I C 101/24

Sygn. akt I C 101/24

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 7 października 2024 roku

Sąd Rejonowy w Gdyni I Wydział Cywilny w składzie:

Przewodniczący: Sędzia Małgorzata Żelewska

po rozpoznaniu dnia 7 października 2024 roku w G. na posiedzeniu niejawnym

sprawy z powództwa (...) Banku S.A. we W.

przeciwko S. O. i J. O.

o zapłatę

I. oddala powództwa główne oraz ewentualne,

II. zasądza od powoda (...) Bank S.A. we W. na rzecz pozwanych S. O. i J. O. kwotę 5.434,00 zł (pięć tysięcy czterysta trzydzieści cztery złote) wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty tytułem zwrotu kosztów procesu.

Sygnatura akt I C 101/24

wyroku z dnia 7 października 2024 roku

Powód (...) Bank S.A. z siedzibą we W. wniósł pozew przeciwko S. O. i J. O. domagając się:

- zasądzenia od pozwanych kwoty 606,67 zł tytułem zwrotu świadczenia nienależnego wynikającego z wypłaconej kwoty kredytu wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia następnego po dacie doręczenia pozwanym pozwu do dnia zapłaty, a na wypadek nieuwzględnienia tego roszczenia o zasądzenie od pozwanych kwot po 303,33 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia następnego po dacie doręczenia pozwu do dnia zapłaty (żądanie nr 1),

- zasądzenia kwoty 49.504,67 zł tytułem zwrotu bezpodstawnego wzbogacenia stanowiącego równowartość korzyści kredytobiorcy na skutek udostępnienia mu kapitału na podstawie umowy kredytu uznanej za nieważną wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia następnego po dacie doręczenia pozwanym pozwu do dnia zapłaty, a na wypadek nieuwzględnienia tego roszczenia o zasądzenie od pozwanych kwot po 24.752,33 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia następnego po dacie doręczenia pozwu do dnia zapłaty (żądanie nr 2),

a także zgłosił żądanie ewentualne o:

- zasądzenie solidarnie od pozwanych kwoty 18.536,55 zł tytułem zwrotu bezpodstawnego wzbogacenia stanowiącego wzrost realnej wartości kapitału udostępnionego na podstawie umowy kredytu następczo uznanej za nieważną wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia następującego po dniu doręczenia modyfikacji powództwa do dnia zapłaty, a na wypadek nieuwzględnienia tego roszczenia o zasądzenie od pozwanych kwot po 9.268,27 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia następnego po dacie doręczenia pozwu do dnia zapłaty, natomiast na wypadek nieuwzględnienia żadnego z tych żądań:

- o zmianę wysokości świadczenia (ukształtowanie) w ten sposób, że kwota należności banku z tytułu rozliczenia nieważności umowy w wysokości 90.000 zł zostanie zwaloryzowana w ten sposób, że poza roszczeniem o zwrot środków udzielonego kredytu w minimalnej wysokości przysługuje mu dodatkowa kwota 18.536,55 zł wynikająca z istotnej zmiany siły nabywczej pieniądza i wniósł o zasądzenie tek kwoty wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty, a na wypadek braku podstaw do zasądzenia ww. kwoty o zasądzenie od pozwanych kwot po 9.268,27 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty.

W uzasadnieniu pozwu powód podniósł, że strony łączyła umowa kredytu hipotecznego nominowanego do (...) na sfinansowanie zakupu nieruchomości. Na podstawie ww. umowy bank udostępnił pozwanym kwotę 90.000 zł. Do dnia 7 stycznia 2022 roku pozwani spłacili kwotę 121.370,32 zł. Wyrokiem z dnia 25 maja 2021 roku Sąd Okręgowy w Gdańsku uznał, że umowa kredytu jest nieważna i zasądził na rzecz pozwanych kwotę 75.881,32, zaś Sąd Apelacyjny w Gdańsku zmieniając ww. wyrok dalszą kwotę 28.016,67 zł. W dniu 4 marca 2022 roku pozwani złożyli oświadczenie o potrąceniu przysługującego im roszczenia w kwocie 103.897,99 zł z wierzytelnością banku o zwrot kwoty 90.000 zł. Pozostała kwota 13.897,99 zł została uiszczona przez bank. Kolejnym wyrokiem zasądzono na rzecz pozwanych kwotę 18.079 zł, która także została uiszczona przez bank. Zdaniem banku po pomniejszeniu uiszczonej przez pozwanych kwoty 121.370,32 zł o kapitał kredytu i kwoty 13.897,99 zł i 18.079 zł do zapłaty przez kredytobiorcę pozostaje kwota 606,67 zł. Bank podniósł, że przysługuje mu również roszczenie z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia – w związku z możliwością dysponowania przez pozwanych udostępnionym i wypłaconym kapitałem do 2022 roku - w kwocie 49.504,67 zł. Kwota ta odpowiada kwocie, jaką kredytobiorca musiałby wydatkować, zaciągając kredyt w PLN w wysokości odpowiadającej kwocie kredytu udzielonego przez powoda z zastosowaniem oprocentowania opartego o wskaźnik (...) oraz najniższej prowizji stosowanej przez powoda (0,5 %). Natomiast roszczenie zawarte w żądaniu ewentualnym pozwanym uzasadniał potrzebą waloryzacji świadczenia zgodnie z art. 358 1 k.c.

(pozew, k. 2-11, pismo procesowe powoda z dnia 9 kwietnia 2024r., k. 119-127v, pismo procesowe powoda z dnia 7 maja 2024r., k. 139-141)

Pozwani wnieśli o oddalenie powództwa w całości. Pozwani zaprzeczyli, aby byli zobowiązani do rozliczenia jakichkolwiek kwot z tytułu nieważnej umowy kredytowej. Nadto, wskazali na brak podstaw do formułowania żądań dotyczących tzw. wynagrodzenia za korzystanie z kapitału lub zwrotu zwaloryzowanej kwoty kapitału. Zdaniem pozwanych roszczenie o rozliczenie nominalnej kwoty kredytu w kwocie 606,67 zł jest absurdalne, gdyż pozwani złożyli skuteczne oświadczenie o potrąceniu z wierzytelnością pozwanego o zwrot kwoty 90.000 zł i doprowadziło ono do wygaśnięcia zobowiązania w tym zakresie. W ocenie pozwanych w ramach tego świadczenia bank stara się obejść skutki powagi rzeczy osądzonej, jakie wywołał wyrok w sprawie I C 93/23 i próbuje kwestionować co do wysokości zasądzoną należność. Pozwani wykluczyli możliwość domagania się przez bank jakichkolwiek innych roszczeń z tytułu rozliczenia nieważnej umowy kredytu, poza kapitałem kredytu, powołując się na orzecznictwo (...). Wykluczyli także możliwość waloryzacji sądowej świadczenia z uwagi na art. 358 1 § 4 k.c. Podnieśli także zarzuty nadużycia prawa podmiotowego oraz przedawnienia roszczenia.

(odpowiedź na pozew, k. 73-87)

Sąd ustalił następujący stan faktyczny:

W dniu 6 stycznia 2005 roku pomiędzy poprzednikiem prawnym powoda (...) Bankiem S.A. z siedzibą we W. (jako kredytodawcą) a pozwanymi S. O. i J. O. (jako kredytobiorcami) została zawarta umowa kredytu hipotecznego nominowanego do (...) nr (...) Standardowe oprocentowanie. Zgodnie z umową bank udzielił kredytobiorcom kredytu w kwocie 91.780,54 zł nominowanego (waloryzowanego) w walucie (...), na okres 360 miesięcy. Przedmiotowy kredyt został udzielony pozwanym na zakup lokalu mieszkalnego nr (...) położonego przy ul. (...) w G.. W wykonaniu przedmiotowej umowy bank wypłacił kredytobiorcom kapitał kredytu w kwocie 90.000 zł, natomiast kwota 1.780,54 zł została pobrana przez bank z tytułu prowizji.

(dowód: umowa kredytu hipotecznego nominowanego do (...) nr (...) Standardowe oprocentowanie, k. 15-17)

Wyrokiem z dnia 25 maja 2021 roku wydanym w sprawie o sygnaturze akt I C 609/20 Sąd Okręgowy w Gdańsku zasądził od (...) Banku S.A. z siedzibą we W. na rzecz S. O. i J. O. kwotę 75.881,32 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 14 lipca 2020 roku do dnia zapłaty (pkt I.), stwierdził nieważność umowy kredytu hipotecznego nominowanego do (...) nr (...) Standardowe oprocentowanie w całości (pkt II.) i oddalił powództwo w pozostałym zakresie. Zasądzona kwota stanowiła różnicę pomiędzy kwotą wpłaconą przez powodów na rzecz banku w okresie od 6 stycznia 2005r. do 4 listopada 2019r. (103.897,99 zł) a kwotą wpłat uznanych za przedawnione (28.016,67 zł). Kwota ta odpowiadała wpłatom z okresu od 28 kwietnia 2010r. do 4 listopada 2019r.

Wyrokiem z dnia 26 stycznia 2022 roku wydanym w sprawie o sygnaturze akt V ACa 483/21 Sąd Apelacyjny w Gdańsku zmienił ww. wyrok w punkcie III. w ten sposób, że zasądził od (...) Banku S.A. z siedzibą we W. na rzecz S. O. i J. O. dalszą kwotę 28.016,67 zł i oddalił powództwo w pozostałym zakresie. W uzasadnieniu Sąd Apelacyjny uznał zarzut przedawnienia za nieuzasadniony.

(dowód: wyrok Sądu Okręgowego w Gdańsku z dnia 25 maja 2021r. wraz z uzasadnieniem, k. 18-24v, wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 26 stycznia 2022r., k. 25 wraz z uzasadnieniem, k. 25v-32v)

Pismem z dnia 4 marca 2022 roku pozwani złożyli powodowi oświadczenie o potrąceniu wierzytelności banku o zapłatę kwoty 90.000 zł z przysługującą im wierzytelnością o zapłatę kwoty 103.897,99 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia 14 lipca 2020 roku do dnia zapłaty i wezwali powoda do zapłaty w terminie 5 dni od daty otrzymania tego oświadczenia m.in. kwoty 13.897,99 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia 14 lipca 2020 roku do dnia zapłaty.

(dowód: oświadczenie pozwanych z dnia 4 marca 2022r., k. 50-51)

Powód uiścił na rzecz pozwanych kwotę 13.897,99 zł.

(okoliczność niesporna)

Nadto, pozwani wytoczyli powodowi kolejne powództwo o zapłatę kwoty 18.079 zł stanowiącej sumę wpłat w wykonaniu nieważnej umowy kredytu dokonanych w okresie od 11 października 2019 roku do 7 stycznia 2022 roku. W odpowiedzi na pozew bank podniósł, że przysługuje mu wynagrodzenie za korzystanie z kapitału kredytu w kwocie 77.755,06 zł i podniósł zarzut potrącenia kwoty 18.079 zł z wierzytelnością banku o wynagrodzenie za korzystanie z kapitału kredytu.

Wyrokiem z dnia 28 sierpnia 2023 roku wydanym w sprawie o sygnaturze I 1 C 93/23 Sąd Rejonowy w Gdyni zasądził od (...) Banku S.A. z siedzibą we W. na rzecz S. O. i J. O. kwotę 18.079 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia 17 czerwca 2022 roku do dnia zapłaty, a w pozostałym zakresie powództwo oddalił. W uzasadnieniu wyroku Sąd stwierdził, że zarzut potrącenia podniesiony przez bank jest bezskuteczny.

(dowód: wyrok Sądu Rejonowego w Gdyni z dnia 28 sierpnia 2023r. wraz z uzasadnieniem, k. 41-43, odpowiedź na pozew w sprawie I 1 C 93/23 wraz z załącznikami, k. 88-112)

Powód uiścił na rzecz pozwanych kwotę 18.079 zł.

(okoliczność niesporna)

Sąd zważył, co następuje:

Powyższy stan faktyczny Sąd w całości ustalił na podstawie dowodów z dokumentów przedłożonych przez strony niniejszego postępowania.

Oceniając zebrany w niniejszej sprawie materiał dowodowy Sąd nie dopatrzył się żadnych podstaw do kwestionowania prawdziwości i wiarygodności wymienionych w ustaleniach stanu faktycznego dokumentów. Podkreślić bowiem należy, iż dowody w postaci wyroków sądów powszechnych mają charakter dokumentów urzędowych w rozumieniu art. 244 k.p.c. i w związku z tym korzystają z domniemania autentyczności i zgodności z prawdą wyrażonych w nich oświadczeń, czego w toku niniejszego postępowania żadna ze stron nie kwestionowała. Ponadto, za w pełni wiarygodne Sąd uznał także dokumenty prywatne szczegółowo wymienione w ustaleniach stanu faktycznego. Przedmiotowe dokumenty nie noszą żadnych śladów przerobienia, podrobienia, czy innej manipulacji, a ich autentyczność nie była kwestionowana przez strony, stąd nie ma żadnych podstaw, aby uznać, że zostały stworzone wyłącznie na potrzeby niniejszego postępowania.

Natomiast na podstawie art. 235 2 § 1 pkt 2, 3 i 5 k.p.c. Sąd pominął wniosek pozwanego o dopuszczenie dowodu z opinii biegłego sądowego do spraw bankowości lub ekonomii. W świetle orzecznictwa (...) zarzut potrącenia podniesiony przez bank był nieuzasadniony co do zasady, stąd też prowadzenie postępowania dowodowego w przedmiocie wysokości roszczenia czy rzekomego wzbogacenia pozwanych na skutek udostępnienia im kapitału kredytu było całkowicie bezprzedmiotowe. Uwzględnienie tego wniosku spowodowałoby jedynie nieuzasadnioną zwłokę w rozpoznaniu niniejszej sprawy.

Przechodząc do szczegółowych rozważań należy wskazać, że powód wystąpił w niniejszym procesie przede wszystkim z roszczeniem głównym o zapłatę ostatecznie kwoty 50.111,34 zł z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia, w tym kwoty 606,67 zł stanowiącej część wypłaconego kredytu oraz kwoty 49.504,67 zł stanowiącej równowartość rzekomej korzyści kredytobiorcy na skutek udostępnienia mu kapitału na podstawie umowy kredytu uznanej za nieważną. Podstawę prawną tak sformułowanego powództwa głównego stanowiły przepisy art. 410 k.c. w zw. z art. 405 k.c. Stosownie do art. 410 § 1 k.c. przepisy dotyczące bezpodstawnego wzbogacenia stosuje się w szczególności do świadczenia nienależnego. Zgodnie z treścią art. 410 § 2 k.c. świadczenie jest nienależne, jeżeli ten, kto je spełnił, nie był w ogóle zobowiązany lub nie był zobowiązany względem osoby, której świadczył, albo jeżeli podstawa świadczenia odpadła lub zamierzony cel świadczenia nie został osiągnięty, albo jeżeli czynność prawna zobowiązująca do świadczenia była nieważna i nie stała się ważna po spełnieniu świadczenia.

Na wstępie należy wskazać, że nie zasługiwał na uwzględnienie zarzut przedawnienia. Nie upłynął bowiem przewidziany w ustawie termin przedawnienia liczony od dnia wymagalności roszczenia. Jak wskazuje się w orzecznictwie jeżeli bez bezskutecznego postanowienia umowa kredytu nie może wiązać, konsumentowi i kredytodawcy przysługują odrębne roszczenia o zwrot świadczeń pieniężnych spełnionych w wykonaniu tej umowy (art. 410 § 1 w związku z art. 405 k.c.). Kredytodawca może żądać zwrotu świadczenia od chwili, w której umowa kredytu stała się trwale bezskuteczna (zob. uchwała Składu Siedmiu Sędziów Sądu Najwyższego z dnia 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, L. - zasada prawna). Powództwo o unieważnienie wytoczono w 2020 roku, zaś niniejszy pozew wniesiono w 2023 roku, a więc ewidentnie nie może być mowy o przedawnieniu, biorąc pod uwagę określone w art. 118 k.c. zasady obliczania terminu przedawnienia.

Odnosząc się natomiast do żądania dotyczącego zapłaty kwoty 606,67 zł, stwierdzić należy, iż uzasadniając to roszczenie powód twierdził, że konsumenci z tytułu rat kredytowych na jego rzecz uiścili łącznie kwotę 121.370,32 zł. Zdaniem banku po pomniejszeniu tej kwoty o kapitał kredytu w wysokości 90.000 zł, kwotę 13.897,99 zł uiszczoną na skutek wykonania pierwszego wyroku w sprawie I C 609/20 i o kwotę 18.079 zł zasądzoną kolejnym wyrokiem w sprawie I 1 C 93/23, przysługuje mu roszczenie o zapłatę kwoty 606,67 zł tytułem zwrotu świadczenia nienależnego wynikającego z wypłaconej pozwanym kwoty kredytu. W ocenie Sądu roszczenie powoda w tym zakresie nie zasługuje na uwzględnienie. Bezsporne pomiędzy stronami pozostawało, że umowa kredytowa z dnia 6 stycznia 2005 roku zawarta pomiędzy poprzednikiem prawnym powoda a pozwanymi jest nieważna, co zostało stwierdzone prawomocnym wyrokiem Sądu Okręgowego w Gdańsku z dnia 25 maja 2021 roku wydanym w sprawie o sygnaturze akt I C 609/20. Jak natomiast wskazuje się w orzecznictwie jeżeli umowa kredytu stała się trwale bezskuteczna (nieważna), świadczenia spełnione na jej podstawie powinny być postrzegane jako świadczenia nienależne w rozumieniu art. 410 § 2 k.c. Zgodnie z teorią tzw. dwóch kondykcji, stronom przysługują dwa odrębne wzajemne roszczenia z tytułu zwrotu nienależnie spełnionych świadczeń (art. 410 k.c. w zw. z art. 405 k.c.), tzn. kredytobiorcom o zwrot przez bank dotychczas uiszczonych należności z tytułu spłat rat kredytu, a bankowi o zwrot wypłaconej kwoty kredytu (zob. wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 25 kwietnia 2024 r., I ACa 785/22, L.). W związku z tym po stronie powoda powstało odrębne roszczenie o zwrot wypłaconego kapitału kredytu, który bezspornie stanowił kwotę 90.000 zł, a po stronie kredytobiorców odrębne roszczenie o zwrot uiszczonych w wykonaniu umowy należności. Wysokość roszczeń przysługujących pozwanym wynika z prawomocnych wyroków sądowych. I tak, na podstawie prawomocnego wyroku Sądu Okręgowego w Gdańsku z dnia 25 maja 2021 roku w sprawie o sygnaturze akt I C 609/20 (zmienionego następnie wyrokiem Sądu II instancji) powodom przysługuje wierzytelność o zapłatę łącznie kwoty 103.897,99 zł z tytułu rat uiszczonych w okresie od 6 stycznia 2005r. do 4 listopada 2019r., zaś na podstawie prawomocnego wyroku Sądu Rejonowego w Gdyni z dnia 28 sierpnia 2023 roku w sprawie o sygnaturze I 1 C 93/23 wierzytelność o zapłatę kwoty 18.079 zł tytułem wpłat dokonanych w okresie od 11 października 2019 roku do 7 stycznia 2022 roku. Zważyć należy, iż zgodnie z art. 366 k.p.c. wyrok prawomocny ma powagę rzeczy osądzonej tylko co do tego, co w związku z podstawą sporu stanowiło przedmiot rozstrzygnięcia, a ponadto tylko między tymi samymi stronami. Z kolei, w myśl art. 365 § 1 k.p.c. orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy oraz inne organy państwowe i organy administracji publicznej, a w wypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby. Powyższe oznacza, że zarówno strony niniejszego sporu, jak również Sąd są związani ww. orzeczeniami co do tego, że pozwanym przysługuje roszczenie wynikające z tego wyroku. Jak wskazuje się w orzecznictwie określone w art. 365 k.p.c. związanie stron, sądów i innych podmiotów i osób treścią prawomocnego orzeczenia wyraża nakaz przyjmowania przez nie, że w objętej nim sytuacji stan prawny przedstawiał się tak, jak to wynika z sentencji wyroku (zob. wyrok SN z 23 czerwca 2009 r., II PK 302/08, L.; wyrok SN z 15 listopada 2007 r., II CSK 347/07, L.). Wyrok wiąże co do przysługiwania konkretnego roszczenia, a nie co do oceny prawnej relacji zachodzącej między stronami, z której to roszczenie miałoby wynikać (zob. postanowienie SN z 8 marca 2023 r., I CSK 3100/22, L.). Jeśli powód nie zgadzał się z treścią któregokolwiek z orzeczeń, z których wynikają wierzytelności pozwanych, w szczególności co do wysokości zasądzonych kwot, winien był skorzystać z przysługujących środków zaskarżenia. Aktualnie, orzeczenia te korzystają z powagi rzeczy osądzonej i wiążą również powoda (jako stronę postępowań, w których zostały wydane). Zatem przysługująca pozwanym wobec banku wierzytelność o zwrot uiszczonych na rzecz banku należności wynosiła 121.976,99 złotych. Z kolei, powodowi wobec pozwanych przysługiwała wierzytelność o zwrot kapitału kredytu w kwocie 90.000 zł. Zważyć należy, iż w piśmie z dnia 4 marca 2022 roku pozwani złożyli powodowi oświadczenie o potrąceniu przysługującej im wierzytelności w kwocie 103.897,99 zł z wierzytelnością powoda o zwrot kapitału. Przedmiotowe oświadczenie było skuteczne, czego nie kwestionowała nawet strona powodowa. Zgodnie zaś z treścią art. 498 § 2 k.c. wskutek potrącenia obie wierzytelności umarzają się nawzajem do wysokości wierzytelności niższej. Oznacza to, że na skutek potrącenia umorzeniu uległa cała wierzytelność powoda w kwocie 90.000 zł oraz część wierzytelności pozwanych. W wyniku powyższego wysokość wierzytelności pozwanych wynikająca z wyroku w sprawie I C 609/20 wynosiła 13.897,99 zł. Bezsporne było, że powód uiścił na rzecz pozwanych tę należność, na skutek czego ona również wygasła. Nadto, wierzytelność wynikająca z wyroku I 1 C 93/23 w kwocie 18.079 zł wygasła na skutek zaspokojenia przez bank. Z powyższego jednoznacznie wynika, że cała wierzytelność banku o zwrot kapitału kredytu uległa umorzeniu na skutek potrącenia z wierzytelnością pozwanych. Kredytodawca nie udostępnił pozwanym na skutek umowy kredytu uznanej później za nieważną kwoty wyższej aniżeli kapitał kredytu w wysokości 90.000 zł.

Na uwzględnienie nie zasługiwało również roszczenie o zapłatę kwoty 49.504,67 zł stanowiącej równowartość rzekomej korzyści kredytobiorcy na skutek udostępnienia mu kapitału na podstawie umowy kredytu uznanej za nieważną. Zważyć należy, iż rozstrzygnięcie w przedmiocie stwierdzenia nieważności umowy kredytowej było skutkiem uznania zawartych w tej umowie postanowień umownych stanowiących tzw. klauzule przeliczeniowe za niedozwolone postanowienia umowne w rozumieniu art. 385 1 k.c. Podkreślić należy, iż będące podstawą rozstrzygnięcia przepisy art. 385 1 -385 3 k.c. stanowią implementację art. 3 dyrektywy 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.Urz.UE.L 1993 Nr 95, str. 29). Zgodnie z art. 7 ust. 1 tejże dyrektywy Państwa Członkowskie zapewnią stosowne i skuteczne środki mające na celu zapobieganie dalszemu stosowaniu nieuczciwych warunków w umowach zawieranych przez przedsiębiorców z konsumentami. Nadto, w motywie dwudziestym czwartym wskazano, że sądy i organy administracyjne Państw Członkowskich muszą mieć do swojej dyspozycji stosowne i skuteczne środki zapobiegające dalszemu stosowaniu nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich. Na gruncie dyrektywy wskazuje się, że warunek umowny uznany za „nieuczciwy” należy co do zasady uznać za nigdy nieistniejący, tak by nie wywoływał on skutków wobec konsumenta. W związku z tym sądowe stwierdzenie nieuczciwego charakteru takiego warunku powinno co do zasady skutkować przywróceniem sytuacji prawnej i faktycznej, w jakiej konsument znajdowałby się w braku takiego warunku. Zgodność z prawem Unii przepisów krajowych regulujących praktyczne skutki nieważności umowy kredytu hipotecznego z powodu istnienia nieuczciwych warunków zależy od tego, czy przepisy te, po pierwsze, pozwalają na przywrócenie pod względem prawnym i faktycznym sytuacji konsumenta, w której znajdowałby się on w braku tej umowy, a po drugie, nie zagrażają realizacji odstraszającego skutku zamierzonego w dyrektywie 93/13. W powyższym kontekście kwestię dopuszczalności roszczeń przedsiębiorcy wobec konsumenta wynikających z nieważności umowy kredytu hipotecznego rozważał (...), odpowiadając na pytania prejudycjalne Sądu Rejonowego dla Warszawy-Śródmieścia w Warszawie. W wyroku z dnia 15 czerwca 2023 roku, C-520/21, L., (...) stwierdził, że w kontekście uznania umowy kredytu hipotecznego za nieważną w całości ze względu na to, iż nie może ona dalej obowiązywać po usunięciu z niej nieuczciwych warunków, art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego, zgodnie z którą instytucja kredytowa ma prawo żądać od konsumenta rekompensaty wykraczającej poza zwrot kapitału wypłaconego z tytułu wykonania tej umowy oraz poza zapłatę ustawowych odsetek za zwłokę od dnia wezwania do zapłaty. Zdaniem (...) przyznanie instytucji kredytowej prawa do żądania od konsumenta rekompensaty wykraczającej poza ww. świadczenia mogłoby podważyć odstraszający skutek zamierzony przez dyrektywę 93/13 (pkt 76). Ponadto skuteczność ochrony przyznanej konsumentom przez dyrektywę 93/13 byłaby zagrożona, gdyby byli oni narażeni, w ramach powoływania się na swoje prawa wynikające z tej dyrektywy, na ryzyko konieczności zapłaty takiej rekompensaty. Taka wykładnia groziłaby stworzeniem sytuacji, w których bardziej korzystne dla konsumenta byłoby raczej kontynuowanie wykonania umowy zawierającej nieuczciwy warunek niż skorzystanie z praw, które wywodzi on ze wspomnianej dyrektywy (pkt 79). Ewentualne uznanie umowy kredytu hipotecznego za nieważną jest skutkiem stosowania nieuczciwych warunków przez bank. W związku z tym nie może on uzyskać odszkodowania za utratę zysku analogicznego do tego, jaki zamierzał osiągnąć ze wspomnianej umowy (pkt 82). Zdaniem (...), argument dotyczący stabilności rynków finansowych nie ma znaczenia w ramach wykładni dyrektywy 93/13, która ma na celu ochronę konsumentów. W ocenie Trybunału nie można dopuścić, by przedsiębiorcy mogli obejść cele realizowane przez dyrektywę 93/13 ze względu na zachowanie stabilności rynków finansowych. Do instytucji bankowych należy bowiem organizacja działalności w sposób zgodny z tą dyrektywą (pkt 83). Podkreślić należy, iż pojęcie „rekompensaty” w przytoczonym powyżej orzeczeniu (...) jest celowo jest ujęte szeroko, aby objąć nim dowolnie określane w prawie krajowym mechanizmy służące osiągnięciu korzyści przekraczającej nominalną wartość zobowiązania pieniężnego. Powyższe orzeczenie (...) wprost zamyka bankom drogę do skutecznego dochodzenia tego typu roszczeń niezależnie od tego, czy są formułowane w drodze analogii w oparciu o przepisy o bezumownym korzystaniu z nieruchomości, przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu czy też jeszcze inne przepisy.

Powyższa argumentacja została rozwinięta w kolejnych orzeczeniach Trybunału Sprawiedliwości UE. W wyroku z dnia 7 grudnia 2023 r. C-140/22 TS stwierdził, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich należy interpretować w ten sposób, że w kontekście uznania nieważności w całości umowy kredytu hipotecznego zawartej z konsumentem przez instytucję bankową ze względu na to, iż umowa ta zawiera nieuczciwy warunek, bez którego nie może ona dalej obowiązywać stoją na przeszkodzie temu, aby rekompensata żądana przez danego konsumenta z tytułu zwrotu kwot, które zapłacił on w wykonaniu rozpatrywanej umowy, została pomniejszona o równowartość odsetek, które ta instytucja bankowa otrzymałaby, gdyby umowa ta pozostała w mocy. Z kolei, w postanowieniu z dnia 11 grudnia 2023 r. C-756/22 TS stwierdził, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich należy interpretować w ten sposób, że w kontekście uznania umowy kredytu hipotecznego zawartej z konsumentem przez instytucję bankową za nieważną w całości ze względu na to, że umowa ta zawiera nieuczciwe warunki, bez których nie może ona dalej obowiązywać, stoją one na przeszkodzie wykładni sądowej prawa państwa członkowskiego, zgodnie z którą instytucja ta ma prawo żądać od tego konsumenta zwrotu kwot innych niż kapitał wpłacony na poczet wykonania tej umowy oraz ustawowe odsetki za opóźnienie od chwili wezwania do zapłaty.

Podkreślić należy, iż powyższe orzecznictwo (...) potwierdziło słuszność już wcześniej rysującej się linii orzeczniczej sądów powszechnych, także odwołującej się do celów dyrektywy 93/13/EWG. W wyroku z dnia 5 lutego 2020 r., XXV C 1669/16, LEX nr 2977523 Sąd Okręgowy w Warszawie stwierdził, że pod względem jurydycznym niedopuszczalna jest jakakolwiek próba konstruowania roszczeń, których istnienie zmierzałoby do zniweczenia ochronnej funkcji norm regulujących instytucję niedozwolonych postanowień umownych, czy też celu przepisów normujących skutki nieważności umowy. Bezwzględna nieważność umowy, jako sankcja czynności prawnych dotkniętych kwalifikowaną wadą, nie może być niwelowana przez poszukiwanie w innych normach podstawy do ustalenia praw i obowiązków stron w sposób odpowiadający treści nieważnego stosunku prawnego, w szczególności w zakresie wykraczającym poza świadczenia o charakterze restytucyjnym, zmierzające do zwrotu świadczeń spełnionych na podstawie nieważnej umowy. W przypadku nieważności (braku możliwości obowiązywania) umowy na skutek zastosowania sankcji dotyczących niedozwolonych postanowień umownych, próba wykreowania roszczeń przysługujących przedsiębiorcy oznaczałaby naruszenie wynikającego z art. 7 dyrektywy 93/13 obowiązku zapewnienia stosownych i skutecznych środków mających na celu zapobieganie stałemu stosowaniu nieuczciwych warunków w umowach zawieranych przez sprzedawców i dostawców z konsumentami. Gdyby przedsiębiorca pomimo zastosowania postanowień niedozwolonych mógł nadal czerpać korzyści z zawartej umowy, całkowicie zniwelowałoby to, wielokrotnie przywoływany w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości, odstraszający charakter norm zawartych w dyrektywie. Z kolei, w wyroku z dnia z 20 lutego 2020 r., I ACa 635/19, LEX nr 2817682 Sąd Apelacyjny w Białymstoku stwierdził, że uwzględnienie stanowiska banku doprowadziłoby w istocie do swoistej konwalidacji nieważnej umowy kredytowej stron w zakresie oprocentowania polegającej na wywiedzeniu przez bank korzyści wynikających z zawartej umowy z innej podstawy prawnej. Zdaniem tego Sądu w świetle orzecznictwa (...) pozostawałoby to w sprzeczności z koniecznością zaniechania stosowania nieuczciwego warunku, który skutkował taką sankcją oraz zapobieżenia uzyskania przez kredytodawcę z tego tytułu korzyści.

Sąd w niniejszej sprawie jest związany wykładnią dokonaną przez (...). W wyroku z dnia 13 listopada 1999r., C-106/89 Trybunał Sprawiedliwości wskazał, że wynikające z dyrektywy zobowiązanie państw członkowskich do osiągnięcia rezultatu przewidzianego przez dyrektywę, podobnie jak przewidziany na mocy art. 5 Traktatu (przenumerowanego przez Traktat z Amsterdamu na art. 10 WE [a po wejściu w życie Traktatu z Lizbony - na art. 4 ust. 3 (...)]) obowiązek podjęcia wszelkich właściwych środków ogólnych lub szczególnych w celu zapewnienia wykonania tego zobowiązania, ciąży na wszystkich organach państw członkowskich, w tym, w ramach ich jurysdykcji, również na sądach. Wynika stąd, że stosując prawo krajowe, bez względu na to, czy sporne przepisy zostały przyjęte przed czy po wydaniu dyrektywy, sąd krajowy, który musi dokonać jej wykładni, powinien tego dokonać, tak dalece jak to tylko możliwe, zgodnie z brzmieniem i celem dyrektywy, po to, by osiągnąć przewidywany przez nią rezultat, i w ten sposób zastosować się do wymogów przepisu art. 189 akapit trzeci Traktatu (przenumerowanego przez Traktat z Amsterdamu na art. 249 akapit trzeci WE (a po wejściu w życie Traktatu z Lizbony - na art. 288 akapit czwarty (...)). Zasada powszechnego związania wykładnią prawa unijnego dokonaną przez (...) wynika z istoty i funkcji postępowania prejudycjalnego oraz autonomii prawa unijnego względem prawa krajowego znajduje potwierdzenie w orzecznictwie samego Trybunału (zob. wyroki: z dnia 27 marca 1980 r., 61/79; z dnia 4 czerwca 2009 r., C-8/08, 10 kwietnia 1984 r., C-14/83, oraz w orzecznictwie Sądu Najwyższego (zob. m.in. wyroki z dnia 10 kwietnia 2019 r., II UK 504/17, z dnia 5 grudnia 2019 r., III PO 7/18, postanowienie składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 2 sierpnia 2018 r., III UZP 4/18, OSNP 2018 nr 12, poz. 165). Orzeczenie TSUE, wiąże sądy krajowe, skoro wydanie przez sąd krajowy orzeczenia z oczywistym naruszeniem wyroku TSUE może stanowić podstawę odpowiedzialności państwa członkowskiego za szkody wyrządzone jednostkom wskutek naruszenia prawa wspólnotowego (zob. np. wyrok ETS z 30 września 2003 r., w sprawie C-224/01 Köbler, pkt 56 i 57). Orzeczenie TSUE nie ma skutku erga omnes (por. D. Kornobis-Romanowska (red.), J. Łacny (red.), A. Wróbel (red.), Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej. Komentarz. Tom III (art. 223-358), WKP 2012). Mimo powyższego orzeczenie TSUE wywołuje skutki także poza sprawą, w której sąd, który zwrócił się z pytaniem prejudycjalnym. Wynika to z zasady efektywnego i jednolitego stosowania prawa unijnego we wszystkich państwach członkowskich UE. Taka skuteczność orzeczenia TSUE jest skutkiem doktryny acte éclairé. Doktryna ta została sformułowana w wyroku TS z dnia 27 marca 1963 28-30/62 w sprawie Da Costa en Schaake NV, Jakob Mejer, NV, Horst-Holland NV v. Netherland Inland Revenue Administration), którym wskazano, że: „obowiązek nałożony przez art. 177 [obecnie art. 267 (...)] akapit trzeci Traktatu o EWG na sądy krajowe, których orzeczenia nie podlegają zaskarżeniu według prawa wewnętrznego, może być pozbawiony celowości z racji mocy wiążącej wykładni dokonanej przez Trybunał na mocy art. 177 w przypadku, gdy podniesione pytanie jest materialnie identyczne z pytaniem, które stanowiło już przedmiot orzeczenia wydanego w trybie prejudycjalnym w podobnym przypadku. Trybunał orzekając w ramach art. 177, podejmuje się wywnioskować o znaczeniu norm wspólnotowych z brzmienia i ducha Traktatu, zastosowanie tak zinterpretowanych norm należy natomiast do sędziego krajowego. Art. 177 pozwala zawsze sądowi krajowemu, jeśli uzna to za stosowne, na ponowne zadawanie pytań w kwestii wykładni, nawet jeśli były one już przedmiotem orzeczenie prejudycjalnego w podobnej sprawie”. Z kolei z wyroku z dnia 6 października 1982 w sprawie C-283/81 S. (...) i L. di G. S. v. M. della S., [1982] (...) wynika doktryna acte clair. W orzeczeniu tym TS orzekł, że „art. 177 [obecnie art. 267] akapit trzeci Traktatu EWG powinien być interpretowany w ten sposób, że sąd, którego orzeczenia nie podlegają zaskarżeniu według prawa wewnętrznego, jest zobowiązany – w przypadku gdy powstaje przed nim pytanie dotyczące prawa wspólnotowego – do spełnienia swojego obowiązku przedłożenia pytania, chyba że stwierdził on, że podniesione pytanie nie jest istotne dla sprawy lub że dany przepis prawa wspólnotowego stanowił już przedmiot wykładni przez Trybunał lub, że prawidłowe stosowanie prawa wspólnotowego jest tak oczywiste, że nie pozostawia ono miejsca na jakiekolwiek racjonalne wątpliwości; istnienie takiej ewentualności należy oceniać z uwzględnieniem cech charakterystycznych prawa wspólnotowego i szczególnych trudności, jakie sprawia jego wykładnia oraz niebezpieczeństwo rozbieżności w orzecznictwie wewnątrz Wspólnoty”. Ze sformułowanej w powyższych orzeczeniach zasady efektywnego i jednolitego stosowania prawa unijnego we wszystkich państwach członkowskich UE wynika, że interpretacja dokonana przez Trybunał winna być stosowana przez sądy krajowe.

Niezależnie od powyższego należy wskazać, że z przepisów kodeksu cywilnego wynika jedynie obowiązek zwrotu nienależnego świadczenia. Przy zwrocie bezpodstawnego wzbogacenia (nienależnego świadczenia) nie ma podstaw do konstruowania dodatkowych powinności po stronie zwracającego świadczenie, albowiem instytucja ta konstrukcyjnie wyczerpuje się w zwrocie nienależnego świadczenia. Oddanie do dyspozycji kredytobiorcy kwoty kredytu na czas oznaczony w umowie to synonimiczne określenie świadczenia kwoty kredytu. Ponieważ kredytobiorca nie otrzymuje nic więcej oprócz bezodsetkowej kwoty kredytu, należy wykluczyć możliwość konstruowania przy rozliczaniu nieważnej umowy kredytu, z której wyeliminowano klauzulę abuzywną, jakichkolwiek form wynagrodzenia za korzystanie ze zwracanego kapitału (zob. Ewa Łętowska, Kwalifikacje prawne w sprawach o sanację kredytów frankowych – da mihi factum dabo tibi ius, Iustitia Nr 3(41)/2020, str. 126, wyrok Sąd Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 20 lutego 2020 r., I ACa 635/19, Legalis). Na skutek stwierdzenia nieważności umowy kredytowej, umowę tę traktuje się tak, jakby nie doszło do jej zawarcia. Nie można zatem mówić o korzyściach po stronie kredytobiorców w przypadku, gdy to w wyniku negatywnych działań banków, stosujących w umowach klauzule niedozwolone, dochodzi do ich unieważnienia (zob. Wioletta Dudziec–Rzeszowska, Wynagrodzenie za bezumowne korzystanie z kapitału – glosa – I ACa 635/19, MOP 2020, Nr 18, str. 989). Zdaniem Sądu, w sposób oczywisty roszczenie o zwrot rzekomego bezpodstawnego wzbogacenia stanowi jedynie modyfikację w istocie roszczenia o zapłatę wynagrodzenia z tytułu korzystania z kapitału, z powołaniem się na kolejną konstrukcję prawną. Wcześniej banki również niezasadnie powoływały się na możliwość zastosowania w przepisów dotyczących wynagrodzenia za korzystanie z cudzej rzeczy bez podstawy prawnej (art. 224 §1 i 2 k.c.). Takie roszczenie było – zgodnie z linią orzeczniczą sądów powszechnych – nieuzasadnione, gdyż pieniądze nie są rzeczą, a zatem stosowanie do nich przepisów dotyczących rzeczy, nawet w drodze analogii, byłoby ze wszech miar nieuprawnione. Należy zauważyć, że w istocie jedynym przewidzianym przez prawo cywilne świadczeniem związanym z korzystaniem z cudzego kapitału są odsetki, które mogą mieć postać odsetek umownych albo ustawowych (art. 359 k.c., art. 481 k.c.). Jednak w przypadku uznania umowy kredytu za nieważną uprawnienie do domagania się odsetek kapitałowych nie przysługuje, skoro umowa jest nieważna ex tunc.

Z podobnych porzyczyn na uwzględnienie nie zasługiwało także roszczenie ewentualne o zapłatę kwoty 18.536,55 zł stanowiącej wzrost realnej wartości kapitału udostępnionego na podstawie umowy kredytu następczo uznanej za nieważną. Podstawą tego żądania – jak wynika z treści pism procesowych powoda – również były przepisy art. 410 k.c. w zw. z art. 405 k.c. Jeszcze raz należy podkreślić, że powodowi – poza roszczeniem o zwrot kapitału kredytu (bezspornie zwróconego) – nie przysługuje żadne inne roszczenie.

Brak było także podstaw do uwzględnienia kolejnego roszczenia ewentualnego o zmianę wysokości świadczenia (ukształtowanie) w ten sposób, że kwota należności banku z tytułu rozliczenia nieważności umowy w wysokości 90.000 zł zostanie zwaloryzowana w ten sposób, że poza roszczeniem o zwrot środków udzielonego kredytu w minimalnej wysokości przysługuje mu dodatkowa kwota 18.536,55 zł wynikająca z istotnej zmiany siły nabywczej pieniądza oraz o zasądzenie tej kwoty. Podstawę prawną tego roszczenia miał stanowić art. 358 1 § 1 i 3 k.c. Wedle art. 358 1 § 1 k.c. jeżeli przedmiotem zobowiązania od chwili jego powstania jest suma pieniężna, spełnienie świadczenia następuje przez zapłatę sumy nominalnej, chyba że przepisy szczególne stanowią inaczej. Natomiast w myśl art. 358 1 § 3 k.c. w razie istotnej zmiany siły nabywczej pieniądza po powstaniu zobowiązania, sąd może po rozważeniu interesów stron, zgodnie z zasadami współżycia społecznego, zmienić wysokość lub sposób spełnienia świadczenia pieniężnego, chociażby były ustalone w orzeczeniu lub umowie.

Po pierwsze, należy wskazać, że w orzecznictwie (...) jednoznacznie przesądzono o braku możliwości waloryzacji świadczenia. W postanowieniu z dnia 12 stycznia 2024 r., C-488/23, Legalis nr 3042238, (...) stwierdził, że artykuł 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich należy interpretować w ten sposób, że w kontekście uznania za nieważną w całości umowy kredytu hipotecznego zawartej z konsumentem przez instytucję kredytową, a to ze względu na to, że umowa ta zawierała nieuczciwe warunki, bez których nie mogła dalej obowiązywać, przepisy te stoją na przeszkodzie wykładni sądowej prawa państwa członkowskiego, zgodnie z którą instytucja ta ma prawo żądać od tego konsumenta, poza zwrotem kwot kapitału wypłaconego z tytułu wykonania tej umowy oraz ustawowych odsetek za opóźnienie od dnia wezwania do zapłaty, rekompensaty polegającej na sądowej waloryzacji świadczenia wypłaconego kapitału w przypadku istotnej zmiany siły nabywczej danego pieniądza po wypłaceniu tego kapitału rzeczonemu konsumentowi. Powyższe orzeczenie jest potwierdzeniem linii orzeczniczej (...) w którą wpisywał się cytowany powyżej wyrok z dnia 15 czerwca 2023r. C-520/21 – zgodnie z którą przedsiębiorcy nie przysługuje jakiekolwiek dodatkowe roszczenie – poza ww. wskazanymi – w razie nieważności umowy kredytu.

Po drugie, należy zauważyć, iż zgodnie z art. 358 1 § 4 k.c. z żądaniem zmiany wysokości lub sposobu spełnienia świadczenia pieniężnego nie może wystąpić strona prowadząca przedsiębiorstwo, jeżeli świadczenie pozostaje w związku z prowadzeniem tego przedsiębiorstwa. Zdaniem Sądu powyższy przepis wprost wyłącza roszczenie podmiotu profesjonalnego, jakim jest bank o sądową waloryzację świadczenia. W doktrynie wskazuje się bowiem, że związek świadczenia z prowadzeniem przez stronę przedsiębiorstwa nie musi być bezpośredni, aby wyłączał możliwość waloryzacji tego świadczenia (zob. M. Załucki (red.), Kodeks cywilny. Komentarz. Wyd. 3, Warszawa 2023).

W tym stanie rzeczy, na podstawie przepisów art. 410 k.c. w zw. z art. 405 k.c. oraz art. art. 358 1 § 1-4 k.c. a contrario powództwo podlegało oddaleniu w całości.

O kosztach procesu Sąd orzekł na podstawie art. 98 § 1 i 3 k.p.c. i zgodnie z zasadą odpowiedzialności za wynik sprawy zasądził od przegrywającego niniejszy spór powoda na rzecz pozwanych kwotę 5.434 zł, na co składały się: opłata za czynności fachowego pełnomocnika w stawce minimalnej zgodnie z § 2 pkt 6 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (5.400 zł), a także opłata skarbowa od pełnomocnictwa (2 x 17 zł). Na podstawie art. 98 § 1 1 k.p.c. od zasądzonej kwoty tytułem kosztów procesu należały się odsetki ustawowe za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty.