I AGa 96/25

Sygn. akt I AGa 96/25

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 25 marca 2026 r.

Sąd Apelacyjny w Białymstoku I Wydział Cywilny

w składzie:

Przewodniczący

: sędzia

Jacek Barczewski

Protokolant

:

Urszula Westfal

po rozpoznaniu w dniu 13 marca 2026 r. w Białymstoku

na rozprawie

sprawy z powództwa (...) Niestandaryzowanego Funduszu Inwestycyjnego Zamkniętego Wierzytelności w D.

przeciwko Z. spółce z ograniczoną odpowiedzialnością w X. (1)

o zapłatę

na skutek apelacji pozwanego

od wyroku Sądu Okręgowego w Białymstoku

z dnia 4 kwietnia 2025 r., sygn. akt VII GC 193/24

I. zmienia zaskarżony wyrok w całości w ten sposób, że oddala powództwo i zasądza od powoda na rzecz pozwanej kwotę 5.417 (pięć tysięcy czterysta siedemnaście) zł z odsetkami ustawowymi za opóźnienie za czas po upływie tygodnia od dnia ogłoszenia niniejszego orzeczenia do dnia zapłaty;

II. zasądza od powoda na rzecz pozwanej kwotę 10.744 (dziesięć tysięcy siedemset czterdzieści cztery) zł tytułem zwrotu kosztów procesu za instancję odwoławczą z odsetkami ustawowymi za opóźnienie za czas do dnia uprawomocnienia się przedmiotowego rozstrzygnięcia o kosztach do dnia zapłaty.

Jacek Barczewski

Sygn. akt I AGa 96/25

Powód (...) Niestandaryzowany Fundusz Inwestycyjny Zamknięty Wierzytelności w D. wniósł przeciwko Z. spółce z ograniczoną odpowiedzialnością w X. (1) pozew o zapłatę kwoty 133 873,00 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia wniesienia pozwu do dnia zapłaty, z ograniczeniem odpowiedzialności pozwanego do przedmiotu hipoteki tj. nieruchomości położonej w X. (1), objętej (...) prowadzoną przez Sąd Rejonowy w O. której pozwany jest właścicielem. Nadto, pozwany wnioskował także o zasądzenie kosztów postępowania wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty według norm przepisanych, w tym kosztów zastępstwa procesowego i opłaty skarbowej od pełnomocnictwa.

Sąd Okręgowy w Białymstoku nakazem zapłaty w postępowaniu upominawczym z dnia 05.04.2024 r. uwzględnił roszczenie pozwu w całości.

Pozwany w sprzeciwie od nakazu zapłaty wniósł o oddalenie powództwa w całości oraz zasądzenie od powoda na jego rzecz zwrotu kosztów postępowania.

Wyrokiem z 4 kwietnia 2025 r. Sąd Okręgowy w Białymstoku zasądził od pozwanego na rzecz powoda kwotę 133.873 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 25.03.2024 roku do dnia zapłaty z ograniczeniem odpowiedzialności pozwanego do przedmiotu hipoteki tj. stanowiącej jego własność nieruchomości położonej w X. (1), objętej (...) prowadzonej przez Sąd Rejonowy w O. (punkt I) oraz zasądził od pozwanego na rzecz powoda kwotę 12.111 złotych tytułem zwrotu kosztów procesu wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty (punkt II).

Sąd I instancji ustalił, że z pieczęci umieszczonej na przedłożonej Sądowi kserokopii odpisu weksla „in blanco” pozwanego należy wnioskować, iż weksel ten został sporządzony w dniu 02.11.2001 r. tj. przed zawarciem Aktu Notarialnego Repertorium (...)nr (...) z dnia 26.11.2001 r. oraz przed Nadzwyczajnym Zgromadzeniem Wspólników spółki pod firmą (...) spółka z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w X. (1) z dnia 19.11.2001 r. a także przez zawarciem umowy o kredyt obrotowy nr (...). Świadczy o tym zapis na pieczęci pt. „Należna opłata skarbowa od blankietu wekslowego została uiszczona w kwocie 1.000,00 zł”. Na dokumencie tym widnieje również adnotacja Notariusza J. A. z dnia 26.11.2001 r., o poświadczeniu zgodności przedłożonego do aktu notarialnego Repertorium (...) nr (...) odpisu weksla „in blanco”, z dokumentem okazanym w oryginale.

Kolejno, z „Protokołu z Nadzwyczajnego Zgromadzenia Wspólników” spółki pod firmą (...) spółka z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w X. (1) z dnia 19.11.2001 r. wynika, że ww. zgromadzenie jednogłośnie podjęło uchwałę w sprawie wyrażenia zgody na obciążenie nieruchomości położonej w X. (1) przy (...), obejmującej działki gruntu oznaczone (...) o obszarze 0,5002 ha, objętej (...) – hipoteka kaucyjną do maksymalnej kwoty 1.000.000,00 na rzecz Banku (...) w X. (1) – na zabezpieczenie wierzytelności z tytułu istniejących i mogących powstać zobowiązań Spółki wobec powyższego Banku, do dyspozycji którego złożono weksel „in blanco” wraz z deklaracją wekslową. Dnia 26.11.2001 r. w Kancelarii Notarialnej w X. (1) stawiający U. V., działający jako Prezes Zarządu w imieniu i na rzecz spółki pod (...) z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w X. (1), aktem notarialnym Repertorium nr (...) nr (...) oświadczył o ustanowieniu hipoteki kaucyjnej do maksymalnej wysokości 1.000.000,00 zł, na nieruchomości zabudowanej objętej (...), na rzecz Banku (...) w X. (1), która ma służyć jako zabezpieczenie istniejących lub w przyszłości mogących powstać zobowiązań spółki pod (...) spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, wobec Banku (...) w X. (1), z tytułu udzielanych kredytów, do którego dyspozycji spółka złożyła weksel własny „in blanco” wraz z deklaracją wekslową. Do ww. aktu notarialnego Stawiający U. V. okazał weksel „in blanco”, który został następnie został złożony do dyspozycji Banku (...) w X. (1), celem wypełnienia w każdym czasie, w przypadku niedotrzymania przez kredytobiorcę terminu spłaty części lub całości kredytów na sumę odpowiadającą kwocie zadłużenia. Kolejno w toku procesu, powód przedłożył fotokopie weksla „in blanco” wystawionego przez (...) spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością oraz deklarację wekslową, z której wynika, że wystawcy weksla poręczają solidarnie za wszelkie zobowiązania (...) spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, istniejące i mogące powstać w przyszłości.

Wedle dalszych ustaleń Sądu Okręgowego, umowa nr (...) o kredyt płatniczy z dnia 19.12.2001 r. udzielonej przez Bank (...) w X. (1) na rzecz pozwanego (...) spółka z ograniczoną odpowiedzialnością w X. (1) stanowi, że pozwanemu został przyznany kredyt w wysokości 80.000,00 zł na okres od 18.12.2001 r. do dnia 17.01.2002 r. na opłatę pilnych zobowiązań. Prawnym zabezpieczeniem spłaty kredytu dokonanym przez jego uruchomieniem stanowił weksel in blanco wraz z deklaracją wekslową zabezpieczony hipoteką kaucyjną do kwoty 1.000.000,00 zł na nieruchomości nr (...) oraz pełnomocnictwo do rachunku.

Kolejny wniosek o udzielenie kredytu w kwocie 400.000,00 zł, na okres kredytowania do 1 roku, złożony został w dniu 24.10.2003 r. W sprawie ww. wniosku sporządzono ocenę zdolności kredytowej o odnowienie kredytu obrotowego firmie (...) spółce z ograniczoną odpowiedzialnością, w oparciu o którą udzielono pozytywnej decyzji kredytowej. Z oceny zdolności kredytowej sporządzonej przez Bank pozwanemu wynika, iż pozwany na dzień wniosku o udzielenie kredytu tj. 24.10.2003 r. posiadał w Banku (...) w X. (1):

- kredyt obrotowy w kwocie 400.000,00 zł z terminem spłaty do dnia 30.10.2003 r. – zabezpieczony m.in. hipoteka kaucyjną do kwoty 1.000.000,00 zł na nieruchomości pozwanego KW (...);

- kredyt obrotowy w kwocie 550.000,00 zł ze spłata jednorazową do 15.12.2003 r. zabezpieczony hipoteką kaucyjną (...);

- kredyt inwestycyjny w kwocie 89.136,00 zł z terminem spłaty do dnia 30.09.2005 r.;

- kredyt w rachunku bieżącym z limitem 100.000,00 zł z terminem spłaty do dnia 30.04.2004 r. Ponadto, w ww. ocenie zdolności kredytowej pozwanego zawarto stwierdzenie, iż za rzecz banku kredytującego została ustanowiona hipoteka kaucyjna na nieruchomości pozwanego (...), do kwoty 1.000.000,00 zł.

Następnie dnia 31.10.2003 r. Bank (...) w X. (1) zawarł z (...) spółka z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w X. (1), umowę o kredyt obrotowy nr (...). W imieniu pozwanej umowę kredytową zawierał prezes zarządu U. V.. W ramach tej umowy, Bank (...) w X. (1) udzielił pozwanemu kredytu obrotowego na bieżącą działalność gospodarczą w kwocie 400.000,00 zł, na okres od 31.10.2003 r. do 31.10.2004 r. (pkt. 1 umowy nr (...)). Stosownie do zapisów ww. umowy kredytobiorca zobowiązał się do spłaty kapitału kredytu i odsetek w terminach i ratach określonych w umowie, przy czym ostateczny termin spłaty kredytu i odsetek upłynął w dniu 31.10.2004 r. Prawnym zabezpieczeniem spłaty ww. kredytu stanowiło: pełnomocnictwo do rachunku, hipoteka kaucyjna do kwoty 1 000 000,00 zł, ustanowiona na nieruchomości pozwanego, położonej w miejscowości X. (2), województwo (...), objętej księgą wieczystą numer (...) prowadzoną przez Sąd Rejonowy w O.. A także cesja praw z ubezpieczenia nieruchomości i zapasów, umowa przewłaszczenia na zapasach o wartości 400.000 zł (pkt. 4 umowy nr (...)).

Sąd Okręgowy ustalił dalej, że Bank (...) w X. (1) sporządził dnia 07.10.2004 r. wypowiedzenie umowy o kredyt (...) z dnia 31.10.2003 zawartej przez pozwanego. Bank wskazał, iż na zadłużenie wobec Banku składa się kapitał w kwocie 350.000.,00 zł, odsetki do dnia 07.10.2004 r. w kwocie 3.698,62 zł oraz koszty upomnień w wysokości 15,00 zł. Kredyt stał się wymagalny na skutek upływu terminu obowiązywania ww. umowy tj. z dniem 01.11.2004 r. Wobec nieuregulowania zadłużenia. dnia 13.12.2004 r. Sąd Rejonowy w O. nadal klauzulę wykonalności Bankowemu Tytułowi Egzekucyjnemu nr (...) r. wystawionemu dnia 30.11.2004 r. przez Bank (...) w X. (1) przeciwko (...) spółce z ograniczoną odpowiedzialnością w X. (1). Sąd uznał wniosek Banku jako zasadny z uwagi na zadłużenie wynikające z tytułu umowy kredytowej nr (...) zawartej w dniu 31.10.2003 r. Ponadto, dłużnik do ww. sprawy Sądu Rejonowego w O. o sygn. akt I Co 551/04 złożył oświadczenie o poddaniu się egzekucji. Z wniosku Banku wszczęte zostało postępowanie egzekucyjne pod sygn. akt KM 361/16, prowadzone z majątku pozwanego w postaci nieruchomości (...). Mając na uwadze fakt, że nikt nie przystąpił do drugiej licytacji nieruchomości stanowiącej przedmiot egzekucji i żaden z wierzycieli nie przejął nieruchomości na własność, Komornik J. D., w dniu 01.06.2018 r. postępowanie egzekucyjne z nieruchomości (...) umorzył.

Zgodnie z następnymi ustaleniami, pozwany wraz z Bankiem (...) w X. (1) zawarł dnia 30.06.2006 r. umowę ugody nr (...), której przedmiotem było umożliwienie spłaty wymagalnego kredytu obrotowego firmy (...) spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w X. (1), zawartego na podstawie umowy nr (...) dnia 31.10.2003 r. którego zadłużenie na dzień zawarcia ww. ugody wynosiło łącznie 333.447,59 zł. Natomiast w § 4 ww. umowy ugody pozwany potwierdził, że utrzymuje się dotychczasowe zabezpieczenie spłaty kredytu przyjęte w umowie kredytowej nr (...) z 31.10.2003 r.

Na podstawie umowy przelewu wierzytelności w ramach transakcji sekurytyzacji z dnia 28.09.2022 r., zawartej pomiędzy (...) Niestandaryzowany Fundusz Inwestycyjny Zamknięty Wierzytelności z siedzibą w D., a wierzycielem pierwotnym, którym był Bank (...) w X. (1) (zbywca), (...) Niestandaryzowany Fundusz Inwestycyjny Zamknięty Wierzytelności stał się pełnoprawnym właścicielem wierzytelności wynikającej z umowy o kredyt obrotowy nr (...) z dnia 31.10.2003 r. Fakt przejścia uprawnień w stosunku do przedmiotowej wierzytelności potwierdza załącznik nr 1 do ww. umowy sprzedaży wierzytelności, w którym przedmiotowa wierzytelność została zindywidualizowana. Załącznik nr 1 stanowi integralną część umowy cesji wierzytelności z dnia 28.09.2022 r. Również wyciąg z rejestru funduszy inwestycyjnych prowadzonego przez Sąd Okręgowy w Warszawie VII Wydział Cywilny Rodzinny i Rejestrowy Sekcja ds. rejestrowych ((...)) potwierdził dane towarzystwa aktualnie zarządzające funduszem oraz towarzystwa zarządzającego funduszem w dacie umowy cesji. Potwierdziło to również „oświadczenie o zapłacie wynagrodzenia” Banku (...) w X. (1) zatwierdzające fakt przeniesienia bezwzględnego w dniu 29.09.2022 r. na rzecz (...) Niestandaryzowany Fundusz Inwestycyjny Zamknięty, wierzytelności wraz z ich zabezpieczeniem.

Sąd I instancji ustalił kolejno, iż z treści księgi wieczystej nr (...), a mianowicie z Działu IV – Hipoteka, z wpisu nr 4 wynika hipoteka umowna kaucyjna w wysokości 1.000.000 zł, z tytułu kredytu za zabezpieczenie ewentualnych zobowiązań wynikających z tytułu udzielonych kredytów oraz złożonego weksla własnego „in blanco” wraz z deklaracją wekslową, ustanowioną na rzecz (...) Niestandaryzowany Fundusz Inwestycyjny Zamknięty Wierzytelności z siedzibą w D.. Z kolei dokumentem będącym podstawą ww. wpisu stanowiło: zgodnie z nr 15 podstawy „Oświadczenie o ustanowieniu hipoteki kaucyjnej” oraz zgodnie z nr 188 podstawy „Wyciąg z Ksiąg Rachunkowych”.

Wprawdzie do akt przedmiotowej sprawy powód wraz z pozwem przedłożył „zawiadomienie o cesji wierzytelności” z dnia 07.11.2022 r., niemniej jednak w aktach Sąd nie zauważył jakiegokolwiek potwierdzenia nadania bądź potwierdzenia odbioru tej korespondencji. Natomiast z dokumentu przedstawiającego zestawienie zadłużenia pozostałego do spłaty na dzień 28.02.2024r. wynika, iż dłużnik Z. spółka z ograniczoną odpowiedzialnością z tytułu umowy o nr (...), zalega ze spłatą kapitału w kwocie 133.873,31 zł, odsetek umownych w kwocie 189.594,88 zł, odsetek naliczonych (bieżących) do dnia 27.02.2024 r. w kwocie 26.583,94 zł oraz zaległość z tytułu kosztów w kwocie 5.823,27 zł. Co łącznie wyniosło 355.875,40 zł. Powód pismem z dnia 28.02.2024 r., odebranym przez pozwanego dnia 01.03.2024 r., poinformował pozwanego o zamiarze skierowania przedmiotowej sprawy postępowania sądowego w celu wystąpienia z pozwem o uzyskanie tytułu wykonawczego uprawniającego do wszczęcia postępowania egzekucyjnego z nieruchomości należącej do pozwanego, dla której Sąd Rejonowy w O. prowadzi Księgę Wieczystą o nr (...) (...). W piśmie tym, powód wezwał również pozwanego do zapłaty kwoty 355.875,40 zł w terminie do 06.03.2024 r. Zatem Sąd ustalił, iż powyższa korespondencja zawierająca wezwanie pozwanego do zapłaty, została doręczona pozwanemu w dniu 01.03.2024 r.

Zauważył następnie, że do akt sprawy złożone zostało Oświadczenie Cedenta z dnia 17.05.2024 r., o zbyciu na rzecz I. W. Funduszu Inwestycyjnego Zamkniętego Wierzytelności (powoda), wierzytelności względem K. spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, wynikającą z (...) o kredyt obrotowy z dnia 31.10.2003 r. wraz z zabezpieczeniem przysługującym Cedentowi tj. hipoteką umowną kaucyjną do kwoty 1.000.000,00 zł ustanowioną na podstawie oświadczenia o ustanowieniu hipoteki kaucyjnej Repertorium(...)nr (...) z dnia 26.11.2001 r. na nieruchomości będącej własnością spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, dla której Sąd Rejonowy w O. prowadzi księgę (...) nr (...).

Zgodnie z „Wyciągiem z ksiąg Banku (...) w X. (1)” z dnia 07.02.2025 r., zadłużenie pozwanego z tytułu kredytu obrotowego, udzielonego na podstawie umowy nr (...) z dnia 31.10.2003 r. z późniejszymi zmianami wynosiło łącznie 329.574,49 zł. Nadto, w wyciągu tym stwierdzono, iż ww. wierzytelność została zabezpieczona na rzecz Banku (...) poprzez ustanowienie hipoteki kaucyjnej – aktu notarialnego nr (...) - sporządzonego dnia 26.11.2001r., hipoteki do kwoty 1.000.000.,00 zł, ustanowionej na nieruchomości, dla której utworzona została KW nr (...).

W oparciu o tak ustalony stan faktyczny Sąd Okręgowy uznał powództwo za zasadne.

Przypomniał, że przedmiotem wierzytelności dochodzonej przez powoda od pozwanego jako dłużnika rzeczowego, była wierzytelność z tytułu zawartej umowy bankowej o kredyt obrotowy nr (...) z dnia 31.10.2003 r., prawnie zabezpieczonej do maksymalnej wysokości 1.000.000,00 zł, na nieruchomości zabudowanej objętej księga (...), pierwotnie zabezpieczona na rzecz Banku (...) w X. (1), następnie przeniesiona umową cesji wierzytelności z dnia 28.09.2022 r. na rzecz powoda. Za sporną uznał zarówno wysokość jak i istnienie roszczenia po stronie powoda, a także fakt, by ww. hipoteka kaucyjna stanowiła zabezpieczenie wierzytelności dochodzonej niniejszym pozwem. Pozwany podniósł również zarzut przedawnienia roszczenia powołując się na fakt, iż czynności wierzyciela pierwotnego oparte na Bankowym Tytule Egzekucyjnym były nieskuteczne wobec powoda.

Odnosząc się do stanowiska pozwanego podniósł, iż hipoteka jest ograniczonym prawem rzeczowym, ustanawianym na nieruchomości w celu zabezpieczenia wierzytelności. Na jej mocy wierzyciel może dochodzić zaspokojenia swoich roszczeń z nieruchomości bez względu na to, czyją stała się własnością oraz mając pierwszeństwo przed wierzycielami osobistymi jej właściciela.

Zauważył, że księgi wieczyste prowadzi się dla ustalenia stanu prawnego nieruchomości. Służy temu celowi dokonywanie wpisów odzwierciedlających stan prawny nieruchomości. Na uwadze należy zaś mieć ujawnienie praw rzeczowych oraz – granicach zezwolenia ustawodawcy – „praw osobistych” i roszczeń. Wskazał kolejno, iż obok funkcji rejestracyjno-ewidencyjnej – a właściwie w jej wyniku – księgi wieczyste służą zapewnieniu bezpieczeństwa i ułatwienia obrotu. Jest to zaś możliwe wobec przyjęcia zasady domniemania zgodności treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym (art. 3 ust. 1 ustawy o księgach wieczystych i hipotece). Domniemywa się, że prawo jawne z księgi wieczystej jest wpisane zgodnie z rzeczywistym stanem prawnym. Dlatego też, według założenia legislacyjnego, księga wieczysta powinna odzwierciedlać rzeczywisty stan prawny nieruchomości. Jednakże z wielu przyczyn występuje w praktyce rozbieżność między stanem prawnym nieruchomości ujawnionym w księdze wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym. Niemniej jednak, ustawodawca przyjął domniemanie zgodności treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym.

Sąd I instancji podkreślił również, iż istota hipoteki polega na tym, że w razie nieuzyskania zaspokojenia od dłużnika osobistego, wierzyciel może uzyskać zaspokojenie od dłużnika rzeczowego. Jeżeli pomimo nadejścia terminu płatności wierzyciel hipoteczny nie otrzyma zapłaty, może żądać uiszczenia długu, według swego wyboru, od dłużnika osobistego lub rzeczowego albo od obydwu z nich (odpowiedzialność in solidum). Zatem podstawowym uprawnieniem wierzyciela z tytułu ustanowienia hipoteki jest prawo dochodzenia zaspokojenia z obciążonej nieruchomości, bez względu na to czyją stała się własnością i bez względu na to, czy pomiędzy wierzycielem hipotecznym a dłużnikiem rzeczowym (właścicielem obciążonej nieruchomości) istnieje stosunek obligacyjny. Dłużnik rzeczowy może, ale nie musi być dłużnikiem osobistym z tytułu zabezpieczonej wierzytelności. Dłużnik osobisty jest osobą, która zaciągnęła dług. Dłużnik rzeczowy jest natomiast właścicielem nieruchomości obciążonej hipoteką. Różnica między nimi tkwi w zakresie odpowiedzialności względem wierzyciela hipotecznego. Dłużnik osobisty odpowiada całym swoim majątkiem, natomiast dłużnik rzeczowy do wysokości wartości nieruchomości. Sens hipoteki wyraża się właśnie w tym, że jeżeli dłużnik osobisty nie spełnia należnego świadczenia pieniężnego wierzyciel może wszcząć egzekucję przeciwko dłużnikowi rzeczowemu. Przedtem powinien jednak, uzyskać przeciwko niemu tytuł wykonawczy. Niemniej jednak, dla realizacji odpowiedzialności dłużnika rzeczowego wystarczającą legitymacją wierzyciela jest wpis hipoteki, bez potrzeby wykazania rzeczywistego istnienia zabezpieczonej wierzytelności. Z tego względu słuszny jest pogląd, iż dochodząc należności zabezpieczonej hipoteką wierzyciel może przywołać wyłącznie wpis hipoteki, dokumentowany stosownym odpisem z księgi wieczystej.

Z przedmiotową sytuacją mamy do czynienia w niniejszej sprawie, gdyż powód przedłożył wpis do hipoteki, dokumentowany odpisem z księgi wieczystej.

Rozważając możliwość obalenia domniemania zgodności treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym, przytoczył szereg poglądów doktryny i orzecznictwa uznając ostatecznie, że jest to dopuszczalne, przy czym ciężar wykazania okoliczności to uzasadniających spoczywa na osobie wywodzącej z tego skutki prawne, tj. w okolicznościach sprawy na pozwanym.

Wedle kolejnych ustaleń Sąd I instancji, na ogół wskazuje się w literaturze jako drogę do obalenia domniemania prowadzone w trybie art. 10 ustawy o księgach wieczystych i hipotece postępowanie sądowe o usunięcie niezgodności między stanem prawnym nieruchomości ujawnionym w księdze wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym. Jednakże przyjął ostatecznie, że również w przypadku konstytutywnego wpisu prawa, obalenie domniemania może nastąpić w każdym postępowaniu (sądowym i administracyjnym), jeżeli od tego zależy (przy zakwestionowaniu domniemania) rozstrzygnięcie sprawy. W żadnym razie nie jest tu konieczne uprzednie "konstytutywne wykreślenie prawa".

Sąd Okręgowy przeprowadził dalej analizę dokumentów zgromadzonych w aktach sprawy celem ustalenia rodzaju dokonanego zabezpieczenia wierzytelności, by stwierdzić, czy była ona zabezpieczona hipotecznie czy też w inny sposób. W oparciu m.in. o akt notarialny Repertorium (...)nr (...) z dnia 26.11.2001 r., umowę o kredyt z dnia 31.10.2003 r., ugodę nr (...) zawartą między bankiem kredytującym a pozwanym a także w oparciu o treść (...) nr (...) ustalił, że wierzytelność dochodzona pozwem, skutecznie została prawnie zabezpieczona, poprzez ustanowienie hipoteki kaucyjnej do kwoty 1.000.000,00 zł, na nieruchomości objętej (...).

Wyjaśnił, że hipoteka kaucyjna prawnie zabezpieczająca przedmiotowe powództwo, była formą zabezpieczania wierzytelności, obowiązującą w polskim systemie prawnym do 19.02.2011 r. Natomiast od 20.02.2011 r. zaczęła obowiązywać nowa ustawa o księgach wieczystych i hipotece. Wprawdzie ten rodzaj hipoteki nie jest obecnie stosowany, aczkolwiek te hipoteki kaucyjne, które zostały już ustanowione, zachowują swoją ważność, aż do momentu wygaśnięcia zabezpieczanych przez nie wierzytelności. Zauważył następnie, iż hipoteka kaucyjna zabezpieczała dwa rodzaje wierzytelności. Pierwsze to wierzytelności, które nie posiadały ustalonej wysokości, istniejące albo takie, które mogły powstać w przyszłości. Drugie to wierzytelności z dokumentów zbywalnych poprzez indos - pisemne oświadczenie, wierzytelności istniejących, albo takich, które mogą powstać w przyszłości, lub też roszczeń, które są związane z wierzytelnością hipoteczną, nie objętych z mocy ustawy hipoteką zwykłą. Są to na przykład udzielone gwarancje bankowe, pożyczki czy poręczenia kredytów.

Według kolejnych ustaleń Sądu Okręgowego, zakres wierzytelności podlegających zabezpieczeniu hipoteką kaucyjną określały art. 102 i 103 u.k.w.h. Z zestawienia art. 102 ust. 1 i z art. 103 u.k.w.h. można wyprowadzić wniosek, że hipoteka kaucyjna zabezpieczać miała przede wszystkim, wierzytelności o nieustalonej wysokości, a w drodze wyjątku, także wierzytelności o ustalonej wysokości, jeżeli wynikały z dokumentu zbywalnego przez indos. Hipoteka kaucyjna różniła się od standardowej hipoteki tym, że zabezpieczała wierzytelności przyszłe, których kwota nie była znana w momencie zawierania umowy. Obejmowała ona nie tylko kwotę główną kredytu, ale także odsetki oraz ewentualne koszty postępowania egzekucyjnego i sądowego. Wierzyciel, miał prawo dochodzić swoich roszczeń do maksymalnej kwoty określonej we wpisie hipotecznym. W przepisach prawa funkcjonowały trzy rodzaje hipoteki kaucyjnej: hipoteka przymusowa kaucyjna, hipoteka łączna kaucyjna i hipoteka umowna kaucyjna. Ten ostatni rodzaj hipoteki kaucyjnej występował na łamach przedmiotowej sprawy. Hipotekę umowną kaucyjną ustanawiano za zgodą właściciela nieruchomości, zabezpieczając przyszłe zobowiązania finansowe. Była dobrowolnym zabezpieczeniem, które właściciel nieruchomości mógł ustanowić na rzecz banku lub innego wierzyciela. Hipoteka umowna kaucyjna charakteryzowała się:

- dobrowolnym charakterem, bowiem ustanowienie hipoteki umownej kaucyjnej następowało na podstawie dobrowolnego oświadczenia woli właściciela nieruchomości;

- zabezpieczeniem przyszłych zobowiązań - hipoteka ta, zabezpieczała przyszłe zobowiązania kredytobiorcy, które mogły wyniknąć np. z umowy kredytowej, ale nie były jeszcze znane w momencie ustanowienia hipoteki;

- wpisaniem do księgi wieczystej - ustanowienie hipoteki umownej kaucyjnej dla swej ważności prawnej wymagało dokonania wpisu do odpowiedniej księgi wieczystej nieruchomości, było to konieczne dla jej skutecznego zabezpieczenia i ochrony praw wierzyciela;

- wykreślenie hipoteki - hipotekę umowną kaucyjną można wykreślić z księgi wieczystej po spłacie całego zobowiązania lub uzyskaniu zgody wierzyciela;

- przeznaczeniem zabezpieczenia - kwota zabezpieczenia w hipotece umownej kaucyjnej była maksymalną kwotą, do której wierzyciel mógł dochodzić swoich roszczeń, obejmowało to nie tylko odsetki, ale również ewentualne koszty sądowe czy egzekucyjne.

Sąd I instancji podkreślił dalej, że hipoteka kaucyjna powstawała z chwilą wpisu do ksiąg wieczystych - wpis miał charakter konstytutywny – chyba, że była to hipoteka ustawowa, która powstaje ex lege, a wpis miał charakter deklaratoryjny. Od powstania hipoteki kaucyjnej należy odróżnić ustanowienie hipoteki kaucyjnej. Z ustanowieniem mamy do czynienia z chwilą złożenia oświadczenia woli uprawnionego o ustanowieniu hipoteki. Samo złożenie oświadczenia woli o ustanowieniu hipoteki nie powodowało natomiast jej powstania. Koniecznym było dokonanie wpisu do ksiąg wieczystych.

Kontynuując rozważania wskazał, iż również zgodnie z art. 65 ust. 1 u.k.w.h., a także z art. 75 tej ustawy, podstawowym uprawnieniem wierzyciela z tytułu hipoteki – ograniczonego prawa rzeczowego jest prawo dochodzenia zaspokojenia z obciążonej nieruchomości, a podstawą egzekucji jest tytuł wykonawczy przeciwko właścicielowi obciążonej nieruchomości. Taki tytuł należało uzyskać przeciwko właścicielowi nieruchomości obciążonej hipoteką także wtedy, gdy nie jest on dłużnikiem osobistym z tytułu zabezpieczonej wierzytelności.

Sąd Okręgowy podniósł, iż postanowieniem z dnia 13.12.2004 r. Bank (...) w X. (1) uzyskał klauzulę wykonalności Bankowego Tytułu Egzekucyjnego nr (...) z dnia 30.11.2004 r. wystawionemu przez ww. bank kredytujący przeciwko (...)spółce z ograniczoną odpowiedzialnością w X. (1). Sąd Rejonowy uznał wniosek Banku za zasadny z uwagi na zadłużenie wynikające z tytułu umowy (...) nr (...) zawartej w dniu 31.10.2003 r. Ponadto, co istotne w niniejszej sprawie, dłużnik do ww. sprawy Sądu Rejonowego w O. o sygn. akt I Co 551/04 złożył oświadczenie o poddaniu się egzekucji.

Podkreślił następnie, że zgodnie z art. 68 ust. 1 u.k.w.h., hipoteka zabezpiecza wierzytelność pieniężną, w tym również wierzytelność przyszłą. Wierzytelność będzie wierzytelnością przyszłą, jeżeli m.in.: w chwili ustanowienia hipoteki jeszcze nie istnieje, jednak stosunek prawny, z którego ona ma powstać, jest możliwy do określenia np. z tytułu kredytu, jaki nie został jeszcze udzielony, ale został złożony wniosek o jego udzielenie. A co istotne – jej powstanie jest w całości sprawą przyszłości. Wskazał, że ustawa o księgach wieczystych i hipotece nie wyłącza z zabezpieczenia hipotecznego jakiegokolwiek rodzaju wierzytelności pieniężnej istniejącej jak i przyszłej, pod warunkiem, że są to wierzytelności możliwe do oznaczenia.

Sąd Okręgowy nadmienił następnie, że jednym z rodzajów wierzytelności zabezpieczanych przez hipotekę kaucyjną, są wierzytelności z dokumentów zbywalnych poprzez indos - pisemne oświadczenie, wierzytelności istniejących, albo takich, które mogą powstać w przyszłości, lub też roszczeń, które są związane z wierzytelnością hipoteczną, nie objętych z mocy ustawy hipoteką zwykłą. Wziął pod uwagę fakt, iż hipoteka kaucyjna, według również uchylonego nowelizacją art. 103 u.k.w.h., stanowiła wyłączny sposób zabezpieczenia hipotecznego wierzytelności z dokumentów zbywanych przez indos, i to także w sytuacji, w której dokumenty te opiewały na ściśle określoną sumę.

Podkreślił, że zobowiązania z tytułu ustanowionej hipoteki oraz z tytułu wystawionego weksla stanowią samodzielne, odrębne podstawy dochodzenia roszczenia. Rozróżnił, iż wierzytelność z umowy kredytowej jako zobowiązanie obligacyjne jest czymś innym niż zobowiązanie wierzytelności wekslowej. Wierzytelność hipoteczna jest prawem banku do dochodzenia należności, zabezpieczonych hipoteką w księdze wieczystej, bowiem pomiędzy wierzycielem hipotecznym (bankiem) a dłużnikiem rzeczowym (właścicielem obciążonej nieruchomości) istnieje stosunek obligacyjny Wierzytelność hipoteczna jest formą długu, która została zabezpieczona na nieruchomości lub innym mieniu nieruchomym. Zobowiązaniem obligacyjnym jest nazywamy stosunek prawny między dwiema stronami, z których jedna, zwana wierzycielem (creditor), ma prawo domagania się pewnego świadczenia od strony drugiej, ta zaś, zwana dłużnikiem (debitor), ma obowiązek świadczenie to spełnić.

Sąd I instancji przyjął następnie, że zobowiązanie powstające w chwili wystawienia weksla własnego również jest stosunkiem dwustronnym. Wystawca jest dłużnikiem, zobowiązanym do zapłaty sumy wekslowej, a odbiorca weksla jest wierzycielem, uprawnionym do jej otrzymania. W wekslu własnym to sam wystawca zobowiązuje się do zapłaty wierzytelności wekslowej. Zobowiązanie dłużnika do zapłaty kwoty wynikającej z weksla jest formalne, niezależne od przyczyny jego wystawienia, oparte na mocy podpisu pod nim złożonego. Natomiast istotnym jest, że co do zasady, możliwe jest przenoszenie zarówno uprawnień z weksla jak i z hipoteki kaucyjnej przez indos. Oznacza to, że każdorazowo uprawniony czy to z hipoteki czy z weksla może przenieść swe prawa na inną osobę przez odpowiednią wzmiankę na dokumencie, chyba że w treści weksla występuje klauzula „nie na zlecenie” lub „indos jest niedopuszczalny” bądź pokrewna.

Zdaniem Sądu Okręgowego bez wątpienia weksel pozwanego nie zawierał zastrzeżenia, iż został wystawiony na konkretne zlecenie, a więc remitent mógł przekazać ten weksel nowemu nabywcy. Nadto, zapisów tego typu nie zawarto również w akcie notarialnym N. A nr (...), ustanawiającym hipotekę kaucyjną.

Podsumowując powyższe stwierdził, iż są to dwa odmienne źródła zabezpieczenia, a w przedmiotowej sprawie oba te właśnie źródła zostały objęte jednym i spornym w interpretacji stron – oświadczeniem o ustanowieniu hipoteki kaucyjnej z dnia 26.11.2001 r.

Nadto, Sąd Okręgowy dokonując interpretacji ww. oświadczenie woli o ustanowieniu hipoteki kaucyjnej posiłkował się „Protokołem z Nadzwyczajnego Zgromadzenia Wspólników” pozwanej z 19.11.2001r. W ww. protokole zgromadzenie jednogłośnie podjęło uchwałę w sprawie wyrażenia zgody na obciążenie nieruchomości pozwanego objętej (...) – hipoteka kaucyjną do maksymalnej kwoty 1.000.000,00 na rzecz Banku (...) w X. (1) – na zabezpieczenie wierzytelności z tytułu istniejących i mogących powstać zobowiązań pozwanej spółki wobec powyższego Banku, do dyspozycji którego złożono weksel „in blanco” wraz z deklaracją wekslową.

Interpretując treść powyższej uchwały stwierdził, że zgromadzenie to, jednogłośnie wyraziło zgodę na obciążenie nieruchomości hipoteką kaucyjną w celu zabezpieczenia wierzytelności, które wynikają z już istniejących zobowiązań pozwanej spółki oraz tych wierzytelności, które mogą dopiero powstać w przyszłości. Ponadto z zapisu tego wynika, że to do dyspozycji Banku kredytującego tj. Banku (...) w X. (1), pozwana spółka złożyła weksel „in blanco” wraz z deklaracją wekslową.

Interpretując z kolei zapisy zawarte w oświadczeniu woli pozwanego z dnia 26.11.2001 r. złożonego w Kancelarii Notarialnej w X. (1) przez prezesa zarządu U. V. przypomniał, że oświadczenie to zawarte zostało w akcie notarialnym, w którym stawający oświadczył o ustanowieniu hipoteki kaucyjnej do maksymalnej wysokości 1.000.000,00 zł, na nieruchomości zabudowanej objętej księga wieczystą (...), na rzecz Banku (...) w X. (1), która ma służyć jako zabezpieczenie istniejących lub w przyszłości mogących powstać zobowiązań spółki pod (...) spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, wobec Banku (...) w X. (1) z tytułu udzielanych kredytów, do którego dyspozycji spółka złożyła weksel własny „in blanco” wraz z deklaracją wekslową. Zapis ten wskazuje, iż pozwana spółka złożyła weksel „in blanco” wraz z deklaracją wekslową do dyspozycji Banku (...) w X. (1).

Nadto, Sąd I instancji dokonując interpretacji zapisu § 2 ww. aktu notarialnego przyjął, że hipoteka kaucyjna zawarta w ww. akcie ustanowiona została w celu zabezpieczenia istniejących lub w przyszłości mogących powstać zobowiązań pozwanej z tytułu udzielanych kredytów. Zatem hipoteka ta zabezpiecza istniejące lub mogące powstać wierzytelności z określonego stosunku prawnego albo roszczenia związane z wierzytelnością hipoteczną, lecz nieobjęte z mocy ustawy hipoteką zwykłą. Stąd też, zdaniem tego Sądu, wierzytelność wynikająca z umowy kredytowej nr (...), mieści się w ramach w jakich ten akt notarialny stanowi prawne zabezpieczenie spłaty, bowiem wierzytelność wynikająca z umowy o kredyt z dnia 31.10.2003 r., zgodnie z zapisami zawartymi w § 2 ww. aktu, winna zostać zaklasyfikowana jako ta „mogąca powstać w przyszłości”, i jako taką wierzytelnością jest. Nadto, ww. zaległa należność powstała z określonego stosunku prawnego, tj. umowy o kredyt obrotowy (odnawialny corocznie), udzielonego w ramach długoletniej współpracy pozwanego z Bankiem (...) w X. (1).

Kolejno, podczas analizy tego aktu notarialnego, Sąd I instancji zwrócił uwagę na zapis zawarty w § 5, który jest potwierdzeniem woli pozwanej spółki co do tego, co ta hipoteka miałaby zabezpieczać. Zawarte w zapisie tym słowo „oraz” ponownie utwierdza w przekonaniu Sąd, o dowolności i wyborze - z jakiego tytułu wpis ten zabezpiecza wierzytelność Banku wobec pozwanej spółki - czy zabezpiecza on zobowiązania wynikające z tytułu udzielonych kredytów czy z tytułu złożonego weksla „in blanco” wraz z deklaracją wekslową. Powyższy zapis znalazł się również w księdze wieczystej i zdaniem Sądu, świadczy o rozłączności.

W tych okolicznościach zapisy zawarte w akcie notarialnym Repertorium (...) jak i protokole zgromadzenia wspólników, nie wymagają dla skuteczności dokonania prawnego zabezpieczenia spłaty wierzytelności już istniejących jak i tych mogących powstać w przyszłości, ustanowienia zabezpieczenia spłaty jednocześnie wekslem własnym „in blanco” i hipoteką kaucyjną. Zapisy te pozostawiały dowolność zabezpieczenia, w którym zgodnie z wolą stron - pierwszy kredyt z dnia 19.12.2001 r. został zabezpieczony i wekslem i hipoteką, drugi natomiast z dnia 31.10.2003 r. tylko hipoteką kaucyjną.

Kontynuując stwierdził Sąd I instancji, że w umowie nr (...) o kredyt obrotowy z dnia 19.12.2001 r. jako prawne zabezpieczenie kredytu wskazano weksel „in blanco” wraz z deklaracją wekslową, zabezpieczony hipoteką kaucyjną do kwoty 1.000.000,00 zł na nieruchomości (...). Natomiast, zapis ten nie niweczy zapisów zawartych w umowie o kredyt obrotowy nr (...) z dnia 31.10.2003 r., w których zawarto, że prawnym zabezpieczeniem spłaty ww. kredytu stanowić miała: hipoteka kaucyjna do kwoty 1 000 000,00 zł (ustanowiona na nieruchomości pozwanego objętej (...)).

Sąd ten podniósł dalej, iż zgodną wolą obu stron tej umowy kredytowej było ustalenie prawnego zabezpieczenia spłaty kredytu nr (...) - hipoteką kaucyjną, ustanowioną dnia 26.11.2001 r. W tym też czasie, pozwany doskonale zdawał sobie sprawę z treści zapisów zawartych w akcie notarialnym z dnia 26.11.2001 r. ustanawiającym hipotekę kaucyjną. Co zastanawiające, pozwany w 2003 r. nie widział ku temu zastrzeżeń czy innych formalnych przeszkód. Co więcej, w trakcie płynności finansowej pozwanego i regularnej wówczas spłaty zobowiązania wynikającego z tego kredytu, pozwany uważał za skuteczne i prawidłowe dokonanie tegoż zabezpieczenia kredytu obrotowego nr (...). Tudzież obecnie, na potrzeby przyjętej linii obrony w niniejszym postępowaniu, pozwany zmienił swe stanowisko w tym zakresie, zgłaszając zarzut co do skuteczności dokonania prawnego zabezpieczenia spłaty spornego kredytu właśnie tą hipoteką.

Ostatecznie zważył Sąd Okręgowy, iż o skuteczności zabezpieczenia „Oświadczeniem o ustanowieniu hipoteki kaucyjnej”, wierzytelności wynikającej z umowy o kredyt obrotowy z dnia 31.10.2003 r., świadczy także ocena zdolności kredytowej o odnowienie kredytu obrotowego firmie (...) spółce z ograniczoną odpowiedzialnością, w podsumowaniu której zawarto zapis, że na rzecz banku kredytującego została ustanowiona hipoteka kaucyjna na nieruchomości pozwanego (...), do kwoty 1.000.000,00 zł. Zapis, którego na żadnym z etapów procedowania kredytu pozwany nie zastrzegł, nie dążył też do jego zmiany bądź modyfikacji. Stąd też należało uznać, iż pozwany był w pełni świadomy faktu, że jednym z warunków w zakresie prawnego zabezpieczenia spłaty ww. kredytu, była zgoda na objęcie tegoż kredytu ww. oświadczeniem o ustanowieniu hipoteki. O powyższej skuteczności potwierdza również § 4 umowy ugody nr (...), zawartej między pozwaną spółką a Bankiem (...) w X. (1), w którym pozwany potwierdził, że utrzymuje się dotychczasowe zabezpieczenie spłaty kredytu przyjęte w umowie kredytowej nr (...) z 31.10.2003 r. W tym miejscu zatem przypomnienia wymaga, iż wolą obu stron, prawnym zabezpieczeniem spłaty ww. kredytu stanowiło m.in. hipoteka kaucyjna do kwoty 1 000 000,00 zł, ustanowiona na nieruchomości pozwanego, położonej w miejscowości X. (2), objętej (...) nr (...).

Sąd I instancji przypomniał, iż nie był to pierwszy kredyt zawierany przez pozwaną spółkę. I dlatego też, powoływanie się przez pozwanego na umowę o kredyt z 19.12.2001 r., w której wprawdzie wprost zawarto zapis, iż prawnym zabezpieczeniem tejże umowy jest wystawiony przed zawarciem umowy, weksel „in blanco” wraz z deklaracją wekslową, zabezpieczone hipoteką kaucyjną, należało zinterpretować, że było to wyrazem zgodnego oświadczenia woli dwóch stron, aby właśnie tę konkretną umowę kredytu zabezpieczyć dwojako, a więc i hipoteką kaucyjną na poczet spłaty tegoż kredytu oraz ww. wekslem „in blanco”. Natomiast sytuacja taka nie miała już miejsca w przypadku niniejszego spornego zabezpieczenia kredytu, ustalonego w umowie kredytowej nr (...) z dnia 31.10.2003 r. W umowie tej bowiem, zgodną wolą obu stron było ustalenie prawnego zabezpieczenia spłaty kredytu przede wszystkim przez „hipotekę kaucyjną do kwoty 1.000.000,00 zł na nieruchomości KW nr (...)”. Przy czym pozwany w momencie wyrażania woli o rodzaju ustanowionego prawnie zabezpieczenia spłaty, winien zgłosić swój sprzeciw co do tej kwestii lub inne zastrzeżenia, które zmieniłyby rodzaj i zakres zabezpieczenia prawnego spłaty kolejnego zobowiązania pozwanego wynikającego z kolejnej umowy o kredyt. Pozwany w omawianym czasie nie podjął prób kwestionowania spornego w dniu orzekania zabezpieczenia.

Istotnym w przedmiotowej sprawie był zdaniem Sądu I instancji fakt, iż pozwana bezsprzecznie i bez uwag wyraziła wolę zawarcia umowy z 2003 r., która zawierała wprost w pkt. 4 zapis, o zabezpieczeniu tegoż kredytu hipoteką kaucyjną do kwoty 1.000.000 zł na nieruchomości (...). Pozwany jako profesjonalista, winien wówczas zgłosić jakiekolwiek uwagi czy zastrzeżenia co do ww. zapisów umownych, celem zabezpieczenia swoich interesów, czego finalnie nie dokonał. Pozwany natomiast zgodnie przyjął ich treść, zarówno w zakresie wysokości jego zobowiązania, a także sposobu prawnego zabezpieczenia spłaty tejże należności.

Reasumując powyższe, Sąd Okręgowy doszedł do wniosku, że wpis zawarty w akcie notarialnym N. (...) nr (...) był zgodny z wolą pozwanego, podyktowany uprzednią uchwałą wspólników pozwanej spółki. W ocenie Sądu, pozwana spółka postępowała w ten sposób w celu ułożenia wzajemnych długotrwałych relacji pozwanego z ww. Bankiem, aby stworzyć ramy do obecnego jak i przyszłego kredytowania przez ww. Bank działalności gospodarczej pozwanego. Dlatego też, Sąd w tym zakresie nie miał wątpliwości, że ustanowiona hipoteka kaucyjna dotyczyła wierzytelności z tytułu kredytów zarówno tego udzielonego przez Bank (...) w X. (1) dnia 19.12.2001 r. jak i tych, które miałyby zostać zaciągnięte w przyszłości, czyli. m.in. z dnia 31.10.2003 r.

Odnosząc się zaś do zarzutu przedawnienia roszczenia, Sąd I instancji wskazał, iż w niniejszej sprawie znajdują zastosowanie przepisy obowiązujące przed dniem wejścia w życie ustawy z dnia 26 czerwca 2009 r. o zmianie ustawy o księgach wieczystych i hipotece (Dz. U. Nr 131, poz. 1075). Wprawdzie zgodnie z art. 118 k.c. jeżeli przepis szczególny nie stanowi inaczej, termin przedawnienia wynosi lat dziesięć, a dla roszczeń o świadczenia okresowe oraz roszczeń związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej - trzy lata. Teoretycznie z racji tego, że roszczenia powoda z tytułu udzielonego przez Bank kredytu w stosunku do kredytobiorcy prowadzącego działalność gospodarczą to ich termin przedawnienia wynosiłby trzy lata.

Jednakowoż w myśl art. 77 u.k.w.h. w brzmieniu obowiązującym do dnia 20.02.2011 r. a mającym zastosowanie w realiach rozpoznawanej sprawy z mocy art. 10 ust. 2 ustawy z dnia 26.06.2009 r. o zmianie ustawy o księgach wieczystych i hipotece oraz niektórych innych ustaw, to przedawnienie wierzytelności zabezpieczonej hipoteką nie narusza uprawnienia wierzyciela hipotecznego do uzyskania zaspokojenia z nieruchomości obciążonej. Przepisu tego nie stosuje się do roszczenia o odsetki. Przywołana regulacja wprowadza ogólną zasadę, że przedawnienie wierzytelności hipotecznej nie wpływa na uprawnienie wierzyciela hipotecznego dotyczącego dochodzenia zaspokojenia z przedmiotu hipoteki, pociąga za sobą jedynie skutki w sferze obligacyjnej. Zgodnie z art. 77 zd. 1 u.k.w.h. hipoteka pozostaje w mocy niezależnie od tego, jak długo istnieje i jest wymagalna zabezpieczona wierzytelność. W konsekwencji właścicielowi przedmiotu hipoteki nie przysługuje zarzut przedawnienia jako skuteczny środek obrony przeciwko powództwu wierzyciela hipotecznego i to niezależnie od tego czy jest dłużnikiem osobistym, czy tylko rzeczowym. Odpowiedzialność rzeczowa jest wyłączna, i tylko dłużnik osobisty może bronić się zarzutem przedawnienia, jeśli nie jest jednocześnie dłużnikiem rzeczowym. Jeśli nim jest, a dojdzie do przedawnienia i dłużnik zgłosi taki zarzut, to będzie odpowiadał jedynie rzeczowo, a Sąd uwzględniając powództwo ograniczy zgodnie z art. 319 k.p.c. jego odpowiedzialność do obciążonej nieruchomości. Przepis ten wzmacnia pozycję prawną wierzyciela hipotecznego w stosunku do właściciela nieruchomości obciążonej. Powód dał zresztą temu wyraz, formułując żądanie pozwu ograniczone do odpowiedzialności dłużnika z obciążonej nieruchomości.

Wskazał dodatkowo, iż powód składając pozew miał na celu wykazanie, iż od momentu podpisania umowy, aż do przelewu wierzytelności podmioty, których własnością była wierzytelność, aktywnie działały w ramach przedmiotowej sprawy, i w tym też tylko celu, przedłożony został jako dowód - bankowy tytuł egzekucyjny. Zatem intencją powoda tegoż działania, nie było wykazanie, iż doszło do przerwania biegu przedawnienia, gdyż pozew został wytoczony przeciwko dłużnikowi rzeczowemu z zamiarem prowadzenia postępowania egzekucyjnego z nieruchomości obciążonej hipotecznie.

Podsumowując powyższe uznał, iż w okolicznościach sprawy pozwany nie mógł bronić się skutecznie zarzutem przedawnienia należności głównej.

Sąd Okręgowy przypomniał, że powód legitymację czynną do występowania w niniejszym procesie wywodził z zawartej w dniu 28.09.2022 r. z Bankiem (...) w X. (1), umowy przelewu wierzytelności w ramach transakcji sekurytyzacyjnych, mocą której nabył skutecznie wierzytelność wynikającą z umowy kredytowej przysługującą temu Bankowi względem pozwanego (art. 509 i 510 k.c.). Zauważył, że zgodnie z art. 79 ust. 1 u.k.w.h w brzmieniu mającym zastosowanie w niniejszej sprawie, wierzytelność zabezpieczona hipoteką nie może być przeniesiona bez hipoteki, chyba że ustawa stanowi inaczej. W myśl art. 79 ust. 2 u.k.w.h. cytowanego przepisu, hipoteka nie może być przeniesiona bez wierzytelności, którą zabezpiecza. Skuteczność przelewu zależy zatem od przeniesienia wierzytelności, przeniesienia hipoteki zabezpieczającej tę wierzytelność oraz wpisu nowego wierzyciela do księgi wieczystej, który ma charakter konstytutywny. Reasumując, wpis hipoteki dla wierzyciela hipotecznego - jeżeli chodzi o odpowiedzialność dłużnika rzeczowego z nieruchomości - jest wystarczającą legitymacją do dochodzenia przysługującej mu wierzytelności w ten sposób zabezpieczonej. W konsekwencji, wierzyciel dochodzący realizacji swoich praw wynikających z hipoteki umownej może powołać się na domniemanie z art. 3 ust. 1 u.k.w.h. które stanowi, że prawo jawne z księgi wieczystej jest wpisane zgodnie z rzeczywistym stanem prawnym. Domniemanie, o którym mowa w tym przepisie, obejmuje zarówno sytuacje, gdy wpis jest deklaratoryjny, jak i te, gdy ma charakter konstytutywny. Tym samym wpis hipoteki stanowi dla wierzyciela hipotecznego wystarczającą legitymację do dochodzenia roszczenia oraz do dowiedzenia istnienia wierzytelności w stosunku do dłużnika rzeczowego. Domniemania wynikające z art. 3 i art. 71 u.k.w.h. prowadzą do odwrócenia rozkładu ciężaru dowodu i w konsekwencji to na pozwanym - dłużniku rzeczowym - spoczywał ciężar wykazania, że powód nie nabył skutecznie wierzytelności zabezpieczonych hipoteką kaucyjną, a nadto udowodnienia nieistnienia wierzytelności zabezpieczonej tą hipoteką (art. 6 k.c. w zw. z art. 232 k.p.c.). Nie ulegało wątpliwości Sądu Okręgowego, iż wszystkie powyższe przesłanki zostały wykazane przez powoda. Natomiast pozwany, nie zdołał obalić faktu skutecznego nabycia wierzytelności zabezpieczonej tą hipoteką.

W oparciu o powyższe, Sąd I instancji doszedł do przekonania, iż pozwany w tym zakresie nie sprostał ciężarowi dowodowemu, a mianowicie nie wykazał nieistnienia wierzytelności zabezpieczonej hipotecznie. W szczególności nie wykazał, że spłacił w całości lub części przypadające zobowiązania, a w rezultacie nie obalił domniemania istnienia wierzytelności zabezpieczonej hipotecznie w wysokości dochodzonej pozwem.

Mając więc na uwadze brzmienie art. 65 ust. 1, art. 69 w zw. z art. 102 i 103 uprzednio obowiązującej ustawy z 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece, Sąd Okręgowy przyjął, że uzasadnione jest żądanie obciążenia pozwanego - jako dłużnika rzeczowego - obowiązkiem zapłaty na rzecz powoda należności mieszczącej się w wysokości zabezpieczenia hipotecznego, tj. hipoteki kaucyjnej do kwoty 133.873,00 zł. Stąd zasądził od pozwanego na rzecz powoda kwotę 133.873,00 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 25.03.2024 r. do dnia zapłaty z ograniczeniem odpowiedzialności pozwanego do przedmiotu hipoteki tj. stanowiącej jego własność nieruchomości położonej w X. (1), objętej (...) prowadzonej przez Sąd Rejonowy w O..

O kosztach procesu orzekł na podstawie art. 98 § 1 k.p.c. oraz § 2 pkt 6 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych.

Apelację od całości wyroku z 4 kwietnia 2025 r. wywiódł pozwany, zarzucając:

1. Naruszenie przepisów postępowania, które mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 233 § 1 k.p.c. przez brak wszechstronnego rozważenia zebranego w sprawie materiału dowodowego i przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów polegające na przyjęciu, iż:

- treść uchwały pozwanej spółki w sprawie zgody na ustanowienie hipoteki oraz dokumenty wewnętrzne banku związane z udzieleniem kredytu w 2003 r., stanowią punkt odniesienia dla ustalenia znaczenia oświadczenia woli Pozwanej ujętego w akcie notarialnym z dnia 26.11.2001 r. w przedmiocie ustanowienia hipoteki, podczas gdy oświadczenia te nie wpływają na treść zakresu hipoteki,

- dokonanie ustalenia, że zakres hipoteki obejmuje zarówno wierzytelności inkorporowane w wekslu, jak i wynikające z wierzytelności przyszłych, których wnioski sprzeczne były z przepisami prawa, które wykluczały zabezpieczenie wierzytelności z różnych stosunków prawnych;

2. Obrazę prawa materialnego, tj.:

1). art. 102 w zw. z art. 103 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece w zw. z art. 10 ustawy z dnia 26 czerwca 2009 r. o zmianie ustawy o księgach wieczystych i hipotece oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 131, poz. 1075) poprzez ich błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, tj. przyjęcie, że hipoteka ustanowiona oświadczeniem z dnia 26.11.2001 r. może stanowić zabezpieczenie wierzytelności przyszłych, pomimo, że nie sprecyzowano stosunku prawnego, z którego miałyby wynikać, a ponadto, że hipoteka mogła zabezpieczać wierzytelności z dwóch różnych stosunków prawnych, podczas gdy, na gruncie przepisów obowiązujących przed 2011 r. przyjmowano, iż jest to sprzeczne z obowiązującymi przepisami,

2). art. 65 k.c. w zw. z art. 58 k.c. i art. 66 k.c. poprzez ich błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, tj. przyjęcie, iż jednostronne oświadczenie pozwanej w przedmiocie ustanowienia hipoteki może być interpretowane przez pryzmat uchwały podjętej przez Pozwaną w przedmiocie zgody na ustanowienie hipoteki, co prowadziło do wniosku, że hipoteka zabezpieczać miała rozłącznie, według wyboru uprawnionego, z jakiego tytułu stanowi zabezpieczenie (z weksla czy z tytułu kredytu), podczas gdy o zakresie zabezpieczenia rozstrzygało oświadczenie o ustanowieniu hipoteki przewidujące, że ustanowiono ją w celu zabezpieczenia weksla, który z kolei mógł zabezpieczać kredyty udzielone przez Bank Pozwanej Spółce; ponadto wniosek, jakoby hipoteka miała „według wyboru uprawnionego” zabezpieczać weksel lub wierzytelność przyszłą, było niezgodne z zasadą szczegółowości hipoteki wskazującej, że hipoteka zabezpiecza wyłącznie „oznaczone” wierzytelności;

3). art. 65 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece poprzez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, tj. przyjęcie że hipoteka ustanowiona w akcie notarialnym z dnia 26.11.2001 r. mogła zabezpieczać wierzytelność z umowy kredytowej zawartej w 2003 r., podczas gdy ani wierzytelność ta, ani podstawy dla jej określenia nie zostały ujęte w treści oświadczenia o ustanowieniu hipoteki;

4). art. 75 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece poprzez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, tj. przyjęcie, iż dla dochodzenia zapłaty z hipoteki zabezpieczającej wierzytelność wekslową nie jest niezbędne przedstawienie weksla, który dana hipoteka zabezpiecza, podczas gdy obowiązek ten wynika z samej istoty tej hipoteki i koreluje z koniecznością sądowego dochodzenia należności;

5). art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece poprzez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, tj. przyjęcie, iż pozwana zobowiązana była wykazać fakt nieistnienia wierzytelności, podczas gdy przepis ten nie odnosi się do faktu istnienia wierzytelności, a wyłącznie wprowadza domniemanie prawidłowości wpisów w księdze wieczystej;

6). art. 6 k.c. w zw. z art. 105 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece w zw. z art. 10 ustawy z dnia 26 czerwca 2009 r. o zmianie ustawy o księgach wieczystych i hipotece oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 131, poz. 1075) poprzez ich błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, tj. przyjęcie, iż pozwana winna była wykazać fakt nieistnienia wierzytelności, podczas gdy art. 105 wykluczał stosowanie domniemania istnienia wierzytelności w przypadku hipoteki kaucyjnej, co z kolei implikowało konieczność wykazania przez Powoda wierzytelności na zasadach ogólnych;

7). art. 118 k.c. w zw. z 77 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece w związku z art. 118 k.c. poprzez ich błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, tj. przyjęcie, że wierzytelność Powódki nie uległa przedawnieniu, podczas gdy wierzytelność ta jako niezabezpieczona hipotecznie podlegała przedawnieniu na zasadach ogólnych, a Powódka, jako nie-bank, nie mogła korzystać z dobrodziejstwa bankowego tytułu wykonawczego, także w kwestii przedawnienia;

8). art. 245 § 2 k.c. poprzez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, tj. przyjęcie, iż treść oświadczenia właściciela nieruchomości może być ustalana na podstawie innych dokumentów (uchwały NZW Pozwanej, dokumenty poprzednika Powódki w sprawie udzielenia kredytu w 2003), podczas gdy wyłącznym źródłem treści woli winno być oświadczenie właściciela nieruchomości złożone w odpowiedniej formie, w szczególności, iż dłużnik rzeczowy nie musiał był wierzycielem hipotecznym; tym samym oświadczenia, czy wola wierzyciela i dłużnika osobistego pozostają bez wpływu na treść i wykładnię oświadczenia woli podmiotu ustanawiającego hipotekę (wierzyciela rzeczowego).

W oparciu o powyższe zarzuty pozwany wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie powództwa w całości oraz o zasądzenie od powoda kosztów procesu według norm przepisanych za obie instancje.

W odpowiedzi na apelację powód wniósł o jej oddalenie i zasądzenie od pozwanego kosztów instancji odwoławczej według norm przepisanych.

Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:

Apelacja pozwanego zasługiwała na uwzględnienie w całości, choć nie wszystkie podniesione w niej zarzuty były zasadne.

Stan faktyczny niniejszej sprawy nie był w zasadzie sporny. Nie ulegało wątpliwości, że pozwany zaciągnął u poprzednika prawnego powoda zobowiązania kredytowe (k. 6-7, 86), prezes zarządu spółki w oparciu o uchwałę zgromadzenia wspólników z 19 listopada 2001 r. (k. 137-138) złożył 26 listopada 2001 r. oświadczenie o ustanowieniu hipoteki kaucyjnej na rzecz Banku do maksymalnej wysokości 1.000.000 zł (k. 83-84), została ona wpisana do (...) pod pozycją 4 (k. 17, 24), a umową cesji z 28 września 2022 r. Bank (...) w X. (1) zbył zabezpieczoną hipotecznie wierzytelność wynikającą z (...) o kredyt obrotowy powodowi (k. 34-40). W tym zakresie Sąd odwoławczy podziela i przyjmuje za własne ustalenia faktyczne poczynione przez Sąd Okręgowy, który również przytoczył mające zastosowanie w sprawie adekwatne normy prawa materialnego. Nie sposób jednak zaakceptować samego procesu subsumcji wynikającego z pisemnych motywów rozstrzygnięcia, albowiem w ocenie Sądu Apelacyjnego pozwany wykazał, iż dochodzona od niego jako dłużnika rzeczowego należność, nie była zabezpieczona hipoteką kaucyjną opisaną szczegółowo w § 2 aktu notarialnego z 26 listopada 2001 r.

Na wstępie wskazać jednak należy, że wbrew zarzutom pozwanego, dochodzone pozwem roszczenie nie było przedawnione, albowiem przedawnienie wierzytelności zabezpieczonej hipoteką nie wpływa na uprawnienia wierzyciela hipotecznego dotyczące dochodzenia zaspokojenia z przedmiotu hipoteki. W rezultacie właścicielowi przedmiotu hipoteki nie przysługuje zarzut przedawnienia jako skuteczny środek obrony przeciwko powództwu wierzyciela hipotecznego. Artykuł 77 ustawy o księgach wieczystych i hipotece ma przy tym zastosowanie bez względu na to, czy właścicielem przedmiotu hipoteki jest dłużnik osobisty czy też osoba trzecia (por. wyrok SN z 24 czerwca 2020 r., IV CSK 621/18).

Sprecyzować także wypada, iż obalenie domniemania zgodności wpisu hipoteki do księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym może nastąpić w drodze powództwa z art. 10 ust. 1 ustawy z 6 lipca 1982 r o księgach wieczystych i hipotece oraz przesłankowo w postępowaniu w sprawie o zapłatę z tytułu wierzytelności zabezpieczonej hipoteką. Domniemanie z art. 3 wskazanej ustawy jest wzruszalne, co oznacza, że to nie na wierzycielu hipotecznym, lecz na właścicielu obciążonej nieruchomości, spoczywa ciężar udowodnienia okoliczności przeciwnej, niż wynikająca z treści księgi wieczystej (stanu jawnego). Właściciel nieruchomości obciążonej hipoteką powinien wykazać, iż rzeczywisty stan prawny jest odmienny od stanu jawnego według treści księgi wieczystej (por. wyrok SN z 10 grudnia 2024 r., II CSKP 1802/22).

W okolicznościach sprawy pozwana spółka nie tyle podważała, że hipoteka umowna kaucyjna wpisana obecnie na rzecz powoda w dziale IV (...) pod pozycją 4 do sumy 1.000.000 zł jest wpisana błędnie, lecz wywodziła, że to ograniczone prawo rzeczowe nie zabezpieczało wierzytelności związanych z kredytem obrotowym zaciągniętym 31 października 2003 r. u poprzednika prawnego Funduszu. Sąd Okręgowy wyszedł zatem ze słusznego założenia, że istotę sprawy stanowi udzielenie odpowiedzi na pytanie o to, czy wspomniana wcześniej hipoteka kaucyjna, ustanowiona oświadczeniem z 26 listopada 2001 r., zabezpieczała wierzytelność z tytułu umowy (...).

Rzeczywiście, z punktu 4 rzeczonej czynności prawnej wynika, iż prawne zabezpieczenie spłaty udzielonego kredytu stanowiły pełnomocnictwo do rachunku, hipoteka kaucyjna do kwoty 1.000.000 zł na nieruchomości (...) nr (...), cesja praw z ubezpieczenia nieruchomości i zapasów, umowa przewłaszczenia na zapasach o wartości 400.000 zł (k. 6). Rzecz jednak w tym, że sporne obciążenie hipoteczne ustanowione zostało wpisem z listopada 2001 r., a zatem niemal dwa lata wcześniejszym od rozpatrywanej umowy.

Sąd I instancji prawidłowo uznał, że zastosowanie w sprawie miały nieobowiązujące już normy art. 102 i 103 ustawy o księgach wieczystych i hipotece. Podstawowe znaczenie posiadała zaś wykładania art. 102 ust. 2 wzmiankowanego aktu prawnego, zgodnie z którym hipoteka kaucyjna mogła w szczególności zabezpieczać istniejące lub mogące powstać wierzytelności z określonego stosunku prawnego albo roszczenia związane z wierzytelnością hipoteczną, lecz nie objęte z mocy ustawy hipoteką zwykłą.

Na tle wykładni cytowanego przepisu wskazywano, że strony nie mogą ustanowić hipoteki kaucyjnej dowolnie. Musi między nimi istnieć więź prawna stanowiąca źródło zabezpieczonej wierzytelności, które należy określić przy dokonaniu zabezpieczenia, np. wierzytelność z umowy rachunku bankowego, z umowy ramowej. Przedmiotem hipoteki kaucyjnej mogą być następujące wierzytelności:

1) istniejące, ale o nieustalonej wysokości, np. z umów o kredyt odnawialny, poręczeń, kredytów;

2) przyszłe z określonego stosunku prawnego, np. z umowy ramowej, przyszłe alimenty;

3) z dokumentów zbywalnych przez indos, chociażby opiewały na ściśle określoną wierzytelność (por. E. Bałan-Gonciarz, H. Ciepła, Ustawa o księgach wieczystych i hipotece. Komentarz do art. 102 ustawy, LEX).

Uznawano również, iż hipoteka kaucyjna może zabezpieczać wierzytelności przyszłe, zarówno o ustalonej, jak i nieustalonej wysokości, które mogą powstać z już istniejącego stosunku prawnego lub ze stosunku prawnego, do którego zawiązania strony się zobowiązały (np. w umowie przedwstępnej), wierzytelności istniejące o nieustalonej wysokości (np. wierzytelności o zapłatę zadośćuczynienia lub rentę), w tym wierzytelności o zmiennej wysokości (np. wierzytelności, których wysokość określona została za pomocą klauzuli waloryzacyjnej, wierzytelności z otwartego kredytu w rachunku bieżącym), roszczenia o odsetki za okres przekraczający 2 lata od przysądzenia własności, o koszty postępowania przekraczające 1/10 kapitału i inne należności uboczne niezabezpieczone hipoteką zwykłą, wierzytelności z dokumentów zbywalnych przez indos (zwłaszcza wierzytelności wekslowe) i papierów wartościowych na okaziciela (por. J. Pisuliński [w:] E. Gniewek (red.), Prawo rzeczowe, System Prawa Prywatnego, Tom 4, wyd. 2, 2007, Legalis).

Zaznaczano przy tym, że przeciwko zabezpieczeniu hipoteką kaucyjną wierzytelności, która może powstać z pewnego nieistniejącego, chociaż teoretycznie możliwego stosunku prawnego, przemawiają dwa argumenty: 1) hipoteka zabezpieczająca taką wierzytelność mogłaby istnieć bardzo długo, ograniczając zdolność kredytową właściciela obciążonej nieruchomości (prawa), bez dostatecznego uzasadnienia, 2) istnienie takiej hipoteki stwarzałoby problem dopuszczalności ogłoszenia upadłości właściciela obciążonej nieruchomości (prawa) z uwagi na regulację w art. 13 ust. 2 PrUpNapr, co godziłoby w interesy innych wierzycieli (por. J. Pisuliński, Hipoteka kaucyjna, Zakamycze 2022, s. 69–71 oraz uzasadnienie uchwały SN z 9.12.2005 r., III CZP 112/05, OSN 2006, Nr 11, poz. 184).

Podzielając powyższe zapatrywania i odnosząc je do stanu faktycznego sprawy nie sposób podzielić stanowiska powoda oraz argumentacji Sądu Okręgowego odnośnie przyjęcia, że sporna hipoteka zabezpieczała wierzytelność wynikającą z umowy z k. 6-7. O ile instytucja hipoteki kaucyjnej istniała dla zabezpieczenia wierzytelności przyszłych, to brak jest podstaw do przyjęcia, by w regulacji tej chodziło o zabezpieczenie jakichkolwiek mogących powstać między stronami zobowiązań. Pojęcie „wierzytelności z określonego stosunku prawnego” użyte w art. 102 ust. 2 ustawy z 6 lipca 1982 r. nawiązuje do zasad akcesoryjności i szczegółowości hipoteki, które dotyczą każdego rodzaju hipotek (por. art. 65 ust. 1 ustawy o księgach wieczystych i hipotece). O ile w przypadku zabezpieczenia hipoteką wierzytelności przyszłych możliwe jest niekiedy przełamanie zasady akcesoryjności, to z zasady szczegółowości wynika, że hipoteką można zabezpieczyć tylko wierzytelność przyszłą, którą można w dostateczny sposób oznaczyć, tak aby bez wątpliwości można ją było wskazać spośród innych wierzytelności (tak: J. Pisuliński, Hipoteka kaucyjna, Zakamycze 2022, s. 63-64). Jeżeli zatem hipoteka kaucyjna miała zabezpieczać wierzytelności przyszłe mogące powstać ze stosunku prawnego, którego istnienie było zależne od przyszłego zdarzenia (np. wierzytelność o zwrot kredytu, jeżeli umowa nie została jeszcze zawarta – strony prowadzą negocjacje w sprawie zawarcia umowy albo przewidują, iż w przyszłości może zajść potrzeba zaciągnięcia kredytu), dopuszczalność jego zabezpieczenia taką formą ograniczonego prawa rzeczowego była podważana ( op.cit. s. 65-66, 71). Wskazywano bowiem, że już w chwili ustanowienia hipoteki kaucyjnej między stronami musi istnieć jakaś więź prawna (por. M. Bednarek, M. Jamka, B. Kordasiewicz, Hipoteka, Warszawa 1991, s. 63-64), bądź negowano możliwość ustanowienia hipoteki kaucyjnej w oderwaniu od istniejącego między stronami stosunku prawnego, z którego mogą powstać wierzytelności pieniężne (tak: S. Rudnicki, Komentarz do ustawy o księgach wieczystych i hipotece, Warszawa 2000, s. 342).

Potwierdzenie powyższego toku rozumowania wynika także z uzasadnienia wyroku Sądu Najwyższego z 27 stycznia 2005 r. (V CK 304/04), w którym wskazano m.in., że w razie zabezpieczenia wierzytelności przyszłych hipoteka kaucyjna może powstać, chociaż nie istnieje jeszcze zabezpieczone nią prawo. Dopuszczalność zabezpieczenia tego rodzaju hipoteką wierzytelności przyszłych prowadzi do przełamania zasady akcesoryjności ale jest to możliwe tylko dlatego, że ustawa na to wprost zezwala i tylko w takim zakresie w jakim dopuszcza to przepis. Nie można więc zabezpieczyć wierzytelności mogącej powstać w przyszłości z nieistniejącego jeszcze stosunku prawnego gdyż doszłoby w ten sposób do przekreślenia omawianej zasady. Jeżeli strony przewidują zawarcie umowy, z której miałaby wynikać zabezpieczona hipoteką wierzytelność to nie istnieje potrzeba ustanowienia dla niej hipoteki. W razie bowiem pogorszenia się zdolności kredytowej dłużnika przyszły wierzyciel może odmówić zawarcia umowy. Podkreślono dalej, iż w sytuacji, w której hipoteka kaucyjna miałaby zabezpieczać wierzytelność z dwóch lub więcej kredytów udzielonych temu samemu dłużnikowi na podstawie umów szczegółowych zawartych w wykonaniu umowy generalnej, nie istniałaby możliwość ustalenia w jakim zakresie każda z kilku wierzytelności podlega zabezpieczeniu.

Odnosząc powyższe założenia do okoliczności sprawy przypomnieć wypada, że 26 listopada 2001 r. piastun organu pozwanego oświadczył o ustanowieniu hipoteki kaucyjnej do maksymalnej wysokości 1.000.000 zł, na nieruchomości zabudowanej objętej (...), na rzecz Banku (...) w X. (1), która ma służyć jako zabezpieczenie istniejących lub w przyszłości mogących powstać zobowiązań spółki pod (...) spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, wobec Banku (...) w X. (1), z tytułu udzielanych kredytów, do którego dyspozycji spółka złożyła weksel własny „in blanco” wraz z deklaracją wekslową.

Z przyczyn wyeksponowanych we wcześniejszej części rozważań hipoteka kaucyjna ustanowiona na jego mocy nie mogła zabezpieczyć wierzytelności mogącej powstać w przyszłości z nieistniejącego jeszcze stosunku prawnego, jakim była umowa (...) o kredyt obrotowy. Oceny tej nie może zmieniać brzmienie jej pkt 4, jak również treść wniosku kredytowego (k. 139) i ugody z 2006 r. z wierzycielem pierwotnym (k. 147-148). Jeżeli bowiem hipoteka kaucyjna z 2001 r. okazała się zabezpieczeniem jedynie wierzytelności istniejących na dzień jej ustanowienia, to późniejsze oświadczenia pozwanego nie skutkowały niejako wstecznym rozszerzeniem skuteczności ograniczonego prawa rzeczowego. Na marginesie tylko wspomnieć należy, że prezes zarządu spółki w trakcie swych zeznań stwierdził, że na datę udzielenia zabezpieczenia pozwany posiadał w Banku (...) w X. (...) (1)-4 umowy kredytowe i ustanowienie hipoteki kaucyjnej wiązał z ich zabezpieczeniem. Twierdzeniom tym powód skutecznie nie zaprzeczył.

Reasumując tę część rozważań uznał Sąd Apelacyjny, iż hipoteka kaucyjna, na istnienie której względem dłużnika rzeczowego powołuje się powód, nie zabezpieczała nabytej w drodze cesji wierzytelności. Co za tym idzie, choć wpis hipoteki stanowił dla wierzyciela hipotecznego wystarczającą legitymację do dochodzenia roszczenia oraz do dowiedzenia istnienia wierzytelności (choć nie jej wysokości), to dłużnik domniemanie to obalił wykazując, że sporna hipoteka zabezpieczała wierzytelności inne, niż nabyta przez powoda.

Nadto podkreślić wypada, że w okolicznościach sprawy pozwany już w sprzeciwie od nakazu zapłaty zakwestionował dochodzoną pozwem wierzytelność również co do wysokości. Jest to istotne, gdyż przedmiotem żądania była kwota wynikająca ze stosunku zobowiązaniowego zawiązanego w 2003 r. Dowodami na jego wysokość (133.873,31 zł) są wyciąg z ksiąg bankowych datowany na 7 lutego 2025 r. (k. 149), wydruk z 20 maja 2024 r. sporządzony przez podmiot o nazwie (...) S.A. w D. (k. 95) oraz załącznik do umowy cesji zawartej 28 września 2022 r. (k. 39). Co symptomatyczne, rzeczony wydruk zaczyna się od daty 7 lipca 2022 r. właśnie kwotą 133.873,31 zł. Tymczasem postanowieniem Sądu Rejonowego w O. z 13 grudnia 2004 r. (k. 8), nadano klauzulę wykonalności bankowemu tytułowi egzekucyjnemu nr (...) do należności głównej wynoszącej 350.000 zł (k. 8 v.). W ugodzie z 30 czerwca 2006 r. strony potwierdziły saldo zadłużenia z kapitału na 327.160,48 zł (k. 147), zaś z dowodu z przesłuchania członka zarządu spółki wynika, iż w toku postępowania egzekucyjnego komornik uzyskał częściowe zaspokojenie zaległości (k. 128).

Analiza materiału dowodowego prowadzi do wniosku, zgodnie z którym zadłużenie pozwanej w okresie od powstania tytułu wykonawczego do zbycia wierzytelności miało zmniejszyć się o około 200.000 zł. Rację ma jednak pozwany wywodząc, że wskazana w pozwie jako żądanie główne suma 133.873,31 zł jest praktycznie nieweryfikowalna, albowiem pojawia się ona nieoczekiwanie w dokumentach datowanych na lata 2022-2025 i nie jest wiadomym, jak została obliczona.

Tymczasem, gdyby nawet przyjąć, że pozwany odpowiada wobec powoda jako dłużnik rzeczowy, to zgodnie z art. 105 ustawy o księgach wieczystych i hipotece, wierzyciel nie mógł powołać się na wpis hipoteki kaucyjnej w celu udowodnienia wierzytelności zabezpieczonej. W doktrynie przyjmuje się, iż wpis hipoteki kaucyjnej nie decyduje o rzeczywistej wysokości należności z określonego stosunku prawnego, oznacza tylko najwyższą sumę odpowiedzialności rzeczowej. Podnosi się również, że wpis hipoteki kaucyjnej nie przesądza o rzeczywistej wysokości należności z określonego stosunku prawnego. Dlatego wierzyciel przy dochodzeniu wierzytelności zabezpieczonej taką hipoteką nie może powołać się na wpis dla jej udowodnienia, lecz musi wykazać jej istnienie przy pomocy innych dowodów. (por. E. Bałan-Gonciarz, H. Ciepła, Ustawa o księgach wieczystych i hipotece. Komentarz do art. 102 ustawy, LEX).

Także w orzecznictwie ugruntowany jest pogląd, zgodnie z którym hipoteka kaucyjna, przewidziana w obowiązującym poprzednio art. 102 ustawy o księgach wieczystych i hipotece, przeznaczona była do zabezpieczenia wierzytelności m.in. z tytułu z kredytów, a zgodnie zaś z obowiązującym poprzednio art. 105 ww. ustawy, wierzyciel nie może powołać się na wpis hipoteki kaucyjnej w celu udowodnienia wierzytelności zabezpieczonej, co wiązało się z obowiązkiem udowodnienia wysokości dochodzonej wierzytelności (por. wyrok SA w Białymstoku z 19 marca 2019 r., I AGa 185/18).

W ocenie Sądu II instancji powód ciężarowi temu nie sprostał, co czyniło zasadnym również zarzut naruszenia art. 6 k.c. w zw. z art. 105 ustawy o księgach wieczystych i hipotece.

Mając powyższe okoliczności na uwadze Sąd Apelacyjny na podstawie art. 386 § 1 k.p.c. zmienił zaskarżony wyrok i oddalił powództwo oraz zasądził od powoda na rzecz pozwanego kwotę 5.417 zł kosztów procesu (art. 98 § 1, 1 1 w zw. z art. 99 k.p.c.) – punkt I wyroku.

O kosztach instancji odwoławczej orzeczono po myśli (art. 98 § 1, 1 1 w zw. z art. 99 k.p.c. i art. 108 § 1 k.p.c. Na zasądzoną sumę 10.744 zł składa się 4.050 zł wynagrodzenia pełnomocnika i 6.694 zł opłaty od apelacji.

Jacek Barczewski