VIII U 2817/25

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 28 maja 2026 roku

Sąd Okręgowy w Łodzi – VIII Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w następującym składzie:

Przewodnicząca - Sędzia SO Paulina Kuźma

Protokolant – sekretarz sądowy Klaudia Kępka

po rozpoznaniu w dniu 28 maja 2026 roku na rozprawie

sprawy H. U.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych – (...) Oddziałowi w A.

o rekompensatę za pracę w szczególnych warunkach

na skutek odwołania H. U. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (...) w A. z dnia 12 września 2025 roku znak (...)

zmienia zaskarżoną decyzję i przyznaje H. U. prawo do rekompensaty z tytułu pracy w szczególnych warunkach - od dnia 1 lipca 2025 roku.

SSO Paulina Kuźma

UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 12 września 2025 r., po rozpatrzeniu wniosku z dnia 29 lipca 2025 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych - (...) w T. ustalił C. Z. prawo do emerytury, odmawiając jednocześnie ustalenia prawa do rekompensaty z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze.

Zakład uznał, iż wnioskodawca nie wykazał wymaganego 15 letniego okresu pracy w szczególnych warunkach. Do stażu pracy w szczególnych warunkach nie przyjęto okresu zatrudnienia od 1 lutego 1999 r. do 30 kwietnia 2007 r. oraz od 1 maja 2007 r. do 31 grudnia 2008 r., ponieważ w dołączonym do wniosku świadectwie pracy wykonywania prac w warunkach szczególnych z 28 lipca 2025 r. podane jest zajmowane stanowisko: zastępca kierownika laboratorium oraz kierownik laboratorium. Organ wskazał, iż pracownicy wyższego szczebla kierowniczego mają wydzielone pomieszczenie do pracy, a zakres ich obowiązków daleko wykracza poza osobiste dozorowanie czy kontrole robotniczych stanowisk pracy i nie można uznać, że pracownik zatrudniony na stanowisku kierownika stale pracuje w warunkach, w których nie są zachowane higieniczne normy pracy oraz nie ma możliwości aby pracownik zatrudniony na takim stanowisku pracował stale i w pełnym wymiarze czasu pracy przy stanowiskach robotniczych w warunkach szczególnych. Odmawiając przyznania prawa do rekompensaty organ jednocześnie uznał za udowodniony na dzień 1 stycznia 2009 r. okres zatrudnienia wnioskodawcy w szczególnych warunkach w zakładzie (...) S.A. L. jedynie w okresie od 1 sierpnia 1989 r. do 31 stycznia 1999 r. na stanowisku laboranta.

/decyzja k. 10-12 akt ZUS/

W dniu 9 października 2025 r. C. Z. złożył odwołanie od powyższej decyzji domagając się jej zmiany i przyznania prawa do rekompensaty.

W uzasadnieniu swego stanowiska podniósł, iż organ rentowy w sposób nieuprawniony nie zaliczył mu do okresu pracy w szczególnych warunkach okresu zatrudnienia od 1 lutego 1999 r. do 31 grudnia 2008 r. w (...) S.A. na stanowisku zastępcy kierownika laboratorium i kierownika laboratorium, podczas gdy zastępca kierownika nigdy nie miał wydzielonego pomieszczenia i pracował na równi z innymi laborantami, kierownik co prawda miał wydzielone pomieszczenie, jednak charakter pracy i zakres obowiązków wymuszał na nim prace także w innych miejscach w narażeniu na czynniki szkodliwe. Odwołujący podniósł, że jego stanowisko potwierdza informacja udzielona na jego prośbę przez (...) HR (...) S.A. wskazująca, iż laboratorium i obszar bazy paliw stanowiły jedną całość, a także zakresy jego obowiązków. Podał, iż także w spornych okresach pracował stale i w pełnym wymiarze czasu pracy w warunkach szczególnych.

/odwołanie k. 3-4/

W odpowiedzi na odwołanie organ rentowy wniósł o jego oddalenie, podtrzymując argumentację podniesioną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Dodatkowo zaś wskazał, iż załączone do odwołania dokumenty w postaci zakresów obowiązków potwierdzają , że praca wykonywana na stanowiskach w świadectwie nie była wykonywana stale i w pełnym wymiarze godzin w warunkach szkodliwych z uwagi na obowiązki administracyjno - biurowe. /odpowiedź na odwołanie k. 17/

Na rozprawie w dniu 28 kwietnia 2026 r. wnioskodawca oświadczył , iż domaga się zaliczenia do pracy warunkach szczególnych tylko okresu pracy na stanowisku zastępcy kierownika laboratorium od 1 lutego 1999 r. do 30 kwietnia 2007 r. /oświadczenie wnioskodawcy protokół z rozprawy z dnia 28.04.2026 00:01:33-00:10:32/

Sąd Okręgowy ustalił następujący stan faktyczny:

C. Z., urodzony (...) w dniu (...) wystąpił z wnioskiem o przyznanie prawa do emerytury z rekompensatą za pracę w warunkach szczególnych, który w zakresie prawa do rekompensaty został rozpoznany negatywnie zaskarżoną decyzją. /bezsporne/

W okresie od 1 sierpnia 1989 r. do 28 lipca 2025 r. wnioskodawca był zatrudniony w (...) S.A. L., w pełnym wymiarze czasu pracy kolejno na stanowiskach: laborant, (...) (...) (...) (...) w J., (...), (...). W świadectwie pracy za wskazany okres zatrudnienia z dnia 28 lipca 2025 r. wskazano, iż wykonywał pracę w warunkach szczególnych, nadto podano następujące okresy nieskładkowe przypadające w okresie zatrudnienia uwzględniane przy ustalaniu prawa do emerytury lub renty: 24.03.1992 - 06.04.1992, 12.02.1997 - 12.02.1997, 27.04.1998 - 30.04.1998 r. 07.02.2000 -23.02.2000 r., 23.10.2007 - 26.10.2007, 31.01.2011- 04.02.2011, 02.03.2011 - 07.03.2011, 13.01.2013 -23.03.2013, 15.06.2018 - 24.06.2018, 20.03.2021-26.03.2021. /świadectwo pracy k 5 akt kapitałowych ZUS, k. 5., dokumentacja osobowa załączona do akt sprawy/

Za wskazany okres zatrudnienia wnioskodawcy wystawiono świadectwo wykonywania prac w warunkach szczególnych, w którym wskazano, iż w okresie zatrudnienia w (...) S.A. L., Baza (...) nr (...) w J. od 1 sierpnia 1989 r. do 28 lipca 2025 r. C. Z.

w okresie od 01.08.1989 r. do 31.12.2008 r. wnioskodawca stale i w pełnym wymiarze czasu pracy wnioskodawca wykonywał prace:

- kontrola międzyoperacyjna, kontrola jakości produkcji i usług oraz dozór inżynieryjno-techniczny na oddziałach i wydziałach, w których jak podstawowe wykonywane są prace wymienione w wykazie - wykaz A, dział XIV poz. 24 zgodnie z rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 07.02.1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze ( Dz. U. z 1983 r. nr 8, po: 43)

na stanowisku:

- od 1 sierpnia 1989 r. do 31 stycznia 1999 r. - laborant, na którym prace wykonywane są stale i bezpośrednio przy stanowiskach wymienionych w wykazie, wykaz A dział XIV poz. 24 pkt 1,

- od 1 lutego 1999 r. do 30 kwietnia 2007 r. - Zastępca Kierownika (...), na którym prace wykonywane są stale i bezpośrednio przy stanowiskach wymienionych w wykazie, wykaz A, dział XIV poz. 24 pkt 1.

- od 1 maja 2007 r. do 31 grudnia 2008 r. - Kierownik (...), na którym prace wykonywane są stale i bezpośrednio przy stanowiskach wymienionych w wykazie, wykaz A, dział XIV poz. 24 pkt 1,

stanowiącym załącznik nr 1 do Zarządzenia Nr 7 Ministra Przemysłu Chemicznego i (...) z dnia 07.07.1987 r. w sprawie prac wykonywanych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze w zakładach resortu przemysłu chemicznego i lekkiego.

Wskazano też, że w czasie wykonywania pracy we wskazanym okresie ww. pracownik pobierał wynagrodzenia świadczenia z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa: 24.03.1992 - 06.04.1992, 12.02.1997 -12.02.1997, 27.04.1998 - 30.04.1998, 07.02.2000 - 23.02.2000, 23.10.2007 -25.10.2007.

/świadectwo wykonywania pracy w szczególnych warunkach k. 6 akt ZUS i k. 6 nadto dokumentacja w załączonych aktach osobowych/

Przedmiotem działalności Bazy (...) nr (...) w J. (...) SA (...) jest: przyjmowanie produktów naftowych, przechowywanie tych produktów, ich dystrybucja, przeładunek i magazynowanie produktów pochodnych ropy naftowej, paliw płynnych, składowanie rezerw państwowych i zapasów obowiązkowych paliw płynnych, prowadzenie badan i analiz technicznych paliw płynnych przez własne (...) (...), usługi w zakresie uszlachetniania paliw. /informacja (...) S.A. L. k. 7-8/

Będąc zatrudnionym jako Zastępca Kierownika (...) od 1 lutego 1999 r. do 30 kwietnia 2007 r. C. Z. w zasadzie wykonywał te same czynności co na stanowisku laboranta. Nadal stale i w pełnym wymiarze zajmował się wykonywaniem analiz produktów naftowych i pobieraniem próby, robił destylacje. Zasadniczo nie pełnił funkcji nadzorczych, za wyjątkiem okresów nieobecności kierownika spowodowanych urlopem. Ta funkcja sprowadzała się do zastępstwa kierownika tylko w czasie jego nieobecności - które były sporadyczne. Nie było dłuższych okresów tego zastępstwa. Nie wykonywał w tym czasie żadnych czynności administracyjnych i kierowniczych. Pracował z innymi chemikami na hali. Nie pracował w oddzielnym pomieszczeniu, dostawał dodatek za pracę w warunkach szkodliwych 10 % wynagrodzenia, potem wliczono ten dodatek do pensji zasadniczej. Jeżeli chodzi o narażenie na substancje szkodliwe praca zastępcy kierownika nie różniła się od pracy laboranta - pracował w narażeniu na substancje szkodliwe w pełnym wymiarze czasu pracy w tych samych pomieszczeniach co laboranci. Nie było żadnych przestoi w wykonywaniu prac laboratoryjnych.

Powyższy charakter zatrudnienia uległ zmianie dopiero gdy ubezpieczony został kierownikiem laboratorium. Wówczas otrzymał do dyspozycji oddzielne pomieszczenie biurowe, czasami tylko sporadycznie wykonywał analizy. Nie miał w tym okresie przyznanego dodatku za pracę w warunkach szkodliwych. Zajmował się pracami administracyjno – gospodarczymi, zamawianiem sprzętu, odczynników do laboratorium, nadzorował prace laborantów, szkolił ich.

/dokumentacja osobowa załączona do akt sprawy, pismo (...) S.A. k. 7-8, zakres obowiązków na stanowiskach Zastępcy Kierownika (...) (...) oraz Kierownika (...) (...) k. 9-16, zeznania wnioskodawcy protokół z rozprawy z dnia 28.05.2026 00:19:45-00:20:00 w związku z informacyjnymi wyjaśnieniami protokół z rozprawy z dnia 28.04.2026 00:01:33-00:10:32, zeznania świadka A. B. protokół z rozprawy z dnia 8.05.2026 00:05:15-00:12:06, zeznania świadka M. A. protokół z rozprawy z dnia 28.05.2026 r. 00:12:06 -00:18:28/

Powyższy stan faktyczny Sąd ustalił w oparciu o całokształt materiału dowodowego zebranego w sprawie, w szczególności o dokumenty zawarte w załączonych do akt sprawy aktach ZUS, jak i złożone w toku procesu dokumenty w tym dokumenty osobowe za okres zatrudnienia (...) S.A. L..

Zeznania świadków oraz przesłuchanie wnioskodawcy w procesie Sąd ocenił jako wiarygodne, nie znajdując żadnych podstaw by kwestionować ich szczerość i zgodność z rzeczywistym stanem rzeczy. Ponadto dowody te korespondowały z dostępną dokumentacją.

Jednocześnie organ rentowy nie zgłosił wniosków dowodowych mających na celu wykazanie okoliczności przeciwnych.

Sąd Okręgowy zważył, co następuje:

Odwołanie jest zasadne.

Zgodnie z art. 21 ust.1 ustawy o emeryturach pomostowych (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 1696) rekompensata przysługuje ubezpieczonemu, jeżeli ma okres pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze w rozumieniu przepisów ustawy o emeryturach i rentach z FUS, wynoszący co najmniej 15 lat.

Stosownie do treści ust. 2 tego przepisu rekompensata nie przysługuje osobie, która nabyła prawo do emerytury na podstawie przepisów ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

W myśl art. 23 ust.1 i 2 powołanej ustawy ustalenie rekompensaty następuje na wniosek ubezpieczonego o emeryturę; rekompensata przyznawana jest w formie dodatku do kapitału początkowego, o którym mowa w przepisach art. 173 i art. 174 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

Celem rekompensaty, podobnie jak i emerytury pomostowej, jest łagodzenie skutków utraty możliwości przejścia na emeryturę przed osiągnięciem wieku emerytalnego przez pracowników zatrudnionych przy pracach w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze. W przypadku rekompensaty realizacja tego celu polega jednak nie na stworzeniu możliwości wcześniejszego zakończenia aktywności zawodowej, lecz na odpowiednim zwiększeniu podstawy wymiaru emerytury z FUS, do której osoba uprawniona nabyła prawo po osiągnięciu powszechnego wieku emerytalnego (zob. np. M. Zieleniecki, Komentarz do art. 21 ustawy o emeryturach pomostowych, LEX/el. 2017; wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z 31.03.2016 r., III AUa 1899/15, LEX 2044406).

Przepisy art. 2 pkt 5 i art. 21 ust. 1 ustawy o emeryturach pomostowych formułują dwie zasadnicze przesłanki nabycia prawa do rekompensaty, tj.:

1) nienabycie prawa do emerytury pomostowej,

2) osiągnięcie okresu pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze do dnia wejścia w życie ustawy tj. do 31.12.2008 r. w rozumieniu ustawy o emeryturach i rentach z FUS wynoszącego co najmniej 15 lat.

Przesłanką negatywną zawartą w art.21 ust.2 ustawy o emeryturach pomostowych jest nabycie prawa do emerytury na podstawie przepisów ustawy o emeryturach i rentach z FUS lub przepisów odrębnych.

Skoro zgodnie z art.23 ustawy o emeryturach pomostowych rekompensata przyznawana jest w formie dodatku do kapitału początkowego, a zgodnie z art. 173 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS kapitał początkowy ustala się dla ubezpieczonych urodzonych po dniu 31 grudnia 1948 r., za których były opłacane składki na ubezpieczenie społeczne przed dniem 1 stycznia 1999 r., to warunek sformułowany w art. 21 ust.2 ustawy o emeryturach pomostowych należy rozumieć w taki sposób, że rekompensata jest adresowana wyłącznie do ubezpieczonych objętych systemem emerytalnym zdefiniowanej składki, którzy przed osiągnięciem podstawowego wieku emerytalnego nie nabyli prawa do emerytury z FUS obliczanej według formuły zdefiniowanego świadczenia. Analiza układu warunkującego prawo do emerytury pomostowej prowadzi do wniosku, że świadczenie to przysługuje tym pracownikom, którzy osiągnęli co najmniej 15-letni okres pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze w rozumieniu art. 32 ust.1 i 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, ale nie nabyli prawa do emerytury pomostowej z powodu nieuznania ich pracy za wykonywaną w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze w rozumieniu art. 3 ust. 1 i 3 ustawy o emeryturach pomostowych.

W przedmiotowej sprawie bezsporne jest, że odwołujący się nie nabył prawa do emerytury pomostowej, ani prawa do emerytury w obniżonym wieku emerytalnym w związku z wykonywaniem pracy w warunkach szczególnych lub w szczególnym charakterze.

Stosownie natomiast do treści art. 32 ust. 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz.U. z 2025 r. poz. 1749) za pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach uważa się pracowników zatrudnionych przy pracach o znacznej szkodliwości dla zdrowia oraz o znacznym stopniu uciążliwości lub wymagających wysokiej sprawności psychofizycznej ze względu na bezpieczeństwo własne lub otoczenia w podmiotach, w których obowiązują wykazy stanowisk ustalone na podstawie przepisów dotychczasowych.

Z kolei przepis art. 32 ust.4 stanowi, że wiek emerytalny, o którym mowa w ust. 1, rodzaje prac lub stanowisk oraz warunki, na podstawie których osobom wymienionym w ust.2 i 3 przysługuje prawo do emerytury, ustala się na podstawie przepisów dotychczasowych, to jest na podstawie rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz.43 z późn. zm.).

Z §1 cytowanego rozporządzenia wynika, że jego treść stosuje się do pracowników wykonujących prace w szczególnych warunkach lub szczególnym charakterze, wymienione w §4-15 rozporządzenia oraz w wykazach stanowiących załącznik do rozporządzenia.

Przepis § 2 ust.1 rozporządzenia ustala, że za okresy uzasadniające nabycie prawa do świadczeń na zasadach określonych w rozporządzeniu uważa się okresy, w których praca w szczególnych warunkach jest wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na danym stanowisku pracy.

W niniejszym postępowaniu wnioskodawca ostatecznie domagał się ustalenia, że w spornym okresie zatrudnienia: od 1 lutego 1999 r. do 30 kwietnia 2007 r. w (...) S.A. (...) na stanowisku Zastępcy Kierownika (...) stale i w pełnym wymiarze czasu pracy wykonywał pracę w warunkach szczególnych i tym samym spełnia warunki do przyznania rekompensaty.

Rozporządzenie Rady Ministrów z 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz. U. Nr 8, poz. 43) w § 2 ust. 2 zobowiązuje zakłady pracy do stwierdzenia okresów zatrudnienia w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze wyłącznie na podstawie posiadanej dokumentacji.

Natomiast rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 11 października 2011 r. w sprawie postępowania o świadczenia emerytalno-rentowe (Dz. U. z 2011r., Nr 237, poz.1412) określone zostały środki dowodowe, które powinny być dołączone do wniosku, stwierdzające okoliczności uzasadniające przyznanie tego świadczenia.

W myśl § 21-23 powołanego rozporządzenia środkiem dowodowym stwierdzającym okresy zatrudnienia są pisemne zaświadczenia zakładów pracy, wydane na podstawie posiadanych dokumentów, oraz legitymacje ubezpieczeniowe, a także inne dowody z przebiegu ubezpieczenia. W przypadku zaś ubiegania się pracownika o przyznanie emerytury z tytułu zatrudnienia w szczególnym charakterze, zaświadczenie zakładu pracy powinno stwierdzać charakter i stanowisko pracy w poszczególnych okresach oraz inne okoliczności, od których jest uzależnione przyznanie takiej emerytury lub renty. Wyjątek od zasady ustalonej w powołanym przepisie jest zawarty w § 25 wymienionego rozporządzenia, który przewiduje, że okresy zatrudnienia mogą być udowodnione zeznaniami świadków, gdy zainteresowany wykaże, że nie może przedstawić zaświadczenia zakładu pracy.

Tym samym brak świadectwa pracy wykonywanej w warunkach szczególnych lub wydanie świadectwa, które nie spełnia wymagań formalnych nie przekreśla ustalania, że tego rodzaju praca była wykonywana. W szczególności ubezpieczony może wykazywać innymi środkami dowodowymi, że praca świadczona była w warunkach szczególnych. W postępowaniu z zakresu ubezpieczeń społecznych stosuje się bowiem te same reguły dowodzenia, jak w zwykłym procesie cywilnym. W szczególności zastosowanie mają art. 6 k.c., art. 232 k.p.c. Strony mają też prawo podważać moc dowodową dokumentów, w tym także świadectwa pracy, które jest dokumentem prywatnym i podlega ocenie przez sąd zgodnie z zasadami art. 233 § 1 k.p.c. W postępowaniu sądowym nie jest dopuszczalne oparcie się wyłącznie na zeznaniach świadków, w sytuacji, gdy z dokumentów wynikają okoliczności przeciwne. (tak SA w Szczecinie w wyroku z dnia 20 lipca 2016 r, III AUa 690/15, LEX nr (...))

W sprawie o świadczenia z tytułu pracy w warunkach szczególnych, gdzie przedmiotem ustaleń sądu ma być charakter zatrudnienia, dokonywanie ustaleń stanu faktycznego odbywa się z reguły poprzez przeprowadzenie dowodów osobowych oraz - o ile to jest możliwe - dowodów z dokumentów znajdujących się w aktach osobowych. Osobowe źródła dowodowe (w tym zarówno zeznania świadków, jak i strony procesowej) muszą być skonfrontowane z istniejącą dokumentacją i dopiero uzyskanie przekonania graniczącego z pewnością co do przebiegu zatrudnienia, może pozwolić na pozytywne rozstrzygnięcie o prawie do świadczeń. Ocena osobowych źródeł dowodowych musi być przy tym wolna od jakiejkolwiek dowolności, uwzględniając reguły logiki oraz zasady doświadczenia zawodowego. (tak SA w Z. w wyroku z dnia 27 października 2016 r III AUa 41/16 LEX nr (...))

Dla rozstrzygnięcia spornej kwestii zasadnym stało się zatem ustalenie, czy praca wykonywana przez wnioskodawcę we wskazanym zakładzie w wymienionym wyżej okresie była pracą wykonywaną w warunkach szczególnych, o jakich mowa w cytowanych wyżej przepisach.

Wynikające z wykazu A stanowiącego załącznik do rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze przyporządkowanie danego rodzaju pracy do określonej branży ma istotne znaczenie dla jej kwalifikacji jako pracy w szczególnych warunkach w rozumieniu art. 32 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 11 czerwca 2013 r. III AUa 1370/12 LEX nr 1339369).

Dla oceny, czy pracownik pracował w szczególnych warunkach, nie ma istotnego znaczenia nazwa zajmowanego przez niego stanowiska, tylko rodzaj powierzonej mu pracy. Praca w szczególnych warunkach to praca wykonywana stale (codziennie) i w pełnym wymiarze czasu pracy (przez 8 godzin dziennie, jeżeli pracownika obowiązuje taki wymiar czasu pracy) w warunkach pozwalających na uznanie jej za jeden z rodzajów pracy wymienionych w wykazie stanowiącym załącznik do rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983 roku w sprawie wieku emerytalnego oraz wzrostu emerytur i rent dla pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub szczególnym charakterze (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 czerwca 2011 r. I UK 393/10).

Pełne zatrudnienie w warunkach szczególnych pojmowane jest jako bezwzględna cecha tego zatrudnienia jako uprawniającego do świadczeń z ubezpieczenia emerytalnego. Możliwe jest przy tym łączenie w przebiegu dniówki prac o różnym charakterze polegające na wykonywaniu nie jednego, lecz kilku rodzajów prac w szczególnych warunkach, wymienionych w wykazie. W takim wypadku do czasu pracy w warunkach szczególnych zlicza się czas równolegle wykonywanych czynności tylko wtedy, gdy różne prace wszystkie łącznie lub każda z osobna odpowiadają pracom w szczególnych warunkach i wszystkie razem wykonywane są stale i w pełnym wymiarze czasu pracy. (tak SA w T. w wyroku z dnia z dnia 2 czerwca 2016 r., III AUa 1687/15, LEX nr 2062050)

Przy ustalaniu okresów pracy w szczególnych warunkach, wymaganych do nabycia prawa do emerytury w niższym wieku emerytalnym, nie jest natomiast dopuszczalne zaliczanie innych równocześnie wykonywanych prac w ramach dobowej miary czasu pracy, które nie oddziaływały szkodliwie na organizm pracownika w stopniu powodującym wcześniejszą utratę zdolności do zatrudnienia i nie zostały wymienione w wykazie stanowiącym załącznik do rozporządzenia (wyrok Sądu Najwyższego z dnia z dnia 10 kwietnia 2014 r., II UK 395/13, Lex Nr 1455235).

Jednocześnie tylko okresy zatrudnienia w pełnym wymiarze czasu pracy kreują i wypełniają weryfikowalne kryterium uznania pracy o cechach znacznej szkodliwości dla zdrowia lub znacznego stopnia uciążliwości, lub wymagającej wysokiej sprawności psychofizycznej ze względu na bezpieczeństwo własne lub otoczenia. Taki sam warunek odnosi się do wymagania stałego wykonywania takich prac, co oznacza, że krótsze dobowo (nie w pełnym wymiarze obowiązującego czasu pracy na danym stanowisku), i nie stałe świadczenie pracy wyklucza dopuszczalność uznania pracy za świadczoną w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze wskutek niespełnienia warunku stałej znacznej szkodliwości dla zdrowia lub stałego znacznego stopnia uciążliwości wykonywanego zatrudnienia. (por. wyrok SA w Gdańsku z dnia 11.05.2016, III AUa 101/16)

Przy czym należy pamiętać, iż o określonych skutkach prawnych wykonywania pracy w warunkach szczególnych stanowi ustawa oraz utrzymane jej przepisami (art. 32 ust. 4 ustawy o emeryturach i rentach z FUS) rozporządzenie z dnia 7 lutego 1983 r. Zarządzenia resortowe traktowane są tylko jako wykazy prac wykonywanych w szczególnych warunkach i mają one znaczenie, o ile są dostosowane do treści załącznika do rozporządzenia i stanowią jego uszczegółowienie, poprzez bardziej ścisłe ustalenie stanowisk pracy (por wyroki SN: z dnia 20 października 2005 r., I UK 41/05, OSNP 2006/19-20/306, z dnia 9 maja 2006 r., II UK 183/05, LEX nr 1001301).

Na gruncie rozpoznawanej sprawy spornym jest czy czynności faktycznie wykonywane przez wnioskodawcę we wskazywanym przez niego okresie zatrudnienia, mogą być kwalifikowane jako praca warunkach szczególnych. Co prawda wnioskodawca za sporny okres zatrudnienia legitymuje się świadectwem wykonywania prac w warunkach szczególnych wystawionym przez pracodawcę, jednakże- co podnosił ZUS- miał wówczas pełnić funkcje kierownicze, co w ocenie organu wykluczało wykonywanie pracy w szczególnych warunkach w pełnym wymiarze. Jak argumentował ZUS pracownicy wyższego szczebla maja wydzielone pomieszczenie pracy (bez narażenia na warunki szczególne) a zakres ich obowiązków daleko wykracza poza osobiste dozorowanie, czy kontrolę robotniczych stanowisk pracy. W ocenie organu nie można uznać, że pracownik zatrudniony na stanowisku kierownika stale pracuje w warunkach, w których nie są zachowane higieniczne normy pracy oraz nie ma możliwości aby pracownik zatrudniony na takim stanowisku pracował stale i w pełnym wymiarze czasu pracy przy stanowiskach robotniczych w warunkach szczególnych.

Odnosząc się zatem co do generalnej możliwości zakwalifikowania pracy wnioskodawcy w spornym okresie zatrudnienia do pracy w szczególnych warunkach wskazać należy, iż analiza treści wykazu A do powołanego rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983 r. wskazuje, że wymienione w H. XIV Prace różne poz. 24 Kontrola międzyoperacyjna, kontrola jakości produkcji i usług oraz dozór inżynieryjno-techniczny na oddziałach i wydziałach, w których jako podstawowe wykonywane są prace wymienione w wykazie, stanowią pracę w szczególnych warunkach.

Ponadto pracą w warunkach szczególnych zgodnie z wykazem stanowiącym załącznik nr 1 do zarządzenia nr 7 Ministra (...) Chemicznego i (...) z dnia 7 lipca 1987 r. w sprawie prac wykonywanych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze w zakładach pracy resortu przemysłu chemicznego i lekkiego (Dz. Urz. MP CH i L 1987 nr 4 poz 7 ) jest praca wymieniona w wykazie A, dziale XIV Prace różne poz. 24 pkt 1 Kontrola między operacyjna, kontrola jakości produkcji i usług oraz dozór inżynieryjno-techniczny na oddziałach i wydziałach, w których jako podstawowe wykonywane są prace wymienione w wykazie. (W przedsiębiorstwach wielozakładowych, zakład należy traktować jak wydział): 1) stanowiska pracy, na których prace wykonywane są stale i bezpośrednio przy stanowiskach wymienionych w wykazie

Nie należy przy tym pomijać, iż ubezpieczony sprawował kontrolę jakości produkcji w zakładzie, w którym jako podstawowe wykonywane były prace wymienione w wykazie A Dział IV (W chemii) pozycja 19. Przetwórstwo, magazynowanie, przepompowywanie, przeładunek, transport oraz dystrybucja ropy naftowej i jej produktów rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983 r. oraz na stanowiskach pracy wskazanych w ww. zarządzeniu resortowym.

Czynności ogólnie pojętego nadzoru lub kontroli w procesie produkcji wykonywanej w wydziałach i oddziałach, w których zatrudnieni są pracownicy wykonujący pracę w warunkach szczególnych w rozumieniu rozporządzenia z 1983 r., w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, objęte poz. 24 działu XIV wykazu A stanowiącego załącznik do rozporządzenia RM z dnia 7 lutego 1983 roku, to wyłącznie te czynności, które wykonywane są w warunkach bezpośrednio narażających na szkodliwe dla zdrowia czynniki, a więc polegające na bezpośrednim nadzorze i bezpośredniej kontroli procesu pracy na stanowiskach pracy wykonywanej w szczególnych warunkach. Jeśli zatem czynności te wykonywane są w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na stanowisku pracy związanej z kontrolą międzyoperacyjną, kontrolą jakości produkcji i usług oraz dozorem inżynieryjno-technicznym, to okres wykonywania tej pracy jest okresem pracy uzasadniającymi prawo do świadczeń na zasadach określonych w rozporządzeniu. Natomiast, jeśli pracownik zatrudniony na stanowisku związanym z kontrolą międzyoperacyjną, kontrolą jakości produkcji i usług oraz dozorem inżynieryjno-technicznym wykonuje - poza bezpośrednim nadzorem procesu produkcji - inne czynności, w tym szeroko rozumiane czynności administracyjno-zarządzające, polegające na wykonywaniu pracy umysłowej i biurowej, istotne znaczenie z punktu widzenia uprawnień do emerytury na podstawie art. 32 ustawy z 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS ma ustalenie, jaką część obowiązującego czasu pracy zajmowały te czynności. (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 grudnia 2007 roku, III UK 66/07; LEX nr 483283)

We wskazanej pozycji 24 nie wymienia się stanowiska pracy, lecz odwołuje się do czynności ogólnie pojętego nadzoru lub kontroli w procesie produkcji wykonywanej w tych wydziałach i oddziałach, w których zatrudnieni są pracownicy wykonujący pracę w warunkach szczególnych. Jednocześnie podniósł, że definicję ustawową "pracy w szczególnych warunkach" zawiera art. 32 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS stwierdzając, iż za pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach uważa się pracowników zatrudnionych przy pracach o znacznej szkodliwości dla zdrowia oraz o znacznym stopniu uciążliwości lub wymagających wysokiej sprawności psychofizycznej ze względu na bezpieczeństwo własne lub otoczenia.

Praca w warunkach szczególnych to praca, w której pracownik w sposób znaczny jest narażony na niekorzystne dla zdrowia czynniki i pracę taką pracownik musi wykonywać stale i w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na danym stanowisku, aby nabyć prawo do emerytury w obniżonym wieku emerytalnym. Ustawodawca tworząc instytucję przewidzianą w art. 32 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, opierał się na założeniu, że praca wykonywana w szczególnych warunkach stale i w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na danym stanowisku pracy, przyczynia się do szybszego obniżenia wydolności organizmu, stąd też osoba wykonująca taką pracę ma prawo do emerytury wcześniej niż inni ubezpieczeni. Zdaniem Sądy Najwyższego, przy takim założeniu, czynności ogólnie pojętego nadzoru lub kontroli w procesie produkcji wykonywanej w tych wydziałach i oddziałach, w których zatrudnieni są pracownicy wykonujący pracę w warunkach szczególnych w rozumieniu rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r., objęte poz. 24 działu XIV wykazu A, to wyłącznie te czynności, które wykonywane są w warunkach bezpośrednio narażających na szkodliwe dla zdrowia czynniki, a więc polegające na bezpośrednim nadzorze i bezpośredniej kontroli procesu pracy na stanowiskach pracy wykonywanej w szczególnych warunkach.

W wyroku z dnia 11 marca 2009 r. (II UK 243/(...), LEX nr 550990) Sąd Najwyższy wskazał, iż czynności obejmujące sporządzenie dokumentacji związanej z dozorem, kontrolą jakości stanowią integralną część sprawowanego dozoru. Nie ma zatem podstaw do ich wyłączania i traktowania odrębnie. W sytuacji, gdy dozór inżynieryjno-techniczny jest pracą w szczególnych warunkach i praca polegająca na dozorze była wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy, nie ma żadnej potrzeby ustalania, ile czasu pracownik poświęcał na bezpośredni nadzór nad pracownikami, a ile na inne czynności, które również były związane z tym dozorem.

Również w wyroku z dnia 24 września 2009 roku (II UK 31/09, LEX nr 559949) Sąd Najwyższy stwierdził, iż jeśli czynności ogólnie pojętej kontroli oraz dozoru inżynieryjno-technicznego wykonywane są stale i w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na stanowisku pracy związanym z określoną w pkt 24 działu XIV wykazu A rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz. U. Nr 8, poz. 43 ze zm.) kontrolą lub dozorem inżynieryjno-technicznym, to okres wykonywania tej pracy jest okresem pracy uzasadniającym prawo do świadczeń na zasadach przewidzianych w rozporządzeniu, niezależnie od tego ile czasu pracownik poświęca na bezpośredni dozór pracowników, a ile na inne czynności ściśle związane ze sprawowanym dozorem i stanowiące jego integralną część, takie jak sporządzanie związanej z nim dokumentacji.

Zapoznając się szczegółowo z uzasadnieniami wskazanych wyroków, należy dojść od przekonania, iż nie pozostają one ze sobą w sprzeczności, gdyż zostały wydane w oparciu o zupełnie odmienne stany faktyczne.

Określonymi w pkt 24 działu XIV wykazu A rozporządzenia czynnościami ogólnie pojętej kontroli oraz dozoru inżynieryjno-technicznego na oddziałach i wydziałach, w których jako podstawowe wykonywane są prace wymienione w wykazie, są wyłącznie te czynności, które wykonywane są w warunkach bezpośrednio narażających na szkodliwe dla zdrowia czynniki, a więc polegające na bezpośrednim dozorze i bezpośredniej kontroli procesu pracy na stanowiskach pracy wykonywanej w szczególnych warunkach. Jeśli zatem czynności te wykonywane są stale i w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na stanowisku pracy związanym z określoną w pkt 24 działu XIV wykazu A rozporządzenia kontrolą lub dozorem inżynieryjno-technicznym, to okres wykonywania tej pracy jest okresem pracy uzasadniającym prawo do świadczeń na zasadach przewidzianych w rozporządzeniu, niezależnie od tego ile czasu pracownik poświęca na bezpośredni dozór pracowników, a ile na inne czynności ściśle związane ze sprawowanym dozorem i stanowiące jego integralną część, takie jak sporządzanie związanej z nim dokumentacji.

Nie ma bowiem żadnych podstaw do wyłączania czynności administracyjno-biurowych takiego rodzaju z czynności polegających na sprawowaniu dozoru i traktowania ich odrębnie (por. także powołane wyżej wyroki z dnia 6 grudnia 2007 r., III UK 62/07; z dnia 6 grudnia 2007 r., III UK 66/07; z dnia 5 maja 2009 r., I UK 4/09 oraz wyroki z dnia 30 stycznia 2008 r., I UK 195/07, OSNP 2009 Nr 7-8, poz. 105 i z dnia 11 marca 2009 r., II UK 243/08, niepublikowany).

Przedkładając powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy należy stwierdzić, że z ustaleń poczynionych w oparciu o dostępne dowody - zarówno z dokumentów w postaci akt osobowych ze spornego okresu zatrudnienia jak i zeznań świadków i przesłuchania ubezpieczonego wynika, iż C. Z. , przez cały sporny okres zatrudnienia w (...) S.A. L. na stanowisku zastępcy Kierownika (...), sprawował kontrole jakości dozór inżynieryjno-techniczny i kontrolę międzyoperacyjną na oddziałach, których wykonywana jest praca wymieniona w wykazie.

Wnioskodawca pełniąc funkcję zastępcy kierownika niezmiennie wykonywał te same czynności co na stanowisku laboranta - nadal stale i w pełnym wymiarze zajmował się wykonywaniem analiz produktów naftowych i pobieraniem próby, robił destylacje.

Fakt wykonywania pracy w warunkach szczególnych przy wykonywaniu pracy stricte laboranta nie był natomiast przez organ kwestionowany.

Co istotne jednak najbardziej - pełniąc funkcje zastępcy wnioskodawca zastępował kierownika laboratorium tylko w okresach jego nieobecności (w okresie urlopów i zwolnień lekarskich). Funkcje nadzorcze i administracyjne wykonywał wyłącznie wpadkowo sporadycznie, przy tym niezmiennie pracował w tej samej hali. Prace administracyjno- biurowe wykonywane w tych okresach zastępstwa nie składały się na fundament jego pracy, a były tylko i wyłącznie jej niezbędnym uzupełnieniem wynikającym z nieobecności kierownika. Jednocześnie były to sprawy nierozerwalnie związane z dozorem i sprawowaną kontrolą jakości. Warunkowały prawidłowe wykonanie pracy w ramach dozoru/ kontroli jakości.

Tym samym w ocenie Sądu brak podstaw do uznania iż wnioskodawca w spornym okresie nie wykonywał pracy w warunkach szczególnych stale i w pełnym wymiarze. Zatem ubezpieczony, udowodnił, iż będąc zatrudnionym (...) S.A. (...) w okresie od 1 lutego 1999 r. do 30 kwietnia 2007 r. na stanowisku zastępcy kierownika wykonywał pracę w warunkach szczególnych.

Przy tym należy mieć na względzie, że przy ustalaniu okresu pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, warunkującego prawo do rekompensaty na podstawie art. 21 ustawy z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych nie uwzględnia się okresów niewykonywania pracy, za które pracownik otrzymał po dniu 14 listopada 1991 r. wynagrodzenie lub świadczenia z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (art. 32 ust. 1a ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 53 ze zm.). ( por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 29 października 2020 r., III UZP 3/20)

Na gruncie rozpoznawanej sprawy - co wynika z dostępnego świadectwa pracy oraz ze świadectwa wykonywania pracy w warunkach szczególnych wnioskodawca w spornym okresie 01.02.1999 r. - 30.04.2007 r. w terminach 24.03.1992 - 06.04.1992, 12.02.1997 -12.02.1997, 27.04.1998 - 30.04.1998, 07.02.2000 - 23.02.2000, łącznie 1 miesiąc i 6 dni pobierał świadczenia z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa.

Wobec tego okres ten winien zostać odliczony od stażu pracy w szczególnych warunkach.

Reasumując, stwierdzić należy, że po uwzględnieniu do okresu pracy w szczególnych warunkach spornego okresu zatrudnienia od 1 lutego 1999 r. do 30 kwietnia 2007 r. (z pominięciem wskazanych wyżej okresów pobierania zasiłku chorobowego), tj. łącznie okresu 8 lat 1 miesiąca i 24 dni, przy jednoczesnym przyjęciu niekwestionowanego przez ZUS okresu pracy w szczególnych warunkach na stanowisku laboranta od 1 sierpnia 1989 r. do 31 stycznia 1999 w wymiarze 9 lat 6 miesięcy - niekwestionowanego przez ZUS ww. niewątpliwie spełnia wymóg posiadania 15-letniego okresu pracy w takim charakterze. Tym samym wnioskodawcy przysługuje prawo do spornego świadczenia.

W myśl art. 100 ust. 1. ustawy o emeryturach i rentach z FUS prawo do świadczeń określonych w ustawie powstaje z dniem spełnienia wszystkich warunków wymaganych do nabycia tego prawa.

Na mocy art. 129 ust. 1 cytowanej ustawy świadczenia wypłaca się poczynając od dnia powstania prawa do tych świadczeń, nie wcześniej jednak niż od miesiąca, w którym zgłoszono wniosek lub wydano decyzję z urzędu.

Z tych wszystkich względów Sąd Okręgowy, na podstawie art. 477 14 § 2 k.p.c. zmienił zaskarżoną decyzję i przyznał wnioskodawcy prawo do rekompensaty z tytułu pracy w szczególnych warunkach od 1 lipca 2025 r. (od pierwszego dnia miesiąca, w którym złożono wniosek).

SSO Paulina Kuźma