I C 1045/23

Sygn. akt I C 1045/23

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 22 lutego 2024 roku

Sąd Okręgowy w Rybniku Wydział I Cywilny

w składzie:

Przewodniczący: Sędzia Agnieszka Westwal

Protokolant: sekretarz sądowy Anna Mrozek

po rozpoznaniu w dniu 23 stycznia 2024 roku w Rybniku

sprawy z powództwa S. R., A. R.

przeciwko (...) Bank (...) Spółce Akcyjnej z siedzibą w K.

o zapłatę

1. zasądza od pozwanej na rzecz powodów łącznie kwotę 156 909,14 zł (sto pięćdziesiąt sześć tysięcy dziewięćset dziewięć złotych czternaście groszy) wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od kwoty:

a) 156 909,14 zł od dnia 23 maja 2023 roku do dnia zapłaty,

b) 153 536 zł od dnia 23 maja 2023 roku do dnia 30 czerwca 2023 roku;

2. w pozostałym zakresie powództwo oddala;

3. zasądza od pozwanej na rzecz powodów kwotę 500 zł (pięćset złotych) wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty tytułem zwrotu kosztów procesu.

Sygn. akt I C 1045/23

Powodowie A. R. i S. R. wnieśli o zasądzenie od pozwanej (...) Bank (...) Spółki Akcyjnej w K. na ich rzecz łącznie kwoty 310 445,14 zł z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia następnego po doręczeniu pozwanej odpisu pozwu do dnia zapłaty - tytułem zwrotu świadczeń nienależnych spełnionych przez nich w okresie od dnia 9 grudnia 2008 roku do dnia 16 września 2020 roku w wykonaniu nieważnej Umowy o mieszkaniowy kredyt budowlano-hipoteczny w złotych indeksowanych kursem CHF nr (...) z dnia 9 grudnia 2008 roku. W zakresie kosztów postępowania, powodowie wnieśli o zasądzenie od pozwanej zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego z uwzględnieniem uiszczonej opłaty skarbowej od złożonego dokumentu pełnomocnictwa, według norm przepisanych, z odsetkami w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego za czas od dnia uprawomocnienia się orzeczenia o kosztach postępowania do dnia zapłaty.

Powodowie żądanie zapłaty jak w pkt. 1 pozwu wiązali z nieważnością zawartej pomiędzy nimi a pozwana umowy kredytu z dnia 9 grudnia 2008 roku. W zakresie nieważności umowy w pierwszej kolejności podnieśli, że w/w umowa kredytu stanowiła nieważną czynności prawną z uwagi na naruszenie zasady swobody umów wyrażonej w art. 353 1 k.c., po wtóre stanowiła nieważną czynność prawną także ze względu na sprzeczność z zasadami współżycia społecznego i stanowczą dysproporcję w prawach oraz obowiązkach stron umowy na korzyść Banku. Nieważność w/w umowy kredytu powodowie wiązali również z zamieszczeniem w jej treści niedozwolonych postanowień umownych bez których dalsze wykonywanie umowy nie było możliwe. Niedozwolone postanowienia umowne przy tym zdaniem powodów zostały zamieszczone w § 1 ust 1 umowy, w § 2 ust. 4 umowy, w § 5 ust. 1 umowy i dotyczyły klauzul przeliczeniowych. Na skutek nieważności umowy łączącej strony całość środków pobranych od nich przez pozwaną w wykonaniu nieważnej umowy stanowiło świadczenia nienależne, którego zwrotu dochodzili na podstawie treści art. 405 k.c. w zw. z treścią art. 410 k.c. w pkt. 1 pozwu w wysokości 310 445,14 zł. Na dochodzoną pozwem kwotę złożyła się uiszczona przez nich na rzecz pozwanej w okresie od 9 grudnia 2008 roku do 16 września 2020 roku kwota 288 830,01 zł tytułem uiszczonych rat kapitałowo - odsetkowych, kwota 3 536 zł tytułem uiszczonej prowizji za udzielenie kredytu, kwota 1 046,16 zł tytułem uiszczonej składki E. M., kwota 12 467,19 zł tytułem uiszczonych opłat ubezpieczenia kredytu OP. M. (...), kwota 4 246,78 zł tytułem uiszczonej składki (...). (...), (...), kwota 319 zł tytułem uiszczonych kosztów zabezpieczenia.

Pozwana (...) Bank (...) Spółka Akcyjna w K. wniosła o oddalenie powództwa w całości oraz zasądzenie od powodów kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych, wraz z odsetkami za opóźnienie.

W uzasadnieniu odpowiedzi na pozew, pozwana podał, że nie kwestionuje wysokości dochodzonych przez powodów roszczeń, gdyż wynikają one z jej zaświadczenia o kredycie dołączonego do pozwu. Zakwestionowała jednak roszczenie co do zasady, podkreślając, że kwoty wynikające z prowizji, opłat ubezpieczeniowych oraz kosztów zabezpieczenia nie były składową kwot wynikających z zapłaty rat kapitałowo - odsetkowych. Zostały one wyraźnie zapisane w umowie i wskazanych dokumentach. Nie powinny być dochodzone przez powodów albowiem zdaniem pozwanej nie powinno znajdować uzasadnienia dochodzenie wszelkich świadczeń wynikających z umowy tylko na podstawie tego, że powodowie zapłacili je jej, a ona zawarła o nich informacje w zaświadczeniu o kredycie. Wskazała również, że podziela pogląd, iż strona, która wystąpiła z powództwem po dokonaniu całkowitej spłaty kredytu nie ma interesu prawnego do wystąpienia z powództwem o ustalenie, jak i o zapłatę opartym na abuzywności klauzul zawartych w wykonanej umowie albowiem ani strony ani Sąd nie ma możliwości ingerencji w treść wykonanej umowy. Sprzeczne zaś zdaniem pozwanej jest działanie kredytobiorcy, który występują z powództwem o ustalenie czy też zapłatę po wykonaniu umowy albowiem tylko w trakcie jej obowiązywania/wykonywania stosunku zobowiązaniowego kredytobiorca w świetle Uchwały Sądu Najwyższego sygn. akt III CZP 6/21 z dnia 7 maja 2021 roku może złożyć oświadczenie woli w zakresie związania lub niezwiązania go klauzulami abuzywnymi. Pozwana podała, że umowa została zawarta na wniosek powodów, którzy samodzielnie wybrali indeksację i walutę indeksacji. Nadto poinformowała powodów o wszystkich ryzkach związanych z zawarciem spornej umowy, co najmniej dwukrotnie. Zaprzeczyła by kwestionowane przez powodów postanowienia dotyczące indeksacji nie mieściły się w granicach swobody kontraktowania określonej w art. 353 1 k.c., umowa miała być sprzeczna z ustawą tj. art. 69 prawa bankowego i nieważna na podstawie art. 58 k.c. Wskazała, że konstrukcja pozwu sprowadzała się do nietrafnego konstatowania dopuszczalności stosowania przez nią kursów z Tabeli A oraz rzekomych braków co do ciążących na niej obowiązkach informacyjnych. Podała, że umowa zawiera jasne postanowienia dotyczące tego jaki kurs i kiedy będzie stosowany. Umowa nie zawierała postanowień, które wprowadzałyby jakąkolwiek nierównowagę kontraktową na niekorzyść powodów. Podniosła, że ponosiła w związku z umową ryzyko walutowe i kredytowe oraz nie ustalała kursu CHF w sposób dowolny. Nadto zgłosiła zarzut potrącenia oraz zatrzymania.

Sąd ustalił, następujący stan faktyczny:

A. R. i S. R. w 2008 roku pozostawali w związku małżeńskim, w którym obowiązywał ustrój wspólności majątkowej małżeńskiej. W tym czasie potrzebowali pieniędzy na budowę domu jednorodzinnego. Wobec czego podjęli starania o uzyskanie kredytu. Korzystali z pomocy pośrednika/doradcy kredytowego - przedsiębiorstwa (...). Pojawiła się wówczas oferta kredytu w (...) Banku Spółce Akcyjnej. Powodowie planowali wziąć kredyt w PLN, zapewniono ich jednak w w/w Banku, że kredyt w CHF jest korzystniejszy i CHF jest stabilną walutą. Powodowie nie wiedzieli na czym będzie polegała indeksacja ich kredytu, jaką rolę w ogóle w umowie będzie pełnił frank szwajcarski, czym jest spreed, dlaczego w umowie stosowane będą kurs sprzedaży i kurs kupna. Wiedzieli, że umowę będą spłacali w PLN. Powodowie nie wiedzieli również, że Bank sam ustala kursy walut, w oparciu o które dokonuje przeliczenia salda kredytu i rat kredytu, nie wiedzieli, że Bank zabezpieczył się przed zmianami kursów CHF i stopy procentowej, i że tylko oni nie zostali zabezpieczeni przed ryzykiem tj., że ponosić będą ryzyko zmiany kursów CHF i ryzyko zmiany stopy procentowej przez cały okres wykonywania umowy. Powodowie decydując się na zawarcie z pozwaną umowy nie rozmieli do końca przedstawionej im oferty kredytu indeksowanego do CHF, działali w zaufaniu do pracowników pozwanej, nie uważali że zawarcie umowy w zaoferowanej im postaci niesie z sobą jakiekolwiek ryzyko. Powodowie nie negocjowali żadnego z postanowień umowy. Nie dostali projektu umowy celem wcześniejszego zapoznania się w domu.

Dowód: przesłuchanie powodów na rozprawie w dniu 23 stycznia 2024 roku.

W dniu 7 listopada 2008 roku powodowie podpisali wniosek kredytowy do (...) Bank (...) Spółki Akcyjnej w K., na wzorze tego Banku. Wpisali do wniosku, że wnioskują o kredyt w wysokości 221 000 zł, przy tym zaznaczyli, iż walutą kredytu ma być CHF, a okres kredytowania ma wynosić 360 miesięcy. Powodowie złożyli również podpis pod oświadczeniem, którego treść przygotowała pozwana, i który stanowił załącznik do wniosku o udzielenie kredytu. Oświadczenie to brzmiało, że dokonali wyboru oferty kredytu w złotych indeksowanej do waluty obcej mając pełną świadomość ryzyka związanego z kredytem indeksowanym do waluty obcej. Zostali również poinformowani przez pracownika Banku o ryzyku i skutkach wynikających ze zmiennej stopy procentowej oraz zmiany kursów, że byli w pełni świadomi ich ponoszenia oraz tego, że każda zmiana kursu walutowego oraz stopy procentowej będzie miała wpływ na wysokość zaciągniętego przez nich kredytu oraz będzie wpływać na wysokość rat kapitałowo – odsetkowych. Pracownik Banku poinformował ich również o kosztach obsługi kredytu w wypadku niekorzystnej zmiany kursu walutowego oraz zmiany stopy procentowej tj. o możliwości wzrostu raty kapitałowo – odsetkowej. Informacje te zostały im przedstawione w postaci symulacji wysokości rat kredytu.

Dowód: wniosek o mieszkaniowy kredyt hipoteczny/budowlano-hipoteczny k. 71-73, oświadczenie k. 74.

W dniu 9 grudnia 2008 roku powodowie A. R. i S. R. zawarli z pozwaną (...) Bankiem (...) Spółką Akcyjną w K. Umowę o Mieszkaniowy Kredyt Budowlano-Hipoteczny w złotych indeksowany kursem CHF na kwotę 224 536 zł. Ustalono, że równowartość wskazanej kwoty w walucie CHF zostanie określona na podstawie gotówkowego kursu kupna CHF Banku z dnia wypłaty (uruchomienia) pierwszej transzy kredytu (kurs notowany z pierwszej tabeli kursowej Banku - tabela A w tym dniu) i zostanie podana w harmonogramie spłaty (§ 1 ust. 1 Umowy). Kolejne transze kredytu miały być uruchamiane w złotych, a ich równowartość w walucie CHF miała być ustalana każdorazowo według kursu kupna na podstawie gotówkowego kursu kupna CHF Banku z dnia wypłaty (uruchomienia) danej transzy kredytu (kurs notowany z pierwszej tabeli kursowej Banku – tabela A w tym dniu) - § 2 ust. 4 umowy.

Kredyt był przeznaczony na budowę nieruchomości - domu jednorodzinnego położnego w J.. Umowę zawarto na okres od 9 grudnia 2008 roku do 15 stycznia 2041 roku.

Za udzielenie kredytu Bank miał pobrać od powodów z kwoty udzielonego kredytu bezzwrotną prowizję w wysokości 3 536 zł.

Stosownie do § 5 ust. 1 Umowy kredytobiorcy zobowiązali się do spłaty kredytu wraz z odsetkami oraz innymi zobowiązaniami wynikającymi z umowy kredytu. Kredyt, odsetki oraz inne zobowiązania wyrażone w CHF miały być spłacane w złotych jako równowartość raty w CHF przeliczonej według gotówkowego kurs sprzedaży CHF Banku z dnia wymagalnej spłaty raty (kurs notowany z pierwszej tabeli kursowej Banku - tabela A, w tym dniu). Inne zobowiązania wynikające z umowy wyrażone w złotych miały być płatne w złotych. Zmiana kursu walutowego miała mieć wpływ na wysokość rat kapitałowo-odsetkowych oraz na wartość kredytu. W przypadku zwiększenia kursu walutowego, raty kapitałowo-odsetkowe miały ulec zwiększeniu, natomiast w przypadku obniżenia kursu walutowego raty kapitałowo-odsetkowe miały ulec zmniejszeniu. Wartość kredytu miała wzrastać w przypadku wzrostu kursu walutowego lub miała maleć w przypadku spadku kursu walutowego. Kredyt wraz z odsetkami miał zostać spłacony w 360 ratach kapitałowo – odsetkowych.

Powodowie mogli dokonać przedterminowej spłaty całości lub części kredytu. Za przedterminową spłatę kredytu w całości lub w części Bank miał pobrać opłatę zgodnie z (...) Banku (...) S.A. Wartość przedterminowej spłaty oraz opłaty, o której mowa powyżej, w złotych obliczana miała być według kursu sprzedaży CHF określonego jak w przypadku spłaty kredytu w terminie, ustalonego w dniu przedterminowej spłaty kredytu lub jego części.

Zgodnie z § 9 ust. 1 Umowy Bank mógł na pisemny wniosek kredytobiorcy wyrazić zgodę na przewalutowanie kredytu indeksowanego kursem CHF wyłącznie na złote. Przewalutowanie wymagało zawarcia aneksu do Umowy.

Zabezpieczenie udzielonego kredytu stanowiła hipoteka kaucyjna do kwoty 336 804 zł wpisana na pierwszym miejscu na rzecz Banku, na nieruchomości stanowiącej własność S. R. położonej w J. przy ul. (...).

Zawierając Umowę powodowie działali jako konsumenci w rozumieniu art. 22 1 k.c. Umowa kredytowa została zawarta na podstawie sformułowanego i przedstawionego przez pozwaną, jako profesjonalisty w obrocie, wzorca umownego, który nie podlegał negocjacjom.

Dowód: Umowa o Mieszkaniowy Kredyt Budowlano-Hipoteczny w złotych indeksowanych kursem CHF z dnia 9 grudnia 2008 roku wraz z załącznikami k. 17-25, deklaracja ubezpieczeniowa k. 76.

Kredyt został wypłacony powodom ostatecznie tylko w jednej transzy, tj. w dniu 16 grudnia 2008 roku w kwocie 153 536 zł.

Dowód: zaświadczenie pozwanej z dnia 16 września 2021 roku wraz z załącznikiem (rozliczenie kredytu) k. 26-28, wniosek o uruchomienie kredytu k. 75, rozliczenie rachunku k. 79-80.

W dniu 16 sierpnia 2019 roku powodowie dokonali całkowitej spłaty kredytu. Łączna kwota spłaconych przez powodów świadczeń w wykonaniu Umowy kredytu z dnia 9 grudnia 2008 roku wyniosła 310 445,14 zł. Na kwotę tą złożyła się uiszczona przez powodów na rzecz pozwanej w okresie od 9 grudnia 2008 roku do 16 września 2020 roku kwota 288 830,01 zł tytułem uiszczonych rat kapitałowo - odsetkowych, kwota 3 536 zł tytułem uiszczonej prowizji za udzielenie kredytu, kwota 1 046,16 zł tytułem uiszczonej składki E. M., kwota 12 467,19 zł tytułem uiszczonych opłat ubezpieczenia kredytu OP. M. (...), kwota 4 246,78 zł tytułem uiszczonej składki (...). (...), (...), kwota 319 zł tytułem uiszczonych kosztów zabezpieczenia.

Bezsporne.

W dniu 24 maja 2023 roku pozwana wezwała powodów do zapłaty oraz złożyła im oświadczenie o skorzystaniu z prawa zatrzymania świadczeń spełnionych przez powodów w ramach wykonania Umowy kredytu z dnia 9 grudnia 2008 roku. Powodowie odebrali powyższe pisma w dniu 7 czerwca 2023 roku. W dniu 22 czerwca 2023 roku pozwana złożyła powodom oświadczenie o potrąceniu i zatrzymaniu świadczeń spełnionych przez powodów w ramach wykonania Umowy kredytu z 9 grudnia 2008 roku.

Dowód: wezwania do zapłaty wraz z oświadczeniem o skorzystaniu z prawa zatrzymania z 2 maja 2023 roku wraz z potwierdzeniami odbioru k. 126-129, oświadczenia o potrąceniu i zatrzymaniu z 22 czerwca 2023 roku wraz z potwierdzeniem nadania k. 130-132.

W toku rozprawy z dnia 23 stycznia 2024 roku powodowie zostali pouczeni przez Sąd o ewentualnych skutkach przesłankowego ustalenia przez Sąd nieważności umowy kredytu z dnia 9 grudnia 2008 roku. Powodowie oświadczyli, że zrozumiali pouczenie i akceptują ewentualne skutki uznania przez Sąd w/w umowy za nieważną.

Dowód: pouczenie Sądu i oświadczenia w treści rozprawy z dnia 23 stycznia 2024 roku.

Ustalenia faktyczne w niniejszej sprawie Sąd poczynił głównie w oparciu o zgromadzone w aktach sprawy dokumenty. Sąd ocenił dowody z dokumentów jako wiarygodne. Strony postępowania nie kwestionowały, że oświadczenia w nich zawarte zostały złożone przez osoby, które podpisały te dokumenty. Nie podważały ich prawdziwości i autentyczności. Sąd nie miał podstaw, aby z urzędu powziąć wątpliwości odnośnie ich wiarygodności i mocy dowodowej.

Zeznania powodów Sąd ocenił jako wiarygodne - choć - podobnie jak w innych sprawach tego rodzaju - akcentowali oni zaufanie do banku. Częściowo znalazły one potwierdzenie w dowodach z dokumentów. Dokonując ustaleń faktycznych, Sąd nie znalazł podstaw, aby nie dać wiary zeznaniom powodów dotyczącym okoliczności zawarcia umowy kredytu, tym bardziej, że z dowodów przedstawionych przez pozwaną nie wynikają odmienne fakty. Powodowie wprawdzie podpisali oświadczenia w dniu złożenia wniosku o udzielenie im kredytu, że wybrali kredyt w walucie obcej, będąc uprzednio poinformowanymi o ryzykach związanych z zaciągnięciem kredytu hipotecznego w walucie obcej. Nie oznaczało to jednak, że powodowie zostali o tych ryzykach w sposób prawidłowy poinformowani czy tylko złożyli pod tym oświadczeniem podpis, co było konieczne dla przyjęcia i rozpatrzenia ich wniosku o udzielenie kredytu. Treść oświadczenia została przygotowana przez pozwaną. Powodowie podpisując umowę działali jako konsumenci, byli zatem stroną słabszą niż Bank, zarówno pod względem siły negocjacyjnej, jak i ze względu na stopień poinformowania, i w związku z tym godzili się na postanowienia sformułowane wcześniej przez Bank, nie mając wpływu na ich treść. W praktyce informacje takie jak podpisali powodowie stanowiły dla Banku formę zabezpieczenia przed zarzutem nienależnego wywiązywania się z obowiązków informacyjnych, ale zdaniem Sądu nie można z tych informacji wnioskować, że podpisując je powodowie zdawali sobie sprawę z ryzyka, które ponoszą zawierając umowę na tak długi okres czasu oraz tego, że Bank przed własnym ryzykiem skutecznie się zabezpieczył, poprzez dokonywanie transakcji na rynku międzybankowym.

Sąd nie ustalił stanu faktycznego w oparciu o: opinię prawną J. M. z 3 września 2022 roku k. 29-32, odpowiedzi na pytania sądu P. J. z 6 sierpnia 2022 roku k. 81-85, odpowiedzi na pytania sądu R. G. (1) z 6 sierpnia 2022 roku k. 86-88, rekomendację S dotycząca dobrych praktyk w zakresie ekspozycji kredytowych zabezpieczonych hipotecznie Komisji Nadzoru Bankowego z 2006 roku k. 89-96, instrukcję stosowania wytycznych Rekomendacji S przez Doradców do spraw Bankowości Hipotecznej z stycznia 2007 roku k. 97-98, pismo R. G. (2) z 30 czerwca 2006 roku k. 99-101, pismo W. W. i M. Z. z 25 kwietnia 2008 roku k. 102-104, stanowisko Urzędu Komisji Nadzoru Finansowego co do kierunków rozstrzygnięcia zagadnień prawnych przedstawionych przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego dotyczących hipotecznych kredytów mieszkaniowych denominowanych lub indeksowanych do waluty obcej k. 105-113, pismo Prezesa (...) Banków (...) z 24 marca 2022 roku k. 114-120 oraz komunikat Komitetu Stabilności Finansowej po posiedzeniu dotyczącym nadzoru makroostrożnościowego nad system finansowym z 28 marca 2022 roku k. 121. Z powyższych dokumentów nie wynikało, aby strona pozwana w sposób należyty poinformowała powodów o wiążących się z zawartą umową ryzykach, w jaki sposób tworzone były kursy walut u pozwanej. Przedmiotem sprawy były zapisy łączącej strony umów pod kątem ich ważności, w związku z koniecznością ustalenia przez Sąd porzesłankowo nieważności umowy kredytu z dnia 9 grudnia 2008 roku, a te oceniało się w dniu zawarcia tej umowy. W/w dokumenty zatem należało potraktować jako stanowisko pozwanej w sprawie.

Sąd pominął wniosek powodów o zobowiązanie pozwanej do przedłożenia wyliczenia dokonanych przez nich na rzecz pozwanej wpłat z tytułu umowy kredytu z dnia 9 grudnia 2008 roku albowiem pozwana wysokości dochodzonego roszczenia powodów nie kwestionowała. Sąd pominął również dowód z opinii biegłych wnioskowany przez strony. W związku z uznaniem przez Sąd przesłankowo nieważności umowy łączącej strony wszelkie rozliczenia pomiędzy stronami zgodnie z powszechną linią orzeczniczą opierają się o teorię dwu kondykcji. A zatem strony mają obowiązek zwrócić wzajemne świadczenia. Ustalenie wysokości tych świadczeń nie wymagało wiadomości specjalnych. Ponadto wysokość dokonanych przez powodów na rzec pozwanej wpłat w wykonaniu w/w umowy nie była kwestionowana przez pozwaną.

Sąd zważył, co następuje:

Powództwo zasługiwało na uwzględnienie w części, w związku z uwzględnieniem podniesionego przez pozwaną zarzutu potrącenia kwoty 153 536 zł.

Powodowie wnieśli o zasądzenie od pozwanej na ich rzecz kwoty 310 445,14 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi od w/w kwoty od dnia następnego po dniu doręczenia pozwanej odpisu pozwu tytułem zwrotu świadczeń nienależnych spełnionych przez nich w okresie wykonywania umowy z dnia 9 grudnia 2008 roku z uwagi na nieważność w/w umowy w całości. Powodowie wnieśli o ustalenie przy tym nieważności w/w umowy przesłankowo z uwagi na fakt jej wykonania z dniem 16 sierpnia 2019 roku. Powodowie łączyli nieważność w/w umowy miedzy innymi z istnieniem w jej treści niedozwolonych postanowień umownych, bez których wykonanie umowy nie było możliwe. Sąd w pełni podzielił stanowisko powodów w tym zakresie. Zdaniem powodów niedozwolone klauzule umowne zostały zamieszczone w § 1 ust 1, § 2 ust. 4, § 5 ust. 1 umowy. Zdaniem Sądu również dodatkowo niedozwolone postanowienia umowne znalazły się w § 5 ust. 8 umowy. Po wyeliminowaniu z umowy w/w postanowień, w/w umowa nie spełniała wymogów przewidzianych w art. 69 § 1 ustawy z 29 sierpnia 1997 roku Prawo bankowe (Dz.U.2020.1896 t.j.). Usunięcie z umowy w/w postanowień czyniło ją zatem dotkniętą nie dającymi się usunąć brakami, skutkującymi jej nieważnością na podstawie art. 58 § 1 i 2 k.c. Niedozwolone klauzule umowne przy tym dotyczyły w szczególności zastosowanego w umowie mechanizmu waloryzacji. Sąd podzielając stanowisko powodów jednocześnie uznał, że powodowie mieli prawo do wystąpienia z roszczeniem o zapłatę na podstawie przepisów o nienależnym świadczeniu nawet po wykonaniu umowy z dnia 9 grudnia 2008 roku. Podobne stanowisko prezentowane jest przez Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej, gdzie ochrona przyznana konsumentom przez prawo unijne - Dyrektywę Rady 93/13/EWG z 5 kwietnia 1993 roku w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich, nie jest ograniczona jedynie do okresu wykonywania umowy, lecz obowiązuje również po jej wykonaniu. Istotnym jest nadto, że o istnieniu w treści umowy niedozwolonych postanowieniach umownych Sąd rozstrzyga biorąc moment jej zawarcia. Tym samym dodatkowo dla rozstrzygnięcia sprawy wbrew stanowisku pozwanej nie ma znaczenia, że umowa została wykonana już w całości.

Sąd zatem w pełni podzielił stanowisko powodów, że umowa z dnia 9 grudnia 2008 roku była nieważna z uwagi na zamieszczenie w jej treści niedozwolonych postanowień umownych, bez których wykonanie umowy nie było możliwe od początku.

Zgodnie bowiem z art. 358 1 § 1 k.c. postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nieuzgodnione indywidualnie nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy. Nie dotyczy to postanowień określających główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny (§ 2). W/w postanowienia umowne zaczerpnięto ze wzorca umowy i nie podlegały one negocjacjom. Możliwa byłaby więc kontrola incydentalna tych postanowień w zakresie, czy wzorzec zawierał niedozwolone postanowienia umowne. Kwestionowane postanowienia dotyczyły wprawdzie głównych świadczeń stron ale ze względu na sformułowanie ich w sposób niejednoznaczny umożliwiały Sądowi ich kontrolę.

Zdaniem Sądu klauzule indeksacyjne w § 1 ust. 1, § 2 ust. 4 oraz § 5 ust. 1 i ust. 8 umowy zostały sformułowane w sposób niejednoznaczny. Jednoznaczność oznacza, że postanowienie może być rozumiane tylko w jeden sposób, a taki stan rzeczy istnieje, gdy nie zachodzi wątpliwość co do desygnatu pojęć i całokształtu postanowień wzorca. W wypadku kwestionowanych postanowień użyto pojęcia „tabela kursowa Banku - tabela A”, która nie została w żaden sposób zdefiniowana w umowie. W umowie nie tylko zatem nie zdefiniowano pojęcia „tabela kursowa Banku - tabela A” ale i również nie podano żadnego mechanizmu ustalania tych kursów w tabeli, jak i również, że były one tworzone przez bank. Powodowie zatem nie mieli jakiejkolwiek możliwości zrekonstruowania mechanizmu ustalania kursów przez pozwaną, to zaś czyniło wyżej wymienione postanowienia niejednoznacznymi.

Z przepisu art. 358 1 k.c. wynika, że uznanie konkretnej klauzuli za niedozwolone postanowienie umowne, wymaga łącznego stwierdzenia obu wymienionych tam przesłanek, tj. „sprzeczności z dobrymi obyczajami” oraz „rażącego naruszenia interesów konsumenta” (wyrok Sądu Najwyższego z 27 października 2016 roku, sygn. akt I CSK 173/06), przy czym ocena czy zaistniały te przesłanki należało dokonać na chwilę zawierania umowy.

W tym miejscu przywołać należy stanowisko Sądu Najwyższego zawarte w uzasadnieniu wyroku z 15 listopada 2019 roku w sprawie V CSK 347/18, które Sąd Okręgowy w całości podziela. „Postanowienia umowy lub wzorca, ustalone jednostronnie przez bank, i przyznające mu uprawnienie do jednostronnego, samodzielnego ustalania kursu kupna i sprzedaży CHF w stosunku do PLN bez wskazania reguł kształtowania tego kursu stanowią postanowienia naruszające dobre obyczaje, godzą bowiem w istotę równowagi kontraktowej stron. Polityka kursowa banku i decyzje władz banku nie mogą w sposób nie poddany kontroli kontraktowej wpływać na obowiązki kredytobiorców. Ocena taka jest wystarczająca do podjęcia przez Sąd meriti ustaleń co do tego, czy w konkretnej sprawie doszło w konsekwencji stosowania takiego postanowienia do rażącego naruszenia interesu konsumenta jako strony umowy kredytowej, nawet wówczas, gdy - w ocenie Sądu - sam konsument w toku postępowania nie przedstawił dowodów wskazujących na takie naruszenie. Wynika to z nakazu wykładni przepisów prawa konsumenckiego (w niniejszej sprawie Kodeksu cywilnego o niedozwolonych postanowieniach umownych) w sposób zgodny z wymaganiami prawodawstwa europejskiego, w sposób ukształtowany m.in. w orzecznictwie TSUE, a także mając na uwadze zasadniczy cel tych regulacji, jakim jest zapewnienie odpowiedniego poziomu ochrony konsumentów. Ten kierunek wykładni potwierdzał także art. 76 Konstytucji RP, zgodnie z którym ochrona przed nieuczciwymi praktykami rynkowymi jest konstytucyjnym zadaniem władzy publicznej (art. 76 Konstytucji). Nakaz wynikający z tego przepisu jest kierowany przede wszystkim do ustawodawcy, którego obowiązkiem jest zapewnienie odpowiedniego, minimalnego poziomu ochrony słabszego uczestnika rynku. Nie oznacza to jednak, iż art. 76 Konstytucji pozostaje bez wpływu na wykładnię przepisów prawa materialnego i procesowego; w procesie jego stosowania przez sądy. Przeciwnie, także Sądy jako organy władzy publicznej, powinny w odniesieniu do przepisów mających na celu ochronę konsumentów stosować ich wykładnię, która umożliwi jak najpełniejsze urzeczywistnienie tej ochrony.”

W doktrynie i orzecznictwie powszechnie już przyjmuje się, że odwołanie się do kursów walut zawartych w tabeli kursów i ogłaszanych w siedzibie banku narusza równorzędność stron umowy przez nierównomierne rozłożenie uprawnień i obowiązków między partnerami stosunku obligacyjnego oraz, że prawo banku do ustalania kursu waluty nieograniczone skonkretyzowanymi, obiektywnymi kryteriami zmian stosowanych kursów walutowych świadczy o braku właściwej przejrzystości i jasności postanowienia umownego, które uniemożliwia konsumentowi przewidzieć, na podstawie transparentnych i zrozumiałych kryteriów, wynikających dla niego z umowy konsekwencji ekonomicznych. Abuzywnego charakteru tych klauzul nie ujmuje, że stosowane przez Bank kursy walut kalkulowane były w oparciu o czynniki obiektywne, ani ustalenie, że kursy CHF stosowane przez pozwaną nie odbiegały istotnie od kursów stosowanych przez inne Banki komercyjne i od średniego kursu NBP, ani nawet ustalenie, że ogólny koszt kredytu udzielonego na warunkach przewidzianych w umowie nie odbiegał od kosztów kredytu w tożsamej wysokości, który udzielony byłby według warunków przewidzianych dla kredytów złotówkowych. Okoliczności te nie zmieniają bowiem faktu, że kursy walut były kształtowane jednostronnie przez pozwany Bank.

Zawarte w umowie klauzule indeksacyjne nie zostały indywidualnie uzgodnione z powodami. Za indywidualnie uzgodnione można uznać bowiem jedynie te postanowienia, które były przedmiotem negocjacji, bądź są wynikiem porozumienia lub świadomej zgody co do ich zastosowania. Te zaś okoliczności nie zostały wykazane. W wyrokach z 29 października 2019 roku, sygn. akt IV CSK 309/18 i z 27 listopada 2019 roku, sygn. akt II CSK 438/18 Sąd Najwyższy stwierdził, że wprowadzenie do umowy kredytowej zawieranej na wiele lat, mającej daleko idące konsekwencje dla egzystencji konsumenta, mechanizmu działania kursowego wymaga szczególnej staranności Banku w zakresie wyraźnego wskazania zagrożeń wiążących się z oferowanym kredytem, tak by konsument miał pełne rozeznanie konsekwencji ekonomicznych zawieranej umowy w związku z czym obowiązek informacyjny w zakresie ryzyka kursowego powinien zostać wykonany w sposób jednoznacznie i zrozumiale unaoczniający konsumentowi, który z reguły posiada elementarną znajomość rynku finansowego, że zaciągnięcie tego rodzaju kredytu jest bardzo ryzykowne, a efektem może być obowiązek zwrotu wielokrotnie wyższej od pożyczonej, mimo dokonywanych regularnych spłat. Obowiązek informacyjny określany jest nawet jako „ponadstandardowy”, mający dać konsumentowi pełne rozeznanie co do istoty transakcji.

Konstatacje te są równoznaczne ze stwierdzeniem, że ukształtowana przez pozwany Bank treść łączącej strony umowy kredytu i niepełne wypełnienie przez Bank obowiązków informacyjnych o możliwej rażącej dysproporcji świadczeń przemawia za przyjęciem abuzywnego charakteru zawartych w umowie klauzul indeksacyjnych tj. w § 1 ust. 1, § 2 ust. 4 oraz § 5 ust. 1 i ust. 8 umowy, z uwagi na ich sprzeczność z dobrymi obyczajami i rażące naruszenie interesów powodów.

Zgodnie z art. 385 1 §1 k.c. konsekwencją uznania za abuzywne klauzul indeksacyjnych zawartych w umowie stron jest, stan niezwiązania powodów (kredytobiorców - konsumentów) zakwestionowanymi postanowieniami. Stosownie do art. 385 1 § 2 k.c. , jeżeli postanowienie umowy zgodnie z jego § 1 nie wiąże konsumenta, strony są związane umową w pozostałym zakresie.

Przepis ten wraz z pozostałymi dotyczącymi nieuczciwych postanowień umownych stanowi implementację do krajowego systemu prawnego Dyrektywy Rady 93/13/EWG z 5 kwietnia 1993 roku w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich, z uwzględnieniem jej treści podlegał przeto zastosowaniu w sprawie wobec stwierdzenia w umowie zawartej przez strony niedozwolonych postanowień. Art. 6 ust. 1. Dyrektywy nałożył na Państwa Członkowskie obowiązek zapewnienia, że na mocy prawa krajowego nieuczciwe warunki w umowach zawieranych przez sprzedawców lub dostawców z konsumentami nie będą wiążące dla konsumenta, a umowa w pozostałej części będzie nadal obowiązywała strony, jeżeli jest to możliwe po wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków. Jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z 27 listopada 2019 roku, sygn. akt II CSK 483/18, obowiązywanie umowy w dalszym ciągu, po wyłączeniu z niej nieuczciwych postanowień umownych jest pomyślane jako ochrona interesu konsumenta, a nie jego kontrahenta i przywołał wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 3 października 2019 roku C-260/18 zapadły na gruncie sprawy bezpośrednio odnoszącej się do polskiego systemu prawnego, według którego, jeżeli Sąd krajowy uzna, że zgodnie z odpowiednimi przepisami obowiązującego prawa utrzymanie w mocy umowy bez zawartych w niej nieuczciwych postanowień nie jest możliwe, art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 nie stoi na przeszkodzie stwierdzeniu, że ta umowa nie może dalej obowiązywać bez takich warunków i wtedy Sąd powinien orzec jej unieważnienie, wykluczona jest możliwość uzupełnienia luk w umowie, spowodowanych usunięciem z niej nieuczciwych warunków, które w niej się znajdowały, wyłącznie na podstawie przepisów krajowych o charakterze ogólnym, przewidujących, że treść czynności prawnej jest uzupełniana przez skutki wynikające z zasad słuszności lub ustalonych zwyczajów, które nie są zatem przepisami o charakterze dyspozytywnym lub przepisami mającymi zastosowanie, jeżeli strony umowy wyrażą na to zgodę, art. 6 ust. 1 Dyrektywy nie stoi na przeszkodzie zastąpieniu nieuczciwego postanowienia umownego wspomnianym przepisem dyspozytywnym albo przepisem mającym zastosowanie w razie wyrażenia na to zgody przez strony, jednak możliwość ta jest ograniczona do przypadków, w których usunięcie nieuczciwego postanowienia umownego zobowiązywałoby sąd do unieważnienia umowy jako całości, wbrew woli konsumenta, narażając go tym samym na szczególnie szkodliwe skutki. Podobnie wypowiedział się Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały z 7 maja 2021 roku w sprawie III CZP 6/21.

Po usunięciu z umowy zawartej przez strony niedozwolonych postanowień obowiązywanie jej nie byłoby możliwe. Wyłączenie mechanizmu waloryzacji i pominięcie odesłania do gotówkowego kursu kupna franka czyniło bowiem niemożliwym określenie w walucie obcej równowartości kwoty kredytu udzielonego w złotych kredytobiorcy, tym samym odpadłaby realizacja funkcji umowy o kredyt w złotych indeksowany kursem franka. Bez zastosowania przewidzianego w umowie narzędzia indeksacji i gotówkowego kursu sprzedaży franka nie dałoby się też określić wysokości zobowiązań kredytobiorcy płatnych w złotych jako równowartość raty w walucie obcej. Powodowie nie wyrazili zgody na zastąpienie niedozwolonych klauzul umownych innymi postanowieniami dlatego też Sąd uznał przesłankowo, że bez niedozwolonych postanowień dotyczących sposobu indeksacji kredytu umowa nie mogłaby funkcjonować w obrocie prawnym ze względu na brak istotnych elementów - nieważność, w oparciu o art. 58 § 1 k.c.

Stwierdzenie przez Sąd nawet w sposób przesłankowy nieważności umowy kredytu uprawniało powodów do wystąpienia z roszczeniem o zwrot świadczeń dokonanych w wykonaniu umowy kredytu, jako nienależnych - w oparciu o art. 410 § 1 i 2 k.c. Tak też Sąd Najwyższy w uzasadnieniu Uchwały składu siedmiu Sędziów z 7 maja 2021 roku. Stronie, która w wykonaniu umowy kredytu, dotkniętej nieważnością, spłaca kredyt, przysługuje roszczenie o zwrot spełnionych środków pieniężnych jako świadczenia nienależnego niezależnie od tego, czy i w jakim zakresie jest dłużnikiem banku z tytułu zwrotu nienależnie otrzymanej kwoty kredytu.

Powodowie domagali się zwrotu uiszczonego na rzecz pozwanej w okresie od 9 grudnia 2008 roku do dnia 16 września 2020 roku świadczenia w łącznej kwocie 310 445,14 zł. Wysokość tych świadczeń nie była kwestionowana przez pozwaną. Przy czym pozwana kwestionowała jedynie możliwość dochodzenia przez powodów zwrotu prowizji, składek i opłat ubezpieczeniowych, kosztów zabezpieczenia. Zdaniem bowiem pozwanej, w przypadku ewentualnego przesłankowego ustalenia nieważności umowy przez Sąd powodowie mogli domagać się zwrotu jedynie kwot wpłaconych tytułem rat odsetkowo – kapitałowych. Sąd nie zgodził się ze stanowiskiem pozwanej. W przypadku bowiem uznania nieważności umowy, umowa ta nie wywiera żadnych skutków od samego początku, co oznacza z kolei, że strony mają obowiązek zwrotu tego co świadczyły nawzajem w wykonaniu umowy, a zatem powodowie mają prawo domagać się zwrotu nie tylko rat kapitałowo – odsetkowych ale i prowizji, opłat, składek i innych, które uiścili w związku z wykonaniem nieważnej umowy.

W toku procesu pozwana zgłosiła zarzut potrącenia przysługujących jej wobec powodów wierzytelności w wysokości 153 536 zł tj. w wysokości kwoty wypłaconego im kapitału kredytu na podstawie umowy kredytu z dnia 9 grudnia 2008 roku. Zgłoszony przez pozwaną zarzut okazał się skuteczny. Jak stanowi art. 498 § 2 k.c. wskutek potrącenia obie wierzytelności umarzają się nawzajem do wysokości wierzytelności niższej. Jednocześnie oświadczenie o potrąceniu ma moc wsteczną od chwili, kiedy potrącenie stało się możliwe. Mając na uwadze powyższe, Sąd uznał za skutecznie podniesiony przez pozwaną zarzut potrącenia przysługującej jej wierzytelności z wierzytelnością powodów dochodzoną pozwem. Jak już była o tym mowa we wcześniejszej części uzasadnienia, stronie która w wykonaniu umowy kredytu, dotkniętej nieważnością, spłaca kredyt, przysługuje roszczenie o zwrot spełnionych środków pieniężnych jako świadczenia nienależnego. W tym wypadku zasadnie powodowie wnosili o zwrot wpłaconych na poczet umowy kwot tj. łącznie mogli wnieść o zwrot kwoty 310 445,14, z kolei bank w związku z ustaleniem przesłankowo nieważności umowy mógł żądać od powodów kwoty 153 536 zł z tytułu zwrotu nienależnie wypłaconej im kwoty kredytu. W związku ze złożonym przez pozwaną oświadczeniem o potrąceniu obie wierzytelności umarzyły się nawzajem do wysokości wierzytelności niższej, co skutkowało zasądzeniem od pozwanej na rzecz powodów jedynie kwoty 156 909,14 zł w pkt. 1 wyroku. W pozostałym zakresie Sąd powództwo oddalił w pkt. 2 wyroku.

O odsetkach Sąd orzekł stosownie do art. 481 k.c. w zw. z art. 455 k.c. Zgodnie z art. 455 k.c. jeżeli termin spełnienia świadczenia nie jest oznaczony, ani nie wynika z właściwości zobowiązania, świadczenie powinno być spełnione niezwłocznie po wezwaniu dłużnika do wykonania. Niezwłoczne spełnienie świadczenia oznacza jego spełnienie bez nieuzasadnionej zwłoki (w normalnym toku rzeczy). O tym, czy świadczenie zostało spełnione niezwłocznie, a zatem należycie, rozstrzygają okoliczności konkretnego przypadku, oceniane zgodnie z ogólną zasadą art. 354 k.c. Termin spełnienia świadczenia dochodzonego przez powodów nie jest oznaczony, ani nie wynika z właściwości zobowiązania, w związku z czym świadczenie powinno być spełnione niezwłocznie po wezwaniu pozwanego do wykonania. Wobec czego Sąd zasądził odsetki od dnia następnego po dniu doręczenia pozwanej odpisu pozwu, zgodnie z żądaniem powodów, przy uwzględnieniu podniesionego przez pozwaną zarzutu potrącenia w zakresie kwoty 153 536 zł. W zakresie odsetek ustawowych za opóźnienie od kwoty 153 536 zł Sąd bowiem zasądził odsetki od dnia następnego po dniu doręczenia odpisu pozwu pozwanej tj. od dnia 23 maja 20923 roku do dnia poprzedzającego dzień skutecznego złożenia przez pozwaną powodom oświadczenia o potrąceniu tj. do dnia 30 czerwca 2023 roku.

W związku z uwzględnieniem zarzutu potrącenia, Sąd nie uwzględnił podniesionego przez pozwaną zarzutu zatrzymania.

O kosztach procesu Sąd orzekł na podstawie art. 100 k.p.c. Strony przegrały i wygrały w równym stopniu tj. każda w 50%, dlatego też Sąd zasadził od pozwanej na rzecz powodów zwrot jedynie połowy opłaty sądowej od pozwu, tj. kwotę 500 zł. Na podstawie art. 98 § 1 1 k.p.c. od zasądzonych kosztów procesu Sąd zasądził również odsetki ustawowe za opóźnienie, liczone od prawomocności wyroku do dnia zapłaty.

R., dn. 19 kwietnia 2024 roku