerwca 2011 r., IV SA/Po 335/11). Porównanie definicji ustawowych, jak również katalogów prac zaliczanych do poszczególnych kategorii, pozwala na stwierdzenie, że o ile w pierwszym przypadku możliwość przejścia na wcześniejszą emeryturę uzasadniona jest bardziej względami interesu indywidualnego pracownika, który wykonuje pracę w warunkach szczególnie negatywnie wpływających na stan jego zdrowia, o tyle w przypadku prac o szczególnym charakterze definicja kładzie nacisk na szczególną odpowiedzialność pracownika, związaną z wykonywanymi czynnościami. W tym zatem przypadku dominującą rolę odgrywa raczej czynnik interesu publicznego - ochrony innych osób przed niebezpieczeństwem związanym z faktem, że pracownik, który wykonuje te szczególnie odpowiedzialne czynności może nie mieć już należytej sprawności psychofizycznej, ze względu na jej naturalne obniżenie podyktowane wiekiem (por. wyrok WSA w Lublinie z dnia 18 listopada 2010 r., III SA/Lu 243/10). Umieszczenie danej pracy we wspomnianym załączniku stwarza domniemanie prawne, że praca ta spełnia ustawowe kryteria kwalifikacyjne pracy w szczególnych warunkach.

Mając na względzie powyższe uregulowania prawne oraz biorąc pod uwagę, że to nie przypisane stanowisko, ale zakres obowiązków przesądza o zaliczeniu lub nie spornego okresu do szczególnego stażu pracy, Sąd zbadał charakter czynności świadczonych przez wnioskodawcę w spornym okresie zatrudnienia.

Zeznający w sprawie świadkowie P. W., J. K.i M. Z. potwierdzili, że odwołujący na stanowisku sztygara zmianowego pracował na oddziale zajmującym się wydobywaniem i urabianiem minerałów skalnych. Do zadań M. S. na tym stanowisku należało kierowanie zespołami załadowczymi, wiertniczymi i strzałowymi, zamawianie materiałów wybuchowych, dozór podczas prac strzałowych, nadzór na wszystkimi pracami w wyrobisku, tj. pracami strzałowymi, wydobywczymi, załadunkowymi i przygotowawczymi. Nadto ubezpieczony wyznaczał miejsce wiercenia, wytaczał rejon wyrobiska i określał parametry dla wiertaczy i pomocników, wyznaczał operatorowi pogłębiarki spod jakiej głębokości i spod jakiej parceli ma wydobywać piasek. Wnioskodawcy jako sztygarowi podlegali pracownicy na zmianie, tj. operatorzy koparek, strzałowi, wiertacze, osoby, które pracują na pogłębiarce oraz na przeróbce minerałów. Wnioskodawca był bezpośrednim przełożonym zespołu wiertniczego, załadowczego i strzałkowego. Sprawdzał stanowiska pracy, oceniał przebieg wydobycia, sprawdzał prawidłowość wykonania prac.

Zeznania ww. osobowych źródeł dowodowych, co do rodzaju wykonywanych prac przez ubezpieczonego Sąd uznał za wiarygodne ponieważ świadkowie i skarżący zeznawali zbieżnie,a ich zeznania są spójne. Istotną dla Sądu była ta okoliczność, że przesłuchani świadkowie byli współpracownikami skarżącego i dysponowali bezpośrednią wiedzą co do obowiązków pracowniczych wnioskodawcy. Świadek P. W. pracował jako górnik strzałkowy, świadek J. K. pracował jako operator ładowarki, natomiast świadek M. Z. jako operator pogłębiarki. A zatem T. S. (1) jako sztygar zmianowy był bezpośrednim przełożonym P. W., J. K. i M. Z., co potwierdza, iż świadkowie Ci posiadali wiedzę, co do zakresu obowiązków ubezpieczonego, jak i miejsca ich wykonywania.

W trakcie postępowania sądowego, po uzyskaniu zeznań świadków, Sąd dostrzegając potrzebę wykorzystania w sprawie wiadomości specjalnych, dopuścił dowód z opinii biegłego z zakresu górnictwa odkrywkowego M. B. na okoliczność, czy praca odwołującego się po 31 grudnia 2008 roku na stanowisku sztygara zmianowego w (...) Kopalni (...) Spółce z o.o. była pracą wymienioną w załączniku nr 1 do ustawy o emeryturach pomostowych pod pozycją 2, tj. czy wykonywał on prace udostępniające lub eksploatacyjnego związane z urabianiem minerałów skalnych lub po inną pozycją tego załącznika.

Biegły po analizie dokumentacji pracowniczej ubezpieczonego oraz analizie akt sprawy, w tym zeznań świadków i samego ubezpieczonego uznał, że praca T. S. (1) po dniu 31 grudnia 2008 roku na stanowisku sztygara zmianowego nie była pracą wymienioną w załączniku nr 1 do ustawy o emeryturach pomostowych pod pozycją 2 ani też pracą wymienioną pod inną pozycją tego załącznika.

Biegły wskazał, że ubezpieczony był zatrudniony i wykonywał prace na stanowiskach sztygara zmianowego (...), sztygara zmianowy (...) -pracownika pomocniczego, sztygara - mistrza zmianowego. Biegły wskazał, że stanowiska te są stanowiskami dozoru ruchu zakładu (...), o których mowa w art. 112 ust. 1 ustawy z dnia 9 czerwca 2011 roku- Prawo geologiczne i górnicze, zgodnie z którym ruch zakładu (...) prowadzi się pod kierownictwem i dozorem osób posiadających wymagane kwalifikacje. Odwołujący takie kwalifikacje posiadał, gdyż legitymował się zatwierdzeniem z dnia 30 kwietnia 1991 roku na stanowisko osoby średniego dozoru ruchu w specjalności technicznej górniczej w odkrywkowych zakładach górniczych.

Biegły uznał, że ubezpieczony po dniu 31 grudnia 2008 roku nie tyle wykonywał sam prace udostępniające lub eksploatacyjne związane z urabianiem minerałów skalnych, ile nadzorował te prace wykonywane przez innych pracowników. Przed rozpoczęciem pracy odwołujący wyznaczał zmiany, zamawiał materiały wybuchowe, określał miejsce wiercenia, jego parametry oraz nadzorował same roboty strzałowe w wyrobiskach. Nadzorował również prace związane z urabianiem nadkładu i kopaliny (piasku) przy użyciu pogłębiarki, koparek i ładowarek. Odwołujący nadzorował jednak nie tylko sam proces udostępniania i eksploatacji piasku, ale nadzorował całokształt prac wykonywanych na danej zmianie i prace wszystkich zespołów pracowniczych.

Istotnym jest również, na co zwrócił uwagę biegły, że T. S. (1) obok szerokiego zakresu obowiązków wykonywał również prace biurowe, co oznacza, że ubezpieczony wykonywał stale i w pełnym wymiarze czasu pracy „prace udostępniające lub eksploatacyjnych związanych z urabianiem minerałów skalnych", ale sprawował nadzór nad prowadzeniem tego wydobycia, przez podległych mu pracowników.

Biegły wskazał jednocześnie, że T. S. (1) nie wykonywał też pracy górniczej o której mowa w art. 50c ust. 1 pkt 4 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, gdyż ta w przypadku pracowników kopalń odkrywkowych dotyczy wyłącznie pracy w kopalniach siarki i węgla brunatnego. Biegły wskazał, również, że ubezpieczony nie wykonywał prac, o których mowa wprost w art. 3 ust. 2 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 19 grudnia 2008 roku o emeryturach pomostowych tj. związanych z czynnikami ryzyka w związku z pracami w szczególnych warunkach determinowanych siłami natury tj. nie wykonywał prac pod ziemią, na wodzie, pod wodą, w powietrzu czy prac w szczególnych warunkach determinowanych procesami technologicznymi. W opiniach uzupełniających biegły, odnosząc się do zastrzeżeń ubezpieczonego, wyjaśnił, że z akt sprawy oraz z dokumentacji pracowniczej (akt osobowych) nie wynika, aby ubezpieczony na wszystkich zmianach pierwszych od godz. 6.00 do 14.00 wykonywał wyłącznie prace bezpośrednio przy robotach strzałowych, zaś dozór ruchu sprawował kierownik ruchu zakładu (...). Nadto biegły wskazał, że T. S. (1) pracował w systemie trójzmianowym, zaś roboty strzałowe prowadzono tylko na pierwszej zmianie. Biegły podkreślił, że ubezpieczony był zatrudniony na stanowisku sztygara zmianowego, a zatem na stanowisku osoby dozoru ruchu specjalności górniczej, do której należał bardzo szeroki zakres obowiązków, a nie tylko roboty strzałkowe na zmianie pierwszy czy też naprawa i remonty pogłębiarki na pozostałych zmianach.

Analizując przesłanki konieczne do uzyskania przez odwołującego prawa do emerytury pomostowej Sąd analizował okres pracy po 31 grudnia 2008 roku w aspekcie pkt. 2 załącznika 1 wykazu prac w szczególnych warunkach jako „prace udostępniające lub eksploatacyjne związane z urabianiem minerałów skalnych”.

Przeprowadzone postępowanie dowodowe, w szczególności opinia biegłego z zakresu górnictwa, wykazało, że odwołujący nie wykonywał po 31 grudnia 2008 roku pracy w szczególnych warunkach objętą art. 3 ust. 1 i 3 ustawy o emeryturach pomostowych. Praca sztygara zmianowego, która była pracą w szczególnych warunkach w rozumieniu rozporządzenia z dnia 7 lutego1983 roku, nie jest ujęta jako praca w szczególnych warunkach w ustawie o emeryturach pomostowych (jej załączniku nr 1). Jak wynikało z przytoczonej opinii biegłego z zakresu górnictwa, odwołujący nie wykonywał sam prac udostępniających lub eksploatacyjnych związanych z urabianiem minerałów skalnych, a nadzorował te prace wykonywane przez innych pracowników.

Mając na względzie uwarunkowania, jakie dotyczą prac w szczególnych warunkach w aspekcie ustawy o emeryturach pomostowych, kiedy to ustawodawca, istotnie zawężając krąg ubezpieczonych jako pracujących w szczególnych warunkach i eliminując osoby kontrolujące i dozorujące prace, uznać należy, że musiały one być wykonywane stale jako ściśle prace i tylko prace sensu stricte „udostępniające lub eksploatacyjne związane z urabianiem minerałów skalnych”. A takich prac ubezpieczony nie wykonywał.

Zdaniem Sądu, powyższe okres zatrudnienia ubezpieczonego po 31 grudnia 2008 roku nie może zostać zakwalifikowany do prac wymienionej w załączniku nr 1 do ustawy o emeryturach pomostowych, gdzie pod pozycją 2 figurują jedynie prace udostępniające lub eksploatacyjne związane z urabianiem minerałów skalnych. Ustawodawca zawęził katalog prac w szczególnych warunkach, eliminując z niego zatrudnienie przy kontroli międzyoperacyjnej, kontroli jakości produkcji i usług oraz dozorze inżynieryjno-technicznym na oddziałach i wydziałach, na których jako podstawowe wykonywane są prace wymienione w wykazie , uznawane jako wykonywane w szczególnych warunkach na mocy dotychczasowych przepisów, czyli Rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983 roku. W załączonym do ustawy o emeryturach pomostowych wykazie prac w szczególnych warunkach widnieją tylko „prace udostępniające lub eksploatacyjne związane z urabianiem minerałów skalnych”.

Z przedstawionego przez wnioskodawcę opisu wykonywanych prac, z zeznań świadków, opinii biegłego ds. górnictwa odkrywkowego wynika jednoznacznie, że prace wykonywane przez T. S. (1) po 31 grudnia 2008 roku nie są pracami, o których mowa w poz. 2 załącznika nr 1 do ustawy o emeryturach pomostowych. Nie można bowiem przyjąć, że do podstawowych obowiązków odwołującego się należały prace udostępniające lub eksploatacyjne związane z urabianiem minerałów skalnych. Ubezpieczony nie realizował czynności łączących się z wydobyciem surowca skalnego i eksploatacją złoża, związanych jednocześnie z urabianiem minerałów skalnych. Należy zauważyć, że wnioskodawca zajmował stanowiska kierownicze, związane z nadzorem nad pracą kopalni, co pozwala przypuszczać, że do obowiązków ubezpieczonego należała nie tylko praca przy procesie wydobywczym, ale również zadania związane z zarządzaniem kopalnią. Roboty (prace) udostępniające to roboty (prace) górnicze, mające na celu wykonanie wyrobiska (...) w trakcie udostępniania złoża oraz sukcesywne zdejmowanie nadkładu w całym okresie eksploatacji złoża. Roboty zaś eksploatacyjne to roboty wydobywcze. Kluczowe dla zaliczenia pracy jako pracy w warunkach szczególnych w rozumieniu ustawy o emeryturach pomostowych jest wykonywanie czynności, które można kwalifikować jako udostępnianie złóż lub eksploatacje złóż minerałów skalnych (i tylko skalnych), które to czynności dodatkowo muszą być związane z ich urabianiem. Pracą, o której mowa pod tą pozycją, nie jest praca polegającą na samym udostępnianiu złoża, a zatem wykonywaniu wszelkich czynności przygotowawczych, które następnie pozwolą na eksploatację minerałów skalnych. Udostępnienie musi być bowiem związane z urabianiem minerałów przez pracownika wykonującego takie prace (wyroki Sądu Najwyższego z dnia 10 kwietnia 2018 r., I UK 70/17 oraz z dnia 18 listopada 2020 r., III UK 210/19). Podobnie z procesem eksploatacji minerałów skalnych związane zostało ich urabianie – jako warunek konieczny uznania ich za prace w warunkach szczególnych.

Mając na uwadze powyższe, uznać należy, że wnioskodawca nie spełnił zatem przesłanek z art. 4 ustawy o emeryturach pomostowych, od których zależy prawo do emerytury pomostowej.

Ubezpieczony wykonywał pracę na stanowisku sztygara zmianowego i zakres jego obowiązków nie zmienił się od 1 września 1995 roku. A skoro tak to uznać należy, że również przed 1 stycznia 2009 roku ubezpieczony nie wykonywał pracy wykazanej w załączniku nr 1 lub 2 ustawy o emeryturach pomostowych w wymiarze wynoszącym co najmniej 15 lat. Tym samym niecelowe było badanie czy w okresie od 10 kwietnia 1989 roku do 31 sierpnia 2009 roku ubezpieczony taką pracę wykonywał.

Mając na uwadze powyższe, Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, na podstawie art. 477 14 § k.p.c. oddalił odwołanie.