§ 4.

Uchwała wchodzi w życie z dniem następującym po dniu ogłoszenia. Prezes Rady Ministrów: M. Morawiecki Załącznik do uchwały nr 152 Rady Ministrów z dnia 22 sierpnia 2023 r. (M.P. poz. 1119) Załącznik do uchwały nr 152 Rady Ministrów z dnia 22 sierpnia 2023 r. (M.P. poz. …) RETENCJA. ZATRZYMAJ WODĘ! Program przeciwdziałania niedoborowi wody na lata 2023–2027 z perspektywą do roku 2030 Mon itor Polski – 3 – Poz. 1119 Spis treści Spis treści................................................................................................................................................. 2 Wykaz skrótów........................................................................................................................................ 5 1. Cel i zakres Programu...................................................................................................................... 8 2. Oszacowanie zasobów wodnych kraju.......................................................................................... 11 2.1. Oszacowanie zasobów wodnych kraju oraz identyfikacja obszarów zagrożonych deficytem zasobów wodnych – wody powierzchniowe......................................................................................... 11 2.1.1. Oszacowanie zasobów wodnych – stan aktualny.................................................................. 11 2.1.1.1. Podejście metodyczne....................................................................................................... 12 2.1.1.2. Analiza wyników................................................................................................................ 16 2.1.2. Identyfikacja obszarów zagrożonych deficytem zasobów wodnych – stan aktualny........... 31 2.1.2.1. Podejście metodyczne....................................................................................................... 31 2.1.2.2. Analiza wyników................................................................................................................ 32 2.1.3. Diagnoza sytuacji w zakresie zasobów wodnych Polski (wody powierzchniowe) oraz diagnoza sytuacji w zakresie deficytu zasobów wodnych – stan perspektywiczny.............................. 39 2.1.3.1. Podejście metodyczne....................................................................................................... 39 2.1.3.2. Analiza wyników................................................................................................................ 41 2.2. Oszacowanie zasobów wodnych kraju oraz identyfikacja obszarów zagrożonych deficytem zasobów wodnych – wody podziemne................................................................................................. 53 2.2.1. Oszacowanie zasobów wodnych – stan aktualny.................................................................. 53 2.2.2. Identyfikacja obszarów zagrożonych deficytem zasobów wodnych..................................... 64 2.2.3. Opracowanie założeń oraz przeprowadzenie diagnozy sytuacji w zakresie zasobów wodnych Polski w odniesieniu do wód podziemnych – stan perspektywiczny.................................... 81 2.2.3.1. Opracowanie założeń........................................................................................................ 81 2.2.3.2. Analiza wyników................................................................................................................ 86 2.2.3.2.1. Wyniki analiz – oszacowany stan zasobów dyspozycyjnych dla zmian klimatu przewidzianych w scenariuszu RCP.4.5................................................................................................ 88 2.2.3.2.2. Wyniki analiz – stan zasobów dyspozycyjnych dla zmian klimatu przewidzianych w scenariuszu RCP.8.5........................................................................................................................... 93 2.2.4. Opracowanie założeń oraz przeprowadzenie diagnozy sytuacji w zakresie deficytu zasobów wodnych Polski w odniesieniu do wód podziemnych – stan perspektywiczny.................................... 98 2.2.4.1. Opracowanie założeń........................................................................................................ 98 2.2.4.1.1. Ocena zmienności odwodnień kopalnianych i ich wpływu na zasoby dyspozycyjne wód podziemnych w perspektywie roku 2030 i 2050................................................................................... 99 2.2.4.1.2. Ocena możliwości wzrostu wykorzystania zasobów dyspozycyjnych wód podziemnych w perspektywie roku 2030 i 2050 dla niektórych kierunków gospodarki, w szczególności w rolnictwie......................................................................................................................................... 104 2.2.4.2. Analiza wyników.............................................................................................................. 106 2 2.2.4.2.1. Wyniki analiz – stan rezerw zasobów wód podziemnych dla zmian klimatu przewidzianych w scenariuszu RCP.4.5............................................................................................... 106 2.2.4.2.2. Wyniki analiz – stan rezerw zasobów dyspozycyjnych dla zmian klimatu przewidzianych w scenariuszu RCP.8.5......................................................................................................................... 113 2.2.5. Podsumowanie spodziewanych zmian zasobów wód podziemnych.................................. 120 3. Aktualny stan retencji w Polsce................................................................................................... 122 3.1. Definicja retencji...................................................................................................................... 123 3.1.1. Podział retencji ze względu na charakter gromadzenia wód.............................................. 123 3.1.2. Podział retencji ze względu na skalę zjawiska..................................................................... 124 3.1.3. Podział retencji ze względu na kontrolowanie zjawiska...................................................... 125 3.1.4. Podział retencji ze względu na cele szczegółowe zatrzymania wody................................. 125 3.2. Retencja jeziorna..................................................................................................................... 126 3.3. Retencja mokradłowa.............................................................................................................. 132 3.3.1. Metoda oceny retencji wodnej w obszarach mokradłowych............................................. 132 3.3.2. Retencja wodna dla obszarów mokradłowych w podziale na RW...................................... 138 3.4. Retencja w lasach.................................................................................................................... 140 3.5. Retencja glebowa.................................................................................................................... 150 3.6. Retencja zbiornikowa.............................................................................................................. 155 3.6.1. Duża i mała retencja zbiornikowa....................................................................................... 155 3.6.2. Mikroretencja...................................................................................................................... 164 3.7. Analiza zapisów wojewódzkich programów małej retencji.................................................... 171 4. Stan retencji w wybranych krajach UE........................................................................................ 176 4.1. Analizy stanu retencji w wybranych 4 krajach UE – Francji, Hiszpanii, Niemczech, Czechach.............................................................................................................................................. 176 5. Stan prawny w zakresie retencji wodnej oraz zasobów dyspozycyjnych wód............................ 195 5.1. Prawo i strategie międzynarodowe......................................................................................... 195 5.1.1. Prawo międzynarodowe...................................................................................................... 195 5.1.2. Programy i strategie międzynarodowe – powiązania......................................................... 198 5.2. Prawo i strategie krajowe........................................................................................................ 204 5.2.1. Prawo krajowe – instrumenty prawne................................................................................ 204 5.2.2. Prawo krajowe – instrumenty ekonomiczne....................................................................... 209 5.2.3. Programy i strategie krajowe – powiązania........................................................................ 210 5.3. Prawo i programy lokalne....................................................................................................... 217 5.3.1. Prawo lokalne...................................................................................................................... 217 5.3.2. Programy i strategie lokalne – powiązania......................................................................... 218 6. Analiza potrzeb w zakresie dostępności zasobów wodnych....................................................... 221 6.1. Analiza obecnych i przyszłych potrzeb w zakresie zasobów wodnych.................................... 221 3 6.1.1. Aktualne zużycie wody – podejście metodyczne................................................................ 221 6.1.2. Aktualne zużycie wody – wyniki analiz................................................................................ 225 6.2. Przyszłe potrzeby w zakresie dostępności zasobów wodnych................................................ 233 7. Wykaz działań służących zwiększeniu retencji wód.................................................................... 249 7.1. Działania mające na celu zwiększenie retencji wód................................................................ 249 7.2. Działania edukacyjne, informacyjne lub promocyjne dotyczące tematyki gospodarki wodnej................................................................................................................................................. 311 7.3. Podsumowanie analizy kosztów i korzyści dla działań............................................................ 314 8. Wskaźniki realizacji Programu..................................................................................................... 317 9. Spis załączników.......................................................................................................................... 325 10. Spis rysunków.......................................................................................................................... 326 11. Spis tabel................................................................................................................................. 328 4 Mon itor Polski – 6 – Poz. 1119 Wykaz skrótów

5 Mon itor Polski – 7 – Poz. 1119

6 Mon itor Polski – 8 – Poz. 1119

7 Mon itor Polski – 9 – Poz. 1119 1. Cel i zakres Programu Polska dysponuje jednymi z najmniejszych zasobów wodnych w przeliczeniu na mieszkańca w Europie. Zgodnie z danymi GUS, w 2019 r. średnio na mieszkańca przypadało 1100 m3, a średnia europejska wynosi 2,5 razy więcej1⁾. Ekstremalne zjawiska meteorologiczne i hydrologiczne, w tym niskie stany wody oraz susze, są występującą od zawsze cechą klimatu Polski. Jednakże w ostatnich latach częstość ich występowania uległa wyraźnemu nasileniu. Na przestrzeni ostatniej dekady, lat 2010–2019, susze występowały dwukrotnie częściej, niż w ubiegłych dekadach. Susze o dużej intensywności i obejmujące swym zasięgiem większą część kraju wystąpiły w latach: 2011, 2015, 2018 i 2019 (statystycznie co 2,5 roku). Dla porównania, we wcześniejszych dekadach (1989–2009) susze o dużej intensywności i zasięgu notowano dwukrotnie rzadziej, raz na 5 lat (lata: 1989, 1992, 2000 i 2003). Skutki tych zjawisk dotknęły zarówno gospodarkę narodową, jak i środowisko przyrodnicze. Mając powyższe na uwadze, istnieje pilna potrzeba podjęcia działań zapobiegających występowaniu niedoborów wody w Polsce. W tym celu opracowany został PPNW. Niniejszy dokument opracowywany jest dla obszaru całego kraju, z uwzględnieniem podziału na RW i obszary dorzeczy. Program opracowany jest na podstawie Założeń do PPNW. Głównym celem Programu jest zwiększenie retencji wodnej w Polsce. Zapewnić to mają analiza i kreślenie kompleksowych działań zwiększających retencję wody. Program uwzględnia wszystkie rodzaje retencji: sztuczną i naturalną oraz wskazuje działania ukierunkowane na jej zwiększenie. Cel główny PPNW mają wspierać 3 priorytety: 1. wskazanie i realizacja działań z zakresu budowy zintegrowanego systemu naturalnej i sztucznej retencji wodnej; 2. stworzenie warunków do zrównoważonego wykorzystania zasobów wodnych; 3. wzmocnienie świadomości społecznej w zakresie potrzeby retencjonowania i oszczędzania wody. Do realizacji celów dokumentu przyczynią się zaplanowane działania. Podstawą ich określenia jest przeprowadzenie analiz w zakresie deficytów zasobów wodnych w Polsce w podziale na wody powierzchniowe i podziemne, określenia obecnego i przyszłego zapotrzebowania na wodę, a także analiza stanu retencji w Polsce. Na rysunku nr 1 przedstawiono schemat opracowywania PPNW, uwzględniający wszystkie elementy oraz kolejność poszczególnych analiz. Całościowe podejście do opracowania PPNW przedstawia powiązania między poszczególnymi elementami opracowania PPNW i pokazuje przyjęte założenia. Część wykonanych analiz i prac nad dokumentem było prowadzonych równolegle. Dla wszystkich przeprowadzonych prac analitycznych przedstawiono w PPNW zarówno podejście metodyczne, jak i omówiono uzyskane wyniki. 1⁾ Gutry-Korycka M., Zasoby wodne Polski, IMGW-PIB, Warszawa, 2014. 8 Mo nitor Polski – 10 – Poz. 1119 Rysunek 1. Schemat podejścia do opracowania PPNW. Źródło: Opracowanie własne. Rozdział dotyczący stanu prawnego w zakresie retencji wodnej oraz zasobów dyspozycyjnych wód jest dodatkowym elementem dokumentu, mającym na celu wyznaczenie ram opracowania PPNW i określenie uwarunkowań, które rzutują na możliwości wprowadzania zapisów i działań w ramach dokumentu. Element ten zawiera ustalenia wynikające z opracowania instrumentów wspierających realizację działań PZRP oraz analiz prawnych wykonanych na potrzeby opracowania PPSS. Wnioski z diagnozy sytuacji społecznej, gospodarczej i przestrzennej W wyniku prowadzonych prac w niniejszym dokumencie zaproponowano działania zmierzające do zwiększania retencji krajobrazowej, zbiornikowej, korytowej, na terenach leśnych, rolniczych oraz zurbanizowanych. Wskazano także działania edukacyjne, informacyjne i promocyjne dotyczące wzmocnienia świadomości społecznej w zakresie potrzeby retencjonowania i oszczędzania wody. W efekcie realizacji zapisów PPNW nastąpić ma wzrost wielkości retencjonowanej wody, a także zwiększenie powierzchni i poprawa warunków dla ekosystemów wodnych i od wód zależnych, poprawa dostępności zasobów wodnych dla rolnictwa a także wzrost świadomości społecznej dotyczącej znaczenia retencjonowania i oszczędzania wody. Niedobór zasobów wodnych przekłada się na ograniczenia w możliwości rozwoju gospodarczego kraju. Sektory ściśle powiązane z zasobami wodnymi to w szczególności: energetyka, rolnictwo, przetwórstwo i produkcja żywności oraz przemysł papierniczy. Zasoby wodne stanowią także istotny 9 Mon itor Polski – 11 – Poz. 1119 czynnik dla branży turystycznej. Niski stan wód w ciekach oraz zbiornikach wodnych negatywnie odbije się na możliwościach funkcjonowania sektora turystycznego2), 3). Zmniejszające się zasoby wodne mają także wpływ na zaopatrzenie ludności w wodę przeznaczoną do spożycia. Rosną koszty dostarczania wody do gospodarstw domowych, a z drugiej strony coraz częściej zdarzają się problemy z dostarczaniem jej w okresach suchych. Aktualne wyniki analiz zmian klimatu w ramach projektów CHASE-PL oraz Klimada 2.0 wskazują, iż nastąpi w Polsce intensyfikacja zjawisk ekstremalnych. W wyniku prognozowanego wzrostu temperatury powietrza wzrośnie intensywność parowania, nastąpi także zwiększenie częstotliwości opadów nawalnych. Prognozuje się także wzrost długości i częstości występowania okresów bezopadowych. Przyspieszenie cyklu hydrologicznego skutkować będzie pogłębieniem się obecnych problemów z dostępem do zasobów wodnych w całej Europie.4), 5) Opracowanie PPNW będzie miało pozytywny wpływ na gospodarkę wodną, zwłaszcza w zakresie ograniczania ryzyka powodziowego i łagodzenia skutków suszy. W ten sposób zwiększy się także odporność gospodarki, środowiska i społeczeństwa na zmiany klimatyczne. 2) https://www.imgw.pl/sites/default/files/2021-01/imgw-obserwator-susza-2020.pdf 3) http://klimada.mos.gov.pl/blog/2013/04/15/turystyka/ 4) https://klimada2.ios.gov.pl/ 5) https://edo.jrc.ec.europa.eu/edov2/php/index.php?id=1000 10 Mon itor Polski – 12 – Poz. 1119 2. Oszacowanie zasobów wodnych kraju 2.1. Oszacowanie zasobów wodnych kraju oraz identyfikacja obszarów zagrożonych deficytem zasobów wodnych – wody powierzchniowe Zasoby wodne, w kontekście wód powierzchniowych, oznaczają całość aktualnie i potencjalnie dostępnych wód o odpowiednich charakterystykach ilościowych i jakościowych, przeznaczonych do zaspokojenia określonego zapotrzebowania. Pojęcie zasobów wodnych nie odnosi się do ogółu wód, lecz tylko do tej ich części, która jest corocznie odnawiana, co jest utożsamiane z odpływem rzecznym w ciągu roku z określonego terenu. 2.1.1. Oszacowanie zasobów wodnych – stan aktualny Oszacowanie zasobów wodnych Polski w zakresie wód powierzchniowych zostało przeprowadzone z wykorzystaniem następujących wskaźników: • przepływy charakterystyczne: przepływ najniższy z niskich NNQ, przepływ średni niski SNQ, przepływ średni ze średnich SSQ; • przepływ nienaruszalny Q; n • przepływ gwarantowany Qgw,p%, który wraz z przepływami wyższymi trwa przez p% czasu (przyjęty poziom gwarancji p = 95%); • zasoby dyspozycyjne zwrotne ZDZgw,p%; • zasoby dyspozycyjne bezzwrotne ZDBgw,p%; • stosunek przepływu średniego niżówki zwykłej (śrQn) do przepływu nienaruszalnego QNSH; 70 70 • stosunek przepływu średniego niżówki ekstremalnej (śrQn) do przepływu nienaruszalnego 95 QNSH; 95 • wskaźnik stopnia wykorzystania zasobów dyspozycyjnych qWSWZDZ. Wykorzystane wskaźniki są w większości zgodne z przyjętymi w ramach projektu „Opracowanie planów przeciwdziałania skutkom suszy na obszarach dorzeczy”. W ramach niniejszego opracowania w porównaniu do PPSS, wydłużono analizowane wielolecie z 2018 do 2019 r. (wielolecie 1987–2019). Przyjęto również nieco inną metodę wyznaczenia przepływu gwarantowanego - na podstawie krzywej średniej sum czasów trwania przepływów (szczegółowo opisana w rozdziale 2.1.1.1). Przepływ nienaruszalny na obszarze całej Polski określono metodą Kostrzewy – analogicznie jak w PPSS, przy czym przyjęto jednolity sposób wyznaczania parametru k, bez uwzględnienia rozporządzeń dyrektorów RZGW (w ramach PPSS uwzględniono rozporządzenia Dyrektora RZGW w Warszawie oraz Dyrektora RZGW w Poznaniu). Dodatkowo dokonano analizy przepływów charakterystycznych oraz średniego rocznego odpływu jednostkowego, natomiast po szczegółowym przeglądzie dostępnych danych (opisanym w rozdziale 2.1.1.1) odstąpiono ostatecznie od uwzględnienia w analizach wskaźnika stopnia wykorzystania zasobów dyspozycyjnych. Przyjęte wskaźniki wyznaczono na podstawie danych IMGW-PIB z wielolecia 1987–2019. Do obliczenia przepływów charakterystycznych NNQ i SNQ wykorzystano przepływy ekstremalne niskie, natomiast dla wszystkich pozostałych wskaźników – przepływy średnie dobowe. Obliczenia przeprowadzone 11 Mon itor Polski – 13 – Poz. 1119 zostały w układzie lat kalendarzowych, zgodnie z metodyką przyjętą w PPSS (Aktualizacja opracowania „Ochrona przed suszą w planowaniu gospodarowania wodami – metodyka postępowania” KZGW 2017). Zachowanie tego samego podejścia pozwala na porównanie i weryfikację wyników obliczeń. 2.1.1.1. Podejście metodyczne Oszacowanie zasobów wodnych kraju wykonane zostało z uwzględnieniem metodyki przyjętej w projekcie „Opracowanie planów przeciwdziałania skutkom suszy na obszarach dorzeczy”, szczegółowo opisanej w dokumencie pn.: Aktualizacja opracowania „Ochrona przed suszą w planowaniu gospodarowania wodami – metodyka postępowania”, KZGW 2017. Metodyka ta bazuje na szeregu wskaźników, które pośrednio lub bezpośrednio stanowią podstawę wielokryterialnej oceny dyspozycyjności wód powierzchniowych oraz stanu zasobów nienaruszalnych w warunkach suszy hydrologicznej zwykłej i ekstremalnej. Poniżej przedstawiono metody wyznaczania poszczególnych wskaźników. Przepływ nienaruszalny Q w ramach niniejszego opracowania wyznaczono powszechnie stosowaną n w Polsce metodą Kostrzewy, według wzoru: 𝑄𝑄𝑛𝑛 = 𝑘𝑘∙𝑆𝑆𝑆𝑆𝑄𝑄 W sytuacji, gdy Q < NNQ: n 𝑄𝑄𝑛𝑛 = 𝑆𝑆𝑆𝑆𝑄𝑄 gdzie: k – współczynnik zależny od hydrologicznego typu cieku oraz powierzchni zlewni, SNQ – przepływ średni niski [m3/s], NNQ – przepływ najniższy z niskich [m3/s]. Tabela 1. Hydrologiczny typ cieku w zależności od średniego spływu jednostkowego.

Źródło: Ozga-Zieliński B., Brzeziński J.: Metody obliczania charakterystyk przepływu rzecznego, IMGW- PIB, Warszawa 2013. 12 Tabela 2. Wartości współczynnika k w zależności od hydrologicznego typu cieku oraz powierzchni zlewni.

Źródło: Ozga-Zieliński B., Brzeziński J.: Metody obliczania charakterystyk przepływu rzecznego, IMGW- PIB, Warszawa 2013. Przepływ gwarantowany Qgw,p% to przepływ, który wraz z przepływami wyższymi od siebie trwa przez p% czasu objętego analizami. Przepływy gwarantowane o określonym poziomie gwarancji p% wyznaczane są na podstawie krzywych czasu przekroczenia przepływu (KCPP). Wyróżnić można dwie metody tworzenia KCPP: • metodę tradycyjną, za pomocą której tworzona jest jedna krzywa na podstawie danych przepływów z całego N-letniego okresu; • metodę polegającą na tworzeniu N-rocznych KCPP, uśrednianych następnie do krzywej średniej. Krzywa średnia różni się od krzywej N-letniej szczególnie w obszarze przepływów minimalnych, gdzie przepływ o gwarancji przewyższenia p%, obliczony na podstawie średniej KCPP, jest wyższy od przepływu o gwarancji przewyższenia p% obliczonego na podstawie N-letniej KCPP6). W ramach niniejszego opracowania do wykorzystania metodą średniej KCPP przyjęto poziom gwarancji p=95%. Zasoby dyspozycyjne zwrotne o określonej gwarancji występowania ZDZgw,p% obliczane są jako różnica pomiędzy wielkością przepływu gwarantowanego i wielkością przepływu nienaruszalnego w analizowanym przekroju, według wzoru: 𝑍𝑍𝑍𝑍𝑍𝑍𝑍𝑍𝑍𝑍,𝑝𝑝% = 𝑄𝑄𝑍𝑍𝑍𝑍,𝑝𝑝%−𝑄𝑄𝑛𝑛 gdzie: Qgw,p% – przepływ gwarantowany, który wraz z przepływami wyższymi trwa przez p% czasu [m3/s], 6) Węglarczyk, S., Krzywe czasu przewyższenia przepływu w zlewni Małej Wisły, Infrastruktura i ekologia terenów wiejskich, nr II/1/2014, PAN, Oddział w Krakowie, 2014. 13 Mon itor Polski – 15 – Poz. 1119 p – przyjęty poziom gwarancji, Qn – przepływ nienaruszalny [m3/s]. Zasoby dyspozycyjne zwrotne określają ilość wody, jaka może zostać pobrana z danego przekroju rzeki pod warunkiem, że użytkownik po wykorzystaniu pobranej wody zwróci ją w całości do rzeki bezpośrednio poniżej miejsca poboru7). Zasoby dyspozycyjne bezzwrotne o określonej gwarancji występowania ZDBgw,p% określają dopuszczalną wielkość zużycia bezzwrotnego pobranej wody z danego przekroju rzeki, przy zachowaniu przepływu nienaruszalnego oraz bez pogarszania warunków zaopatrzenia w wodę pozostałych użytkowników. Obliczane są jako wartość stała zasobów dyspozycyjnych zwrotnych według wzoru: 𝑍𝑍𝑍𝑍𝑍𝑍𝑍𝑍𝑍𝑍,𝑝𝑝% = 𝛼𝛼(𝑄𝑄𝑍𝑍𝑍𝑍,𝑝𝑝%−𝑄𝑄𝑛𝑛) gdzie: α – współczynnik określający jaka część zasobów dyspozycyjnych zwrotnych może być odprowadzona z cieku bez naruszania wielkości przepływu nienaruszalnego oraz stopnia zaspokojenia potrzeb wodnych użytkowników zlokalizowanych poniżej, Qgw,p% - przepływ gwarantowany, który wraz z przepływami wyższymi trwa przez p% czasu [m3/s], p – przyjęty poziom gwarancji, Qn – przepływ nienaruszalny [m3/s]. Stosunek przepływu średniego niżówki zwykłej/ ekstremalnej (śrQn / śrQn) do przepływu 70 95 nienaruszalnego QNSH / QNSH pokazuje stan nienaruszalnych zasobów wód powierzchniowych 70 95 w okresie trwania niżówek, w zależności od przedziału zmienności: • QNSH<0.95 – susza hydrologiczna sczerpuje przepływ nienaruszalny, brak jest możliwości realizowania potrzeb użytkowników, w tym również ekosystemowych, • 0.95≤QNSN≤1.05 – przepływ graniczny suszy hydrologicznej jest równy przepływowi nienaruszalnemu, nie ma nadwyżki przepływu do dyspozycji, • QNSH>1.05 – susza hydrologiczna nie sczerpuje zasobów nienaruszalnych, istnieje nadwyżka przepływu do dyspozycji użytkowników sektorowych i zabezpieczone są potrzeby ekosystemów. Ogólnie stosowany w hydrologii termin „niżówka” jest pojęciem umownym, interpretującym sytuację w rzekach w odniesieniu do ilości przepływającej wody8). W literaturze znaleźć można różne definicje niżówki i kryteria jej wydzielania. W nowszych pozycjach literaturowych przyjmowana jest następująca definicja: „niżówka jest to okres, w którym przepływy są równe lub niższe od przepływu granicznego Qg”, przy czym przy określaniu przepływu granicznego mogą być stosowane różne kryteria, 7) Tyszewski i in., Metodyka opracowania warunków korzystania z wód RW oraz warunków korzystania z wód zlewni. Pracowania Gospodarki Wodnej „PRO-WODA”, Warszawa, 2008. 8) Ozga-Zielinska M., Brzezinski J., Hydrologia stosowana. PWN Warszawa, 1997. 14 Mon itor Polski – 16 – Poz. 1119 hydrologiczne lub gospodarcze. Na potrzeby niniejszego opracowania, jako przepływy graniczne przyjęto przepływy Q i Q wyznaczone z krzywej sum czasów trwania przepływów9). 70% 95% Wykorzystano również dodatkowe kryteria uściślające wyznaczanie niżówek: • minimalny czas pomiędzy sąsiadującymi niżówkami (3 dni); • minimalny czas trwania niżówki (5 dni)10). Wskaźnik stopnia wykorzystania zasobów dyspozycyjnych zwrotnych WSWZDZ służy do identyfikacji poziomu stresu wodnego (zachwiania równowagi systemu i początku odczuwania presji na trwałość zasobów) i obliczany jest według wzoru: ∑𝑃𝑃𝑊𝑊𝑃𝑃 𝑊𝑊𝑊𝑊𝑊𝑊𝑊𝑊𝑊𝑊𝑊𝑊 = 100∙ gdzie: 𝑊𝑊𝑊𝑊𝑊𝑊 PWP – suma poborów pomniejszonych o zrzuty w danej zlewni bilansowej/ różnicowej, ZDZ – zasoby dyspozycyjne zwrotne w danej zlewni bilansowej/ różnicowej. Tabela 3. Poziom stresu wodnego w zależności od wielkości wskaźnika stopnia wykorzystania zasobów dyspozycyjnych zwrotnych.

Źródło: Kundzewicz Z.: Gdyby mała wody miarka…. Zasoby wodne dla trwałego rozwoju, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa, 2000. Analogiczny wskaźnik jest stosowany przez Europejską Agencję Środowiska (WEI), jednak posiada on inne wartości graniczne. Dane o wielkości poborów oraz zrzutów (PWP) są elementem bazy danych „Identyfikacja presji w RW i na obszarach dorzeczy”. W aktualnej bazie danych presji antropogenicznych (w wersji z dnia 31 marca 2021 r.) znajduje się 11 181 obiektów zaklasyfikowanych jako pobory wód powierzchniowych, 25 579 – pobory wód podziemnych, 1 653 – odwodnienia obiektów lub wykopów budowlanych, 9) Tallaksen L. M., van Lanen H. A. J.,, Hydrological Drought – Processes and Estimation Methods for Streamflow and Groundwater, Developments in Water Science, 48. Amsterdam, Elsevier Science B.V., 2004. 10) Jakubowski W., Rozkłady prawdopodobieństwa w ocenie suszy hydrologicznej. Uniwersytet Przyrodniczy we Wrocławiu, 2011. 15 Mon itor Polski – 17 – Poz. 1119 120 – odwodnienia zakładów górniczych, 38 – przerzutów wody oraz łącznie 85 790 obiektów zaklasyfikowanych jako zrzuty, w podziale na różne kategorie. Są to: zrzuty ścieków komunalnych – 4 657 obiektów, zrzuty ścieków bytowych – 5 013, zrzuty ścieków przemysłowych – 6 573, zrzuty ścieków przemysłowych do urządzeń kanalizacyjnych – 6 770, zrzuty z odwodnień budowlanych lub wykopów budowlanych – 1 662, zrzuty wód opadowych i roztopowych – 55 335, przelewy burzowe – 294, zrzuty ciekłych odchodów zwierzęcych za wyjątkiem gnojówki i gnojowicy przeznaczonych do rolniczego wykorzystania – 156, zrzuty wód odciekowych ze składowisk odpadów i miejsc ich magazynowania – 153, akwakultura – 5 129, zrzuty wykorzystanej solanki, wody lecznicze i termalne – 48 obiektów. W celu wyznaczenia wskaźnika stopnia wykorzystania zasobów dyspozycyjnych, w pierwszej kolejności wyselekcjonowano z bazy obiekty poborów wód powierzchniowych i zrzutów. W kolejnym kroku, wszystkie dane o wielkości poborów i zrzutów przeliczono na średni pobór/zrzut chwilowy w m3/s, a następnie dokonano analizy przynależności punktów poboru/zrzutu do danej zlewni bilansowej. Analiza ilościowa i przestrzenna danych z bazy presji antropogenicznych wykazała duże braki w zakresie wartości średnich chwilowych poborów/zrzutów, szczególnie w odniesieniu do poborów. Dane dostępne są jedynie dla 3 537 obiektów poborów wód powierzchniowych, natomiast dla zrzutów dla 18 067 obiektów. Największe braki danych ilościowych o poborach występują w RW Warty i Noteci. Ze względu na zidentyfikowane braki danych oraz ich nierównomierne rozmieszczenie na obszarze Polski, zdecydowano ostatecznie, że w ramach niniejszego opracowania nie będą wyznaczane wskaźniki stopnia wykorzystania zasobów dyspozycyjnych zwrotnych. Wykorzystanie niepełnych danych czy też mieszanie danych rzeczywistych z szacowanymi w jakikolwiek sposób, miałoby znaczący wpływ na wyniki analiz i prowadziłoby do nieprawidłowej oceny zasobów wodnych i klasyfikacji zlewni pod kątem potrzeb realizacji działań na rzecz poprawy zasobów dyspozycyjnych wód powierzchniowych. 2.1.1.2. Analiza wyników Na potrzeby oszacowania zasobów wodnych wykorzystano dane IMGW-PIB dla 452 stacji wodowskazowych (451 stacji analizowanych w ramach PPSS oraz dodatkowo stacja Kwidzyn na rzece Liwie). Ponadto wykonano obliczenia dla 23 przekrojów niekontrolowanych na rzekach kontrolowanych – wartości poszczególnych wskaźników obliczono z wykorzystaniem ekstrapolacji danych wodowskazowych. Łącznie oszacowano zasoby wodne dla 475 zlewni bilansowych. Wyodrębniono również 94 zlewnie niekontrolowane, dla których nie jest możliwe obliczenie przyjętych wskaźników ze względu na brak danych pomiarowych IMGW-PIB, a co za tym idzie oszacowanie zasobów wodnych zgodnie z przyjętą metodyką. Z tego względu dla zlewni niekontrolowanych ograniczono się do określenia poziomu potrzeb realizacji działań na rzecz poprawy zasobów dyspozycyjnych w kontekście suszy na podstawie wyników analiz w zlewniach sąsiadujących – jako poziom potrzeb realizacji działań w zlewniach niekontrolowanych przyjmowano poziom określony dla przeważającej liczby sąsiadujących zlewni kontrolowanych. 16 Mon itor Polski – 18 – Poz. 1119 Tabela 4. Liczba analizowanych zlewni bilansowych w podziale na obszary dorzeczy i RW.

Objaśnienia: 1 w tym 3 zlewnie położone częściowo w RW Górnej-Zachodniej Wisły; 2 w tym 1 zlewnia położona częściowo w RW Górnej Odry; 3 w tym 1 zlewnia położona częściowo w RW Noteci; 4 w tym 1 zlewnia położona częściowo w RW Warty. 17 Mon itor Polski – 19 – Poz. 1119 Rysunek 2. Zlewnie bilansowe uwzględnione w ocenie zasobów wodnych. Źródło: Opracowano na podstawie danych IMGW-PIB. 18 Mon itor Polski – 20 – Poz. 1119 W celu oszacowania wielkości zasobów wód powierzchniowych w Polsce, w pierwszej kolejności analizie poddano wartości przepływów charakterystycznych SNQ i SSQ, przeliczone na jednostkę powierzchni zlewni, co pozwoliło na ich porównanie pomiędzy poszczególnymi zlewniami. Wartości modułu odpływu dla wszystkich analizowanych wskaźników podzielono na klasy metodą kwantyli. Wartości modułu odpływu SNQ podzielono na 6 klas: • klasa 1 - od 0.186 do 0.978 l/s*km2; • klasa 2 - od 0.979 do 1.461 l/s*km2; • klasa 3 - od 1.462 do 1.989 l/s*km2; • klasa 4 - od 1.990 do 2.636 l/s*km2; • klasa 5 - od 2.637 do 3.880 l/s*km2; • klasa 6 - od 3.881 do 9.828 l/s*km2. Podobnie na 6 klas podzielono wartości modułu odpływu SSQ: • klasa 1 - od 1.257 do 3.918 l/s*km2; • klasa 2 - od 3.919 do 5.035 l/s*km2; • klasa 3 - od 5.036 do 6.015 l/s*km2; • klasa 4 - od 6.016 do 8.944 l/s*km2; • klasa 5 - od 8.945 do 12.313 l/s*km2; • klasa 6 - od 12.314 do 51.658 l/s*km2. W klasie o najmniejszych wartościach modułu SNQ dla analizowanego wielolecia 1987–2019 (poniżej 0,978 l/s·km2) znajdują się 33 zlewnie na obszarze dorzecza Odry (19,4% analizowanych zlewni na obszarze dorzecza), 44 zlewnie na obszarze dorzecza Wisły (15,6% analizowanych zlewni na obszarze dorzecza) oraz 3 na obszarze dorzecza Pregoły (27,3% analizowanych zlewni na obszarze dorzecza). W klasie o najwyższych wartościach modułu odpływu SNQ (powyżej 3.880 l/s·km2) znajduje się 41 zlewni na obszarze dorzecza Wisły (co stanowi 14% analizowanych zlewni na obszarze dorzecza), 35 zlewni na obszarze dorzecza Odry (20,6%) oraz 3 zlewnie w Dorzeczu Niemna (42,8% analizowanych zlewni na obszarze dorzecza). W odniesieniu do modułu SSQ, w klasie o najniższych wartościach (poniżej 3.918 l/s·km2) znajduje się 39 zlewni na obszarze dorzecza Odry oraz 41 zlewni na obszarze dorzecza Wisły, co stanowi odpowiednio 22,9% analizowanych zlewni na obszarze dorzecza Odry oraz 14,5% analizowanych zlewni na obszarze dorzecza Wisły. W klasie o wartościach najwyższych (powyżej 12.313 l/s·km2) - 50 zlewni na obszarze dorzecza Wisły (17,7% analizowanych zlewni na obszarze dorzecza), 25 zlewni Odry (14,7%), 2 zlewnie Dunaju (66,7%), 1 zlewnia Łaby i 1 zlewnia Dniestru (100%). Łącznie 48 analizowanych zlewni w Polsce charakteryzuje się najniższymi wartościami zarówno modułu SNQ, jak i SSQ, a tylko 24 zlewnie – najwyższymi. 19 Mon itor Polski – 21 – Poz. 1119 Rysunek 3. Rozkład przestrzenny modułu odpływu SNQ w analizowanych zlewniach bilansowych. Źródło: Opracowano na podstawie danych IMGW-PIB. 20 Mon itor Polski – 22 – Poz. 1119 Rysunek 4. Rozkład przestrzenny modułu odpływu SSQ (SSq) w analizowanych zlewniach bilansowych. Źródło: Opracowano na podstawie danych IMGW-PIB. 21 Mon itor Polski – 23 – Poz. 1119 Wartości modułu przepływu nienaruszalnego podzielono odpowiednio na 6 klas: • klasa 1 – od 0.131 do 0.751 l/s*km2; • klasa 2 – od 0.752 do 1.115 l/s*km2; • klasa 3 – od 1.116 do 1.601 l/s*km2; • klasa 4 – od 1.602 do 2.416 l/s*km2; • klasa 5 – od 2.417 do 3.942 l/s*km2; • klasa 6 – od 3.943 do 15.0 l/s*km2, analogicznie wartości modułu przepływu gwarantowanego: • klasa 1 – od 0.23 do 1.31 l/s*km2; • klasa 2 – od 1.32 do 1.91 l/s*km2; • klasa 3 – od 1.92 do 2.53 l/s*km2; • klasa 4 – od 2.54 do 3.33 l/s*km2; • klasa 5 – od 3.34 do 4.89 l/s*km2; • klasa 6 – od 4.90 do 13.79 l/s*km2. W klasie o najmniejszych wartościach modułu przepływu nienaruszalnego dla analizowanego wielolecia 1987–2019 (poniżej 0.751 l/s*km2) znajduje się 31 zlewni na obszarze dorzecza Odry (18,2% analizowanych zlewni na obszarze dorzecza), 47 zlewni na obszarze dorzecza Wisły (16,7% zlewni na obszarze dorzecza) oraz 2 zlewnie na obszarze dorzecza Pregoły (18,2% zlewni). W klasie o najwyższych wartościach modułu przepływu nienaruszalnego (powyżej 3.942 l/s·km2) znajdują się 42 zlewnie na obszarze dorzecza Wisły (co stanowi 14,9% analizowanych zlewni na obszarze dorzecza), 33 zlewnie na obszarze dorzecza Odry (19,4%) oraz 3 zlewnie na obszarze dorzecza Niemna (42,8% analizowanych zlewni obszaru dorzecza). W odniesieniu do modułu przepływu gwarantowanego o poziomie gwarancji p = 95%, w klasie o najniższych wartościach (poniżej 1.31 l/s·km2) znajduje się 110 zlewni na obszarze dorzecza Wisły (39% analizowanych zlewni na obszarze dorzecza), 75 zlewni na obszarze dorzecza Odry (44,1% analizowanych zlewni na obszarze dorzecza) oraz 5 zlewni na obszarze dorzecza Pregoły (45,5% analizowanych zlewni na obszarze dorzecza). W klasie o wartościach najwyższych (powyżej 4.89 l/s·km2) – 30 zlewni na obszarze dorzecza Wisły, 24 zlewnie Odry i 1 zlewnia na obszarze dorzecza Niemna (odpowiednio 10,6%, 14,1% oraz 14,3% analizowanych zlewni na obszarze poszczególnych dorzeczy). 22 Mon itor Polski – 24 – Poz. 1119 Rysunek 5. Rozkład przestrzenny modułu przepływu nienaruszalnego w analizowanych zlewniach bilansowych. Źródło: Opracowano na podstawie danych IMGW-PIB. 23 Rysunek 6. Rozkład przestrzenny modułu przepływu gwarantowanego Qgw95% w analizowanych zlewniach bilansowych. Źródło: Opracowano na podstawie danych IMGW-PIB. 24 Mon itor Polski – 26 – Poz. 1119 Na podstawie obliczonych wartości przepływu nienaruszalnego oraz przepływu gwarantowanego dla poszczególnych zlewni bilansowych wyznaczono wielkości zasobów dyspozycyjnych zwrotnych o gwarancji p=95%. Wartości modułu zasobów dyspozycyjnych zwrotnych podzielono na 4 klasy, zgodnie z podziałem przyjętym na potrzeby późniejszej wielokryterialnej oceny dyspozycyjności wód powierzchniowych oraz stanu zasobów nienaruszalnych w warunkach suszy hydrologicznej zwykłej i ekstremalnej: • klasa 1 – od -2.976 do 0.123 l/s*km2; • klasa 2 – od 0.124 do 0.661 l/s*km2; • klasa 3 – od 0.662 do 1.294 l/s*km2; • klasa 4 – od 1.295 do 4.135 l/s*km2. Łącznie 119 zlewni zakwalifikowano jako posiadające najniższe zasoby dyspozycyjne zwrotne (wskaźnik qZDZgw95 < 0.123 l/s*m2). Z tego 22% zlewni jest na obszarze dorzecza Wisły oraz 26,5% zlewni na obszarze dorzecza Odry (w odniesieniu do całkowitej liczby zlewni analizowanych w danym dorzeczu). Najwyższe zasoby dyspozycyjne zwrotne zidentyfikowano łącznie w 118 zlewniach – 27% zlewni na obszarze dorzecza Odry oraz 24% na obszarze dorzecza Wisły. 25 Rysunek 7. Rozkład przestrzenny modułu zasobów dyspozycyjnych zwrotnych ZDZgw95% w analizowanych zlewniach bilansowych. Źródło: Opracowano na podstawie danych IMGW-PIB. W kolejnym kroku dokonano analizy stanu nienaruszalnych zasobów wód powierzchniowych w okresie trwania niżówek – zwykłej i ekstremalnej. Wartości wskaźnika QNSH, obliczone jako stosunek przepływu średniego niżówki zwykłej 70 do przepływu nienaruszalnego, wskazują, że 82,7% całkowitej liczby analizowanych zlewni znajduje się powyżej wartości 1,05, co oznacza, że dla tych zlewni susza hydrologiczna nie sczerpuje zasobów 26 Mon itor Polski – 28 – Poz. 1119 nienaruszalnych oraz istnieje nadwyżka przepływu do dyspozycji dla użytkowników sektorowych i zabezpieczone są potrzeby ekosystemów. W przedziale 1,05 – 0,95, gdzie przepływ graniczny suszy hydrologicznej jest równy przepływowi nienaruszalnemu i nie ma nadwyżki przepływu do dyspozycji, znajduje się 7,8% liczby zlewni. W grupie poniżej 0,95 znalazło się 9,5% liczby analizowanych zlewni. W zlewniach tych susza hydrologiczna sczerpuje przepływ nienaruszalny, co oznacza brak możliwości zrealizowania potrzeb użytkowników, w tym także ekosystemowych. W tabelach poniżej zestawiono procentowy udział liczby zlewni w poszczególnych przyjętych przedziałach wskaźnika QNSH dla całej Polski (procentowy udział liczby zlewni – tabela 5) oraz 70 w podziale na obszary dorzeczy (procentowy udział liczby zlewni na danym obszarze dorzecza do całkowitej liczby analizowanych zlewni w skali kraju – tabela 6). Tabela 5. Procentowy udział liczby zlewni według QNSH. 70

Tabela 6. Procentowy udział liczby zlewni według wskaźnika QNSH w podziale na obszary dorzeczy 70 i RW.

Dunaju Czarnej Orawy 0,00 0,00 0,63 Małej Wisły 1,68 0,21 2,95 Górnej-Zachodniej Wisły 0,63 0,63 9,89 Górnej-Wschodniej Wisły 0,21 0,42 6,95 Wisły Środkowej Wisły 0,00 0,21 8,21 Bugu 0,21 0,42 5,47 Narwi 0,63 0,42 7,37 Dolnej Wisły 1,68 1,05 10,11 Suma – obszar dorzecza Wisły 5,05 3,37 50,95 Łaby Metuje 0,00 0,00 0,21 Odry Górnej Odry 0,84 0,00 2,95 Środkowej Odry 0,42 2,11 10,32 Warty 0,00 0,21 7,37 Noteci 1,26 0,21 2,53 Dolnej Odry i Przymorza 1,26 1,47 4,84 Zachodniego Suma – obszar dorzecza Odry 3,79 4,00 28,00 Pregoły Łyny i Węgorapy 0,00 0,21 2,11 Niemna Niemna 0,63 0,21 0,63 Dniestru Dniestru 0,00 0,00 0,21 27 Mon itor Polski – 29 – Poz. 1119 Rysunek 8. Rozkład przestrzenny wskaźnika QNSH w analizowanych zlewniach bilansowych. 70 Źródło: Opracowano na podstawie danych IMGW-PIB. 28 Mon itor Polski – 30 – Poz. 1119 Wartości wskaźnika QNSH, obliczone jako stosunek przepływu średniego niżówki ekstremalnej 95 do przepływu nienaruszalnego, wskazują, że dla 45,7% liczby analizowanych zlewni ekstremalna susza hydrologiczna nie sczerpuje zasobów nienaruszalnych oraz istnieje nadwyżka przepływu do dyspozycji dla użytkowników sektorowych i zabezpieczone są potrzeby ekosystemów. W przedziale 1,05 – 0,95 znajduje się 4,6% liczby zlewni, natomiast dla 49,7% liczby zlewni susza hydrologiczna sczerpuje przepływ nienaruszalny, co oznacza brak możliwości zrealizowania potrzeb użytkowników w tym także ekosystemowych. W tabelach poniżej zestawiono procentowy udział liczby zlewni w poszczególnych przyjętych przedziałach wskaźnika QNSH dla całej Polski (procentowy udział liczby zlewni – tabela 7) 95 oraz w podziale na obszary dorzeczy (procentowy udział liczby zlewni na danym obszarze dorzecza do całkowitej liczby analizowanych zlewni w skali kraju – tabela 8). Tabela 7. Procentowy udział liczby zlewni według QNSH. 95

Tabela 8. Procentowy udział liczby zlewni według wskaźnika QNSH w podziale na obszary dorzeczy 95 i RW.

Dunaju Czarnej Orawy 0,63 0,00 0,00 Małej Wisły 3,16 0,21 1,47 Górnej-Zachodniej Wisły 6,32 0,00 4,84 Górnej-Wschodniej Wisły 2,95 0,84 3,79 Wisły Środkowej Wisły 2,95 0,42 5,05 Bugu 1,89 0,21 4,00 Narwi 3,79 0,21 4,42 Dolnej Wisły 5,05 1,26 6,53 Suma – obszar dorzecza Wisły 26,11 3,16 30,11 Łaby Metuje 0,21 0,00 0,00 Górnej Odry 2,74 0,21 0,84 Środkowej Odry 8,00 0,21 4,63 Warty 3,37 0,63 3,58 Odry Noteci 2,53 0,21 1,26 Dolnej Odry i Przymorza 4,21 0,00 3,37 Zachodniego Suma – obszar dorzecza Odry 20,84 1,26 13,68 Pregoły Łyny i Węgorapy 0,63 0,21 1,47 Niemna Niemna 1,05 0,00 0,42 Dniestru Dniestru 0,21 0,00 0,00 29 Mon itor Polski – 31 – Poz. 1119 Rysunek 9. Rozkład przestrzenny wskaźnika QNSH w analizowanych zlewniach bilansowych. 95 Źródło: Opracowano na podstawie danych IMGW-PIB. 30 Mon itor Polski – 32 – Poz. 1119 W celu szacunkowej oceny deficytu zasobów wodnych w analizowanych zlewniach bilansowych, porównano obliczone wartości zasobów dyspozycyjnych zwrotnych o gwarancji p = 95% z wielkością poborów pomniejszonych o wielkość zrzutów. Dla 133 zlewni (załącznik nr 7 do PPNW) określona – na podstawie częściowych danych suma poborów wód powierzchniowych w zlewni, pomniejszonych o sumę zrzutów – przekracza wielkość zasobów dyspozycyjnych zwrotnych. W 50% są to zlewnie, gdzie wielkość przepływu nienaruszalnego przekracza wielkość przepływu gwarantowanego, a co za tym idzie – obliczone zasoby dyspozycyjne zwrotne mają wartości ujemne. Największa liczba takich zlewni występuje w RW Środkowej Odry – 28 zlewni (w tym zlewnia Odry do zbiornika wodowskazu Malczyce, położona częściowo na obszarze RW Górnej Odry), następnie w RW Dolnej Wisły – 22, Górnej- Zachodniej Wisły – 20, Dolnej Odry – 14, Małej Wisły – 10, Górnej Odry – 7, Narwi – 6, Górnej- Wschodniej Wisły oraz Środkowej Wisły – 5. Na podstawie dostępnych danych ilościowych11), w zlewniach o zidentyfikowanym znaczącym deficycie zasobów wód powierzchniowych dominuje wykorzystanie wody w sektorze elektrowni wodnych w RW: Środkowej Odry, Górnej-Zachodniej Wisły, Górnej-Wschodniej Wisły, Środkowej Wisły oraz Narwi. W sektorze przemysłu – RW Górnej Odry, Dolnej Odry i Dolnej Wisły, a także akwakultury – RW Małej Wisły oraz Górnej Odry. Należy przy tym zwrócić uwagę, że wykorzystanie wody w sektorze elektrowni wodnych nie ma wpływu wody na wielkość deficytu wód powierzchniowych. 2.1.2. Identyfikacja obszarów zagrożonych deficytem zasobów wodnych – stan aktualny 2.1.2.1. Podejście metodyczne W celu identyfikacji obszarów zagrożonych deficytem zasobów wodnych w Polsce, wykorzystano podejście analogiczne, jak w projekcie „Opracowanie planów przeciwdziałania skutkom suszy na obszarach dorzeczy”. Na podstawie wskaźników wyznaczonych dla zlewni bilansowych, przeprowadzona została wielokryterialna ocena dyspozycyjności wód powierzchniowych oraz stanu zasobów nienaruszalnych w warunkach suszy hydrologicznej zwykłej i ekstremalnej. Wykorzystany w ramach PPSS wskaźnik stopnia wykorzystania zasobów dyspozycyjnych zastąpiono jednostkowymi zasobami dyspozycyjnymi zwrotnymi, które podzielono metodą kwantyli na cztery klasy, którym przyporządkowano odpowiednią punktację. Dla zlewni niekontrolowanych – ze względu na brak możliwości wyznaczenia analizowanych wskaźników (brak pomiarów stanów wody i przepływów, które stanowią podstawę dla obliczeń wskaźników) – dokonano identyfikacji obszarów zagrożonych deficytem zasobów wodnych na podstawie oceny poziomu potrzeb realizacji działań na rzecz poprawy zasobów dyspozycyjnych w zlewniach sąsiadujących. Jako poziom potrzeb realizacji działań na rzecz poprawy zasobów dyspozycyjnych w kontekście suszy w zlewniach niekontrolowanych, przyjmowano poziom określony dla przeważającej liczby sąsiadujących zlewni kontrolowanych (zestawienie składowych i klucza oceny potrzeb realizacji działań na rzecz poprawy zasobów dyspozycyjnych wód powierzchniowych – tabela 9). 11) Dane IMGW-PIB. 31 Mon itor Polski – 33 – Poz. 1119 Ze względu na orientacyjny charakter oceny, wyniki dla zlewni niekontrolowanych zostały zaprezentowane wyłącznie na mapie i nie były szczegółowo analizowane. Tabela 9. Zestawienie składowych i klucza oceny potrzeb realizacji działań na rzecz poprawy zasobów dyspozycyjnych wód powierzchniowych.

2.1.2.2. Analiza wyników Zastosowanie przyjętych kryteriów pozwoliło na określenie przestrzennego rozmieszczenia obszarów o określonym poziomie potrzeb realizacji działań na rzecz poprawy zasobów dyspozycyjnych wód powierzchniowych. Dla ponad 25% całkowitej liczby analizowanych zlewni bilansowych zidentyfikowano najwyższy poziom potrzeb realizacji działań, dla 28% – wysoki, dla 22,5% – umiarkowany a dla 23,8% niski poziom potrzeb. W skali całego kraju najwięcej zlewni o najwyższym poziomie potrzeb realizacji działań przypada na obszar dorzecza Wisły – 13,47%, co jednocześnie stanowi 22,7% analizowanych zlewni dla tego obszaru dorzecza. Zlewnie o najwyższym poziomie potrzeb realizacji działań na obszarze dorzecza Odry stanowią 9,68% analizowanych zlewni w skali kraju, natomiast w skali obszaru dorzecza – aż 27%. W tabelach poniżej przedstawiono procentowy udział liczby zlewni w poszczególnych klasach poziomu potrzeb realizacji działań na rzecz poprawy zasobów dyspozycyjnych wód powierzchniowych. Zarówno dla całej Polski (zestawienie zlewni według potrzeb realizacji działań na rzecz poprawy zasobów dyspozycyjnych wód powierzchniowych – tabela 10), jaki i w podziale na obszary dorzeczy (procentowy udział liczby zlewni w danym dorzeczu do całkowitej liczby analizowanych zlewni w skali kraju (procentowy udział liczby zlewni według poziomu potrzeb w podziale na obszary dorzeczy i RW – tabela 11), a także zestawienie zlewni o najwyższym poziomie potrzeb (zestawienie zlewni o najwyższym poziomie potrzeb – tabela 12). 32 Mon itor Polski – 34 – Poz. 1119 Tabela 10. Zestawienie zlewni według potrzeb realizacji działań na rzecz poprawy zasobów dyspozycyjnych wód powierzchniowych.

Tabela 11. Procentowy udział liczby zlewni według poziomu potrzeb w podziale na obszary dorzeczy i RW.

Dunaju Czarnej Orawy 0,63 0,00 0,00 0,00 Małej Wisły 2,53 0,84 0,63 0,84 Górnej-Zachodniej Wisły 4,00 2,31 1,26 3,58 Górnej-Wschodniej Wisły 1,26 1,89 2,32 2,11 Wisły Środkowej Wisły 0,84 3,37 3,16 1,05 Bugu 0,63 2,53 2,53 0,42 Narwi 1,26 2,53 3,79 0,84 Dolnej Wisły 2,95 2,53 2,11 5,26 Suma – obszar dorzecza Wisły 13,47 16,00 15,79 14,11 Łaby Metuje 0,00 0,21 0,00 0,00 Górnej Odry 1,05 1,68 0,42 0,63 Środkowej Odry 3,16 5,05 1,05 3,58 Warty 0,84 2,74 2,53 1,47 Odry Noteci 1,47 1,26 0,84 0,42 Dolnej Odry 3,16 1,05 0,63 2,74 i Przymorza Zachodniego Suma – obszar dorzecza Odry 9,68 11,79 5,47 8,84 Pregoły Łyny i Węgorapy 0,63 0,00 0,84 0,84 Niemna Niemna 1,05 0,00 0,42 0,00 Dniestru Dniestru 0,21 0,00 0,00 0,00 33 Mon itor Polski – 35 – Poz. 1119 Tabela 12. Zestawienie zlewni o najwyższym poziomie potrzeb.

IMGW-PIB Dunaju Czarnej Orawy CZARNA ORAWA JABŁONKA 149190240 Dunaju Czarnej Orawy PIEKIELNIK JABŁONKA 149190250 Wisły Małej Wisły WISŁA USTROŃ-OBŁAZIEC 149180110 Wisły Małej Wisły WISŁA WISŁA 149180140 Wisły Małej Wisły WAPIENICA PODKĘPIE 149180230 CZECHOWICE- Wisły Małej Wisły IŁOWNICA 149180250 -DZIEDZICE CZECHOWICE- Wisły Małej Wisły BIAŁA 149190010 -BESTWINA Wisły Małej Wisły BIAŁA MIKUSZOWICE 149190030 Wisły Górnej-Zachodniej Wisły SOŁA RAJCZA 149190050 Wisły Górnej-Zachodniej Wisły SKAWICA ZAWOJA 149190190 Wisły Górnej-Zachodniej Wisły SKAWICA SKAWICA DOLNA 149190220 Wisły Górnej-Zachodniej Wisły SKAWA OSIELEC 149190260 Wisły Górnej-Zachodniej Wisły SKAWINKA RADZISZÓW 149190270 Wisły Górnej-Zachodniej Wisły DUNAJEC KONIÓWKA 149190280 Wisły Górnej-Zachodniej Wisły RABA RABKA 2 149190340 ZAKOPANE- Wisły Górnej-Zachodniej Wisły BIAŁY DUNAJEC 149190380 -HARENDA Wisły Górnej-Zachodniej Wisły BIAŁY DUNAJEC SZAFLARY 149200020 Wisły Górnej-Zachodniej Wisły MSZANKA MSZANA DOLNA 149200080 Wisły Górnej-Zachodniej Wisły BIAŁKA ŁYSA POLANA 149200100 Wisły Górnej-Zachodniej Wisły NIEDZICZANKA NIEDZICA 149200120 Wisły Górnej-Zachodniej Wisły KAMIENICA ŁABOWA 149200270 Wisły Górnej-Zachodniej Wisły BIAŁA GRYBÓW 149200310 Wisły Górnej-Wschodniej Wisły SĘKÓWKA GORLICE 149210020 Wisły Górnej-Wschodniej Wisły JASIOŁKA ZBOISKA 149210100 Wisły Górnej-Wschodniej Wisły STOBNICA GODOWA 149210120 Wisły Górnej-Wschodniej Wisły WISŁOK PUŁAWY 149210150 Wisły Małej Wisły BRYNICA NAMIARKI 150180260 Wisły Małej Wisły MLECZNA BIERUŃ STARY 150190050 Wisły Małej Wisły GOSTYNIA BOJSZOWY 150190060 Wisły Małej Wisły BRYNICA SZABELNIA 150190070 Wisły Małej Wisły PRZEMSZA PRZECZYCE 150190120 Wisły Małej Wisły BIAŁA PRZEMSZA SŁAWKÓW 150190250 Wisły Górnej-Zachodniej Wisły PRĄDNIK OJCÓW 150190330 Wisły Górnej-Zachodniej Wisły NIDA MNISZEK 150200010 Wisły Górnej-Zachodniej Wisły USZWICA BORZĘCIN 150200140 Wisły Górnej-Zachodniej Wisły CZARNA NIDA DALESZYCE 150200160 34 Mon itor Polski – 36 – Poz. 1119

IMGW-PIB Wisły Górnej-Zachodniej Wisły CZARNA RAKÓW 150210010 Wisły Górnej-Wschodniej Wisły BRZEŹNICA BRZEŹNICA 150210140 Wisły Górnej-Wschodniej Wisły TRZEBOŚNICA SARZYNA 150220040 Wisły Bugu WIEPRZ ZWIERZYNIEC 150220170 Wisły Środkowej Wisły KAMIENNA BZIN 151200100 Wisły Środkowej Wisły OKRZEJKA MIKA 151210110 Wisły Bugu ŚWINKA PUCHACZÓW 151220140 Wisły Bugu MUŁAWA ROSSOSZ 151230020 Wisły Dolnej Wisły TĄŻYNA OTŁOCZYNEK 152180130 Wisły Środkowej Wisły ŁASICA WŁADYSŁAWÓW 152200070 Wisły Dolnej Wisły ZBRZYCA SWORNEGACIE 153170070 Wisły Dolnej Wisły ELBLĄG BĄGART 153190040 Wisły Dolnej Wisły RYPIENICA RYPIN 153190060 Wisły Dolnej Wisły IŁAWKA DZIARNY 153190100 Wisły Dolnej Wisły DRWĘCA IDZBARK 153200010 Wisły Dolnej Wisły PASŁĘKA TOMARYNY 153200040 Wisły Środkowej Wisły SZKOTÓWKA SARNOWO 153200050 Wisły Narwi SAWICA WIELBARK 153200160 Wisły Narwi ORZYSZA MIKOSZE 153210230 Wisły Narwi WISSA CZACHY 153220090 Wisły Narwi CZARNA SOCHONIE 153230080 Wisły Narwi SOKOŁDA SOKOŁDA 153230140 Wisły Dolnej Wisły GLAŹNA KRĘPA 154170020 Wisły Dolnej Wisły SŁUPIA SOSZYCA 154170120 Wisły Dolnej Wisły POGORZELICA POGORZELICE 154170130 Wisły Dolnej Wisły WIERZYCA SARNOWY 154180010 Wisły Dolnej Wisły ŁEBA MIŁOSZEWO 154180020 Wisły Dolnej Wisły REDA ZAMOSTNE 154180030 Wisły Dolnej Wisły RADUNIA GORĘCZYNO 154180060 Wisły Narwi EŁK MAŁE WRONKI 154220030 Odry Górnej Odry SZOTKÓWKA GOŁKOWICE 149180040 Odry Górnej Odry OLZA ISTEBNA 149180130 Odry Środkowej Odry KWISA MIRSK 150150010 Odry Środkowej Odry CZARNY POTOK MIRSK 150150020 Odry Środkowej Odry KAMIENNA JAKUSZYCE 150150030 Odry Środkowej Odry KAMIENNA JELENIA GÓRA 150150070 Odry Środkowej Odry ŁOMNICA ŁOMNICA 150150090 Odry Środkowej Odry BYSTRZYCA LUBACHÓW 150160070 Odry Środkowej Odry STRZEGOMKA ŁAŻANY 150160090 35 Mon itor Polski – 37 – Poz. 1119

IMGW-PIB BYSTRZYCA Odry Środkowej Odry SZALEJÓW DOLNY 150160110 DUSZNICKA Odry Środkowej Odry PIŁAWA MOŚCISKO 150160130 BYSTRZYCA Odry Środkowej Odry BYSTRZYCA 150160150 KŁODZKA Odry Środkowej Odry NYSA KŁODZKA MIĘDZYLESIE 150160190 BIAŁA Odry Środkowej Odry GŁUCHOŁAZY 150170070 GŁUCHOŁASKA Odry Górnej Odry ZŁOTY POTOK JARNOŁTÓWEK 150170080 Odry Górnej Odry KŁODNICA GLIWICE 150180220 Odry Górnej Odry KŁODNICA KŁODNICA 150180250 Odry Środkowej Odry KACZAWA ŚWIERZAWA 151150170 Odry Środkowej Odry SKORA CHOJNÓW 151150180 Odry Środkowej Odry KACZAWA RZYMÓWKA 151160020 Odry Warty GRABIA ŁASK 151190030 Odry Dolnej Odry MYŚLA MYŚLIBÓRZ 152140120 Odry Noteci MIAŁA CHEŁST 152150230 Odry Warty MOGILNICA KONOJAD 152160060 Odry Warty SAMA SZAMOTUŁY 152160080 Odry Warty BAWÓŁ TRĄBCZYN 152170150 Odry Noteci NOTEĆ NOĆ KALINA 152180090 Odry Dolnej Odry GOWIENICA WIDZIEŃSKO 153140080 Odry Dolnej Odry PŁONIA OKUNICA 153140110 Odry Dolnej Odry DĘBOSZNICA DROZDOWO 153150070 Odry Dolnej Odry REGA GOLA DOLNA 153150090 Odry Noteci DRAWA STARE DRAWSKO 153160030 Odry Noteci PIŁAWA NADARZYCE 153160070 Odry Dolnej Odry PARSĘTA STORKOWO 153160080 Odry Noteci NIZICA SZCZECINEK 153160150 Odry Noteci GWDA GWDA WIELKA 153160200 Odry Noteci CZERNICA CZARNE 153160260 Odry Dolnej Odry DZIERŻĘCINKA KOSZALIN 154160030 Odry Dolnej Odry GRABOWA GRABOWO 154160060 Odry Dolnej Odry RADEW CYBULINO 154160080 Odry Dolnej Odry GRABOWA KRĄG 154160090 Odry Dolnej Odry STUDNICA CIECHOLUB 154160130 Odry Dolnej Odry WIEPRZA KWISNO 154170040 Pregoły Łyny i Węgorapy ELMA PIASECZNO 154200040 Pregoły Łyny i Węgorapy SAJNA BYKOWO 154210030 Pregoły Łyny i Węgorapy GOŁDAPA JURKISZKI 154220050 36 Mon itor Polski – 38 – Poz. 1119

IMGW-PIB Niemna Niemna SZESZUPA KLESZCZÓWEK 154220100 Niemna Niemna SZESZUPA POSZESZUPIE 154230010 CZERWONY Niemna Niemna CZARNA HAŃCZA 154230030 FOLWARK Niemna Niemna MARYCHA ZELWA 154230040 Dniestru Dniestru STRWIĄŻ KROŚCIENKO 149220170 37 Mo nitor Polski – 39 – Poz. 1119 Rysunek 10. Poziom potrzeb realizacji działań na rzecz poprawy zasobów dyspozycyjnych w kontekście suszy w analizowanych zlewniach bilansowych. Źródło: Opracowano na podstawie danych IMGW-PIB. 38 Mon itor Polski – 40 – Poz. 1119 2.1.3. Diagnoza sytuacji w zakresie zasobów wodnych Polski (wody powierzchniowe) oraz diagnoza sytuacji w zakresie deficytu zasobów wodnych – stan perspektywiczny 2.1.3.1. Podejście metodyczne Diagnoza sytuacji w zakresie zasobów wodnych i deficytu w okresie 2021–2030 i 2031–2050 wykonana została na podstawie danych z projektu „Baza wiedzy o zmianach klimatu i adaptacji do ich skutków oraz kanałów jej upowszechniania w kontekście zwiększania odporności gospodarki, środowiska i społeczeństwa na zmiany klimatu oraz przeciwdziałania i minimalizowania skutków nadzwyczajnych zagrożeń” (Klimada 2.0), realizowanego przez IOŚ-PIB. Na potrzeby diagnozy sytuacji w zakresie zasobów wodnych i deficytu dokonano również analizy wyników projektu CHASE-PL – Ocena konsekwencji zmian klimatu dla wybranych sektorów w Polsce, zrealizowanego w ramach programu Polsko-Norweskiej Współpracy Badawczej, prowadzonego przez Narodowe Centrum Badań i Rozwoju (NCBiR). W ramach projektu Klimada 2.0 opracowane zostały scenariusze klimatyczne, mające na celu prognozę zmian temperatury i opadu dla Polski w perspektywie do 2100 r. Stworzony został także portal interaktywny do prezentacji opracowanych scenariuszy. Na portalu udostępniane są dane dla dwóch scenariuszy koncentracji gazów cieplarnianych: • RCP 4.5 – scenariusz zakładający wprowadzanie nowych technologii dla uzyskania wyższej niż obecnie redukcji emisji gazów cieplarnianych – osiągnięcie w 2100 r. koncentracji CO 2 nieprzekraczającej 580 ppm (względem 410 ppm w 2020 r.) oraz wymuszenia radiacyjnego 4,5 W/m2; • RCP 8.5 – scenariusz zakładający utrzymanie aktualnego tempa wzrostu emisji gazów cieplarnianych – osiągnięcie w 2100 r. koncentracji CO na poziomie 1 230 ppm (względem 410 ppm w 2020 r.) 2 oraz wymuszenia radiacyjnego 8,5 W/m2. Projekcje klimatyczne opracowane zostały w podziale na dekady od 2021 do 2050 r. Wyznaczono parametry związane z temperaturą, promieniowaniem, opadem i wiatrem - jako średnie lub sumy roczne, sezonowe oraz miesięczne. Na potrzeby niniejszego opracowania wykorzystano średnie roczne sumy opadu dla scenariuszy RCP 4.5 i RCP 8.5 dla dekad 2021–2030, 2031–2040, 2041–2050.12) Dostępne na portalu dane w postaci plików csv zostały przetworzone do postaci rastrowej. Następnie, na ich podstawie, obliczone zostały średnie roczne sumy opadu dla analizowanych zlewni bilansowych (również niekontrolowanych). Jako dane referencyjne przyjęto średnie roczne sumy opadu dla wielolecia 1987–2019, wyznaczone na podstawie danych meteorologicznych IMGW-PIB dla wybranych stacji opadowych posiadających odpowiednio długie ciągi danych a przetworzone do analogicznej postaci rastrowej na drodze interpolacji przestrzennej metodą IDW. W kolejnym kroku dokonano porównania prognozowanych 12) źródło danych: https://klimada2.ios.gov.pl/klimat-scenariusze-portal 39 Mon itor Polski – 41 – Poz. 1119 średnich rocznych sum opadów dla okresów 2021–2030 oraz 2031–2050 ze średnimi rocznymi sumami opadu dla przyjętego wielolecia referencyjnego 1987–2019. Wpływ zmian klimatu na zasoby wód powierzchniowych jest bardzo złożonym zagadnieniem, które w celu wiarygodnej i kompleksowej oceny wymaga zastosowania modelowania typu opad-odpływ. Wielkość opadu jest tylko jednym z czynników kształtujących odpływ ze zlewni. Istotne są również inne parametry meteorologiczne wpływające na wielkość ewapotranspiracji, wielkość retencji naturalnej i sztucznej, ukształtowanie i użytkowanie terenu, rodzaj gleb, czy zasoby wód podziemnych oraz warunki hydrogeologiczne w zlewni. Szczegółowe analizy modelowe wykonane zostały w ramach projektu CHASE-PL – Ocena konsekwencji zmian klimatu dla wybranych sektorów w Polsce. W ramach projektu CHASE-PL do badania wpływu przewidywanych zmian klimatu na zasoby wodne wykorzystany został model hydrologiczny SWAT. Modelowanie wykonano dla wiązki dziewięciu projekcji klimatycznych, opracowanej na podstawie zbioru EURO-CORDEX dla dwóch horyzontów czasowych (2024–2050, tj. bliskiej przyszłości oraz 2074–2100, tj. dalekiej przyszłości) w ramach scenariuszy RCP 4.5 oraz RCP 8.5. Jako okres referencyjny przyjęte zostało wielolecie 1974–2000. Modelowanie przeprowadzono w dwóch skalach przestrzennych: w wielkiej skali - na połączonym obszarze dorzeczy Wisły i Odry (VOB) oraz w mezoskali, dla dwóch średniej wielkości zlewni nizinnych – Górna Narew (północno-wschodnia Polska) i Barycz (południowo-zachodnia Polska), będących zlewniami cząstkowymi odpowiednio dorzeczy Wisły i Odry. Głównym celem modelowania w wielkiej skali była ilość wody (bilans wodny, odpływ, przepływ rzeczny), natomiast przedmiotem modelowania w mezoskali – jakość wody (ładunki zawiesin, azotu i fosforu)13). Podstawowe dane wejściowe do modelowania stanowiły prognozowane opady oraz temperatura. Obszary dorzeczy podzielone zostały na podzlewnie, a one na jednostki odpowiedzi hydrologicznej (HRU – hydrological response units) wyodrębnione na podstawie użytkowania terenu, gleb oraz spadku terenu. Wszystkie elementy bilansu wodnego obliczane były oddzielnie dla każdej jednostki HRU, a następnie agregowane do poziomu podzlewni. Ze względu na brak wszystkich niezbędnych parametrów meteorologicznych (brak prognoz wilgotności względnej), do wyznaczania wielkości ewapotranspiracji w modelu przyjęta została metoda Hargreaves’a. Do odwzorowania pokrywy śnieżnej zastosowano metodę stopień-dzień, do wyznaczenia odpływu powierzchniowego zmodyfikowaną metodę SCS, do odwzorowania wód podziemnych metodę zbiorników liniowych, natomiast do transformacji przepływu w ciekach powierzchniowych – metodę Muskingum14). 13) Kundzewicz Z., Øystein H., Okruszko T.: Zmiany klimatu i ich wpływ na wybrane sektory w Polsce, Poznań, 2017. 14) Piniewski M., Szcześniak M., Kardel I., Berezowski T., Okruszko T., Srinivasan R., Vikhamar Schuler D. & Kundzewicz Z. W.: Hydrological modelling od the Vistula and Odra river basins using SWAT, Hydrological Sciences Journal, vol. 62, no.8, 1266–1289, 2017. 40 Mon itor Polski – 42 – Poz. 1119 2.1.3.2. Analiza wyników Analiza danych z projektu Klimada 2.0 wykazuje, że dla większości przyjętych zlewni bilansowych, zarówno w okresie 2021–2030, jak i 2031–2050, prognozowane jest zwiększenie średniej rocznej sumy opadu dla obydwu scenariuszy klimatycznych (przyrost średniej rocznej sumy opadu w analizowanych zlewniach bilansowych według scenariuszy klimatycznych RCP 4.5 i RCP 8.5 w okresach 2021–2030 oraz 2031–2050 – tabela 13). Na tej podstawie można wnioskować, że zasadniczo do 2050 r. istniejące zasoby wodne nie powinny ulec zmniejszeniu. Tabela 13. Przyrost średniej rocznej sumy opadu w analizowanych zlewniach bilansowych według scenariuszy klimatycznych RCP 4.5 i RCP 8.5 w okresach 2021–2030 oraz 2031–2050.

≤0 8 8 7 2 0 – 9,99 125 89 120 43 10 – 19,99 338 344 363 323 20 – 30 82 106 61 171 >30 16 22 18 30 Źródło: Opracowano na podstawie wyników projektu Klimada 2.0. Dla scenariusza RCP 4.5 – w okresie 2021–2030 – dla większości obszaru Polski prognozowany jest wzrost średniej rocznej sumy opadów od 10 do 20%. Wzrost do 10% spodziewany jest głównie w RW Dolnej Odry i Przymorza Zachodniego, Dolnej Wisły oraz Górnej Odry, Małej Wisły, Górnej-Zachodniej i Górnej-Wschodniej Wisły. Wzrost średniej rocznej sumy opadów od 20 do 30 procent prognozowany jest dla większości obszaru RW Bugu, części RW Narwi oraz miejscami w innych RW. Lokalnie przewidywany jest wzrost przekraczający 30%. Nieznaczne zmniejszenie opadów do około 5% prognozowane jest dla 8 zlewni, z czego 4 sklasyfikowano jako zlewnie o najwyższym, 1 o wysokim, 1 o umiarkowanym i 2 o niskim poziomie potrzeb realizacji działań na rzecz poprawy zasobów dyspozycyjnych w kontekście suszy. Dla okresu 2031–2050 prognozowany rozkład przestrzenny zmian średniej rocznej sumy opadów kształtuje się zasadniczo podobnie, przy czym niewielkiemu zwiększeniu ulega liczba obszarów z prognozowanym wzrostem opadów powyżej 10% i jednocześnie zmniejszeniu liczba obszarów ze wzrostem do 10%. Liczba zlewni, dla których możliwe jest zmniejszenie opadów nie ulega zmianie. Nieznaczne zmniejszenie opadów, do około 5%, prognozowane jest dla 8 zlewni. Z tego 4 sklasyfikowano jako zlewnie o najwyższym, 1 o wysokim, 1 o umiarkowanym i 2 o niskim poziomie potrzeb realizacji działań na rzecz poprawy zasobów dyspozycyjnych. 41 Mon itor Polski – 43 – Poz. 1119 Rysunek 11. Przyrost średniej rocznej sumy opadu w analizowanych zlewniach bilansowych według scenariusza RCP 4.5 dla wielolecia 2021–2030. Źródło: Opracowano na podstawie wyników projektu Klimada 2.0. 42 Mo nitor Polski – 44 – Poz. 1119 Rysunek 12. Przyrost średniej rocznej sumy opadu w analizowanych zlewniach bilansowych według scenariusza RCP 4.5 dla wielolecia 2031–2050. Źródło: Opracowano na podstawie wyników projektu Klimada 2.0. 43 Mon itor Polski – 45 – Poz. 1119 Dla scenariusza RCP 8.5 widoczne są wyraźne różnice pomiędzy analizowanymi okresami. W perspektywie 2021–2030 na większości obszaru Polski przewidywany jest wzrost średniej rocznej sumy opadu o 10–20%. W latach 2031–2050 natomiast liczba obszarów, gdzie prognozowany jest wzrost opadów do 10% maleje niemal trzykrotnie na korzyść obszarów, gdzie prognozowany wzrost średniej rocznej sumy opadu może przekroczyć 20% (w stosunku do wielolecia referencyjnego 1987–2019). Dla okresu 2021–2030 prognozowane jest zmniejszenie opadów do 4% dla 7 zlewni: (4 zlewnie o najwyższym, 1 o wysokim, 1 o umiarkowanym i 1 o niskim poziomie potrzeb realizacji działań na rzecz poprawy zasobów dyspozycyjnych w kontekście suszy). Dla okresu 2031–2050 zmniejszy się tylko dla dwóch zlewni (o najwyższym i wysokim poziomie potrzeb realizacji działań). 44 Mo nitor Polski – 46 – Poz. 1119 Rysunek 13. Przyrost średniej rocznej sumy opadu w analizowanych zlewniach bilansowych według scenariusza RCP 8.5 dla wielolecia 2021–2030. Źródło: Opracowano na podstawie wyników projektu Klimada 2.0. 45 M onitor Polski – 47 – Poz. 1119 Rysunek 14. Przyrost średniej rocznej sumy opadu w analizowanych zlewniach bilansowych według scenariusza RCP 8.5 dla wielolecia 2031–2050. Źródło: Opracowano na podstawie wyników projektu Klimada 2.0. 46 Mon itor Polski – 48 – Poz. 1119 Wnioski wynikające z analizy prognozowanych opadów potwierdzają wyniki projektu CHASE-PL. Projekcje zmian średniego rocznego odpływu dla średniej wiązki modeli klimatycznych – w porównaniu z wieloleciem referencyjnym 1974-2000 - pokazują, że zarówno w scenariuszu RCP 4.5, jak i RCP 8.5, dla horyzontu czasowego 2024-2050 generalnie spodziewany jest wzrost odpływu w całej Polsce. W scenariuszu RCP 4.5, lokalnie na południu Polski przewidywane jest niewielkie zmniejszenie średniego rocznego odpływu – na obszarze analizowanych zlewni bilansowych Jasiołki do wodowskazu Zboiska, Sanu do wodowskazu Przemyśl oraz Ropy do wodowskazu Klęczany (RW Górnej-Wschodniej Wisły), a także Dunajca do wodowskazu Koniówka, Skawicy do wodowskazu Skawica Dolna i Zawoja oraz Skawy do wodowskazu Sucha Beskidzka (RW Górnej-Zachodniej Wisły). W scenariuszu RCP 4.5, dla horyzontu czasowego 2024–2050 w stosunku do wielolecia referencyjnego 1974-2000, największy wzrost średniego rocznego odpływu (ponad 30%) prognozowany jest dla RW Warty. W dużej mierze – dla RW: Środkowej Odry, Dolnej Odry, Środkowej Wisły, Dolnej Wisły oraz Bugu. Najmniejszy prognozowany wzrost średniego rocznego odpływu wyraźnie zaznacza się dla obszarów górskich i podgórskich. W scenariuszu RCP 8.5 znacząco zwiększa się zasięg obszarów, gdzie prognozowany jest wzrost średniego rocznego odpływu przekraczający 30%. Obejmuje on swym zasięgiem prawie cały RW Warty, przeważającą część RW Środkowej i Dolnej Odry, około połowy RW Noteci, znaczącą część RW Bugu i dolnej Wisły, a dodatkowo spore obszary w innych RW, poza RW Małej Wisły, Górnej-Wschodniej Wisły oraz Narwi. 47 Mon itor Polski – 49 – Poz. 1119 Rysunek 15. Zmiana średniego rocznego odpływu dla średniej z wiązki modeli klimatycznych dla wielolecia 2024–2050 według scenariusza RCP 4.5. Źródło: Opracowano na podstawie wyników projektu Klimada 2.0. 48 Mon itor Polski – 50 – Poz. 1119 Rysunek 16. Zmiana średniego rocznego odpływu dla średniej z wiązki modeli klimatycznych dla wielolecia 2024–2050 według scenariusza RCP 8.5. Źródło: Opracowano na podstawie wyników projektu Klimada 2.0. 49 Mon itor Polski – 51 – Poz. 1119 O ile potencjalne zasoby wodne nie powinny w perspektywie ulec zmniejszeniu, na co wskazują zarówno prognozowane wielkości odpływu obliczone na podstawie modelowania hydrologicznego w ramach projektu CHASE-PL, jak i prognozowany wzrost średniej rocznej sumy opadów, zasadnicze znaczenie ma również przyszła wielkość poborów. Analiza zużycia wody na potrzeby gospodarki narodowej i ludności na podstawie danych GUS dla wielolecia 1998–2019 wskazuje, że zasadniczo w ostatnich 20 latach zużycie wody (powierzchniowej i podziemnej łącznie) wykazywało tendencję malejącą. Prawdopodobnie związane jest to z większą świadomością ludzi w kwestii oszczędzania wody, nowoczesne technologie przemysłowe, nowatorskie rozwiązania technologiczne. Rysunek 17. Zużycie wody na potrzeby gospodarki narodowej i ludności na podstawie danych GUS dla wielolecia 1998–2019. Źródło: Opracowano na podstawie danych GUS. W ramach niniejszego projektu dokonano prognozy zużycia wody w poszczególnych RW dla założonych horyzontów czasowych 2021–2030 oraz 2031–2050 (szczegółowo opisana w rozdziale 6.2), w podziale na zużycie wody w gospodarstwach domowych, przemyśle oraz na potrzeby rolnictwa i leśnictwa. W analizach uwzględniono takie elementy jak: • wzrost gospodarczy; • demografia; • struktura rynku energetycznego; • wzrost efektywności wykorzystania wody. 50 Mon itor Polski – 52 – Poz. 1119 Prognozowane zużycie wody porównano z sumarycznym zużyciem wody w poszczególnych sektorach w 2019 r. według danych GUS. Z przeprowadzonych analiz wynika, że zarówno do roku 2030, jak i 2050, nastąpi wzrost zużycia wody na potrzeby gospodarstw domowych oraz rolnictwa i leśnictwa, przy jednoczesnym spadku zużycia wody na potrzeby przemysłu. Prognozowane sumaryczne zużycie wody dla analizowanych sektorów do 2030 r. dla większości RW będzie większe niż odnotowane w 2019 r., przy czym wzrost zużycia wody nie przekroczy 10%. Dla RW Górnej-Zachodniej Wisły, Środkowej Wisły, Banówki, Łaby i Ostrożnicy, Metuje oraz Orlicy przewidywane jest nieznaczne zmniejszenie sumarycznego zużycia wody – od 0.20 do 2.83%. W okresie 2031–2050 spadek sumarycznego zużycia wody prognozowany jest dla większości RW – od 0.24% dla RW Izery do 33.47% dla RW Dolnej Odry i Przymorza Zachodniego. Jedynie dla RW Czarnej Orawy i Czadeczki nastąpi dalszy wzrost zużycia wody (maksymalnie do 12.19% w porównaniu z 2019 r.), natomiast dla RW Bugu, Dolnej Wisły, Świeżej, Noteci, Środkowej Odry oraz Niemna zużycie wody będzie nadal większe niż w 2019 r., jednak mniejsze w porównaniu z prognozami dla okresu 2020–2030. Zakładając jednakowe zmiany zużycia wody dla wód powierzchniowych i podziemnych oraz uwzględniając prognozowane w ramach projektu CHASE-PL zmiany średniego rocznego odpływu, dla scenariusza RCP 4.5 deficyt zasobów wodnych w okresie do 2030 r. może ulec zwiększeniu dla niektórych zlewni bilansowych w RW Małej Wisły (zlewnie: Wisła do wodowskazów Wisła, Ustroń- Obłaziec, Jawiszowice i Goczałkowice, Biała do wodowskazów Mikuszowice i Czechowice-Bestwina, Iłownica do wodowskazu Czechowice-Dziedzice oraz Wapienica do wodowskazu Podkępie), Górnej- Wschodniej Wisły (Jasiołka do wodowskazu Zboiska, Ropa do wodowskazu Klęczany, Wisłok do wodowskazu Puławy oraz Wisłoka do wodowskazu Żółków) oraz Środkowej Odry (Kamienna do wodowskazów Jakuszyce, Piechowice i Jelenia Góra oraz Bystrzyca do wodowskazu Bystrzyca Kłodzka), gdzie prognozowany wzrost zużycia wody jest większy niż prognozowany wzrost średniego rocznego odpływu. Należy przy tym zwrócić uwagę, że zlewnie zagrożone zwiększeniem deficytu zasobów wodnych w okresie 2021–2030 obejmują w większości zlewnie o aktualnie najwyższym poziomie realizacji działań na rzecz poprawy zasobów dyspozycyjnych. Dla zlewni bilansowych, gdzie prognozowane jest znaczne zwiększenie odpływu przy jednoczesnym spadku lub niewielkim wzroście zużycia wody, możliwe jest zmniejszenie aktualnie występujących deficytów wody. W okresie 2030– 2050 r. według scenariusza RCP 4.5 dla wszystkich analizowanych zlewni bilansowych przewiduje się, że prognozowany wzrost odpływu będzie większy niż prognozowana zmiana zużycia wody, co może oznaczać, że sytuacja w zakresie zasobów wodnych kraju generalnie nie ulegnie pogorszeniu w stosunku do obecnie zdiagnozowanej, a lokalnie może nawet ulec poprawie. Dla scenariusza RCP 8.5 deficyt zasobów wodnych w okresie 2021–2030 może ulec zwiększeniu w dwóch zlewniach bilansowych w RW Małej Wisły (zlewnie Wisły do wodowskazów Wisła i Ustroń- Obłaziec), gdzie prognozowany jest niewielki wzrost średniego rocznego odpływu przy jednoczesnym znacznym wzroście zużycia wody. Są to zlewnie o aktualnie najwyższym poziomie realizacji działań na rzecz poprawy zasobów dyspozycyjnych. W okresie 2031–2050 w zlewniach tych przewidywany jest spadek zużycia wody w stosunku do 2019 r., co może w pewnym stopniu poprawić sytuację w zakresie deficytu zasobów wodnych. Podobnie jak dla scenariusza RCP 4.5, w zależności od stopnia zwiększenia średniego rocznego odpływu w stosunku do zmiany zużycia wody, sytuacja w zakresie zasobów wodnych nie ulegnie pogorszeniu w stosunku do obecnie zdiagnozowanej lub ulegnie poprawie. Podsumowując, należy podkreślić, że prognozowane w skali kraju zwiększenie średniej rocznej sumy opadów, jak również średniego rocznego odpływu w okresach 2021–2030 oraz 2031–2050, nie świadczą o braku konieczności realizacji działań na rzecz poprawy zasobów dyspozycyjnych 51 Mon itor Polski – 53 – Poz. 1119 w kontekście suszy. Obecnie dla ponad 25% analizowanych zlewni bilansowych w Polsce poziom potrzeb realizacji działań na rzecz poprawy zasobów dyspozycyjnych określono jako najwyższy, dla kolejnych 28% jako wysoki. Prognozowane zwiększenie wartości średnich rocznych nie odzwierciedla zmian wartości ekstremalnych, nie jest zatem równoznaczne ze zwiększeniem obserwowanych obecnie niskich przepływów i może stwarzać mylne wrażenie o spadku zagrożenia suszą. Prognozowane zmiany struktury opadów w kierunku przewagi zjawisk ekstremalnych, pomimo prognozowanego wzrostu średniego rocznego odpływu, bez realizacji odpowiednich działań nie będą prowadzić do zwiększenia ilości retencjonowanej wody w poszczególnych zlewniach. Intensywne opady o krótkich czasach trwania powodują zwiększony spływ powierzchniowy, prowadzący do potencjalnego zwiększenia zagrożenia powodzią, nie mający jednak zasadniczego znaczenia dla zmniejszenia zagrożenia suszą. Dodatkowo, wyniki modelowania hydrologicznego dla obszarów dorzecza Odry i Wisły wykonanego w ramach projektu CHASE_PL wskazują, że o ile obserwowana jest wysoka zgodność zmian w kierunku zwiększenia średniego rocznego odpływu, to rozrzut ich wielkości dla poszczególnych projekcji w wiązce modeli klimatycznych jest bardzo duży. Nie można zatem w sposób jednoznaczny i wiarygodny stwierdzić, że czy i w jakim stopniu wzrost średniego rocznego odpływu może poprawić aktualnie obserwowany dla ponad połowy kraju problem deficytu zasobów wodnych. 52 Mon itor Polski – 54 – Poz. 1119 2.2. Oszacowanie zasobów wodnych kraju oraz identyfikacja obszarów zagrożonych deficytem zasobów wodnych – wody podziemne 2.2.1. Oszacowanie zasobów wodnych – stan aktualny Oszacowanie zasobów wód podziemnych na obszarze Polski zostało wykonane z wykorzystaniem danych na temat stanu udokumentowania zasobów dyspozycyjnych wód podziemnych w kraju. Zgodnie z definicją zawartą w rozporządzeniu Ministra Środowiska z dnia 18 listopada 2016 r. w sprawie dokumentacji hydrogeologicznej i dokumentacji geologiczno-inżynierskiej (Dz. U. poz. 2033), zasobami dyspozycyjnymi wód podziemnych określa się zasoby wód podziemnych dostępne do zagospodarowania, stanowiące średnią z wielolecia wielkość całkowitego zasilania wód podziemnych określonego obszaru bilansowego, pomniejszone o średnią z wielolecia wielkość przepływu wód, tak aby nie dopuścić do: • znacznego pogorszenia stanu wód powierzchniowych związanych z wodami podziemnymi; • powstania znaczących szkód w ekosystemach lądowych zależnych od wód podziemnych; • pogorszenia stanu chemicznego wód podziemnych. Zasoby dyspozycyjne są ustalone z uwzględnieniem występujących w obszarze bilansowym: • przestrzennego zróżnicowania warunków zasilania, występowania, parametrów hydrogeologicznych i kontaktów hydraulicznych poziomów wodonośnych; • przestrzennego rozkładu istniejącego użytkowania wód podziemnych; • przestrzennego rozkładu środowiskowych i hydrogeologicznych ograniczeń dla stopnia zagospodarowania zasobów. Zasoby dyspozycyjne są wyznaczane bez wskazywania szczegółowej lokalizacji i warunków technicznoekonomicznych ujmowania wód. W zasadzie, zasoby dyspozycyjne wód podziemnych to ilość wody podziemnej w kraju nadającej się i możliwej do wykorzystania gospodarczego – przy zachowaniu ograniczeń związanych z wymaganiami ochrony środowiska naturalnego. Zasoby dyspozycyjne wód podziemnych określono w obszarach bilansowych. Wielkość zasobów została określona w latach 1994–2019 na podstawie sporządzonych w tym celu dokumentacji hydrogeologicznych, zatwierdzonych przez ministra właściwego do spraw środowiska. Aktualne informacje o zasobach dyspozycyjnych są przetwarzane i gromadzone w bazie danych GIS – zasobów dyspozycyjnych wód podziemnych w ramach zadań PSH. Prace te wykonywane są przez PIG-PIB. Według stanu na dzień 31 grudnia 2020 r., na obszarze Polski wydzielonych jest 109 obszarów bilansowych. Wraz z wejściem w życie PW, aktualny podział na obszary bilansowe został wprowadzony ze względu na to, że 5 obszarów bilansowych znalazło się w granicach 2 RZGW (dotyczy to zlewni: K07 - Wisła od Wisłoki do Sanu, K10 - Wisła od Sanu do Sanny, W-III - Widawa i Stobrawa, W-XI - Przyodrze i Z-12 - Narew od Biebrzy do Pułtuska z wyłączeniem WJM i zlewni Pisy). Obszar bilansowy Z-15 - Bug od granicy do cofki Zbiornika Zegrzyńskiego także został podzielony na 2 RZGW, Warszawa i Lublin – w tym przypadku zasoby są podawane łącznie dla całego obszaru bilansowego. 53 Mon itor Polski – 55 – Poz. 1119 Według stanu udokumentowania zasobów dyspozycyjnych wód podziemnych na dzień 31.12.2020 r., zasoby dyspozycyjne zostały ustalone dla 99,8% powierzchni całej Polski. Jedynie 0,2% obszaru kraju, o sumarycznej powierzchni 617,57 km2, w obszarach bilansowych pozostaje nieudokumentowane w trybie dokumentacji hydrogeologicznej ustalającej zasoby dyspozycyjne wód podziemnych i dla tych obszarów oszacowane są zasoby perspektywiczne. W tabeli 14 oznaczono (*) te zlewnie bilansowe, w których na wartość zasobów dostępnych do zagospodarowania składają się zasoby dyspozycyjne i perspektywiczne. Tabela 14. Zasoby dyspozycyjne wód podziemnych w obszarach bilansowych – stan aktualny.

[km2] [m3/d] [m3/d/km2] Tążyna G-1 749,26 64 694 87 Mień G-2 648,31 34 525 53 Drwęca G-3 5 693,28 305 169 54 Zielona Struga G-4 685,97 73 833 108 Struga Toruńska G-5 467,49 70 619 151 Brda G-6 4 829,84 543 120 112 Fryba G-7 447,36 30 950 69 Wda G-9 2 330,81 133 494 57 Osa G-10 2 150,00 170 890 79 Mątawa G-11 517,21 40 052 77 Wierzyca G-12 1 992,00 204 800 103 Zlewnia Raduni i Motławy G-14 1 797,54 293 431 163 Zlewnia Słupi G-15 1 657,13 374 100 226 Zlewnia Łupawy G-16 933,13 115 940 124 Zlewnia Łeby G-17 1 785,12 232 800 130 Zlewnia Redy-Piaśnicy* G-18 1 541,47 225 156* 146 Zalew Wiślany G-19 2 554,11 242 004 95 Elbląg i Żuławy Elbląskie G-20 1 427,84 197 779 139 Zlewnia Pasłęki i Baudy G-21 2 876,15 212 527 74 Wag (Czadeczka) GL-I 24,59 655 27 54 Mon itor Polski – 56 – Poz. 1119

[km2] [m3/d] [m3/d/km2] Mała Wisła do ujścia GL-II 1 819,58 329 791* 181 Przemszy* Przemsza GL-III 2 122,89 640 000 301 Górna Odra (Odra po Koźle) GL-IV 2 699,15 392 062 145 Kłodnica GL-V 1 130,64 126 900 112 Wisła od Przemszy do Skawy K01 2 847,16 163 669 57 Czarna Orawa K02 359,67 22 302 62 Wisła od Skawy do Dunajca K03 6 188,01 481 240 78 Dunajec K04 4 835,28 422 281 87 Wisła od Dunajca do Wisłoki K05 6 609,67 723 848 110 Wisłoka K06 4 096,77 366 978 90 Wisła od Wisłoki do Sanu (K) K07(K) 1 312,49 117 001 89 Wisła od Wisłoki do Sanu (R) K07(R) 1 594,00 165 719 104 San K08 14 415,36 1 293 571 90 Strwiąż i Mszaniec K09 233,06 48 907 210 do granicy państwa Wisła od Sanu do Sanny (K) K10(K) 471,56 40 450 86 Wisła od Sanu do Sanny (R) K10(R) 739,98 66 513 90 Górna Warta P-I 2664,63 337 980 127 Liswarta (bez Kocinki) P-II 1 297,38 192 870 149 Warta od Liswarty P-III 1 485,22 201 030 135 do Widawki Widawka P-IV 2 415,78 342 720 142 Warta od Widawki do Neru P-V 1 331,56 126 840 95 Ner P-VI 1 834,32 250 550 137 Warta od Neru do Prosny* P-VII 4 780,96 593 510* 124 Prosna P-VIII 4 913,07 617 952 126 Warta od Prosny do Kan. P-IX 1 668,90 130 530 78 Mosińskiego Poznańska Zlewnia Warty P-X 3 817,55 536 928 141 55 Mon itor Polski – 57 – Poz. 1119

[km2] [m3/d] [m3/d/km2] Wełna P-XI 2 633,27 132 528 50 Warta od Obrzycka P-XII 2 107,06 180 839 86 do Noteci Obra P-XIII 4 042,85 404 448 100 Górna Noteć P-XIV 4 084,60 344 625 84 Noteć Pradoliny P-XV 4 971,25 429 611 86 Toruńsko-Eberswaldzkiej Gwda P-XVI 4 943,69 794 280 161 Drawa P-XVII 3 288,55 412 592 125 Dolna Warta P-XVIII 2 209,62 326 318 148 Uznam, Zalew Szczeciński S-I 516,80 11 900 23 Międzyodrze S-II 226,25 21 942 97 Wolin (bez części S-III 214,00 31 140 146 zachodniej) Gowienica S-IV 488,31 34 000 70 Lewobrzeżna Dolna Odra S-V 629,94 126 169 200 (Gunica - Ucker) Ina S-VI 2 506,42 280 200 112 Płonia S-VII 1128,61 105 400 93 Rurzyca, Tywa S-VIII 1 101,73 140 999 128 Myśla, Kurzyca, Słubia S-IX 1 805,41 138 503 77 Ilanka, Pliszka, Konotop S-X 1 131,25 269 280 238 Dziwna i Przymorze S-XI 1 190,67 136 902 115 Rega i Przymorze S-XII 2 812,70 499 921 178 Parsęta, Radew, Przymorze - S-XIII 4 098,76 368 510 90 Resko Wieprza i Grabowa S-XV 2 559,35 54 2975 212 Obrzyca i Krzycki Rów W-I 2 366,20 297 120 126 Barycz W-II 5 543,36 411 193 74 Widawa i Stobrawa (GL) W-III(GL) 1 584,92 170 422 108 Widawa i Stobrawa (WR) W-III(WR) 1 744,64 305 061 175 56 Mon itor Polski – 58 – Poz. 1119

[km2] [m3/d] [m3/d/km2] Mała Panew W-IV 2 113,35 340 997 161 Nysa Łużycka (prawa) W-V 2 199,95 182 866 83 Bóbr W-VI 5 825,99 932 146 160 Kaczawa W-VII 2 261,40 240 710 106 Bystrzyca - Ślęża W-VIII 2 753,77 322 693 117 Nysa Kłodzka* W-IX 4 874,09 477 622* 98 Osobłoga i Stradunia W-X 1 017,24 89 347 88 Przyodrze (GL) W-XIGL) 883,44 151 368 171 Przyodrze (WR) W-XI(WR) 6 131,33 766 408 125 Łaba* W-XII 238,43 22 220* 93 Morawa* W-XIII 0,71 86* 121 Wisła (P) od ujścia Sanny Z-01 2 179,66 137 939 63 do ujścia Wieprza Wisła (L) od ujścia Sanny Z-02 2 133,05 213 271 100 do ujścia Kamiennej włącznie Wisła (L) od ujścia Kamiennej Z-03 2 643,54 296 189 112 do ujścia Radomki wyłącznie Radomka Z-04 2 109,32 279 650 133 Wieprz Z-05 10 490,43 1 482 200 141 Wisła (P) od Wieprza Z-06 1437,73 167 040 116 do Wilgi włącznie Pilica Z-07 9 320,24 1 110 721 119 Wisła (P) od Wilgi do Kanału Z-08a 1 793,46 204 000 114 Żerańskiego Zbiornik Zegrzyński, Narew Z-08b 2 273,09 261 410 115 poniżej Dębego bez Wkry Wisła (L) od Pilicy do Bzury Z-09 1 395,04 220 446 158 Narew od granicy państwa Z-10 6 102,06 58 6215 96 do Biebrzy 57 Mon itor Polski – 59 – Poz. 1119

[km2] [m3/d] [m3/d/km2] Biebrza Z-11 7 062,12 656 941 93 Narew od Biebrzy do Pułtuska z wyłączeniem Z-12(BI) 7 193,38 785 958 109 WJM i zlewni Pisy (BI) Narew od Biebrzy do Pułtuska z wyłączeniem Z-12(WA) 2 200,36 187 806 85 WJM i zlewni Pisy (WA) Wielkie Jeziora Mazurskie Z-13 4 506,60 522 463 116 i zlewnia Pisy Bug graniczny (L) z Leśną Z-14 9 827,94 810 630 82 i Pulwą Bug od granicy do cofki Z-15 9 394,66 852 438 91 Zbiornika Zegrzyńskiego Wkra Z-16 5 357,33 259 600 48 Wisła (P) od Narwi do Korabnika poniżej Z-17 2 966,48 203 645 69 Włocławka Bzura Z-18 7 881,35 603 610 77 Wisła (L) od Bzury do Korabnika poniżej Z-19 2 772,05 274 873 99 Włocławka Łyna Z-20 5 717,83 449 511 79 Pregoła bez Łyny Z-21 1 803,85 144 784 80 Bezleda, Stradyk Z-22 161,41 12 737 79 Niemen (w granicach Polski) Z-23 2 515,15 290 037 115 Banówka Z-24 210,07 14 952 71 Źródło: www.pgi.gov.pl/psh Objaśnienia: * zlewnie bilansowe, w których podano łącznie wartość zasobów dyspozycyjnych i perspektywicznych. Rozkład przestrzenny zasobów dyspozycyjnych w obszarach bilansowych przedstawiono na rysunku 18. 58 Mon itor Polski – 60 – Poz. 1119 Rysunek 18. Zasoby dyspozycyjne w obszarach bilansowych – stan aktualny. Źródło: Opracowano na podstawie danych PIG-PIB: www.pgi.gov.pl/psh. Na wielkość zasobów dyspozycyjnych ma wpływ powierzchnia obszaru bilansowanego. W celu porównania wielkości zasobów w zlewniach bilansowych wykorzystano wartości zasobów 59 Mon itor Polski – 61 – Poz. 1119 dyspozycyjnych w postaci modułowej15), podawane w m3/d/km2. Poniżej na rysunku 19 przedstawiono moduł zasobów dyspozycyjnych wód podziemnych w zlewniach bilansowych. Rysunek 19. Moduł zasobów dyspozycyjnych w obszarach bilansowych – stan aktualny Źródło: Opracowano na podstawie danych PIG-PIB: www.pgi.gov.pl/psh. 15) Moduł zasobów dyspozycyjnych to ilość wody możliwa do pobrania z określonej powierzchni obszaru zasobowego. 60 Na obszarze Polski dominuje moduł zasobów dyspozycyjnych wód podziemnych od 50 do 150 m3/d/km2. Wielkością zasobów w tym przedziale charakteryzuje się 89 zlewni bilansowych. W klasie o najniższych wartościach modułu zasobowego znalazły się 4 zlewnie bilansowe (GL-I - Wag (Czadeczka), S-I - Uznam, Zalew Szczeciński, P-XI - Wełna, Z-16 - Wkra). Najwyższą wartość moduł zasobowy osiąga w obszarze bilansowym GL03 - Przemsza, 301 m3/d/km2. Zasoby dyspozycyjne wód podziemnych w RW określono poprzez sumę zasobów dyspozycyjnych w obszarach bilansowych zlokalizowanych w zasięgu RW. Z uwagi na brak jednolitego przebiegu granic obszarów bilansowych względem przebiegu granic RW, obszary te w wielu przypadkach są zlokalizowane w obrębie kilku RW. Dlatego na potrzeby oszacowania zasobów w RW przyjęto założenie, że w przypadku 6 obszarów bilansowych ich zasoby dyspozycyjne zostały rozdzielone na RW w oparciu o moduł zasobów dyspozycyjnych, z uwzględnieniem powierzchni tych obszarów bilansowych w RW. Dotyczy to obszarów: K07(R) - Wisła od Wisłoki do Sanu (R), K10(R) - Wisła od Sanu do Sanny (R), Z-12(BI) - Narew od Biebrzy do Pułtuska z wyłączeniem WJM i zlewni Pisy (BI), Z-12(WA) - Narew od Biebrzy do Pułtuska z wyłączeniem WJM i zlewni Pisy (WA), Z-15 - Bug od granicy do cofki Zbiornika Zegrzyńskiego (które zostały podzielone pomiędzy 2 różne RZGW) oraz W-XII - Łaba, który leży w obrębie 4 RW. W pozostałych przypadkach niewielkie różnice w przebiegu granic zlewni bilansowych i RW zostały pominięte. Zasoby dyspozycyjne wód podziemnych na obszarach dorzeczy określono jako sumy zasobów dyspozycyjnych ustalonych dla RW w danych obszarach dorzeczy. Na obszar dorzecza Wisły przypada 7 z 24 RW, na obszar dorzecza Odry - 5. Pozostałe 12 RW jest związanych z mniejszymi obszarami dorzeczy. Wyniki oszacowanych zasobów dyspozycyjnych wód podziemnych w RW i obszarach dorzeczy przedstawia tabela 15. W celu porównania wielkości zasobów w RW i na obszarach dorzeczy wartości zasobów dyspozycyjnych w postaci modułowej, podawane w m3/d/km2 zobrazowano na rysunku 20. 61 Mon itor Polski – 63 – Poz. 1119 Tabela 15. Oszacowane zasoby dyspozycyjne wód podziemnych w obszarach dorzeczy i RW – stan aktualny.

(m3/d/km2) Czarnej Orawy 360,20 655 62 Dunaju Czadeczki 24,29 22 302 27 SUMA 384,49 22 957 37 Małej Wisły 3 939,88 969 791 246 Górnej-Zachodniej Wisły 22 437,02 1 965 592 88 Górnej-Wschodniej Wisły 20 664,93 1 875 477 91 Środkowej Wisły 47 241,24 4 466 236 95 Wisły Bugu 29 322,03 3 107 796 106 Narwi 24 473,46 2 504 523 102 Dolnej Wisły 35 078,33 3 565 883 102 SUMA 183 156,89 18 455 298 101 Świeżej Świeżej 162,34 12 737 78 Banówki Banówki 209,37 14 952 71 Metuje 99,62 9 327 94 Orlicy 71,56 6 700 94 Łaby Izery 47,18 4 417 94 Łaby i Ostrożnicy (Upa) 19,96 1 775 89 SUMA 238,32 22 220 93 Górnej Odry 9 425,44 1 271 096 135 Środkowej Odry 34 832,17 4 205 185 121 Warty 37 221,33 4 375 043 118 Odry Noteci 17 306,48 1 981 108 114 Dolnej Odry i Przymorza 19 264,93 2 438 561 127 Zachodniego SUMA 118 050,35 14 270 993 121 Pregoły Łyny i Węgorapy 7 512,31 594 295 79 Niemna Niemna 2 513,59 290 037 115 Dniestru Dniestru 232,83 48 907 210 SUMA 33 732 396 62.ynlautka nats – yzcezrod hcarazsbo an i WR w hcynjycyzopsyd wóbosaz łudoM.02 kenusyR.hsp/lp.vog.igp.www:BIP-GIP hcynad eiwatsdop an onawocarpO:ołdórŹ 36 W RW moduł zasobów dyspozycyjnych wód podziemnych zmienia się w przedziale od 27 (RW Czadeczki) do 246 m3/d/km2 (RW Małej Wisły). Na obszarach dorzeczy w klasie o najniższych wartościach modułu zasobowego znalazł się obszar dorzecza Dunaju - 44 m3/d/km2. Najwyższą wartość moduł zasobowy osiąga w obszarze dorzecza Dniestru - 210 m3/d/km2. Sumaryczna ilość zasobów dyspozycyjnych wód podziemnych w obszarze dorzecza Wisły wynosi ok. 18,5 mln m3/d, co stanowi ok. 55% zasobów całej Polski. Na obszarze dorzecza Odry zasoby dyspozycyjne wód podziemnych wynoszą ok. 14,3 mln m3/d, co stanowi ok. 42% zasobów krajowych. Pozostałe 3% zasobów dyspozycyjnych wód podziemnych znajduje się na obszarach mniejszych dorzeczy. 2.2.2. Identyfikacja obszarów zagrożonych deficytem zasobów wodnych Identyfikacji obszarów zagrożonych deficytem zasobów wodnych w obszarach bilansowych, RW i obszarach dorzeczy dokonano w oparciu o wyniki analizy stopnia wykorzystania zasobów wód podziemnych. Stopień wykorzystania zasobów wód podziemnych dostępnych do zagospodarowania określa się za pomocą wskaźnika stanu zasobów (α)16⁾. Wskaźnik stanu zasobów definiuje stopień wykorzystania zasobów wód podziemnych dostępnych do zagospodarowania obszaru bilansowanego, z uwzględnieniem występującego w nim poboru z ujęć wód podziemnych, prowadzonego w ramach szczególnego korzystania z wód i uwzględnia pobory z odwodnienia kopalń. α = U / DZ * 100% gdzie: α – wskaźnik stanu zasobów wód podziemnych, U – pobór wód podziemnych (z ujęć, odwodnień górniczych), DZ – zasoby dyspozycyjne wód podziemnych. Stopień wykorzystania zasobów różnicuje się poprzez zaliczenie ich do jednej z siedmiu klas stanu rezerw, zdefiniowanych określonym przedziałem wartości α, zgodnie z tabelą 16. Tabela 16. Klasyfikacja stanu rezerw zasobów wód podziemnych w Polsce wg PIG-PIB.

16⁾ Herbich P.: Stan rozpoznania i stopień wykorzystania dostępnych do zagospodarowania zasobów wód podziemnych w Polsce, Biuletyn Państwowego Instytutu Geologicznego 445: 193 – 202, 2011. 64 Mon itor Polski – 66 – Poz. 1119

Źródło: Herbich P.: Stan rozpoznania i stopień wykorzystania dostępnych do zagospodarowania zasobów wód podziemnych w Polsce, Biuletyn Państwowego Instytutu Geologicznego nr 445: str. 193–202, 2011. Przy wyznaczaniu α nie uwzględniono poboru wód podziemnych prowadzonego w ramach zwykłego korzystania z wód, czyli poboru dokonywanego przez właściciela gruntu na cele zaspokojenia potrzeb własnego gospodarstwa domowego lub gospodarstwa rolnego, w ilości nie przekraczającej średniorocznie 5m3/d. W ramach zwykłego korzystania z wód pobór nierejestrowany dotyczy najczęściej relatywnie płytkich studni, przeważnie kopanych o niewielkich wydajnościach, eksploatujących najpłytszy, przypowierzchniowy poziom wodonośny (posiadający często wody o niskiej jakości). W celu identyfikacji obszarów deficytowych, bądź zagrożonych deficytem, uwzględniono dane o zasobach dyspozycyjnych w obszarach bilansowych (wg stanu na dzień 31 grudnia 2020 r.), zestawione w tabeli 14 i tabeli 15 oraz dane o poborze z ujęć wód podziemnych i o wielkości odwodnienia zakładów górniczych (wg stanu na dzień 31 grudnia 2018 r.), opracowane przez PSH. Wyniki stanu rezerw zasobów wód podziemnych, ze wskazaniem deficytów w obszarach bilansowych, przedstawiono w tabeli 17. 65

r

g

wótycifed meinaza róbop ytiwokłaC ynawortsejer dów hcynmeizdop ćęju z róbop(.r 8102 ńeindowdo z i hcyzcinróg).r 8102)kor/3m.syt(189 4 578 2 011 53 226 01 751 2 705 62 327 3 775 6 402 21 606 1 016 01

róbop ytiwokłaC ynawortsejer dów hcynmeizdop ćęju z róbop(.r 8102 ńeindowdo z i hcyzcinróg).r 8102)kor/3m.syt(752 12 911 11 984 2 672 9 661 13 086 01 620 51 955 7 68 452 75 263 882

róbop ytiwokłaC ynawortsejer dów hcynmeizdop ćęju z róbop(.r 8102 ńeindowdo z i hcyzcinróg).r 8102)kor/3m.syt(248 85 008 56 696 61 854 282 14 689 02 819 95 288 8 071 81 537 73 94

róbop ytiwokłaC ynawortsejer dów hcynmeizdop ćęju z róbop(.r 8102 ńeindowdo z i hcyzcinróg).r 8102)kor/3m.syt(617 5 829 74 496 5 655 9 915 512 851 23 158 44 996 222 132 63 573 01

róbop ytiwokłaC ynawortsejer dów hcynmeizdop ćęju z róbop(.r 8102 ńeindowdo z i hcyzcinróg).r 8102)kor/3m.syt(964 83 725 61 892 6 570 52 977 25 722 71 403 61 647 3 286 71 102 3 981 3

róbop ytiwokłaC ynawortsejer dów hcynmeizdop ćęju z róbop(.r 8102 ńeindowdo z i hcyzcinróg).r 8102)kor/3m.syt(126 1 528 122 9 406 61 498 4 782 2 601 4 934 2 449 4 380 6

róbop ytiwokłaC ynawortsejer dów hcynmeizdop ćęju z róbop(.r 8102 ńeindowdo z i hcyzcinróg).r 8102)kor/3m.syt(199 22 898 8 501 31 137 33 206 61 255 34 250 41 996 65 294 8 586 71 047 81 452 5

róbop ytiwokłaC ynawortsejer dów hcynmeizdop ćęju z róbop(.r 8102 ńeindowdo z i hcyzcinróg).r 8102)kor/3m.syt(697 46 285 – 177 71 882 21 749 8 406 12 526 95 441 6

róbop ytiwokłaC ynawortsejer dów hcynmeizdop ćęju z róbop(.r 8102 ńeindowdo z i hcyzcinróg).r 8102)kor/3m.syt(763 44 490 71 240 22 545 02 227 15 811 91 241 04

róbop ytiwokłaC ynawortsejer dów hcynmeizdop ćęju z róbop(.r 8102 ńeindowdo z i hcyzcinróg).r 8102)kor/3m.syt(206 01 325 33 444 83 643 72 997 61 030 16 672 03

róbop ytiwokłaC ynawortsejer dów hcynmeizdop ćęju z róbop(.r 8102 ńeindowdo z i hcyzcinróg).r 8102)kor/3m.syt(500 44 977 3 172 014 8 201

.

p

Mon itor Polski – 78 – Poz. 1119 Rozkład przestrzenny stanu rezerw zasobów wód podziemnych w obszarach bilansowych przedstawiono na rysunku 21. Rysunek 21. Stan rezerw zasobów dyspozycyjnych w zlewniach bilansowych – stan aktualny (stan zasobów na dzień 31 grudnia 2020 r., stan poboru na dzień 31 grudnia 2018 r.) Źródło: Opracowano na podstawie danych PIG-PIB: www.pgi.gov.pl/psh. 77 Mon itor Polski – 79 – Poz. 1119 Przedstawione zobrazowanie wskazuje, że rezerwy zasobów dostępnych do zagospodarowania są w przeważającej części obszarów bilansowych bardzo wysokie i wysokie (α < 30). Dotyczy to 87 obszarów bilansowych. W 16 obszarach bilansowych stwierdzono średnie rezerwy (30 < α < 60). Niskie rezerwy zasobów występują w 2 obszarach bilansowych (60 < α < 90). W 4 zlewniach bilansowych, GL-III - Przemsza, GL-V - Kłodnica, P-IV - Widawka i P-VII - Warta od Neru do Prosny, stopień wykorzystania zasobów wód podziemnych jest nadmierny. W obszarach tych stwierdzono deficyt zasobów wód podziemnych. Nie zidentyfikowano natomiast obszarów klasyfikowanych zgodnie z tabelą 16 jako zagrożone. Na deficytowy charakter ww. zlewni bilansowych ma wpływ głównie pobór wód podziemnych z ujęć odwodnieniowych zakładów górniczych. W obszarze bilansowym P-VII - Warta od Neru do Prosny nadmierne sczerpanie zasobów jest związane z ujęciami odwodnieniowymi kopalni węgla brunatnego w rejonie Konin – Turek. W obszarze bilansowym P-IV - Widawka ma miejsce odwodnienie kopalni węgla brunatnego Bełchatów. Brak rezerw zasobów wód podziemnych w obszarach bilansowych GL- III - Przemsza oraz GL-V - Kłodnica wynika z pracy ujęć odwodnieniowych kopalń węgla kamiennego oraz kopalń odkrywkowych surowców skalnych i piasku na Górnym Śląsku17). Pomimo, że woda z odwodnień wprowadzana jest z powrotem do systemu hydrograficznego poprzez zrzuty do rzek lub służą do wypełniania wyeksploatowanych odkrywek, to fakt ten nie stanowi przedmiotu bilansu wód podziemnych. Odwodnienia górnicze powodują znaczne zmniejszenie rezerw zasobów wód podziemnych w trakcie ich trwania i po ich zakończeniu, do czasu odtworzenia się poziomów wodonośnych, a wynik bilansu wód podziemnych wykazuje wówczas deficyt. Stopień wykorzystania zasobów wód podziemnych dostępnych do zagospodarowania w RW i obszarach dorzeczy również ustalono za pomocą wskaźnika stanu zasobów (α). W tym celu wielkość zasobów dyspozycyjnych w RW przyjęto zgodnie z tabelą 15. Natomiast na potrzeby ustalenia wielkości poboru z ujęć wód podziemnych i poboru z odwodnienia kopalń w RW, przyjęto założenie – podobnie jak przy ustalaniu zasobów dyspozycyjnych – że dla 6 obszarów bilansowych wielkość poboru w zlewniach bilansowych została rozdzielona na RW w oparciu o moduł średniorocznego poboru rejestrowanego wód podziemnych (tys. m3/rok/km2), z uwzględnieniem powierzchni tych zlewni bilansowych w RW. Dotyczy to obszarów bilansowych: K-07(R) - Wisła od Wisłoki do Sanu (R), K-10(R) - Wisła od Sanu do Sanny (R), Z-12(BI) - Narew od Biebrzy do Pułtuska z wyłączeniem WJM i zlewni Pisy (BI), Z-12(WA) - Narew od Biebrzy do Pułtuska z wyłączeniem WJM i zlewni Pisy (WA), Z-15 - Bug od granicy do cofki Zbiornika Zegrzyńskiego (które zostały podzielone pomiędzy 2 różne RZGW) oraz W-XII - Łaba, która leży w obrębie 4 RW. Otrzymane wyniki zestawiono w tabeli 18 i przedstawiono na rysunku 22. 17) Opracowanie planu przeciwdziałania skutkom suszy, Zadanie 1: Opracowanie projektu planu przeciwdziałania skutkom suszy uwzględniając podział kraju na obszary dorzeczy, podzadanie 1.6: Ocena możliwości powiększenia dyspozycyjnych zasobów wodnych, PGW WP, Warszawa, 2020. 78 Mon itor Polski – 80 – Poz. 1119 Tabela 18. Zestawienie stanu rezerw zasobów wód podziemnych na obszarach RW.

podziemnych (%) bardzo wysokie Czarnej Orawy 5,6 brak rezerwy Dunaju Czadeczki 36 średnie rezerwy brak bardzo wysokie brak w obszarze dorzecza 6,5 rezerwy zagrożone brakiem zagrożenie Małej Wisły 97,6 rezerw deficytem Górnej-Zachodniej Wisły 21,3 wysokie rezerwy brak bardzo wysokie brak Górnej-Wschodniej Wisły 8,3 rezerwy bardzo wysokie brak Środkowej Wisły 0,7 Wisły rezerwy bardzo wysokie brak Bugu 11,5 rezerwy bardzo wysokie brak Narwi 12,1 rezerwy Dolnej Wisły 17,3 wysokie rezerwy brak w obszarze dorzecza 15,3 wysokie rezerwy brak bardzo wysokie brak Świeżej Świeżej 5,8 rezerwy bardzo wysokie brak Banówki Banówki 1,9 rezerwy bardzo wysokie brak Metuje 1,4 rezerwy bardzo wysokie brak Orlicy 9,9 rezerwy Łaby Izery 31,7 średnie rezerwy brak Łaby i Ostrożnicy (Upa) 17,8 wysokie rezerwy brak bardzo wysokie brak w obszarze dorzecza 11,3 rezerwy Górnej Odry 45,5 średnie rezerwy brak bardzo wysokie brak Środkowej Odry 13,6 rezerwy Warty 45,7 średnie rezerwy brak Odry bardzo wysokie brak Noteci 12,5 rezerwy Dolnej Odry i Przymorza bardzo wysokie brak 10,0 Zachodniego rezerwy w obszarze dorzecza 25,5 wysokie rezerwy brak Pregoły Łyny i Węgorapy 22,0 wysokie rezerwy brak bardzo wysokie Niemna Niemna 7,9 brak rezerwy bardzo wysokie Dniestru Dniestru 0,3 brak rezerwy 79.ynlautka nats – yzcezrod hcarazsbo an i WR w hcynjycyzopsyd wóbosaz wrezer natS.22 kenusyR.).r 1202 ceiwrezc upętsod atad(hsp/lp.vog.igp.www:BIP-GIP hcynad eiwatsdop an onawocarpO:ołdórŹ 08 Z przedstawionych zestawień wynika, że w RW, nie występują deficyty zasobów wodnych. Wyniki analizy stanu rezerw zasobów wodnych wód podziemnych w skali RW wskazują generalnie na bardzo wysokie i wysokie rezerwy. Średnie rezerwy zasobów wód podziemnych wykazano na obszarze dorzecza Odry w dwóch RW (Górnej Odry i Warty), na obszarze dorzecza Dunaju w RW Czadeczki oraz na obszarze dorzecza Łaby - w RW Izery. Zagrożony deficytem zasobów wód podziemnych jest jedynie RW w dorzeczu Wisły – RW Małej Wisły, w którym znajduje się obszar bilansowy GL-III - Przemsza ze stwierdzonym deficytem zasobów wynikającym z odwodnienia kopalń. W skali obszarów dorzeczy nie występują deficyty zasobów wodnych, ponieważ aktualny stan rezerw zasobów wód podziemnych wskazuje na niski stopień wykorzystania ich zasobów dyspozycyjnych na obszarze dorzecza Wisły, Odry i Pregoły oraz bardzo niski na pozostałych obszarach dorzeczy w kraju. 2.2.3. Opracowanie założeń oraz przeprowadzenie diagnozy sytuacji w zakresie zasobów wodnych Polski w odniesieniu do wód podziemnych – stan perspektywiczny W niniejszym rozdziale dokonano analizy sytuacji w zakresie zmiany zasobów wód podziemnych dla przedziałów czasowych 2021–2030 i 2031–2050, która została poprzedzona opracowaniem i omówieniem założeń do przeprowadzenia ww. diagnozy. 2.2.3.1. Opracowanie założeń Do oceny zmian zasobów wód podziemnych w perspektywie lat 2030 i 2050 przyjęto zasadę oceny wpływu zmian klimatu na stan wód podziemnych w Polsce. Wpływ ten opiera się na szacowaniu zmian wielkości zasobów dyspozycyjnych pod wpływem zmian ilości opadów oraz zmian temperatury. Przyjęto jako kluczowe założenie, iż wielkość zasobów dyspozycyjnych wód podziemnych dla danego obszaru bilansowego jest wprost proporcjonalna do wielkości infiltracji efektywnej, która z kolei dla stałych parametrów przepuszczalności utworów geologicznych zależeć będzie od istotnych zmian zagospodarowania powierzchni terenu i wielkości opadów atmosferycznych. Powyższe podejście oparto na analizie ogólnego równania bilansu wód podziemnych zlewniowego systemu wodonośnego. Oceniono korelacje pomiędzy dostępnymi parametrami charakteryzującymi przewidywane zmiany klimatu, a elementami bilansu wód podziemnych. Podkreślić należy, że przyjęte zasady szacowania mogą mieć zastosowanie do analiz o charakterze ogólnym i przeglądowym. Ich celem jest zidentyfikowanie ogólnych zjawisk i trendów. Skupienie się na dwóch elementach zmienności klimatu, jakim jest zmiana wielkości opadu atmosferycznego oraz zmiana temperatur (wpływające na wielkość ewapotranspiracji), wynika z dostępności parametrów, które powiązać można wprost ze zmianami elementów hydrogeologicznego bilansu wodnego. Dla dokonania niniejszej analizy stanu zasobów dyspozycyjnych poszczególnych jednostek bilansowych w perspektywie czasowej lat 2030 i 2050, konieczna jest analiza treści definicji zasobów dyspozycyjnych wód podziemnych oraz ogólnego równania bilansu wód podziemnych. 81 Zgodnie z treścią § 2 ust. 4 pkt 1 rozporządzenia Ministra Środowiska z dnia 18 listopada 2016 r. w sprawie dokumentacji hydrogeologicznej i dokumentacji geologiczno-inżynierskiej zasoby dyspozycyjne wód podziemnych obszaru bilansowego zostały określone jako „będące (z wyłączeniem zasobów dyspozycyjnych solanek, wód leczniczych i termalnych) zasobami wód podziemnych dostępnymi do zagospodarowania, stanowiącymi średnią z wielolecia wielkość całkowitego zasilania wód podziemnych określonego obszaru bilansowego – będącego jednostką hydrogeologiczną, wytypowaną w celu ustalenia zasobów odnawialnych i zasobów dyspozycyjnych wód podziemnych wraz z oceną stopnia ich zagospodarowania – pomniejszonymi o średnią z wielolecia wielkość przepływu wód, tak aby nie dopuścić do znacznego pogorszenia stanu wód powierzchniowych związanych z wodami podziemnymi i do powstania znaczących szkód w ekosystemach lądowych zależnych od wód podziemnych, a także określonymi z zachowaniem warunku niepogarszania stanu chemicznego wód podziemnych, ustalonymi z uwzględnieniem występującego w obszarze bilansowym przestrzennego zróżnicowania warunków zasilania, występowania, parametrów hydrogeologicznych i kontaktów hydraulicznych poziomów wodonośnych, przestrzennego rozkładu środowiskowych i hydrogeologicznych ograniczeń dla stopnia zagospodarowania zasobów oraz przestrzennego rozkładu istniejącego użytkowania wód podziemnych, wyznaczonymi bez wskazywania szczegółowej lokalizacji i warunków techniczno-ekonomicznych ujmowania wód”. Na potrzeby niniejszej metodyki posłużono się także równaniem bilansu wód podziemnych opisanym w Poradniku metodycznym. 1. Zgodnie z przywołanym Poradnikiem metodycznym (rozdział 5.1) ogólne równanie bilansu wód podziemnych zlewniowego systemu wodonośnego ma postać: IE + B + QZ + WZ = QG + ETD + UB + Bo +/- ΔRG D gdzie: IE – infiltracja opadów do wód podziemnych (infiltracja efektywna), QZ = QZN + QZS – infiltracja wód powierzchniowych do wód podziemnych, QZN – naturalna infiltracja wód powierzchniowych do wód podziemnych, QZS – sztuczna infiltracja wód powierzchniowych do wód podziemnych (stawy i rowy infiltracyjne, infiltracja brzegowa do obszarów zasilania ujęć), WZ – wtłaczanie (zatłaczanie) wód do poziomu wodonośnego otworami chłonnymi, QG - odpływ podziemny do rzek, ETD - drenaż ewapotranspiracyjny: parowanie i transpiracja z wód gruntowych (głównie w obrębie tarasu niskiego doliny rzecznej i podmokłości, zasilanych lateralnie i ascenzyjnie wodami podziemnymi), B - odpływ wód podziemnych poprzez granice boczne bilansowanej zlewni, O B - dopływ wód podziemnych poprzez granice boczne bilansowanej zlewni, D Δ RG - zmiana retencji wód podziemnych, UB - bezzwrotny pobór wód podziemnych. 82 Mon itor Polski – 84 – Poz. 1119 Przy spełnieniu określonych warunków (opisanych poniżej), możliwe jest zredukowanie powyższego wzoru do postaci: IE = QG + ETD Wzór ten można przekształcić do postaci: QG = IE -ETD Warunki prowadzące do takiej postaci równania bilansowego zgodnie z cytowaną metodyką obejmują założenia: a) Dla odpływu i dopływu wód podziemnych przez granice zlewni bilansowej, zakłada się, że ΔB (B - B)<< IE i można przyjąć, że ΔB → 0. Czyli B oznacza regionalną zgodność położenia D O D wododziałów zlewni podziemnej (wszystkich poziomów) oraz zlewni hydrograficznej, oraz pomijalnie niski udział krążenia regionalnego, b) Δ RG << IE czyli dla okresu bilansowego występuje zaniedbywalnie mała zmiana retencji w odniesieniu do wielkości infiltracji efektywnej dla tego okresu i jest to spełnione dla wielolecia lub dla okresu, w którym początkowe i końcowe zmiany stanu retencji są sobie równe (czyli gdy Δ RG = 0) lub są pomijalnie małe, c) QZ << IE co oznacza zaniedbywalnie niską infiltrację wód powierzchniowych do wód podziemnych, d) WZ << IE co oznacza zaniedbywalnie niskie zatłaczanie wód do poziomu wodonośnego otworami chłonnymi, e) UB << IE co oznacza, że UB jest zaniedbywalnie niskie i następuje wysoki poziom zwrotu pobranych wód podziemnych do obiegu zlewniowego. Powyższa postać równania bilansowego opisuje zależności odpływu podziemnego, którego wielkość stanowi kluczowy element szacowania wielkości zasobów dyspozycyjnych (zgodnie z ich definicją zawartą w ww. rozporządzeniu i z cytowanym Poradnikiem metodycznym), z wielkością infiltracji efektywnej, która w warunkach dla stałych parametrów przepuszczalności utworów geologicznych zależeć będzie od istotnych zmian zagospodarowania powierzchni terenu i od zmian wielkości opadów atmosferycznych. Zasadność powyższej konkluzji potwierdza wskazany w rozdziale 6.6 cytowanej metodyki sposób ustalania zasobów dyspozycyjnych metodą hydrologiczną. Zgodnie z nim zasoby dyspozycyjne zlewniowego systemu wodonośnego (ZD) można określić szacunkowo z zależności: ZD = a (SQGW – Qnh) gdzie: SQGW – średni w wieloleciu reprezentatywnym odpływ podziemny do rzek w obrębie zlewniowego systemu wodonośnego, Qnh – przepływ nienaruszalny w przekroju wodowskazowym, zamykającym zlewnię hydrograficzną w obrębie zlewniowego systemu wodonośnego, 83 Mon itor Polski – 85 – Poz. 1119 a – charakterystyczny dla zlewni (jej typu) stosunek odpływu podziemnego w rzekach zlewni, pochodzącego z drenażu QGG poziomów użytkowych w obrębie zlewniowego systemu wodonośnego, do całkowitego odpływu podziemnego QG ze zlewni. 2. Zgodnie z przeprowadzonym wywodem istnieje zatem stała zależność (różna dla różnych zlewni) pomiędzy wielkością opadu atmosferycznego, wielkością odpływu podziemnego, a wielkością zasobów dyspozycyjnych (szacowanych z uwzględnieniem wielkości tego odpływu). Mając powyższe na względzie ustalając jako parametr pomocniczy - średni całkowity opad roczny przypadający na powierzchnię danej zlewni (PC), możemy przyjąć (w uproszczeniu), że dla danego śr obszaru bilansowego: ZD/ PC = const śr gdzie: PC = P * A śr P – średni całkowity opad roczny, A – powierzchnia zlewni. Dla ujednolicenia obliczeń konieczne jest przyjęcie identycznych jednostek. Uwzględniając fakt, że zasoby dyspozycyjne wód podziemnych w obszarze bilansowych określane są w m3/d, do takiej jednostki przeliczony zostanie średni całkowity opad roczny przypadający na powierzchnię danej zlewni. Zgodnie z przyjętym założeniem braku zmienności ww. ilorazu dla badanego obszaru bilansowego, podstawiając do wzoru na jego obliczenie spodziewane wielkości opadów atmosferycznych, otrzymane zostaną szacowane wartości zasobów dyspozycyjnych wód podziemnych dla danego obszaru bilansowego, odpowiadające analizowanym przewidywanym wielkościom opadów średnich w wieloleciu (dla wielolecia 2021–2030 oraz dla wielolecia 2031–2050). 3. Wracając do omówionej wcześniej formy zredukowanego bilansu wodnego zwrócić należy uwagę, że elementem w sposób istotny wpływającym na wielkości odpływu podziemnego (opisującego pośrednio wielkość zasobów dyspozycyjnych wód podziemnych) jest ewapotranspiracja. Dlatego szacując wielkość zasobów dyspozycyjnych w perspektywie roku 2030 i 2050, konieczne jest dokonanie weryfikacji zmian jej wielkości (określenie jej przyrostu lub ubytku w odniesieniu do stanu obecnego) poprzez uwzględnienie prognozowanych wartości i rozkładu temperatur powietrza. Uwzględniając wszystkie opisane wyżej założenia, przyjęto, że wielkość zasobów dyspozycyjnych rośnie wraz ze wzrostem opadów atmosferycznych. Przy czym konieczne jest uwzględnienie zmian wielkości ewapotranspiracji zależnych od zmian i rocznego rozkładu wartości temperatury powietrza. Należy przy tym zwrócić uwagę, że zgodnie z analizowanymi wzorami wskazanymi w Poradniku 84 Mon itor Polski – 86 – Poz. 1119 metodycznym18), chodzi o parowanie i transpirację z wód gruntowych (głównie w obrębie tarasu niskiego doliny rzecznej i podmokłości, zasilanych lateralnie i ascenzyjnie wodami podziemnymi). Na potrzeby ustalenia zmienności ewapotranspiracji w odniesieniu do jej wartości w okresie odpowiadającym zatwierdzonym zasobom dyspozycyjnym wód podziemnych, konieczne jest szacunkowe ustalenie powierzchni, z której następuje ewapotranspiracja (dla danej jednostki bilansowej) oraz ustalenie i porównanie jej wielkości (ustalenie zmian) dla zakładanych wysokości i rozkładu temperatur powietrza. O ustaloną zmianę wielkości ewapotranspiracji należy skorygować oszacowaną wielkość zasobów dyspozycyjnych. Dla ustalenia wielkości ewapotranspiracji dla temperatur przewidywanych w roku 2030 i 2050 wykorzystano: • prognozy średnich temperatur miesięcznych wg Klimada 2.0 dla okresu 2021–2030 i 2031–2050 wg scenariusza 4.5 i 8.5; • wartości miesięcznych sum parowania w zależności od średniej miesięcznej temperatury powietrza (wg Kuzina-Dębskiego) na podstawie danych literaturowych19); • powierzchnie stref drenażu wód podziemnych przez rzeki ustalone na podstawie mapy występowania stref hydrodynamicznych w ujęciu regionalnym20). Zgodnie z powyższymi założeniami, dokonana została analiza zmienności zasobów dyspozycyjnych – jako funkcji wielkości opadów atmosferycznych (wielkości średniego opadu rocznego (dla wielolecia 2021–2030 oraz 2031–2050) przypadającej na powierzchnię danej zlewni) zmieniających się na skutek zmian klimatu – według wartości tego opadu przypadającej dla dekad 2021–2030 i 2031–2050, odpowiednio pomniejszonych o wielkość ewapotranspiracji ulegającej zmianie w tym okresie. Dodatkowo zastrzec należy, że otrzymane wyniki odpowiadają wielkości zasobów dyspozycyjnych jako efektu infiltracji efektywnej, ustalonej odpowiednio dla lat 2030 i 2050, co stanowi uproszczenie. Jako wielkości bazowe zasobów dyspozycyjnych przyjęto ich wielkości z opracowań dla obszarów bilansowych (opracowanych w latach 1994–2019), wielkości opadów liczone jako wielkość średnia ze średnich wartości rocznych dla wielolecia 1981–201021) (okres referencyjny dla ustalania wielkości zasobów dyspozycyjnych) oraz wartości temperatur powietrza liczone jako wielkość średnia ze średnich wartości miesięcznych dla tego samego wielolecia22). Uwzględniając zakres stosowanych przybliżeń jako podstawowe jednostki, dla których dokonano ww. analiz, przyjęto RW. Wartości zmiennych klimatycznych (opad i temperatura powietrza) ustalono dla 18) Herbich P., Kapuściński J., Nowicki K., Rodzoch A.: Poradnik Metodyczny. Metodyka określania zasobów dyspozycyjnych wód podziemnych w obszarach bilansowych z uwzględnieniem potrzeb jednolitych bilansów wodnogospodarczych, Warszawa, 2013. 19) Pazdro Z.: Hydrogeologia ogólna, Wydawnictwa Geologiczne, 1983. 20) Opracowanie planu przeciwdziałania skutkom suszy, Zadanie 1: Opracowanie projektu planu przeciwdziałania skutkom suszy uwzględniając podział kraju na obszary dorzeczy, podzadanie 1.4: Identyfikacja obszarów zagrożonych suszą, z uwzględnieniem potrzeb wodnych użytkowników i środowiska naturalnego, wraz z analizą rozkładu przestrzennego występowania zjawiska suszy oraz ich hierarchizacja pod kątem wdrożenia działań łagodzących skutki suszy, PGW WP, Warszawa, 2020. 21) Dane meteorologiczne IMGW-PIB dla wybranych stacji opadowych. 22) https://meteomodel.pl/dane/srednie-miesieczne/. 85 Mon itor Polski – 87 – Poz. 1119 poszczególnych RW poprzez interpolację wartości źródłowych dla ustalonych punktów (Klimada 2.0) lub stacji synoptycznych i klimatycznych (IMGW-PIB). 2.2.3.2. Analiza wyników Zgodnie z przyjętą metodyką założono, że parametrami bilansu wodnego, które ulegać będą istotnym zmianom w perspektywie lat 2030 i 2050 oraz które wpływać będą na wielkość zasobów dyspozycyjnych wód podziemnych w poszczególnych obszarach bilansowych są: wielkość opadów atmosferycznych oraz zmiany ewapotranspiracji w obrębie tarasu niskiego doliny rzecznej i podmokłości, powodowane m.in. zmianami temperatury powietrza, (zastosowano uproszczenia pomijające inne parametry). Założono, że wielkość zasobów dyspozycyjnych wód podziemnych w danym obszarze bilansowym jest wprost proporcjonalna do wielkości opadów atmosferycznych przypadających na jego powierzchnię, a proporcja ta nie ulegnie zmianie w okresie do roku 2030 i kolejno 2050, uwzględniając dodatkowo wpływ zmian ewapotranspiracji na te zasoby. Jako parametr charakteryzujący opisaną wyżej zależność przyjęto współczynnik (W), obliczony jako ZO iloraz wielkości zasobów dyspozycyjnych i wielkości średniorocznej opadu atmosferycznego na powierzchnię danej zlewni bilansowej. Do obliczenia wartości współczynnika W przyjęto wielkości ZO zasobów dyspozycyjnych poszczególnych obszarów bilansowych ustalone według najbardziej aktualnych danych PIG-PIB oraz opad średnioroczny z wielolecia 1981–2010 (tabela 14). Zaznaczyć należy, że opad średnioroczny z wielolecia obliczono mnożąc średnią wielkość opadów rocznych - przypadającą na daną zlewnię – przez jej powierzchnię w zasięgu analizowanego obszaru bilansowego. Otrzymany wynik przeliczono w celu ujednolicenia jednostek na m3/d – jednostkę stosowaną do opisu wielkości zasobów dyspozycyjnych wód podziemnych. Zgodnie z przyjętym założeniem braku zmienności współczynnika W w okresie do 2050 roku ZO dla badanego obszaru bilansowego, podstawiając do wzoru na jego obliczenie spodziewane wielkości opadów atmosferycznych, otrzymano przewidywane wartości zasobów dyspozycyjnych wód podziemnych dla danego obszaru bilansowego (bez uwzględnienia strat z tytułu ewapotranspiracji), odpowiadające analizowanym przewidywanym wielkościom opadów średnich w wieloleciu. Celem uwzględnienia strat z tytułu ewapotranspiracji o jakie pomniejszyć należy otrzymane wyniki, dokonano wydzielenia stref drenażu wód podziemnych przez rzeki i oszacowano wartość tych strat. Jak to zaznaczono wcześniej, dokonana analiza zmian wartości zasobów dyspozycyjnych wód podziemnych poszczególnych obszarów bilansowych uwzględnia jako stałe dwie przewidywane wielkości opadów średniorocznych. Są to opady na poziomie odpowiadającym ich przewidywanej średniej dla wielolecia 2021–2030 oraz dla wielolecia 2031–2050. Oceniamy zatem sytuację, jaka powstałaby, gdyby w przyszłości opady były nie mniejsze niż ustalone odpowiednio dla roku 2030 i 2050. Dla uproszczenia pomijamy element opóźnienia oddziaływania wzrostu wielkości opadów wynikający z czasu migracji wód podziemnych w poszczególnych systemach wodonośnych (wymagałoby to szczegółowej analizy dla każdego systemu). 86 Mon itor Polski – 88 – Poz. 1119 Do obliczeń wykorzystano wyniki analiz zawarte w opracowaniu IOŚ-PIB „Zmiany temperatury i opadu na obszarze Polski w warunkach przyszłego klimatu do roku 2100” (Klimada 2.023)). Za tym opracowaniem, przyjęto dwa scenariusze zmian klimatu – RCP.4.5 (umiarkowany przy wzroście stężeń CO do 540 ppm w roku 2100) i RCP.8.5 (ekstrapolacyjny przy wzroście stężeń CO do 940 ppm w roku 2 2 2100), którym odpowiadają odmienne schematy zmienności opadów atmosferycznych. Kolejny krok stanowiło dokonanie ustaleń zmian dla poszczególnych jednostek bilansowych wielkości ewapotranspiracji między wartościami dla wielolecia 1981–2010, a analizowanymi okresami perspektywicznymi, 2021–2030 i 2031–2050, o której wielkość korygowano otrzymane wstępne wyniki (w praktyce najczęściej pomniejszano). Dokonanie powyższego ustalenia obejmowało określenie dla poszczególnych jednostek bilansowych powierzchni, z których następuje ewapotranspiracja (taras niski doliny rzecznej i mokradła identyfikowane jako strefy drenażu wód podziemnych przez rzeki). Następnie z wykorzystaniem metody Kuzina-Dębskiego ustalano wartości średniomiesięczne sum parowania na podstawie średniomiesięcznych temperatur powietrza (wg Pazdro24)). Etap ten uwzględniał zatem zmienność omawianego parametru w skali roku. Otrzymane wyniki posłużyły do skorygowania obliczonych wstępnie szacunkowych wielkości przewidywanych zasobów dyspozycyjnych. Jako element pomocniczy, obrazujący zmienność zasobów dyspozycyjnych wód podziemnych według opisanych wyżej zasad, dokonano oszacowania zmienności ich wartości względem stanu aktualnego. Wykorzystano tutaj iloraz oszacowanej wartości zasobów dla okresów 2021–2030 i 2031–2050 oraz aktualnej wielkości zasobów, przemnożony przez 100% (ΔZD). Wynik pokazuje, o ile procent mogą ulec zmianie zasoby dyspozycyjne dla zmienionej wartości opadów atmosferycznych i różnic w ewapotranspiracji spowodowanych prognozowanymi zmianami temperatur, w stosunku do aktualnego stanu. Po oszacowaniu wielkości zasobów dyspozycyjnych wód podziemnych w poszczególnych RW dla okresów 2021–2030 i 2031–2050, dokonano ich przeliczenia dla obszarów dorzeczy. Zasoby dyspozycyjne wód podziemnych w obszarach dorzeczy wyznaczono jako sumaryczne zasoby dyspozycyjne, ustalone w RW w danym obszarze dorzecza. Wyniki analiz zostały przedstawione w kolejnych rozdziałach, tj. 2.2.3.2.1 oraz 2.2.3.2.2. Uzyskane wyniki powyższej analizy zostały porównane z ustaleniami i wnioskami zawartymi w opracowaniu „Zmiany klimatu i ich wpływ na wybrane sektory w Polsce”25). Uwzględniono przy tym fakt, że zawarte w nim scenariusze zmian klimatu (RCP 4.5 i RCP 8.5) są takie same jak w opracowaniu IOŚ-PIB (Klimada 2.0). 23) Projekt „Baza wiedzy o zmianach klimatu i adaptacji do ich skutków oraz kanałów jej upowszechniania w kontekście zwiększania odporności gospodarki, środowiska i społeczeństwa na zmiany klimatu oraz przeciwdziałania i minimalizowania skutków nadzwyczajnych zagrożeń” (Klimada 2.0), Instytut Ochrony Środowiska PIB. 24) Pazdro Z.: Hydrogeologia ogólna, Wydawnictwa Geologiczne, 1983. 25) Zbigniew W. Kundzewicz Øystein Hov Okruszko T.: Zmiany klimatu i ich wpływ na wybrane sektory w Polsce, Poznań, 2017. 87 Mo nitor Polski – 89 – Poz. 1119 2.2.3.2.1. Wyniki analiz – oszacowany stan zasobów dyspozycyjnych dla zmian klimatu przewidzianych w scenariuszu RCP.4.5 Prognozy zmian klimatu wg Klimada 2.0 pozwoliły oszacować zmiany stanu zasobów wód podziemnych w perspektywie czasowej 2021–2030 i 2031–2050. Zestawienie wyników spodziewanych zasobów dyspozycyjnych wód podziemnych w RW i na obszarach dorzeczy według scenariusza RCP.4.5 przedstawia tabela 19. W celu porównania wielkości zasobów w RW i na obszarach dorzeczy, wartości zasobów dyspozycyjnych przedstawiono w postaci modułowej [m3/d/km2] i zobrazowano na rysunku 23. 88

0302–1202 hcywosazc hcałaizdezrp w ynzciwytkepsrep nats – yzcezrod hcarazsbo an i WR w hcynmeizdop dów hcynjycyzopsyd wóbosaz łudoM.32 kenusyR.5.4.PCR azsuiranecs gw 0502–1302 i.latrop-ezsuiranecs-tamilk/lp.vog.soi.2adamilk.www:BIP-ŚOI zaro hsp/lp.vog.igp.www:BIP-GIP hcynad eiwatsdop an onawocarpO:ołdórŹ 19.latrop-ezsuiranecs-tamilk/lp.vog.soi.2adamilk.www:BIP-ŚOI zaro hsp/lp.vog.igp.www:BIP-GIP hcynad eiwatsdop an onawocarpO:ołdórŹ 29 Mon itor Polski – 94 – Poz. 1119 Dla zmian klimatu przewidywanych w wieloleciu 2021–2030 według scenariusza RCP.4.5, zmiany ilości zasobów dyspozycyjnych wód podziemnych prognozowane na 2030 r. w RW względem stanu aktualnego ustalonych dla wielolecia 1981–2010, wskazują na ich zwiększenie średnio o 9% na obszarze całego kraju, przy zmienności od + 1,8% (RW Górnej-Zachodniej Wisły), do + 19,9% (RW Niemna). Na obszarze dorzecza Wisły prognozowane zmiany wartości zasobów dyspozycyjnych wód podziemnych w 2030 roku wskazują na ich wzrost na poziomie ok. 8%, zaś na obszarze dorzecza Odry wzrost ten oszacowano na poziomie niespełna 4%. W pozostałych obszarach dorzeczy wzrost zasobów dyspozycyjnych wód podziemnych prognozuje się od + 9 % (obszar dorzecza Świeżej) do + 19,9 % (obszar dorzecza Niemna). Wielkość prognozowanych zmian ilości zasobów wód podziemnych w horyzoncie czasowym do 2050 r. jest mniejsza od zmian tych wielkości zachodzących w wieloleciu 2021–2030. Prognozowane zmiany ilości zasobów dyspozycyjnych wód podziemnych na rok 2050 w RW względem stanu aktualnego ustalonego dla wielolecia 1981–2010, sugerują ich wzrost średnio o 6% na obszarze całego kraju, przy zmienności od obniżenia o 3,6% (RW Górnej-Zachodniej Wisły) do podwyższenia do 20,8% (RW Łaby i Ostrożnicy (Upa)). Na obszarze dorzecza Wisły prognozowane zmiany wartości zasobów dyspozycyjnych wód podziemnych na 2050 rok wskazują na ich wzrost na poziomie 1,7%, zaś na obszarze dorzecza Odry wzrost ten oszacowano na poziomie ok. 2%. W pozostałych obszarach dorzeczy wzrost zasobów dyspozycyjnych wód podziemnych prognozuje się przy zmienności od obniżenia o 0,9% (obszar dorzecza Pregoły) do podwyższenia do 15,8% (obszar dorzecza Dunaju). 2.2.3.2.2. Wyniki analiz – stan zasobów dyspozycyjnych dla zmian klimatu przewidzianych w scenariuszu RCP.8.5 Wyniki oszacowanych wielkości zasobów dyspozycyjnych wód podziemnych w RW i na obszarach dorzeczy dla przedziałów czasowych 2021–2030 i 2031–2050 przedstawia tabela 20. Dla porównania wielkości zasobów w RW i na obszarach dorzeczy, wartości zasobów dyspozycyjnych w postaci modułowej, podawane w m3/d/km2 zobrazowano w na rysunku 24. 93

0

e s

t

s s

bosaz enawocaz R azsuiranecs g WR jenrazC ywarO ikzcedazC ezrazsbo w azcezrod yłsiW jełaM -jenróG jeindohcaZ yłsiW -jenróG jeindohcsW yłsiW jewokdorŚ yłsiW uguB iwraN yłsiW jenloD ezrazsbo w azcezrod jeżeiwŚ

i

0302–1202 hcywosazc hcałaizdezrp w ynzciwytkepsrep nats – yzcezrod hcarazsbo an i WR w hcynmeizdop dów hcynjycyzopsyd wóbosaz łudoM.42 kenusyR.5.8.PCR azsuiranecs gw 0502–1302 i.latrop-ezsuiranecs-tamilk/lp.vog.soi.2adamilk.www:BIP-ŚOI zaro hsp/lp.vog.igp.www:BIP-GIP hcynad eiwatsdop an onawocarpO:ołdórŹ 69.latrop-ezsuiranecs-tamilk/lp.vog.soi.2adamilk.www:BIP-ŚOI zaro hsp/lp.vog.igp.www:BIP-GIP hcynad eiwatsdop an onawocarpO:ołdórŹ 79 Dla scenariusza zmian klimatu RCP.8.5 przewidywanych w wieloleciu 2021–2030, zmiany ilości zasobów wód podziemnych prognozowane na 2030 r. w RW względem stanu aktualnego zasobów dyspozycyjnych ustalonych dla wielolecia 1981–2010, wskazują na zwiększenie się o niespełna 10% na obszarze całego kraju, przy zmienności od 0% (RW Czadeczki) do + 19,9% (RW Łaby i Ostrożnicy (Upa)). Na obszarze dorzecza Wisły prognozowane zmiany wartości zasobów dyspozycyjnych wód podziemnych na 2030 rok wskazują na ich wzrost na poziomie ok. 9%, zaś na obszarze dorzecza Odry wzrost ten oszacowano na poziomie ok. 5,7%. W pozostałych obszarach dorzeczy wzrost zasobów dyspozycyjnych wód podziemnych prognozuje zmienność od + 8,1% (obszar dorzecza Świeżej) do + 19,2% (obszar dorzecza Dunaju). Prognozowane zmiany ilości zasobów wód podziemnych na rok 2050 w RW, względem stanu aktualnego zasobów dyspozycyjnych ustalonych dla wielolecia 1981–2010 sugerują ich wzrost średnio o 10,4% na obszarze całego kraju, przy zmienności od obniżenia – 1,4% (RW Górnej-Wschodniej Wisły) do + 25% (RW Łaby i Ostrożnicy (Upa)). Na obszarze dorzecza Wisły prognozowane zmiany wartości zasobów dyspozycyjnych wód podziemnych na 2050 rok wskazują na ich wzrost na poziomie ok. 6,7%, zaś na obszarze dorzecza Odry wzrost ten oszacowano na poziomie ok. 5%. W pozostałych obszarach dorzeczy wzrost zasobów dyspozycyjnych wód podziemnych prognozuje zmienność od + 5,2% (obszar dorzecza Pregoły) do + 21,2% (obszar dorzecza Dunaju). 2.2.4. Opracowanie założeń oraz przeprowadzenie diagnozy sytuacji w zakresie deficytu zasobów wodnych Polski w odniesieniu do wód podziemnych – stan perspektywiczny W niniejszym rozdziale opracowano i omówiono założenia do przeprowadzenia analizy sytuacji w zakresie zmiany stanu rezerw i deficytu zasobów wód podziemnych dla przedziałów czasowych 2021–2030 i 2031–2050, wraz z przeprowadzeniem tych analiz. Szczególną uwagę zwrócono na możliwości zmian wykorzystania zasobów dyspozycyjnych wód podziemnych w perspektywie lat 2030 i 2050 dla niektórych sektorów gospodarki, w szczególności w górnictwie i rolnictwie. 2.2.4.1. Opracowanie założeń Identyfikacja obszarów deficytów zasobów wód podziemnych dla przedziałów czasowych 2021–2030 i 2031–2050 została opracowana dla dwóch scenariuszy zmian klimatu RCP.4.5 i RCP.8.5. Zastosowano podejście, podobnie jak w rozdziale 2.2.2, polegające na określeniu stanu rezerw zasobów wód podziemnych, a następnie identyfikacji deficytów tych zasobów za pomocą wskaźnika stanu zasobów (α). Do obliczenia wskaźnika stanu zasobów (α) uwzględniono dane o zasobach wód podziemnych dostępnych do zagospodarowania RW i obszarów dorzeczy, opracowane dla przedziałów czasowych 2021–2030 i 2031–2050 (wyniki rozdz. 2.2.3.). Wykorzystano także dane o poborze wód podziemnych prowadzonym w ramach szczególnego korzystania z wód i poborów z odwodnienia kopalń. 98 Mon itor Polski – 100 – Poz. 1119 W zakresie użytkowania zasobów wód podziemnych dla przedziałów czasowych 2020–2030 i 2031–2050 dokonano oceny zmian wykorzystania zasobów dyspozycyjnych wód podziemnych w perspektywie lat 2030 i 2050 dla niektórych sektorów gospodarki, w szczególności górnictwa i rolnictwa. Zgodnie z opisem sposobu przedstawiania (dotyczącym stanu aktualnego) i szacowania (dotyczącym stanu perspektywicznego) stanu zasobów dyspozycyjnych wód podziemnych, nie uwzględniono w nim poboru wód podziemnych prowadzonego w ramach zwykłego korzystania z wód. W ramach tego typu korzystania, woda pobierana jest na potrzeby własne gospodarstw domowych bądź prywatnych gospodarstw rolnych, w ilości nieprzekraczającej średniorocznie 5 m3/d. Pomimo nieuwzględnienia tej kategorii poborów, realizowanych zazwyczaj z pierwszego poziomu wodonośnego, będącego w bezpośredniej więzi hydraulicznej ze strefą aeracji i pozostającego pod bezpośrednim wpływem warunków atmosferycznych, należy podkreślić możliwe znaczenie tych poborów dla dostępności wód podziemnych (zwłaszcza w ujęciu lokalnym). 2.2.4.1.1. Ocena zmienności odwodnień kopalnianych i ich wpływu na zasoby dyspozycyjne wód podziemnych w perspektywie roku 2030 i 2050 Analiza wpływu odwodnień górniczych na poziom wykorzystania zasobów dyspozycyjnych wód podziemnych dostępnych do zagospodarowania w perspektywie roku 2030 oraz roku 2050 uwzględnia ocenę opartą o przewidywany zakres funkcjonowania kluczowych branż przemysłu wydobywczego. Ewentualne zmiany intensywności wydobycia kopalin przekładają się na liczbę zakładów górniczych prowadzących ich wydobycie, a tym samym na zasięg i zakres ich oddziaływania. Elementem tego oddziaływania są pobory wód podziemnych w celu odwodnienia eksploatowanych złóż, powstałych wyrobisk, w tym niektórych już zlikwidowanych zakładów górniczych. Jako stan wyjściowy, względem którego dokonano oceny przewidywanych zmian poborów wód podziemnych w ramach odwadniania czynnych i zlikwidowanych zakładów górniczych, przyjęto wielkości odwodnień zakładów górniczych (czynnych i nieczynnych) zawarte w sprawozdaniach składanych dla zakładów górniczych za rok 2018 (zawartych w bazie danych PIG-PIB). Dokonano porównania wielkości poborów wynikających z tych odwodnień z wielkością zasobów dyspozycyjnych wód podziemnych ustalonych dla poszczególnych obszarów bilansowych (poziom wykorzystania zasobów wód podziemnych w obszarach bilansowych poprzez pobory wód podziemnych odwodnieniami górniczymi – tabela 21). Wynik wyrażony jest w procencie zasobów dyspozycyjnych wód podziemnych obszaru bilansowego pobieranych na cele odwodnienia zakładów górniczych. Dodatkowo, porównano otrzymane wyniki z ustaleniami dokonanymi w projekcie Planu przeciwdziałania skutkom suszy (bazującymi na danych za rok 2017). Zgodnie z dokonanymi analizami (według danych za rok 2018), na terenie 25 obszarów bilansowych działalność górnicza związana jest z prowadzonymi odwodnieniami kopalnianymi (według PPSS dotyczy to 28 obszarów bilansowych). Wpływ tych odwodnień na stan rezerw zasobów dyspozycyjnych wód podziemnych w ww. obszarach bilansowych jest zmienny. Zaznaczyć przy tym należy, że nie rozpatrujemy tu wpływu zrzutów wód z odwodnienia do wód powierzchniowych na bilans wodny zlewni, lecz wyłącznie stan zasobów wód podziemnych. 99 Zgodnie z dokonanymi obliczeniami, oceniając stan zasobów dyspozycyjnych ww. obszarów bilansowych, zwrócić należy uwagę, że w przypadku 3 z nich pobór wód odwodnieniami górniczymi przekracza 100% zasobów dyspozycyjnych. Obszary bilansowe, o których mowa to GL03 Przemsza, GL05 Kłodnica (obszary odpowiednio: wpływów wydobycia węgla kamiennego oraz piasków podsadzkowych), P04 Widawka (wpływy górnictwa węgla brunatnego). Znaczne pobory – w szacowanej wielkości ok. 84% – występują ponadto w obrębie obszaru bilansowego P07 Warta od Neru do Prosny (przeważające wpływy górnictwa węgla brunatnego). W przypadku pozostałych 21 spośród 25 obszarów bilansowych poziom poborów odwodnieniami górniczymi jest zróżnicowany i mieści się w przedziale od wartości pomijalnych do 43-44% wielkości zasobów dyspozycyjnych. Dla 3 najintensywniej drenowanych odwodnieniami kopalnianymi obszarów bilansowych (GL-III, GL- IV, P-VII) wielkość odwodnień w roku 2018 wynosiła odpowiednio: 259 629 tys. m3/rok (GL-III Przemsza), 47 844 tys. m3/rok (GL-IV Kłodnica) i 200 676 tys. m3/rok (P-IV Widawka). W przypadku P- VII Warta od Neru do Prosny (ze względu na intensywność odwodnień górniczych 4. w kolejności) wielkość odwodnienia wyniosła 182 848 tys. m3/rok. Przedstawione wyżej wyniki analizy odpowiadają generalnie ustaleniom zawartym w PPSS. Różnica polega na braku wykazywania za rok 2018 odwodnień górniczych dla obszarów bilansowych W-VII, Z-13 i Z-23. Tabela 21. Poziom wykorzystania zasobów wód podziemnych w obszarach bilansowych poprzez pobory wód podziemnych odwodnieniami górniczymi.

górniczych w do 1%) 2018 r. (tys. m3/rok) 1 G-1 Tążyna 64 694 23 613 169 ˂1 (0,7) Mała Wisła do 2 GL-II 329 791 120 374 41 166 34 ujścia Przemszy 3 GL-III Przemsza 640 000 233 600 259 629 111 Górna Odra 4 GL-IV 392 062 143 103 32 969 23 (Odra po Koźle) 5 GL-V Kłodnica 126 900 46 318,5 47 844 103 Wisła od 6 K01 Przemszy do 163 669 59 739 615 1 Skawy Wisła od Skawy 7 K03 481 240 175 653 10 650 6 do Dunajca Wisła od 8 K05 Dunajca do 723 848 264 205 27 188 10 Wisłoki 100

Źródło: Opracowano na podstawie danych PSH. Analizując przewidywane zmiany poborów wód podziemnych w perspektywie roku 2030 oraz roku 2050 uwzględniono fakt, że dostępne materiały na temat zmienności wydobycia surowców mineralnych w powyższych perspektywach czasowych dotyczą jedynie możliwych zmian w wydobyciu surowców energetycznych w postaci węgla kamiennego i brunatnego. Biorąc powyższe pod uwagę – w odniesieniu do wydobycia pozostałych surowców – przyjęto założenie, że poziom odwodnień górniczych z nim związanych odpowiadał będzie poziomowi w chwili obecnej (czyli zachowaniu intensywności i zakresu procesów wydobywczych pozostałych surowców). Zgodnie z powyższym założeniem, analiza zmienności poborów spowodowanych odwodnieniami górniczymi ze strony eksploatowanych i nieczynnych kopalń, ograniczona została do oceny zmian spowodowanych przewidywaną zmiennością wydobycia węgla kamiennego i brunatnego, powodującego utrzymanie bądź likwidację zakładów górniczych oraz zmiany zasięgu ich oddziaływania. Jako strategiczny dokument źródłowy do tej oceny przyjęto PEP2040 zatwierdzoną przez Radę Ministrów dnia 2 lutego 2021 r. i ogłoszoną w obwieszczeniu Ministra Klimatu i Środowiska z dnia 101 Mon itor Polski – 103 – Poz. 1119 2 marca 2021 r. w sprawie polityki energetycznej państwa do 2040 r. (M.P. poz. 264). Ponadto wykorzystano informacje zawarte w dokumentach stanowiących materiał bazowy do opracowania PEP2040: • Program dla sektora górnictwa węgla brunatnego w Polsce (perspektywa 2030 r.), 2018 r.; • Program dla sektora górnictwa węgla kamiennego w Polsce (perspektywa 2030 r.), 2018 r. Uwzględniając zapisy ww. dokumentów strategicznych i wskazane wyżej kryteria oceny zmian poborów w zakresie odwodnień górniczych, uzyskano wnioski przedstawione poniżej. W okresie do 2030 r. dostępne scenariusze zmian w zakresie wydobycia węgla kamiennego przewidują sukcesywne podejmowanie działań mających na celu ograniczenie udziału węgla w miksie energetycznym. Udział węgla, w tym węgla kamiennego, w wytwarzaniu energii elektrycznej spaść ma do 56 %. Do roku 2030 przewidywane jest odejście od spalania węgla w gospodarstwach domowych w miastach. Jednocześnie, w wyżej opisanym procesie ma być położony nacisk na wykorzystanie rodzimych zasobów przy obniżeniu importu. Realizacja powyższego scenariusza wymaga utrzymywania odwodnień czynnych zakładów górniczych oraz zakładów ewentualnie zamykanych, w tym w związku z ich wzajemnym oddziaływaniem. Biorąc powyższe pod uwagę, w perspektywie roku 2030 spodziewać należy się utrzymania poziomu poboru wód podziemnych na cele odwadniania zakładów górniczych wydobywających węgiel kamienny na poziomie zbliżonym do obecnego. Wynikające z wymienionych wyżej dokumentów strategicznych informacje dotyczące wydobycia węgla brunatnego uprawdopodabniają scenariusz rozwoju sytuacji, zgodnie z którym następuje sukcesywna eksploatacja udostępnionych obecnie złóż węgla brunatnego, aż do wyczerpania się ich zasobów, przy jednoczesnym odstąpieniu od udostępniania nowych złóż. Zgodnie z rysującym się scenariuszem, po zakończeniu eksploatacji przez odkrywki kopalni Adamów, czynne odkrywki w rejonie Konina zakończą pracę do 2030 r. Do roku 2030 kontynuowana będzie eksploatacja (bez zmniejszania poziomu wydobycia) złoża Turowa, natomiast w przypadku KWB Bełchatów, kolejno do roku 2026 i 2038, będą eksploatowane złoża Bełchatów i Szczerców. Biorąc powyższe pod uwagę i uwzględniając konieczny czas na prace związane z likwidacją zakładów górniczych, w tym rekultywację odkrywek, przyjąć należy w perspektywie roku 2030 utrzymanie poborów odwodnieniowych na rzecz czynnych i likwidowanych kopalń węgla brunatnego. Wyjątek od tej sytuacji stanowi spodziewany spadek poborów wód podziemnych ze strony likwidowanej kopalni Adamów. Wynika to z postępu prac likwidacyjno-rekultywacyjnych, które osiągną etap zakończenia wypełniania rekultywowanych w kierunku wodnym wyrobisk, co umożliwi odbudowę zasobów dyspozycyjnych w rejonie kopalni. Spowoduje to generalnie poprawę stanu ilościowego zasobów dyspozycyjnych obszaru bilansowego. 102 Mon itor Polski – 104 – Poz. 1119 Odnosząc sytuację do ogółu odwodnień górniczych na terenie Polski, w perspektywie roku 2030 przyjąć należy utrzymanie poziomu poborów wód podziemnych na cele odwadniania czynnych i zlikwidowanych zakładów górniczych.

zakończy się w 2040 roku, w przypadku Turowa stabilny poziom wydobycia będzie realizowany do 2044 roku. Przy takich przesłankach, odwodnienia górnicze kopalni węgla brunatnego dotyczyć będą pod koniec okresu referencyjnego jedynie rejonu Turowa. Przyjąć zatem należy zmniejszenie tego poboru wód podziemnych do wielkości związanej z odwadnianiem złóż Turowa. Podsumowując zagadnienie wielkości odwodnień górniczych w perspektywie roku 2050 (przy uwzględnieniu opisanych wcześniej założeń odnoszących się do kopalin innych niż węgiel brunatny i kamienny), stwierdzić należy, że pobory wód podziemnych na omawiane cele posiadać będą mniejszą wartość, najprawdopodobniej pomniejszoną o pobory górnictwa węgla brunatnego odpowiadające w przybliżeniu obecnym wielkościom (obecnie dla P-IV – 200 676 tys. m3/rok i dla P07 – 182 848 tys. m3/rok). Poprawie (przy czym uwzględnić należy czas na odbudowę zasobów) ulegnie zatem stan przeeksploatowanego w aspekcie zasobów wód podziemnych obszaru bilansowego P04 (pobory wynoszą 160% zasobów dyspozycyjnych). Ponadto zmniejszy się w istotny sposób poziom poborów w ramach zasobów dyspozycyjnych dostępnych do zagospodarowania w ramach obszaru bilansowego P07 (pobory górnicze sięgają tutaj 84%). 103 Mon itor Polski – 105 – Poz. 1119 2.2.4.1.2. Ocena możliwości wzrostu wykorzystania zasobów dyspozycyjnych wód podziemnych w perspektywie roku 2030 i 2050 dla niektórych kierunków gospodarki, w szczególności w rolnictwie Ocena stanu wód dokonywana w ramach ich monitoringu, prowadzona ewidencja wykorzystania zasobów wodnych oraz analizy zagrożenia zjawiskiem suszy (w tym oceny dokonywane w ramach PPSS) wykazują zróżnicowanie zagrożenia tym zjawiskiem dla stanu zasobów wód powierzchniowych i podziemnych. Jednocześnie wskazują one na generalnie niski poziom wykorzystania zasobów dyspozycyjnych wód podziemnych. Dokonana w ramach niniejszego opracowania ocena stanu zasobów dyspozycyjnych wód podziemnych oraz identyfikacja obszarów zagrożonych deficytem zasobów wodnych, potwierdza wskazany wyżej niski poziom wykorzystania zasobów wód podziemnych dostępnych do zagospodarowania w Polsce. Wykonana analiza zmienności stanu zasobów dyspozycyjnych wód podziemnych w perspektywie lat 2030 i 2050 wykazuje, że w aspekcie wpływu czynników przyrodniczych wywołanych zmianami klimatu (analiza zmienności opadów) stan ilościowy zasobów dyspozycyjnych wód podziemnych nie ulegnie pogorszeniu, a wręcz niewielkiemu zwiększeniu. Stwierdzony poziom rezerw pozwala na przyjęcie, iż w sytuacjach kryzysowych pobory wód podziemnych stanowić mogą istotne źródło zaopatrzenia w wodę zarówno ludności, jak i wybranych działów gospodarki. Z sytuacją kryzysową możemy mieć do czynienia między innymi w przypadku występowania zjawiska suszy w terminie krótkookresowym i średniookresowym. W sytuacji takiej nie będziemy obserwować wywołanego tym zjawiskiem istotnego pogorszenia stanu zasobów dyspozycyjnych wód podziemnych (o czym decydują głęboko położone i zasobne poziomy wodonośne), w przeciwieństwie do spadku przepływów w wodach powierzchniowych i spadku poziomu płytkich wód gruntowych26). Jednym z głównych działów gospodarki narażonych na wpływ suszy jest rolnictwo. W tym przypadku niedobór opadów atmosferycznych musi być kompensowany wodą pochodzącą z innych źródeł, jeżeli chcemy zapobiec nieodwracalnym stratom. Jednym z rozwiązań tego problemu jest przedstawiona w PPSS możliwość wykorzystania zasobów wód podziemnych w rolnictwie. Działanie to polegałoby na budowie i przebudowie ujęć wód podziemnych do nawodnień rolniczych na warunkach określonych w obowiązujących przepisach prawa oraz wprowadzaniu wykorzystujących zasoby wód podziemnych wodooszczędnych systemów nawadniania przez przebudowę istniejących lub budowę nowych. Realizacja działania powinna być poprzedzona indywidualną, rozszerzoną analizą zasadności i efektywności prowadzenia nawodnień w ogólności oraz w czasie suszy rolniczej w przeliczeniu m.in. na uniknięte straty plonu oraz zbadaniu, czy nie ma możliwości zastosowania innych działań 26) Jako wody gruntowe w niniejszym opracowaniu przyjmuje się płytkie wody podziemne pierwszego poziomu wodonośnego będące w bezpośredniej więzi hydraulicznej ze strefą aeracji i pozostające pod bezpośrednim wpływem warunków atmosferycznych. 104 w celu uniknięcia strat w uprawach. Warunkiem realizacji danego działania jest uzyskanie pozwolenia wodnoprawnego. Ze względu na podatność pierwszego poziomu wodonośnego na suszę preferowane są głębsze poziomy wodonośne. Obszar środkowopolskiego pasa niskich opadów i głębokich susz hydrologicznych wyróżniono jako obszar posiadający jednocześnie wysoki poziom zasobów dyspozycyjnych wód podziemnych dostępnych do wykorzystania27). Przy zastosowaniu ścisłego nadzoru hydrogeologicznego możliwe jest w tym rejonie (poza obszarami przeeksploatowanymi na skutek odwodnień górniczych) – uzupełnienie niedoboru opadów i wód powierzchniowych poborem wód podziemnych (innych niż płytkie wody przypowierzchniowe). W przywołanym wyżej opracowaniu podano zasady metodyczne takiego poboru. W aspekcie oceny potrzeby przyjęcia powyższego rozwiązania dla okresów perspektywicznych roku 2030 i 2050, zwrócić należy uwagę na ustalenia zawarte w opracowaniu Klimada 2.0. Analizując zawarte w nim wnioski zwrócić należy uwagę na szacowaną dla obu okresów ocenę prawdopodobieństwa występowania (w dwu zakładanych scenariuszach zmian klimatu) analizę zmienności opadów, w szczególności rocznej sumy opadów oraz liczba dni bez opadów. Przedmiotowa analiza wskazuje na cykliczność występowania lat ze zwiększoną i zmniejszoną średnią roczną ilością opadów (w odniesieniu do charakterystycznych dla naszego kraju aktualnych średnich wieloletnich). Powyższe wskazania potwierdzają zasadność przyjęcia rozwiązań umożliwiających kompensację niedoborów wód pochodzących z opadów poprzez zwiększone (uporządkowane i realizowane po przeprowadzeniu szczegółowych analiz) pobory wód podziemnych, w ramach ich zasobów dyspozycyjnych dostępnych do wykorzystania. Aspekt wpływu zmian klimatu na sektor rolnictwa został również przeanalizowany w ramach projektu CHASE-PL28). Wnioski przedstawione w wyniku przeprowadzonych analiz, opartych na zbieżnych założeniach jak te dla projektu Klimada 2.0 (scenariusze RCP 4.5 i 8.5), wskazują, że zmiany klimatu prawdopodobnie doprowadzą zarówno do pozytywnych, jak i negatywnych skutków. Jednak to negatywne będą dominować globalnie, szczególnie ze zwiększaniem się ocieplenia. W Polsce jednym z głównych problemów będą problemy z dostępnością do odpowiedniej ilości wody w sezonie wegetacyjnym, jak również obecne i rosnące zagrożenia związane ze zjawiskami ekstremalnymi – nastąpi zwiększenie częstotliwości opadów nawalnych; prognozuje się również wzrost długości i częstości występowania okresów bezopadowych. Zatem w sektorze rolnictwa konieczne będzie optymalne zarządzanie zmianami (wzrost ocieplenia umożliwi uprawy roślin ciepłolubnych, przyczyni się do wydłużenia okresu wegetacyjnego) i efektywne przystosowywanie się do zmian niosących negatywne konsekwencje (problemy z dostępnością zasobów wodnych). Stwierdzono, iż mimo rosnącej wiedzy na temat zmian klimatu i ich konsekwencji, planowanie długoterminowych działań w sektorze rolnictwa jest nadal bardzo niepewne. 27) Herbich P.: Ocena możliwości pokrycia niedoborów wodnych rolnictwa zaopatrzeniem z rezerw zasobów wód podziemnych w okresie suszy, Biuletyn PIG-PIB, 2019. 28) Kundzewicz Z., Hov O., Okruszko T.: Zmiany klimatu i ich wpływ na wybrane sektory w Polsce, Poznań, 2017. 105 Zwrócić należy uwagę, że wnioski powyższej analizy odnoszące się do rolnictwa, a oparte na możliwości wykorzystania zasobów dyspozycyjnych (wynikające z relatywnie niskiego poziomu ich wykorzystania), zastosować można także w odniesieniu do niedoborów wody (braku opadów atmosferycznych, ograniczonych możliwości poboru wód powierzchniowych) w innych gałęziach gospodarki, a w szczególności jako źródło wody dla zaopatrzenia ludności. 2.2.4.2. Analiza wyników Stan rezerw zasobów wód podziemnych oraz identyfikację obszarów deficytowych w perspektywie czasowej 2021–2030 i 2031–2050 opracowano zgodnie z klasyfikacją stanu zasobów wód podziemnych, przedstawioną w tabeli 16. W ramach analiz uwzględniono oszacowane zasoby dyspozycyjne w RW i na obszarach dorzeczy. W oparciu o wyniki przeprowadzonych ocen zmienności użytkowania zasobów wodnych dla przedziałów czasowych 2021–2030 i 2031–2050 – na potrzeby identyfikacji obszarów zagrożonych deficytem zasobów wód podziemnych – uwzględniono aktualny stan użytkowania zasobów wód podziemnych, zgodnie z wynikami z rozdziału 2.2.2. 2.2.4.2.1. Wyniki analiz – stan rezerw zasobów wód podziemnych dla zmian klimatu przewidzianych w scenariuszu RCP.4.5 Wyniki stanu rezerw zasobów dyspozycyjnych wód podziemnych w RW i obszarach dorzeczy dla przedziałów czasowych 2021–2030 i 2031–2050 według scenariusza RCP.4.5 przedstawia tabela 22 oraz rysunek 25. 106

2-1202 hcyw 5.4.PCR zs eP ńeipotS -atsyzrokyw ain wóbosaz -jycyzopsyd)%(hcyn 8,4 5,43 6,5 6,19 1,22 6,8

psrep nats – eP ńeipotS -atsyzrokyw ain wóbosaz -jycyzopsyd)%(hcyn 8,4 5,43 5,5 2,19 9,02 1,8

a

wrezer unats eineiwatseZ. ńeipotS -atsyzrokyw WR ain wóbosaz -jycyzopsyd)%(hcyn jenrazC 6,5 ywarO 0,63 ikzcedazC ezrazsbo w 5,6 azcezrod 7,79 yłsiW jełaM -jenróG 3,12 jeindohcaZ yłsiW -jenróG 3,8 jeindohcsW yłsiW

5.4.PCR zs eP ńeipotS -atsyzrokyw ain wóbosaz -jycyzopsyd)%(hcyn 7,0 0,11 1,21 8,61 1,51 5,5 7,1 2,1

eP ńeipotS -atsyzrokyw ain wóbosaz -jycyzopsyd)%(hcyn 7,0 0,01 5,01 6,61 1,41 3,5 7,1 3,1

ńeipotS -atsyzrokyw WR ain wóbosaz -jycyzopsyd)%(hcyn jewokdorŚ 7,0 yłsiW 5,11 uguB 1,21 iwraN 3,71 yłsiW jenloD ezrazsbo w 3,51 azcezrod 8,5 jeżeiwŚ 9,1 ikwónaB 4,1 ejuteM

5.4.PCR zs eP ńeipotS -atsyzrokyw ain wóbosaz -jycyzopsyd)%(hcyn 7,8 6,72 7,41 8,9 6,54 5,31 9,54 6,11

eP ńeipotS -atsyzrokyw ain wóbosaz -jycyzopsyd)%(hcyn 8,8 7,72 9,41 9,9 4,44 3,31 9,34 8,11

ńeipotS -atsyzrokyw WR ain wóbosaz -jycyzopsyd)%(hcyn 9,9 ycilrO 7,13 yrezI ybaŁ 8,71 ycinżortsO i)apU(ezrazsbo w 3,11 azcezrod 5,54 yrdO jenróG jewokdorŚ 6,31 yrdO 7,54 ytraW 5,21 icetoN

5.4.PCR zs eP ńeipotS -atsyzrokyw ain wóbosaz -jycyzopsyd)%(hcyn 4,9 0,52 2,22 4,7 2,0

eP ńeipotS -atsyzrokyw ain wóbosaz -jycyzopsyd)%(hcyn 4,9 5,42 4,91 6,6 2,0

ńeipotS -atsyzrokyw WR ain wóbosaz -jycyzopsyd)%(hcyn yrdO jenloD 0,01 azromyzrP i ogeindohcaZ ezrazsbo w 5,52 azcezrod ynyŁ 0,22 yparogęW i 9,7 anmeiN 3,0 urtseinD

0502–1302 i 0302–1202 hcywosazc hcałaizdezrp w ynzciwytkepsrep nats – yzcezrod hcarazsbo an i WR w hcynmeizdop dów wóbosaz wrezer natS.52 kenusyR.5.4.PCR azsuiranecs gw.latrop-ezsuiranecs-tamilk/lp.vog.soi.2adamilk.www:BIP-ŚOI zaro hsp/lp.vog.igp.www:BIP-GIP hcynad eiwatsdop an onawocarpO:ołdórŹ 111.latrop-ezsuiranecs-tamilk/lp.vog.soi.2adamilk.www:BIP-ŚOI zaro hsp/lp.vog.igp.www:BIP-GIP hcynad eiwatsdop an onawocarpO:ołdórŹ 211 Mon itor Polski – 114 – Poz. 1119 Z przedstawionych powyżej zestawień wynika, że w RW w perspektywie lat 2030 i 2050, nie wystąpią deficyty zasobów wodnych. Stan rezerw wód podziemnych w RW generalnie będzie wysoki lub bardzo wysoki. W 3 RW, na obszarze dorzecza Odry, w RW: Górnej Odry i Warty oraz na obszarze dorzecza Dunaju, w RW Czadeczki, stan rezerw zasobów wodnych klasyfikuje się jako średni, przy czym jest on niezmienny względem stanu aktualnego). Zagrożenie brakiem rezerw zasobów wodnych zostało wskazane w RW Małej Wisły, na obszarze dorzecza Wisły. Wpływ na taki wynik ma nadmierny stopień wykorzystania zasobów wód podziemnych w obszarze bilansowym GL-III - Przemsza. Powoduje to deficyt zasobów w tej zlewni w kolejnych przedziałach czasowych 2021–2030 oraz 2031–2050. W przypadku pozostałych 3 zlewni bilansowych: GL-V - Kłodnica, P-IV - Widawka, P-VII - Warta od Neru do Prosny, w których zgodnie ze stanem aktualnym stwierdzono deficyty zasobów wód podziemnych, należy spodziewać się, że w analizowanych przedziałach czasowych deficyty również będą miały miejsce, dopóki kontynuowany będzie pobór wód podziemnych związany z odwodnieniem górniczym. W skali obszarów dorzeczy w perspektywie lat 2030 i 2050 nie zidentyfikowano deficytów zasobów wodnych. Prognozuje się, że stan rezerw wód podziemnych na obszarach dorzeczy będzie wysoki lub bardzo wysoki. 2.2.4.2.2. Wyniki analiz – stan rezerw zasobów dyspozycyjnych dla zmian klimatu przewidzianych w scenariuszu RCP.8.5 Wyniki stanu rezerw zasobów dyspozycyjnych wód podziemnych w RW i na obszarach dorzeczy dla przedziałów czasowych 2021–2030 i 2031–2050 według scenariusza RCP.8.5 przedstawia poniższa tabela 23 oraz rysunek 26. 113

302-1202 hc 5.8.PCR reP ńeipotS -atsyzrokyw ain wóbosaz -jycyzopsyd)%(hcyn 6,4 5,43 4,5 4,78 9,02 4,8 7,0 4,01

a

tkepsrep nats eP ńeipotS -atsyzrokyw ain wóbosaz -jycyzopsyd)%(hcyn 7,4 0,63 4,5 6,09 6,02 1,8 7,0 3,01

h

w wrezer unats eineiwatseZ. ńeipotS -atsyzrokyw WR ain wóbosaz -jycyzopsyd)%(hcyn jenrazC 6,5 ywarO 0,63 ikzcedazC ezrazsbo w 5,6 azcezrod 6,79 yłsiW jełaM -jenróG 3,12 jeindohcaZ yłsiW -jenróG 3,8 jeindohcsW yłsiW jewokdorŚ 7,0 yłsiW 5,11 uguB

5.8.PCR reP ńeipotS -atsyzrokyw ain wóbosaz -jycyzopsyd)%(hcyn 4,11 2,61 4,41 4,5 6,1 2,1 4,8

eP ńeipotS -atsyzrokyw ain wóbosaz -jycyzopsyd)%(hcyn 6,01 3,61 1,41 4,5 7,1 3,1 7,8

ńeipotS -atsyzrokyw WR ain wóbosaz -jycyzopsyd)%(hcyn 1,21 iwraN 3,71 yłsiW jenloD ezrazsbo w 3,51 azcezrod 8,5 jeżeiwŚ 9,1 ikwónaB 4,1 ejuteM 9,9 ycilrO

5.8.PCR reP ńeipotS -atsyzrokyw ain wóbosaz -jycyzopsyd)%(hcyn 7,62 2,41 5,9 6,24 5,31 8,24 3,11 2,9 1,42

eP ńeipotS -atsyzrokyw ain wóbosaz -jycyzopsyd)%(hcyn 6,72 8,41 9,9 7,34 8,21 9,34 5,11 4,9 1,42

ńeipotS -atsyzrokyw WR ain wóbosaz -jycyzopsyd)%(hcyn 7,13 yrezI ybaŁ 8,71 ycinżortsO i)apU(ezrazsbo w 3,11 azcezrod 5,54 yrdO jenróG jewokdorŚ 6,31 yrdO 7,54 ytraW 5,21 icetoN i yrdO jenloD 0,01 azromyzrP ogeindohcaZ ezrazsbo w 5,52 azcezrod

5.8.PCR reP ńeipotS -atsyzrokyw ain wóbosaz -jycyzopsyd)%(hcyn 9,02 9,6 2,0

eP ńeipotS -atsyzrokyw ain wóbosaz -jycyzopsyd)%(hcyn 8,91 8,6 2,0

ńeipotS -atsyzrokyw WR ain wóbosaz -jycyzopsyd)%(hcyn ynyŁ 0,22 yparogęW i 9,7 anmeiN 3,0 urtseinD

0502–1302 i 0302–1202 hcywosazc hcałaizdezrp w ynzciwytkepsrep nats – yzcezrod hcarazsbo an i WR w hcynmeizdop dów wóbosaz wrezer natS.62 kenusyR.5.8.PCR azsuiranecs gw.latrop-ezsuiranecs-tamilk/lp.vog.soi.2adamilk.www:BIP-ŚOI zaro hsp/lp.vog.igp.www:BIP-GIP hcynad eiwatsdop an onawocarpO:ołdórŹ 811.latrop-ezsuiranecs-tamilk/lp.vog.soi.2adamilk.www:BIP-ŚOI zaro sp/lp.vog.igp.www:BIP-GIP hcynad eiwatsdop an onawocarpO:ołdórŹ 911 Wyniki uzyskane dla scenariusza zmian klimatu RCP.8.5 w zakresie stanu rezerw zasobów wód podziemnych są zbieżne z wynikami otrzymanymi dla scenariusza zmian klimatu RCP.4.5. Z przedstawionych zestawień wynika, że w perspektywie lat 2030 i 2050 w RW nie wystąpią deficyty zasobów wód podziemnych. Stan rezerw wód podziemnych w RW generalnie będzie wysoki lub bardzo wysoki. Średnie rezerwy zasobów wód podziemnych będą obserwowane na obszarze dorzecza Odry w dwóch RW: Górnej Odry i Warty oraz na obszarze dorzecza Dunaju w RW Czadeczki. Przy czym stan rezerw w tych regionach pozostanie niezmienny od 2020 roku (w porównaniu do stanu aktualnego). Z kolei bardzo niskie rezerwy będą obserwowane w RW Małej Wisły, w obszarze dorzecza Wisły. Wpływ na taki wynik ma nadmierny stopień wykorzystania zasobów wód podziemnych w obszarze bilansowym GL-III - Przemsza, który powoduje deficyt zasobów w tej zlewni w kolejnych przedziałach czasowych 2021–2030 oraz 2031–2050. W przypadku pozostałych 3 zlewni bilansowych: GL-V - Kłodnica, P-IV - Widawka i P-VII - Warta od Neru do Prosny, w których zgodnie ze stanem aktualnym stwierdzono deficyty zasobów wód podziemnych, należy spodziewać się, że w analizowanych przedziałach czasowych deficyty również będą miały miejsce, dopóki kontynuowany będzie pobór wód podziemnych związany z odwodnieniem górniczym. W skali obszarów dorzeczy w perspektywie lat 2030 i 2050, nie wystąpią deficyty zasobów wodnych. Stan rezerw wód podziemnych na obszarach dorzeczy będzie wysoki lub bardzo wysoki. Prognoza zmian klimatu w Polsce została również przeprowadzona w ramach projektu CHASE-PL29). Podobnie jak w projekcie Klimada 2.0, dokonano analizy zmian temperatury i opadu dla Polski. Przy czym badaniem objęto obszar dwóch największych dorzeczy w Polsce, Wisły i Odry, które pokrywają 88% powierzchni kraju. Zmiany charakterystyk klimatu opracowano dla dwóch horyzontów czasowych: 2021–2050 i 2071–2100. Podobnie jak w projekcie Klimada 2.0, projekcje klimatyczne przeprowadzono dla dwóch scenariuszy RCP: 4.5 i 8.5. Projekcje opadów oparte na obu scenariuszach wykazały podobne zmiany dla horyzontu czasowego 2021–2050. Uzyskane wyniki wskazują, że w przyszłości opady w Polsce wzrosną. Kierunek przewidywanych zmian jest zgodny z wynikami projektu Klimada 2.0, gdzie również wskazano wzrost opadów na terenie Polski. Wyniki opracowane w niniejszym rozdziale dotyczącym zmiany zasobów wodnych w latach 2021–2030 i 2031–2050 w oparciu o projekt Klimada 2.0, w pełni korespondują również z konkluzjami odnoszącymi się do stanu zasobów wodnych (wód powierzchniowych) zawartymi w opracowaniu „Zmiany klimatu i ich wpływ na wybrane sektory w Polsce”, część IV – wpływ na wybrane sektory. Zawarte w tym opracowaniu wnioski wskazują na wzrost średnich przepływów w rzekach. Pośrednio świadczy to nie tylko o wzroście spływu powierzchniowego wód opadowych, ale także o wzroście dopływów podziemnych. Źródłem wzrostu przepływów jest zwiększenie zasilania wód podziemnych powiązane ze wzrostem ich zasobów dyspozycyjnych. 2.2.5. Podsumowanie spodziewanych zmian zasobów wód podziemnych Podkreślić należy, że dokonana analiza zmienności zasobów dyspozycyjnych wód podziemnych – w perspektywie spodziewanych zmian klimatu – ma charakter ogólny i przybliżony. Ze względu na ograniczony zakres dostępnych danych opisujących parametru klimatu w perspektywie lat 2030 i 2050, jej podstawę stanowiły przewidywane zmiany wielkości opadu, opisane parametrem przewidywanej wielkości 29) Kundzewicz Z., Hov O., Okruszko T.: Zmiany klimatu i ich wpływ na wybrane sektory w Polsce, Poznań, 2017. 120 M onitor Polski – 122 – Poz. 1119 opadów średniorocznych (odpowiednio w latach 2030 i 2050) oraz zmiany wielkości parowania i transpiracja z wód gruntowych, oparte o prognozowane wielkości średnich miesięcznych temperatur powietrza. Otrzymane wyniki związane z powyższą oceną sugerują generalny wzrost wielkości zasobów dyspozycyjnych w obu rozpatrywanych scenariuszach zmian klimatu (RCP.4.5 i RCP.8.5). Biorąc pod uwagę szereg przyjętych dla dokonania powyższej oceny uproszczeń, otrzymane wyniki obarczone są dość wysokim poziomem niedokładności. Niemniej, przyjmując ostrożnościowy wariant ich interpretacji, uprawnione jest twierdzenie, że przewidywane zmiany klimatu opisywane przez wielkość opadów średniorocznych oraz wywołanych zmianami temperatury zmiany ewapotranspiracji w latach 2030 i 2050, nie spowodują zmniejszenia obecnego poziomu zasobów dyspozycyjnych wód podziemnych w obrębie wszystkich rozpatrywanych obszarów bilansowych. Przyjęte do powyższej oceny konieczne uproszczenia objęły stosowanie elementów oceny eksperckiej oraz modeli wyidealizowanych schematów krążenia wód podziemnych wskazanych w „Metodyce…”. W zakresie oceny zmienności ewapotranspiracji zastosowano metody jej szacowania. Odnosząc się do oceny możliwych zmian zużycia wody podziemnej na potrzeby poszczególnych gałęzi gospodarki narodowej, istniejące prognozy dają podstawy do stwierdzenia, że w ogólnym rozliczeniu zapotrzebowanie na wodę, a tym samym pobór wód podziemnych nie wzrośnie w stosunku do stanu obecnego. Za twierdzeniami takimi przemawiają dodatkowo ogólnoeuropejskie i krajowe polityki w zakresie promowania oszczędnego zużycia wody, które mają ograniczyć jej nieuzasadnione zużycie i straty związane z jej poborem, i dystrybucją. Jedynie możliwy sygnalizowany wzrost zapotrzebowania na pobór wody podziemnej (przez branżę rolniczą) może stanowić o lokalnym zwiększonym zapotrzebowaniu na te zasoby, warunkowanym występowaniem suszy. Powinno być to zatem kompensowane poprzez zwiększenie retencji wód powierzchniowych i opadowych oraz wprowadzenie odpowiednich praktyk uprawowych. Przy takim rozwiązaniu powinna zostać zachowana zasada opisana w art. 30 PW, zgodnie z którą wody podziemne powinny być wykorzystywane przede wszystkim do zaopatrzenia w wodę przeznaczoną do spożycia przez ludzi. Podsumowując, stwierdzić należy, że dokonana ocena przewidywanych zmian klimatu w perspektywie lat 2030 i 2050 wskazuje, że czynniki naturalne nie powinny spowodować pogorszenia stanu zasobów dyspozycyjnych wód podziemnych. Zasoby te powinny utrzymać się na dotychczasowym poziomie lub nawet zwiększyć. Dostępne dane nie dają podstaw do przyjęcia, że nastąpi zwiększone zużycie wody podziemnej w opisanych okresach. 121 M onitor Polski – 123 – Poz. 1119 3. Aktualny stan retencji w Polsce Podstawą analizy aktualnego stanu retencji były analizy zapisów dokumentów planistycznych, obecnego stanu retencji i zrealizowanych działań. Pod uwagę wzięto w szczególności: • wojewódzkie programy małej retencji (dokumenty archiwalne); • projekt „Zwiększanie możliwości retencyjnych oraz przeciwdziałanie powodzi i suszy w ekosystemach leśnych na terenach nizinnych” (PGL LP); • projekt „Przeciwdziałanie skutkom odpływu wód opadowych na terenach górskich. Zwiększenie retencji i utrzymanie potoków oraz związanej z nimi infrastruktury w dobrym stanie” (PGL LP); • projekt „Kompleksowy projekt adaptacji lasów i leśnictwa do zmian klimatu – mała retencja oraz przeciwdziałanie erozji wodnej na terenach nizinnych” (PGL LP); • projekt „Kompleksowy projekt adaptacji lasów i leśnictwa do zmian klimatu – mała retencja oraz przeciwdziałanie erozji wodnej na terenach górskich” (PGL LP); • PZRP oraz projekty ich aktualizacji (PGW WP), • aPGW (PGW WP); • PPSS (PGW WP); • program planowanych inwestycji w gospodarce wodnej PGW WP; • działania PGW WP i RZGW; • mechanizmy dofinasowania działań służących zwiększeniu retencji oraz ochronie zasobów wodnych (w tym PROW, mechanizmy wsparcia realizowane przez NFOŚiGW i wojewódzkie fundusze ochrony środowiska i gospodarki wodnej); • działania renaturyzacyjne w ramach projektów LIFE. Podstawą do określania objętości retencjonowanej wody były analizy przestrzennej zmienności warunków naturalnych i ukształtowanych przez człowieka. Analizy wielkości retencji prowadzone były w podziale na RW i obszary dorzeczy. 122 M onitor Polski – 124 – Poz. 1119 3.1. Definicja retencji Przez retencję wodną rozumiemy zdolność do okresowego zatrzymania wody w zlewni. Dzięki temu zjawisku poprawie ulega bilans wodny zlewni. Zasoby wodne powiększają się, gdyż szybki spływ powierzchniowy zastępowany jest przez powolny odpływ gruntowy. Na terenach sąsiednich podniesieniu ulega poziom zwierciadła wód podziemnych. W wielu przypadkach retencja powoduje znaczne ograniczenie prędkości wody płynącej po powierzchni terenu, czyli spływu powierzchniowego. Redukcja prędkości następuje również w przypadku wody płynącej korytem rzeki, potoku czy strumienia. Skutkuje to spowolnieniem obiegu wody w środowisku. Potencjał retencyjny obszaru w dużej mierze zależy od naturalnego ukształtowania powierzchni i pokrycia szatą roślinną, a także wpływu działalności człowieka. 3.1.1. Podział retencji ze względu na charakter gromadzenia wód Ze względu na charakter zjawiska, retencję można podzielić na sześć grup: 1) retencja krajobrazowa – zależy od ukształtowania, zagospodarowania i użytkowania terenu. Na wzrost poziomu magazynowanej wody wpływa ograniczenie spływu powierzchniowego wody roztopowej i poopadowej. Wiąże się to na ogół z infiltracją, czyli przesiąkaniem wody w głąb podłoża. Jeżeli obszar zlewni jest zalesiony i posiada naturalny charakter, to jego zdolność do ograniczenia spływu powierzchniowego i zatrzymywania wody w gruncie jest znacznie większa niż na obszarze niezalesionym. Pod tym pojęciem należy także rozumieć retencję mokradłową (torfowisk, bagien); 2) retencja miejska – pojęcie rozumiane jako zespół działań poprawiających jakość życia w mieście poprzez inwestowanie w zielono-niebieską infrastrukturę(szerzej opisaną w rozdziale 7.2.) i gromadzenie wód opadowych. Na retencję miejską składają się takie rozwiązania jak: − zielone dachy, fasady, − ogrody deszczowe i małe zbiorniki retencyjne, − łąki kwietne, − zieleń niewymagająca podlewania i koszenia, − niecki i rowy chłonne, − przepuszczalne nawierzchnie ciągów komunikacyjnych i placów, przepuszczalne powierzchnie parkingów, − pojemniki do samodzielnego gromadzenia wody opadowej, − systemy rozprowadzające wodę opadową z dachów; 123 3) retencja glebowa – polega na zatrzymaniu wody w profilu glebowym, w tzw. strefie nienasyconej. Zdolność ta zależy od rodzaju, struktury, a także od składu chemicznego gleby. Niewielką zdolnością do gromadzenia wody charakteryzują się gleby piaszczyste, iły i gliny. Dobrą zdolność do gromadzenia wody wykazują gleby o dużej zawartości próchnicy. Ta właściwość ma szczególne znaczenie w glebach piaszczystych, ponieważ ich pojemność wodna zależy głównie od zawartości substancji próchnicznych. Stosując odpowiednie zabiegi agrotechniczne, takie jak nawożenie związkami organicznymi, wapniowanie, czy też zwiększanie zawartości próchnicy, jesteśmy w stanie poprawić strukturę gleby. Podobny efekt otrzymamy likwidując słabo przepuszczalne przewarstwienia, czy też spulchniając gleby ciężkie, suche i skłonne do zaskorupiania się. Wszystkie te zabiegi wpłyną na zwiększenie retencyjności gleb; 4) retencja wód podziemnych – polega na gromadzeniu wody w strefie nasyconej warstwy wodonośnej. Wielkość zasobów wód podziemnych zależy między innymi od budowy geologicznej i od infiltracji. Aby zwiększyć retencję wód gruntowych i podziemnych należy ograniczyć spływ powierzchniowy, a także zwiększyć przepuszczalność gleb stosując odpowiednie zabiegi przeciwerozyjne oraz agroi fitomelioracyjne; 5) retencja wód powierzchniowych – magazynowanie wody w naturalnych i sztucznych zbiornikach w znacznym stopniu poprawia bilans wodny. Zmagazynowanie wody w samym zbiorniku zwiększa także zasoby wodne w jego obrębie. Jeden mały akwen ma znikome znaczenie dla poprawy bilansu wodnego czy w ochronie przeciwpowodziowej, ale jeżeli weźmiemy pod uwagę dużą ich ilość, zaobserwujemy znaczną poprawę bilansu wodnego w zlewni. Niemniej jednak pozytywny wpływ retencji zbiornikowej na bilans wodny w zlewniach jest ograniczany poprzez zwiększone parowanie ze zbiorników. Retencję wód powierzchniowych tworzy również retencja korytowa i dolin rzecznych, gdzie roślinność oraz urozmaicone formy morfologiczne brzegów i dna cieków spowalniają odpływ wód. 6) retencja śnieżna i lodowa – woda zatrzymywana jest w postaci lodu i śniegu, i uwalniana w okresach odwilży. 3.1.2. Podział retencji ze względu na skalę zjawiska W wielu opracowaniach retencję wodną dzieli się na dużą i małą, gdzie głównym kryterium podziału jest pojemność magazynowanej wody w zbiorniku retencyjnym. W Polsce przyjmuje się wielkość graniczną pojemności małych zbiorników wodnych równą 5 mln m3. Zostało to określone w porozumieniu z dnia 21 grudnia 1995 roku między Ministrem Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej a Ministrem Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa, dotyczącym współpracy w zakresie małej retencji. Zbiorniki o pojemności większej niż 5 mln m3 tworzą tzw. dużą retencję, a zbiorniki o pojemności równej lub mniejszej – tzw. małą retencję. 124 M onitor Polski – 126 – Poz. 1119 Osobną kategorią jest mikroretencja (zbiorniki o pojemności poniżej 0,1 mln m3 i o powierzchni do 1 ha), która spełnia podobne zadania jak mała retencja. Mikroretencja polega na zagospodarowaniu wód pochodzących z opadów atmosferycznych i wód powierzchniowych - bezpośrednio w miejscu wystąpienia opadu. Głównymi zadaniami mikroretencji są poprawa lokalnego bilansu wodnego, opóźnienie odpływu, zmniejszenie ilości odpływających wód, wzrost zasilania wód podziemnych. Poprawa stosunków wodnych wpływa na zwiększenie ilości wody zatrzymywanej w krajobrazie, poprawę mikroklimatu, wzrost dostępności wody dla roślin i zwierząt, a także na minimalizację skutków wystąpienia ekstremalnych zjawisk hydrologiczno-meteorologicznych w skali lokalnej. Mikroretencję kształtuje się głównie poprzez: • zagospodarowanie wód pochodzących z opadów atmosferycznych; • gospodarowanie wodami w urządzeniach melioracyjnych; • gospodarowanie małymi (najczęściej okresowymi i epizodycznymi) ciekami na obszarach zurbanizowanych. 3.1.3. Podział retencji ze względu na kontrolowanie zjawiska Wyróżniamy retencję sterowaną i niesterowaną. Do retencji sterowanej zaliczamy duże zbiorniki wodne lub podpiętrzone jeziora o zmiennym piętrzeniu, wyposażone w odpowiednie budowle regulacyjne. Ze względu na przeznaczenie, wyróżnia się zbiorniki retencyjne: • przeciwpowodziowe (ochrona dolin rzek przed powodzią poprzez zatrzymanie wód powodziowych w zbiorniku); • energetyczne (wykorzystanie spiętrzenia wód do napędzania turbin elektrowni wodnej); • żeglugowe (zapewnienie odpowiedniej głębokości rzeki do żeglugi); • komunalno-przemysłowe (magazynowanie wody pitnej i do celów przemysłowych dla ośrodków miejskich); • wielozadaniowe (np. zasilanie rzeki w okresie suszy, funkcja przeciwpożarowa, przeciwpowodziowa itp.). Do retencji niesterowanej zaliczamy wszelkie działania mające na celu spowolnienie i zatrzymanie odpływu wód ze zlewni rzecznej. Stosuje się tu różne zabiegi techniczne (małe zbiorniki wodne, zastawki) i nietechniczne (zalesienia, ochrona oczek wodnych, stawów wiejskich, mokradeł itp.), które jednocześnie prowadzą do odtworzenia naturalnego krajobrazu. 3.1.4. Podział retencji ze względu na cele szczegółowe zatrzymania wody Celem głównym retencji jest spowolnienie odpływu wód i zwiększenie możliwości retencyjnych zlewni. Istnieją też cele szczegółowe, przy pomocy których możemy sklasyfikować działania wpisujące się w następujące tematy: • retencja powodziowa – wyrównywanie i spowalnianie spływu wód wezbraniowych; • retencja stokowa – ograniczanie i kontrola spływu powierzchniowego; • retencja mokradłowa – przywracanie funkcji obszarom mokradłowym; • retencja poprzez renaturyzację – unaturalnianie koryt cieków powodujące zwiększenie ich szorstkości i spowolnienie przepływu, z czym może być związane także odtwarzanie terenów zalewowych (retencja powodziowa), mokradeł (retencja mokradłowa) i przywracanie ciągłości biologicznej cieków. 125 M onitor Polski – 127 – Poz. 1119 3.2. Retencja jeziorna Ogólny potencjał retencyjny jeziora określa objętość nagromadzonej wody w stosunku do średniego poziomu wody z wielolecia. Parametr ten stanowi bezpośrednią miarę oceny bezwzględnych zapasów wody w jeziorze. Retencja jeziorna obejmuje przechwytywanie wody przez naturalne zbiorniki wodne, zarówno w sposób naturalny, jak i w wyniku podpiętrzenia wód. Całkowita ilość wody zawartej w jeziorach nazywana jest zasobami statycznymi wód jezior, definiowana jest jako ilość wody zgromadzona w przypowierzchniowej warstwie mieszczącej się w zakresie rocznej amplitudy stanów wody, uczestniczącej w cyklu hydrologicznym. O zasobach statycznych jezior decydują głównie kształt i wielkość misy jeziornej, w której woda jest magazynowana. O zasobach dynamicznych jezior, poza cechami charakterystycznymi misy jeziora, decyduje także amplituda wahań zwierciadła wody, na którą ma wpływ szereg czynników, m.in.: wielkość zlewni jeziora i stopień jej lesistości. W przypadku jezior przybrzeżnych oraz deltowych, dodatkowym czynnikiem wpływającym na zakres zmienności amplitudy stanu wody są okresowo pojawiające się wlewy wód morskich. Zgodnie z danymi wskazanymi w MPHP30) łączna liczba jezior wynosi 10 119, z czego 57 jest wskazanych jako jeziora podpiętrzone. Łączna objętość wody magazynowanej w jeziorach w Polsce wynosi 19,7 mld m3 31) (dane z lat 1992–1999). Wartość ta odnosi się do średniego stanu wody w jeziorach i stanowi ok. 28,5% średniego odpływu z wielolecia 1992–1999 w Polsce. Wartość ta odnosi się do jezior definiowanych jako naturalny śródlądowy zbiornik wodny, którego występowanie uwarunkowane jest istnieniem zagłębienia (misy jeziornej), w którym mogą gromadzić się wody powierzchniowe, oraz zasilaniem przewyższającym straty wody wskutek parowania lub odpływu. Rozkład przestrzenny jezior – i co za tym idzie – retencji jeziornej w Polsce jest bardzo nierównomierny (rysunek 27). Wynika to z ukształtowania terenu i przeszłości geologicznej kraju. Większość polskich jezior ma pochodzenie polodowcowe i w związku z tym zasięg ich występowania wyznaczają zasięgi poszczególnych zlodowaceń. Największe zasoby wody w jeziorach magazynowane są w obrębie Pojezierza Mazurskiego – ponad 10 mld m3. Nieco ponad 7 mld m3 wody retencjonowanej jest na Pojezierzu Pomorskim, a na Pojezierzu Wielkopolsko-Kujawskim ok. 2,9 mld m3. Na pozostałym obszarze Polski woda gromadzona w jeziorach stanowi 0,5%, co przekłada się na objętość wynoszącą 104 mln m3. 30) MPHP w skali 1:10 000. 31) Gutry-Korycka M., Zasoby wód płynących Polski, IMGW-PIB, Warszawa, 2018. 126 M onitor Polski – 128 – Poz. 1119 Rysunek 27. Położenie jezior w Polsce na podstawie MPHP. Źródło: Opracowano na podstawie MPHP. 127 Największa liczba jezior znajduje się na północy Polski w RW (liczba jezior w poszczególnych RW – tabela 24): • RW Dolnej Odry i Przymorza Zachodniego; • RW Środkowej Wisły; • RW Noteci; • RW Warty; • RW Dolnej Wisły. Tabela 24. Liczba jezior w poszczególnych RW.

Źródło: Opracowano na podstawie MPHP. Źródłem danych o jeziorach był Atlas Jezior Polski, który opisuje łącznie 1052 obiekty. Powodem doboru takiego źródła danych była duża liczba atrybutów, charakteryzujących poszczególne jeziora: powierzchnia jeziora, objętość, głębokość, długość linii brzegowej czy też powierzchnia zlewni. Istotne znaczenie w analizie retencji jeziornej w Polsce ma, poza liczbą, również powierzchnia jezior. W danych źródłowych 1042 obiekty mają powierzchnię równą lub większą 50 ha, 10 obiektów ma powierzchnię mniejszą niż 50 ha. W przypadku pierwszej grupy obiektów są to największe i najbardziej istotne jeziora w Polsce, które na podstawie Prawa wodnego wyznaczone zostały jako JCWP jeziorne. W celu zachowania spójności prac, do analiz włączono także 10 jezior o powierzchni mniejszej niż 50 ha, ujętych w zestawieniu znajdującym się w Atlasie Jezior Polski. Jeziora te wskazano w tabeli 25 przedmiotowego opracowania. Należy również podkreślić, iż powierzchnia jeziora, zgodnie z Atlasem, rozumiana jest jako obszar ograniczony jego linią brzegową, wyraża się ją zazwyczaj w ha lub km2. 128 Tabela 25. Zestawienie jezior o powierzchni do 50 ha na obszarach dorzecza Wisły, Odry i Niemna.

Źródło: Opracowano na podstawie Atlasu Jezior Polski. Jako zasoby statyczne rozumiana jest objętość wody magazynowana w jeziorach, zgodnie z danymi z Atlasu Jezior Polski32). W odniesieniu do wszystkich wytypowanych jezior, całkowite zasoby statyczne wynoszą 16,54 mln m3. Najwyższe zasoby statyczne zgromadzone są w jeziorach o powierzchni powyżej 250 ha (takich jednostek na obszarze całego kraju zidentyfikowano 192). W tabeli 26 przedstawiono wartość zasobów statycznych jezior w podziale na sześć klas powierzchni. Tabela 26. Zapasy statyczne wód jeziornych w podziale na sześć klas powierzchni.

Źródło: Opracowano na podstawie Atlasu Jezior Polski. Najwięcej wody, w podziale na obszary dorzeczy retencjonowane jest w jeziorach na obszarze dorzecza Wisły. Na tym obszarze zidentyfikowano 487 jezior. Całkowita wartość zasobów statycznych to 7,74 mln m3. Z uwagi na występowanie jezior wyłącznie w RW Dolnej i Środkowej Wisły, w zestawieniu nie pokazano innych RW. 32) Aktualność danych 2016 r. 129 M onitor Polski – 131 – Poz. 1119 Całkowita wartość zasobów statycznych na obszarze dorzecza Odry to 5,23 mln m3. Na obszarze tego dorzecza występują 424 jeziora a zlokalizowane są w RW: Środkowej Odry, Warty oraz Dolnej Odry i Przymorza Zachodniego. Na obszarze pozostałych dorzeczy zlokalizowanych jest 141 jezior, w których całkowite zasoby statyczne wynoszą 3,57 mln m3. Całkowita retencja statyczna w ujęciu RW w obszarach poszczególnych dorzeczy została zestawiona w tabeli 27. Do analiz, z uwagi na obecność jezior, wzięto pod uwagę obszar dorzecza Pregoły, Niemna i Świeżej. Objętość retencjonowanej wody w poszczególnych jeziorach zestawiona została w załączniku nr 1 do PPNW. Tabela 27. Wartość zasobów statycznych w odniesieniu do RW na obszarze dorzeczy.

Środkowej Wisły 199 4,31 Wisły Dolnej Wisły 284 3,43 Suma - obszar dorzecza Wisły 483 7,74 Świeżej Świeżej 1 0,01 Środkowej Odry 24 0,17 Warty 284 3,38 Odry Dolnej Odry i Przymorza 113 1,69 Zachodniego Suma - obszar dorzecza Odry 421 5,24 Pregoły Łyny i Węgorapy 101 2,64 Niemna Niemna 36 0,91 Suma - obszar Polski 1042 16,54 Źródło: Opracowano na podstawie Atlasu Jezior Polski. Z obliczeń dokonanych w grupie jezior, dla których dostępne były wyniki obserwacji wodowskazowych IMGW-PIB, wynika, iż wielkość całkowitych (absolutnych) zasobów dynamicznych jezior Polski stanowi ok. 15–17% zasobów statycznych. Taka objętość mieści się w zakresie wahań stanów wody, wynikających z ekstremów okresowych, których różnica wynosi średnio 105–115 cm w ciągu roku hydrologicznego. Na podstawie powyższego w tabeli 28 zebrano szacowane wartości zasobów dynamicznych w ujęciu RW. 130 M onitor Polski – 132 – Poz. 1119 Tabela 28. Szacowana wartość całkowitych zasobów dynamicznych jezior, w podziale na RW.

[mln m3]¹ Środkowej Wisły 199 4,31 1,01 Wisły Dolnej Wisły 284 3,43 0,70 Suma - obszar dorzecza Wisły 483 7,74 1,71 Świeżej Świeżej 1 0,01 wartość pomijalna Środkowej Odry 24 0,17 0,03 Warty 284 3,38 0,85 Odry Dolnej Odry i Przymorza 113 1,69 0,64 Zachodniego Suma - obszar dorzecza Odry 421 5,24 1,52 Pregoły Łyny i Węgorapy 101 2,64 1,33 Niemna Niemna 36 0,91 0,14 Suma – obszar Polski 1042 16,54 4,70 Źródło: Opracowano na podstawie Atlasu Jezior Polski. Zgodnie z danymi literaturowymi33), największymi całkowitymi zasobami dynamicznymi charakteryzują się jeziora: • Śniardwy (RW Środkowej Wisły); • Łebsko (RW Dolnej Wisły); • Gopło (RW Warty); • Miedwie (RW Dolnej Odry i Przymorza Zachodniego); • Bukowo (RW Dolnej Odry i Przymorza Zachodniego); • Jamno (RW Dolnej Odry i Przymorza Zachodniego). W przypadku płytkich jezior przybrzeżnych, narażonych na wlewy wód morskich, może zachodzić sytuacja, w której całkowite zasoby dynamiczne mogą być większe niż zasoby statyczne (Drużno, Resko Przymorskie, Gardno). Najniższym stosunkiem zasobów dynamicznych do zasobów statycznych charakteryzują się duże i głębokie jeziora usytuowane w strefach wododziałowych (Hańcza, Jasień, Komorze, Kośno, Rospuda Filipowska). Średnioroczne zasoby dynamiczne jezior stanowią równowartość 45% całkowitych zasobów dynamicznych. Odpowiadają one przeciętnym wahaniom stanów wody w jeziorach na poziomie 45–50 cm. Zasoby dynamiczne jezior wykazują wysoką korelację z głębokością jeziora. Na podstawie danych statystycznych i obliczeń, zgodnie z danymi literaturowymi34), odsetek zapasów wody przypadający na średnie zasoby dynamiczne i całkowite wynosi na obszarze Polski odpowiednio: 7,9% i 16,5%. W jeziorach przepływowych retencja czynna określa potencjał jezior do kształtowania odpływu rzecznego. Średnia zdolność wyrównania odpływu rzecznego oceniana jest na 14% a całkowita na 30%35). 33) Gutry-Korycka, i in.: Zasoby wodne a ich wykorzystanie, Nauka 1/2014, 2014. 34) Gutry-Korycka, i in.: Zasoby wodne a ich wykorzystanie, Nauka 1/2014, 2014. 35 Jokiel P., Hydrologia Polski, PWN, 2017. 131 M onitor Polski – 133 – Poz. 1119 3.3. Retencja mokradłowa 3.3.1. Metoda oceny retencji wodnej w obszarach mokradłowych Za retencję, zgodnie ze Słownikiem hydrogeologicznym36), uznaje się „czasowe zatrzymanie lub ograniczenie prędkości, czyli spowolnienie obiegu wody”. Zagadnienie retencji wodnej w obszarach mokradłowych należy rozpocząć od określenia co oznacza „mokradło” - w związku z mnogością różnych jego definicji oraz źródeł danych przestrzennych prezentujących te obszary. Mokradła zgodnie z definicją Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody w Konwencji Ramsarskiej37) określa je jako obszary wodno-błotne, do których należą tereny bagien, błot, torfowisk oraz zbiorniki wodne zarówno naturalne jak i sztuczne, stałe i okresowe, o wodach stojących lub płynących, słodkich, słonawych lub słonych, których głębokość nie przekracza 6m. Spośród rozlicznych źródeł danych dotyczących obszarów mokradłowych w skali całej Polski (m.in. CLC, BDOO, BDOT10k, wydzielenia z seryjnej Szczegółowej mapy geologicznej Polski w skali 1:50 000), najbardziej pełną i najbardziej szczegółową jest baza danych GIS-Mokradła.38)39) Opracowana została przez IMUZ w latach 2004–2006 w ramach projektu przygotowanego na zlecenie Ministerstwa Środowiska „System informacji przestrzennej o mokradłach Polski”. Jest to baza integrująca dane z wielu źródeł będących w posiadaniu IMUZ: dokumentacji archiwalnych ponad 50 tys. złóż torfowych Polski z lat 60.–70.; wyników ok. 10 tys. wierceń złóż torfowych; komputerowej bazy danych TORF zawierającej dane ilościowe 50 tys. złóż torfowych a powstałej w latach 80.–90.; Mapy mokradeł i użytków zielonych w skali 1:100 000, przedstawiającej granice siedlisk hydrogenicznych, ich roślinność aktualną oraz lokalizację i typy torfowisk oraz licznych opracowań monograficznych i ekspertyz poszczególnych obiektów mokradłowych. Dane ilościowe w bazie pochodzą z dokumentacji złóż torfu oraz wierceń i zostały przygotowane w oparciu o jednolitą metodykę opracowaną przez Jasnowskiego, obejmującą torfowiska o powierzchni powyżej 1 ha40). Baza GIS-Mokradła w sumie zawiera ok. 65 tys. wydzieleń, zaklasyfikowanych jako: • torfowiska: (a) niskie, (b) przejściowe, (c) wysokie; • mokradła nietorfowe: (a) gytiowiska, (b) mułowiska, namuliska, podmokliska; • wyspy o nieokreślonych siedliskach i roślinności; • wody powierzchniowe lub mokradła. Retencja mokradłowa dotyczy przede wszystkim torfowisk z uwagi na ich zdolność do gromadzenia wody charakterystyczną dla utworów organicznych. Nie bez znaczenia jest również fakt, że tylko dla złóż torfu dostępne są dane ilościowe dokumentujące ten fakt. W przypadku pozostałych utworów mineralnych lub organiczno-mineralnych, ilość wody w nich zgromadzonej określana jest poprzez parametry takie jak nasiąkliwość, wodochłonność czy szerzej – wodonośność. Są one bardzo zmienne i uzależnione od lokalnych 36) Słownik hydrogeologiczny, PIG-PIB, 2002. 37) Konwencja o obszarach wodno-błotnych mających znaczenie międzynarodowe, zwłaszcza jako środowisko życiowe ptactwa wodnego, sporządzona w Ramsarze 2 lutego 1971 r. (https://www.ramsar.org/). 38) www.gis-mokradla.info. 39) Oświecimska-Piasko Z., Piórkowski H., Ostrowski J.: Integracja baz danych o polskich mokradłach i torfowiskach w systemie GIS-Mokradła. Roczniki Geomatyki, Tom VI, zeszyt 6, Polskie Towarzystwo Informacji Przestrzennej, str. 67– 85, Warszawa, 2008. 40) Ibidem. 132 M onitor Polski – 134 – Poz. 1119 warunków przyrodniczych oraz od właściwości samego wodonośca. Nie ma danych dotyczących ilości zgromadzonych wód w wodonoścach mineralnych obszarów mokradłowych w skali całej Polski. Należy jednak przypuszczać, że w porównaniu z ilością wód zretencjonowanych w torfowiskach, jest ona znikoma. Z powyższego powodu, w niniejszym opracowaniu zagadnienie retencji wodnej obszarów mokradłowych jest rozpatrywane tylko w odniesieniu do obszarów torfowiskowych, do udokumentowanych w kategorii C-241) złóż torfu. Baza GIS-Mokradła w odniesieniu do torfowisk prezentuje dane przestrzenne i ilościowe poprzez dwie warstwy wektorowe: • poligonową: torf_gytia_ponad_10ha_zloza.shp, zawierającej następujący zestaw atrybutów: − numer (identyfikator) złoża torfu (zgodnie z bazą TORF i GIS-MOKRADŁA), − powierzchnia torfowiska (ha) z dokumentacji (zgodnie z bazą TORF i GIS-MOKRADŁA), − zasoby złóż torfu (tys. m3) (zgodnie z bazą TORF i GIS-MOKRADŁA), − średnia miąższość złoża torfu (m) (zgodnie z bazą TORF i GIS-MOKRADŁA), − typ złoża torfu (zgodnie z bazą TORF i GIS-MOKRADŁA); (złoża: mieszanotypowe, niskie, pogrzebane, przejściowe, wysokie, zdegradowane, źródliskowe), − podtyp złoża torfu (zgodnie z bazą TORF i GIS-MOKRADŁA); (złoża: humotorfowe, jednorodne, normalne, pod gytią, pod nadkładem mineralnym, torfowe, tufowe, tufowo- -torfowe, wielowarstwowe), − rodzaj torfu (klasyfikacja roślinna i siedliska), − powierzchnia torfowiska (ha) obliczona na podstawie geometrii warstwy wektorowej, − kod obszaru dorzecza, − nazwa obszaru dorzecza, − nazwa RW, − kod RW, − przynależność przestrzenna do danego RZGW, − kod województwa, − nazwa województwa, − powierzchnia fragmentu torfowiska (ha) wynikająca z relacji przestrzennej przecięcia złoża torfu przez granice obszaru dorzecza, RW i województwa, − przynależność torfowiska do obszaru OSO (wartości 1-TAK, 0-NIE), − przynależność torfowiska do obszaru SOO (wartości 1-TAK, 0-NIE), − objętość zretencjonowanej wody (m3) w obiekcie torfowiskowym po przecięciu złoża torfu przez granice obszaru dorzecza, RW i województwa; 41) Zgodnie z rozporządzeniem Ministra Środowiska z dnia 1 lipca 2015 r. w sprawie dokumentacji geologicznej złoża kopaliny, z wyłączeniem złoża węglowodorów (Dz. U. poz. 987), § 6 pkt 1 – „W dokumentacji geologicznej złoża kopaliny dla złóż kopalin stałych stosuje się następujące kategorie rozpoznania złoża kopaliny lub jego części: D,C2, C1,B,A”.p. 2 – „w kategorii C2 granice złoża kopaliny określa się na podstawie danych uzyskanych z wyrobisk, odsłonięć naturalnych lub badań geofizycznych metodą interpolacji lub odpowiednio uzasadnionej ekstrapolacji; poznane są główne cechy formy, budowy i tektoniki złoża; wstępnie są określone warunki geologiczno-górnicze eksploatacji, jakość kopaliny jest rozpoznana na podstawie systematycznego opróbowania w pełnym zakresie możliwych zastosowań kopaliny, przy czym błąd oszacowania średnich wartości parametrów złoża i zasobów nie może przekraczać 40%”. 133 M onitor Polski – 135 – Poz. 1119 • punktową: torf_gytia_do_10ha.shp, zawierającej następujący zestaw atrybutów: − numer (identyfikator) złoża torfu (zgodnie z bazą TORF i GIS-MOKRADŁA), − typ torfowiska: (niskie, przejściowe, wysokie), − powierzchnia torfowiska (ha) z dokumentacji (zgodnie z bazą TORF i GIS-MOKRADŁA), − zasoby złóż torfu (tys. m3) (zgodnie z bazą TORF i GIS-MOKRADŁA), − średnia miąższość złoża torfu (m) (zgodnie z bazą TORF i GIS-MOKRADŁA), − typ złoża torfu (zgodnie z bazą TORF i GIS-MOKRADŁA); (złoża: mieszanotypowe, niskie, pogrzebane, przejściowe, wysokie, zdegradowane, źródliskowe), − podtyp złoża torfu (zgodnie z bazą TORF i GIS-MOKRADŁA); (złoża: humotorfowe, jednorodne, normalne, pod gytią, pod nadkładem mineralnym, torfowe, tufowe, tufowo- -torfowe, wielowarstwowe), − kod obszaru dorzecza, − nazwa obszaru dorzecza, − nazwa RW, − kod RW, − przynależność przestrzenna do danego RZGW, − kod województwa, − nazwa województwa, − przynależność torfowiska do obszaru OSO (wartości 1-TAK, 0-NIE), − przynależność torfowiska do obszaru SOO (wartości 1-TAK, 0-NIE), − objętość zretencjonowanej wody w obiekcie torfowiskowym [m3]. Warstwy te, po usunięciu z nich rekordów dotyczących gytii zostały wykorzystane w dalszej części pracy. Warstwa poligonowa zawiera 15 416 obiektów, a warstwa punktowa przedstawia 34 589 obiektów. Łącznie jest to więc 50 005 obiektów z opisem ilościowym złóż torfowych (rysunek 28). 134 Rysunek 28. Rozmieszczenie złóż torfowisk w Polsce na podstawie bazy danych GIS-Mokradła. Źródło: Opracowano na podstawie bazy danych GIS-Mokradła. Z racji różnic w geometrii warstw zostały one potraktowane odmiennie. Dane dla rekordów z warstwy punktowej, niezależnie od parametrów określających ich rzeczywistą powierzchnię, przypisywane były w całości odpowiednim wydzieleniom administracyjnym (obszarom dorzeczy, RW itd.), w obrębie których zostały zlokalizowane. Warstwa poligonowa podczas analiz przestrzennych została przecięta (ang. intersect) z warstwami obszarów dorzeczy, RW oraz województw – w celu rozdzielenia obiektów transgranicznych na poszczególne wydzielenia, aby umożliwić proporcjonalne przyporządkowanie powierzchni złóż wydzieleniom 135 M onitor Polski – 137 – Poz. 1119 administracyjnym. W tym przypadku, pomimo istnienia w tabeli atrybutów uzyskanej z dokumentacji powierzchni poszczególnych torfowisk, posłużono się rzeczywistą powierzchnią tych obiektów, obliczoną na podstawie ich geometrii. Po przecięciu warstw, ostatecznie, warstwa poligonowa uzyskała 15 870 jednostkowych rekordów pozwalających na jednoznaczne rozdzielenie transgranicznych powierzchni złożowych pomiędzy obszary dorzeczy, RW i województwa. Podczas obliczeń retencji wodnej dla złóż torfów przyjęto zasadę, że złoże o określonej zasobności (podawanej w tys. m3) retencjonuje wodę w 85% swojej objętości, co jest zgodne z danymi literaturowymi.42) 43) Wartość retencji dla każdego rekordu uzyskiwano więc mnożąc stwierdzony zasób torfu przez 0,85. W celu określenia łącznej ilości zretencjonowanej wody w poszczególnych wydzieleniach administracyjnych sumowano wartości złóż o geometrii poligonowej i punktowej. Zagadnienie objęcia ochroną przyrodniczą mokradeł zrealizowano poprzez przecięcie przestrzenne warstwy poligonowej i punktowej z obszarami Natura 2000. Osobno dla SOO i dla OSO. Dla wydzieleń poligonowych przyjęto zasadę, że mokradło jest chronione, jeśli jego choćby mały fragment przecina się z SOO lub OSO. W tabeli atrybutów uzyskanych warstw jest to zaznaczone symbolem „1” w odniesieniu do każdego takiego mokradła. 42) Kiryluk A.: Rola torfowisk w zasobach przyrodniczych i wodnych na obszarze powiatu białostockiego w województwie podlaskim. Ekonomia i Środowisko 4 (47), str. 38-50, 2013. 43) http://www.gis-mokradla.info/html/index.php?page=mokradla. 136 M onitor Polski – 138 – Poz. 1119 Rysunek 29. Lokalizacja torfowisk w Polsce na tle obszarów chronionych. Źródło: Opracowano na podstawie bazy danych GIS-Mokradła oraz danych Generalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska. 137 Nie sposób określić stanu każdego mokradła na podstawie dostępnych danych z bazy GIS-Mokradła. Szacuje się, że w Polsce, na około 80% siedlisk dolinowych (a przede wszystkim z takimi związane są mokradła), funkcjonują systemy melioracyjne, a same cieki uregulowane są na ok. 40% swojej długości.44) Ma to bezpośrednie przełożenie na stan odwodnienia mokradeł, a co za tym idzie – ich kondycję. Niestety, nie ma źródeł danych w jednoznaczny sposób określających aktualny stan mokradeł. Uważa się jednak, że stan mokradeł jest coraz słabszy, co wynika bezpośrednio z działalności człowieka oraz – w znacznie mniejszym stopniu - procesów i zjawisk naturalnych. 3.3.2. Retencja wodna dla obszarów mokradłowych w podziale na RW Analiza dostępnych materiałów pozwoliła oszacować retencję wodną w obszarach mokradłowych dla całej Polski oraz w rozbiciu na poszczególne jednostki administrowania wodami (retencja wody w mokradłach w poszczególnych RW – tabela 29). W sumie, w całej Polsce zretencjonowane jest w mokradłach ok. 14,46 km3 wody w udokumentowanych w kategorii C-2 złożach torfu. W porównaniu z danymi z literatury, jest to wartość dość niska. Dane literaturowe podają objętość zgromadzonej w torfowiskach wody ok. 2,5 razy większą, np. 34 km3,45) 35 km3, 34 km3 46). Zgodnie z charakterystyką kategorii C-2 złóż kopalin, błąd oszacowania średnich wartości parametrów złoża i zasobów nie może przekraczać 40% 47). Różnica po części spowodowana może być faktem, że dane archiwalne nie ograniczają się tylko do udokumentowanych złóż torfów, uwzględniając trudną do oszacowania liczbę torfowisk o powierzchni mniejszej niż 1 ha. Z drugiej strony, liczba torfowisk w danych archiwalnych i użytych do opracowania (ok. 50 000), a także ich sumaryczna powierzchnia (ok. 10–12 tys. km2 w zależności od sposobu liczenia i źródła danych) jest zbliżona. Pierwsze archiwalne dane ilościowe pochodzą sprzed opracowania bazy GIS-Mokradła, a ich zbliżone wartości, powtarzane w kolejnych latach (zwykle w opracowaniach lokalnych, a nie metodycznych) – sugerować mogą również brak prac studialnych opartych na aktualnych danych dla całego obszaru Polski. Postępujące skutki zmian w stosunkach wodnych wywołane działalnością człowieka i nakładanie się na to procesów naturalnych każą sądzić, że uzyskane wartości i tak są zawyżone w stosunku do rzeczywistych, aktualnych wartości retencji. Podkreśla to konieczność aktualizacji bazy danych o mokradłach w tym zakresie. 44) Dembek W.: Problemy ochrony i restytucji mokradeł w Polsce. Inżynieria Ekologiczna, nr 6. Ekoinżynieria dla Ekorozwoju, Polskie Towarzystwo Inżynierii Ekologicznej, str. 68-85, Warszawa, 2002. 45) Churski Z. (red. I. Dynowska): Rozmieszczenie jezior i obszarów podmokłych. W: Przemiany stosunków wodnych w wyniku procesów naturalnych i antropogenicznych: str. 70-77,1993. 46) Kiryluk A.: Rola torfowisk w zasobach przyrodniczych i wodnych na obszarze powiatu białostockiego w województwie podlaskim, Ekonomia i Środowisko 4 (47), str. 38–50, 2013. 47) rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 1 lipca 2015 r. w sprawie dokumentacji geologicznej złoża kopaliny, z wyłączeniem złoża węglowodorów (Dz. U. poz. 987). 138 Tabela 29. Retencja wody w mokradłach w poszczególnych RW.

Źródło: Opracowano na podstawie GIS-Mokradła. Najwięcej wody jest zretencjonowanej na obszarze dorzecza Wisły (łącznie 8 569.68 mln m3) – w RW Narwi, RW Dolnej Wisły oraz RW Bugu. Natomiast na obszarze dorzecza Odry (łącznie 4 846,47 mln m3 wody) – w RW Dolnej Odry i Przymorza Zachodniego. W obrębie czterech RW (Czadeczki, Łaby i Ostrożnicy, Metuje oraz Dniestru) nie zidentyfikowano zretencjonowanej wody w udokumentowanych torfowiskach. Na terenie Polski w mokradłach retencjonowane jest 14 460,14 mln m3 wody. 139 M onitor Polski – 141 – Poz. 1119 Odtwarzanie mokradeł to jeden z elementów kształtowania naturalnej retencji i stanowi częsty element projektów współfinansowanych w ramach instrumentu finansowego Unii Europejskiej, jakim jest Program LIFE. W latach 2012–2019 realizowane było wiele projektów, które swoim zakresem obejmowały kwestie związane z ochroną obszarów podmokłych. Poniżej przedstawiono listę zakończonych projektów, wraz ze wskazaniem ich zakresu dotyczącego ochrony i odtwarzania mokradeł: • ochrona siedlisk mokradłowych doliny Górnej Biebrzy realizowany w latach 2012–2019. Celem projektu było min. polepszenie warunków siedlisk i gatunków poprzez poprawę stosunków wodnych polegające na odpowiednich pracach na istniejącej, działającej jedynie odwadniająco sieci melioracyjnej. Na obszarach Kamienna Nowa i Szuszalewo powstało łącznie 15 budowli piętrzących, w tym: 7 zastawek, 3 progi, 2 przepusty, 3 przegrodzenia palisadą. Projekt objął swoimi działaniami powierzchnię ok 17 000 ha; • projekt Aktywna ochrona ptaków wodnych i błotnych na terenie polderu północnego w Parku Narodowym Ujście Warty poprzez poprawę warunków wodnych siedlisk lęgowych oraz miejsc żerowania i odpoczynku w czasie migracji i zimowania. Bagna są dobre!, realizowany w latach 2011–2014; projekt realizowano na obszarze ok. 3 tys. ha. • Renaturyzacja sieci hydrograficznej w basenie środkowym doliny Biebrzy. Etap I i II, realizacja w latach 2010–2018. Celem projektu była poprawa warunków dla ochrony siedlisk zależnych od wód w basenie środkowym doliny Biebrzy; projekt obejmował swym zasięgiem powierzchnię 13 452 ha; • ochrona i renaturyzacja mokradeł obszaru Natura 2000 Puszcza Kampinoska. Celem projektu było zapewnienie właściwego stanu siedlisk mokradłowych obszaru Natura 2000 Puszcza Kampinoska poprzez min. trwałą poprawę uwilgotnienia wybranych fragmentów siedlisk wilgotnych Puszczy. Projekt był realizowany w latach 2013–2019; działania techniczne objęły swym oddziaływaniem ok. 6 000 ha; • ochrona torfowisk alkalicznych (7230) w młodoglacjalnym krajobrazie Polski północnej. Projekt realizowany był w latach 2012–2018 i zakładał zahamowanie procesu degradacji oraz poprawę lub zachowanie właściwego stanu torfowisk alkalicznych Polski północnej w 30 obszarach Natura 2000;

3.4. Retencja w lasach Obszary leśne stanowią istotny element retencji krajobrazowej. Z jednej strony ściółka i drzewostany zatrzymują wodę w procesie intercepcji i jej część magazynują, z drugiej zaś strony w lasach tworzone są obiekty małej retencji i mikroretencji dodatkowo magazynujące wodę. 140 M onitor Polski – 142 – Poz. 1119 Objętość zatrzymywanej wody przez poszczególne kompleksy leśne zależy od wielu czynników, takich jak: • powierzchnia lasów; • rodzaj drzewostanu i siedliska; • wielkość opadów atmosferycznych; • rodzaj ściółki; • rodzaju gleby leśnej; • wiek drzewostanu. Powierzchnia i rodzaj lasów różnią się istotnie w poszczególnych RW (rysunek 30 i tabela 30). Rysunek 30. Lasy w RW. Źródło: Opracowano na podstawie CLC 2018 r. 141 Spośród wszystkich RW największą lesistością charakteryzują się RW Izery, Orlicy oraz Łaby i Ostrożnicy (położone na obszarze dorzecza Łaby oraz RW Dniestru – rysunek 30). Wynika to z ich położenia geograficznego – wszystkie te regiony znajdują się na południu Polski, w obszarach o charakterze górskim. Są w niewielkim stopniu wylesione z uwagi na niekorzystane warunki gospodarowania, zwłaszcza dla rolnictwa. Ponadto, są to RW o niewielkiej powierzchni – w porównaniu z innymi RW. Rysunek 31. Podział kraju na regionalne dyrekcje lasów państwowych (RDLP) na tle RW. Źródło: Opracowano na podstawie danych PGL LP. W przypadku RW położonych na obszarach dorzeczy Odry, Wisły, Niemna oraz Pregoły najwyższy udział (42%) lasów w powierzchni RW występuje w RW Górnej-Wschodniej Wisły. Obszar Beskidu Niskiego porastają lasy liściaste (buczyna karpacka) i mieszane. Wyjątkową intensywnością zalesienia charakteryzuje się też rejon 142 M onitor Polski – 144 – Poz. 1119 Bieszczad o podobnej charakterystyce gatunkowej. Wysoki współczynnik lesistości (40%) występuje też w RW Niemna i Noteci. Zarówno na Pojezierzu Litewskim, jak i w obszarze Puszczy Noteckiej, dominują bory sosnowe. W ujęciu powierzchniowym – największe zasoby leśne ma RW Środkowej Odry. Łączna powierzchnia lasów różnego typu w tym regionie wynosi 12 092 km2. Dominują tam bory sosnowe i mieszane. Gęsto występują łęgi jesionowo-wiązowe, a średnia lesistość wynosi 35%. W RW Środkowej Wisły lasy zajmują 11 735 km2, co przekłada się na współczynnik lesistości 25%. Zdecydowanie dominują lasy iglaste – bory sosnowe i mieszane. W samym mezoregionie przyrodniczo- -leśnym Doliny Środkowej Wisły w przewadze występuje krajobraz roślinny łęgów jesionowo-wiązowych. Trzeci obszar pod względem obfitości lasów to RW Dolnej Wisły. Jego zasoby leśne składają się z 11 180 km2 lasów. Największe i najbardziej zwarte kompleksy leśne występują na sandrowych równinach zachodniej części RW (Bory Tucholskie). Dominują lasy iglaste, które stanowią 65% ogólnej powierzchni zalesionej (głównie monokultura sosnowa). Tabela 30. Udział poszczególnych rodzajów lasów w powierzchni RW.

Czadeczki 10,30 0,60 1,50 12,50 51,30 Dunaju Czarnej Orawy 126,10 0,90 1,10 128,10 35,60 Suma – obszar dorzecza 136,40 1,50 2,60 140,60 Dunaju Małej Wisły 593,40 220,30 472,40 1 286,10 32,60 Górnej- Wschodniej 3 470,50 2 151,00 3 076,80 8 698,30 42,10 Wisły Górnej- Zachodniej 2 939,40 1 113,80 2 341,20 6 394,30 28,50 Wisły Wisły Środkowej 7 092,20 1 961,90 2 681,00 11 735,10 24,80 Wisły Bugu 3 190,60 1 641,00 2 322,30 7 153,80 24,40 Narwi 5 432,00 1 217,10 1 577,00 8 226,10 33,60 Dolnej Wisły 7 174,50 1 267,60 2 738,30 11 180,30 31,90 Suma – obszar dorzecza 29 892,60 9 572,70 15 209,00 54 674,00 Wisły Świeżej Świeżej 3,30 15,00 44,60 62,90 38,80 Banówki Banówki 6,20 21,70 29,60 57,60 27,50 Metuje 16,40 2,40 31,90 50,70 50,90 Orlicy 39,60 0,30 4,30 44,20 61,80 Łaby Izery 28,00 0,30 5,50 33,90 71,80 Łaby i 6,70 1,00 3,40 11,10 58,60 Ostrożnicy Suma – obszar dorzecza 90,70 4,00 45,10 139,90 Łaby Górnej Odry 401,00 434,80 683,40 1 519,20 16,10 Środkowej Odry 7 225,40 1 750,80 3 115,90 12 092,10 34,70 Odry Warty 6 687,00 1 026,20 2 058,00 9 771,20 26,30 143 M onitor Polski – 145 – Poz. 1119

Źródło: Opracowano na podstawie CLC 2018 r. Rysunek 32. Udział lasów w powierzchni RW[%]. Udział lasów w powierzchni RW [%] 80 70

Źródło: Opracowano na podstawie CLC 2018 r. (kolor słupków stanowi podział na obszary dorzecza: słupki niebieskie – dorzecze Wisły, granatowe – dorzecze Odry, jasny niebieski – dorzecze Dniestru, jasny zielony – dorzecze Banówki, zielone – dorzecze Łaby, fioletowy – dorzecze Niemna, szare – Dunaju, Pregoły i Świeżej). Na potrzeby niniejszego opracowania, w celu oszacowania objętości wody zatrzymywanej w drzewostanach leśnych, przyjęto za opracowaniem przygotowanym przez Europejską Agencją Środowiska48). W tabeli 31 przestawiono wskaźnikową retencję (wielkość zatrzymywania wody) w zależności od rodzaju drzewostanu w lasach. 48) Water-retention potential of Europe's forests, Technical Report no 13/2015 EEA. 144 Tabela 31. Zakres wielkości ewapotranspiracji dla rocznej sumy opadów równej 1000 mm w lasach, w zależności od rodzaju lasu.

1 Liściasty 100–250 300–390 360–600 2 Iglasty 250–450 300–350 200–450 3 Mieszany 200–350 300–380 250–500 Źródło: Opracowano na podstawie Water-retention potential of Europe's forests. Na potrzeby oszacowania wielkości możliwości retencyjnych lasów przyjęto wartość środkową przedziałów wskazanych w analizie EEA, przyjmując: • dla lasów liściastych – 480 mm dla opadu 1000 mm; • dla lasów iglastych – 325 mm dla opadu 1000 mm; • dla lasów mieszanych – 375 mm dla opadu 1000 mm. W prowadzonych analizach, poza zróżnicowaniem możliwości zatrzymania opadu w zależności od rodzaju lasu, uwzględniono także przestrzenną zmienność średniego opadu w Polsce. Do prowadzonych analiz wykorzystano średnią sumę opadów atmosferycznych z wielolecia 1987–2019 w poszczególnych zlewniach bilansowych. Wykorzystane dane są analogiczne do analiz w zakresie określania deficytów wody powierzchniowej. Należy podkreślić, iż zdolności retencyjne lasów rosły w ubiegłych latach. Wynika to ze stale podejmowanych przez Państwowe Gospodarstwo Leśne Lasy Państwowe działań ukierunkowanych na powiększanie obszarów leśnych a także zalesianiu gruntów prywatnych oraz zarastaniu lasem na nie uprawianych działkach prywatnych. W latach 1999–2019 powierzchnia lasów rosła z roku na rok (rysunek 33). W analizowanym okresie powierzchnia lasów wzrosła o ponad 408 600 ha. Rysunek 33. Powierzchnia lasów w Polsce na przestrzeni lat 1999–2019. 9300 000,0 9200 000,0 9100 000,0 9000 000,0 8900 000,0 8800 000,0 8700 000,0 8600 000,0 199920002001200220032004200520062007200820092010201120122013201420152016201720182019 Źródło: Opracowano na podstawie BDL GUS. 145 ah w ecsloP w wósal ainhczreiwop rok Poza zatrzymywaniem wody przez drzewostany, retencja w lasach kształtowana jest poprzez różne obiekty hydrotechniczne. Lasy Państwowe od 1998 r. realizowały pierwsze zadania związane z małą retencja wodną. W latach 2007–2013 PGL LP prowadziło działania w zakresie zwiększania retencji na obszarach górskich i nizinnych w ramach dwóch projektów: 1) zwiększanie możliwości retencyjnych oraz przeciwdziałanie powodzi i suszy w ekosystemach leśnych na terenach nizinnych; 2) przeciwdziałanie skutkom odpływu wód opadowych na terenach górskich. Zwiększenie retencji i utrzymanie potoków oraz związanej z nimi infrastruktury w dobrym stanie. Pierwszy z ww. projektów objął swoim zasięgiem ekosystemy nizinne całego kraju. Uczestniczyło w nim 175 nadleśnictw z terenu 17 Regionalnych Dyrekcji Lasów Państwowych. Wykonano ok. 3,5 tys. obiektów, które retencjonują 42 mln m3 wody. Natomiast w wyniku drugiego z wymienionych projektów zwiększono retencję wód o ponad 1,5 mln m3 poprzez wykonanie ponad 3,5 tys. obiektów retencjonujących wody. W latach 2016–2020 PGL LP wykonywało kolejne projekty w zakresie zwiększania retencji zarówno na obszarach górskich, jak i nizinnych. „Kompleksowy projekt adaptacji lasów i leśnictwa do zmian klimatu – mała retencja oraz przeciwdziałanie erozji wodnej na terenach nizinnych” był kontynuacją działań z okresu 2007–2013 r. W ramach projektu zrealizowano działania w zakresie budowy i modernizacji zbiorników retencyjnych, przywracania funkcji obszarom mokradłowym oraz zapobiegania erozji. Realizacja programu rozpoczęła się w 2016 r. a do 2023 r. – zgodnie z programem, planuje się zrealizowanie 1,2 tys. zadań (w tym 456 zbiorników), które będą retencjonowały 2,4 mln m3 wody. 354 obiekty wykonano do roku 2020, natomiast 872 obiekty zaplanowano do realizacji w latach 2021–2023. Spodziewany całkowity koszt projektu wynosi 216,37 mln zł. W latach 2016–2020 poniesiono koszty na poziomie 70,68 mln zł, w okresie 2021–2023 PGL LP planuje przeznaczyć na realizację tego zadania 145,69 mln zł. Poniższa tabela przedstawia informacje o wybudowanych przez PGL LP zbiornikach w ramach projektu retencji nizinnej w latach 2016–2020. Tabela 32. Zbiorniki wybudowane przez PGL LP w ramach projektu retencji nizinnej w latach 2016–2020.

146 M onitor Polski – 148 – Poz. 1119

Źródło: PGL LP. Kontynuacją drugiego projektu jest program pn. „Kompleksowy projekt adaptacji lasów i leśnictwa do zmian klimatu – mała retencja oraz przeciwdziałanie erozji wodnej na terenach górskich”. W ramach tego programu zrealizowane zostanie ponad 1,1 tys. zadań (w tym 181 zbiorników), które będą retencjonowały ponad 557 tys. m3 wody. W pierwszym etapie projektu zrealizowano 423 zadania, w drugim (2021–2023) planuje się wykonać kolejne 683 obiekty mające wpływ na retencję wody. Koszty projektu planowo wynoszą 250,64 mln zł, z czego w latach 2016–2020 przeznaczono na realizację zadań 100,88 mln zł. Kolejne 149,76 mln planuje się przeznaczyć w latach 2021–2023. Poniższa tabela 33 przedstawia informacje o wybudowanych przez PGL LP zbiornikach w ramach projektu retencji górskiej w latach 2016–2020 a tabela 34 prezentuje zbiorniki wybudowane przez PGL LP w ramach projektów retencji nizinnej i górskiej w latach 2016–2020 w podziale na województwa. 147 M onitor Polski – 149 – Poz. 1119 Tabela 33. Zbiorniki wybudowane przez PGL LP w ramach projektu retencji górskiej w latach 2016–2020.

Źródło: PGL LP. 148 M onitor Polski – 150 – Poz. 1119 Tabela 34. Zbiorniki wybudowane przez PGL LP w ramach projektów retencji nizinnej i górskiej w latach 2016–2020 w podziale na województwa.

Źródło: PGL LP. W ramach projektów zwiększania możliwości retencyjnych oraz przeciwdziałania powodzi i suszy w ekosystemach leśnych i nizinnych wybudowano 209 obiektów o objętości 1,28 mln m3 wody, na terenie 14 województw (nie wybudowano żadnego obiektu na terenie województw mazowieckiego i świętokrzyskiego). Najwięcej obiektów wybudowano na terenie województw dolnośląskiego (65), podkarpackiego (33) i wielkopolskiego (23). Podsumowując, na podstawie powierzchni różnego rodzaju lasów w RW, zgodnie z danymi CLC 2018 r. oraz ww. założeń w zakresie wielkości zatrzymywania opadu w lasach, oszacowano potencjalne zdolności retencyjne lasów. Tabela 35 zestawia informacje o potencjalnych zdolnościach retencyjnych lasów w poszczególnych RW i na obszarach poszczególnych dorzeczy. 149 M onitor Polski – 151 – Poz. 1119 Tabela 35. Objętość potencjalnie retencjonowanej wody przez zbiorowiska leśne w poszczególnych RW.

Źródło: Opracowano na podstawie CLC 2018 r. Lasy w Polsce są w stanie retencjonować 23,03 km3 wody. Największe możliwości retencyjne mają RW na obszarze dorzecza Wisły – Górnej-Wschodniej, Środkowej i Dolnej Wisły (lasy na obszarze dorzecza Wisły potencjalnie są w stanie zretencjonować 13,35 km3 wody) a także RW Środkowej Odry (objętość potencjalnie retencjonowanej wody przez lasy na obszarze obszaru dorzecza Odry wynosi 8,79 km3 wody). Są to regiony o największej powierzchni i stosunkowo dużej lesistości. 3.5. Retencja glebowa Retencja glebowa stanowi jeden z rodzajów retencji krajobrazowej. Polega ona na zatrzymaniu wody w profilu glebowym i umożliwieniu poboru jej przez rośliny. Kluczowym parametrem określającym możliwości retencji wody w glebie jest całkowita pojemność wodna gleby, oznaczająca zdolność gleby do zatrzymania wody z opadu atmosferycznego, podsiąku kapilarnego, a także ze spływów powierzchniowego i podpowierzchniowego. Na pojemność wodną gleby ma wpływ przede wszystkim jej rodzaj, w szczególności 150 M onitor Polski – 152 – Poz. 1119 uziarnienie. Gleby o strukturze luźnej mają niższe zdolności retencji wody w odróżnieniu od gleb złożonych z drobniejszych frakcji pylastych i ilastych (całkowita pojemność wodna wybranych gatunków gleb w warstwie 1 m – tabela 36). Tabela 36. Całkowita pojemność wodna wybranych gatunków gleb w warstwie 1 m.

Źródło: Ocena retencji wody w glebie i zagrożenia suszą w oparciu o bilans wodny dla obszaru województwa dolnośląskiego, 2013 r., Puławy. Kluczowym elementem różnicującym potencjał retencyjnych gleb jest ich przestrzenna zmienność w obrębie poszczególnych RW. Analizami gleb, w tym także całkowitą pojemnością wodną, zajmuje się ESDAC. Na podstawie informacji publikowanych przez tę instytucję gleby w Polsce zostały zaklasyfikowane do kategorii od średniej do bardzo wysokiej całkowitej pojemności wodnej (rysunek 34). 151 M onitor Polski – 153 – Poz. 1119 Rysunek 34. Klasy całkowitej pojemności wodnej gleb w Polsce. Źródło: ESDAC. W Polsce dominują gleby o wysokiej całkowitej pojemności wodnej, stanowiąc ponad 62% powierzchni kraju. Gleby o bardzo wysokiej pojemności wodnej zlokalizowane są w południowej części Polski – Kotlina Kłodzka, Wyżyna Krakowsko-Sandomierska. Brak danych dotyczy 3,5% powierzchni kraju, głównie RW Świeżej, Banówki oraz Łaby i Ostrożnicy. Poniższy wykres (rysunek 35) przedstawia udział gleb o różnej pojemności wodnej w poszczególnych RW. 152 Rysunek 35. Udział powierzchni o różnych klasach całkowitej pojemności wodnej w Polsce oraz poszczególnych RW.

RW b.d. wysoka średnia bardzo wysoka Źródło: Opracowano na podstawie ESDAC. W RW Dniestru, Orlicy, Czadeczki, Metuje i Czarnej Orawy niemal 100% powierzchni stanowią gleby o wysokiej całkowitej pojemności wodnej. W RW składających się na obszar dorzecza Odry, gleby wysokiej o całkowitej pojemności wodnej obejmują co najmniej 45% powierzchni RW, a gleby o bardzo wysokiej pojemności wodnej stanowią w każdym z regionów przynajmniej 9% powierzchni (tabela 37). Na obszarze dorzecza Wisły w każdym z RW udział gleb o wysokiej całkowitej pojemności wodnej przekracza 55%, a o bardzo wysokiej pojemności wodnej 10%. Tabela 37. Udział gleb o równej pojemności wodnej w poszczególnych RW.

średnia wysoka wysoka Czarnej Orawy 0,00% 0,00% 99,80% 0,20% Dunaju Czadeczki 0,00% 0,00% 100,00% 0,00% Suma – obszar dorzecza Dunaju 0,00% 0,00% 99,80% 0,20% Małej Wisły 2,60% 15,40% 56,30% 25,80% Górnej-Zachodniej Wisły 1,20% 13,00% 59,50% 26,30% Wisły Górnej-Wschodniej Wisły 0,00% 7,10% 68,90% 24,00% 153 M onitor Polski – 155 – Poz. 1119

średnia wysoka wysoka Środkowej Wisły 1,80% 17,30% 64,20% 16,70% Bugu 2,50% 21,40% 65,50% 10,60% Narwi 6,70% 15,90% 65,30% 12,10% Dolnej Wisły 4,20% 20,30% 63,00% 12,60% Suma – obszar dorzecza Wisły 2,80% 16,60% 64,10% 16.50% Świeżej Świeżej 67,80% 0,00% 32,20% 0,00% Banówki Banówki 58,40% 26,00% 15,60% 0,00% Metuje 4,10% 0,90% 93,70% 1,30% Orlicy 0,00% 0,00% 100,00% 0,00% Łaby Izery 0,00% 0,00% 37,50% 62,50% Łaby i Ostrożnicy 70,00% 3,90% 26,00% 0,00% Suma – obszar dorzecza Łaby 7,30% 0,70% 79,00% 13,00% Górnej Odry 1,50% 13,00% 63,70% 21,80% Środkowej Odry 1,90% 14,40% 59,90% 23,80% Warty 2,50% 14,30% 64,60% 18,60% Odry Noteci 10,70% 13,30% 45,90% 30,20% Dolnej Odry i Przymorza Zachodniego 2,00% 29,00% 59,60% 9,50% Suma – obszar dorzecza Odry 3,40% 16,40% 59,60% 20,60% Pregoły Łyny i Węgorapy 10,80% 20,40% 59,70% 9,10% Niemna Niemna 30,40% 3,40% 48,30% 17,80% Dniestru Dniestru 0,00% 0,00% 100,00% 0,00% Polska 3,50% 16,50% 62,20% 17,80% Źródło: Opracowano na podstawie ESDAC. 154 M onitor Polski – 156 – Poz. 1119 3.6. Retencja zbiornikowa 3.6.1. Duża i mała retencja zbiornikowa Jednym z kluczowych elementów retencji w Polsce jest możliwość magazynowania wody w zbiornikach. Zgodnie z danymi PGW WP49⁾, w Polsce znajduje się 9 258 obiektów zbiornikowych (rysunek 36). Rysunek 36. Lokalizacja sztucznych zbiorników wodnych na tle RW. Źródło: Opracowano na podstawie Identyfikacji presji w RW i na obszarach dorzeczy część 1 – utworzenie krajowej bazy danych o zmianach hydromorfologicznych. 49⁾ Identyfikacja presji w RW i na obszarach dorzeczy część 1 – Utworzenie krajowej bazy danych o zmianach hydromorfologicznych. 155 M onitor Polski – 157 – Poz. 1119 Środki na budowę i modernizację zbiorników wodnych pozyskiwane są min. z NFOŚiGW. Zgodnie z danymi NFOŚiGW, w latach 2000–2019 zawarto 112 umów z różnymi podmiotami w zakresie zwiększenia retencji i ochrony zasobów wodnych, na łączną kwotę 1 411,36 mln zł, w tym: • 23 umowy z wojewodami lub zarządami województw na kwotę 22,84 mln zł – na budowę lub odbudowę zbiorników małej retencji (np. umowa zawarta na budowę zbiornika małej retencji – Jeżewo z wojewodą wielkopolskim, czy też w sprawie odbudowy czaszy i modernizacji budowli piętrzącej zbiornika wodnego Julianka, zawarta z Zarządem Województwa Śląskiego; • 33 umowy z RZGW i Krajowym Zarządem Gospodarki Wodnej PGW WP na kwotę 1 355,71 mln zł - m.in. na budowę zbiorników retencyjnych (np. Świnna Poręba, Wióry, Racibórz), polderów (Golina), modernizację istniejących zbiorników retencyjnych (np. Tresna, Czaniec, Sulejów, Włocławek); • 7 umów z gminami na budowę i odbudowę zbiorników małej retencji na kwotę 10,26 mln zł (np. zbiornik małej retencji w Radoszycach, zbiornik retencyjny Michalice na rzece Widawie); • 5 umów z miastami na budowę i modernizację zbiorników małej retencji na kwotę 10,90 mln zł (np. zbiornik wodny małej retencji w Brańsku); • przekazano 43 nagrody o łącznej wysokości 11,3 mln zł w ramach konkursu,,Mała retencja na obszarach wiejskich” (m.in. do gmin, miast, nadleśnictw, kół łowieckich oraz osób prywatnych); • umowę z Domem Prowincjalnym Zgromadzenia Sióstr Albertynek Posługujących Ubogim na odbudowę zbiorników małej retencji przy Zakładzie Opiekuńczo Leczniczym w Mrozowie na kwotę 0,35 mln zł. Kwoty, na jakie NFOŚiGW podpisał umowy z poszczególnymi podmiotami na zadania w zakresie zwiększania retencji i ochrony zasobów wodnych – w podziale na lata – przedstawia rysunek 38. Umowy na najwyższe sumy były podpisywane w latach 2011–2014. Nie podpisywano umów na zadania zwiększające retencję w latach 2008–2010 ani w roku 2017. Podział kwot, na jakie zostały podpisane umowy z NFOŚiGW na realizacje zadań zlokalizowanych w poszczególnych województwach przedstawiono na rysunku 38. Rysunek 37. Kwoty, na jakie zostały podpisane umowy przez NFOŚiGW z podmiotami, na zadania w zakresie zwiększania retencji i ochrony zasobów wodnych w podziale na lata. 350

20002001200220032004200520062007200820092010201120122013201420152016201720182019 rok Źródło: Opracowano na podstawie danych NFOŚiGW. 156 M onitor Polski – 158 – Poz. 1119 Rysunek 38. Kwoty, na jakie zostały podpisane umowy przez NFOŚiGW w podziale na województwa. 1 200

województwo Źródło: Opracowano na podstawie danych NFOŚiGW. Przedsięwzięciem, na które podpisano najwięcej umów na najwyższą kwotę, była budowa zbiornika wodnego Świnna Poręba na rzece Skawie (województwo małopolskie). W latach 2000–2016 na realizację tego działania podpisano 12 umów z RZGW w Krakowie na łączną kwotę 1 071,99 mln zł. Kwota umów na realizację tego zadania stanowi ponad 75% całkowitej kwoty, na jaką NFOŚiGW podpisał umowy z podmiotami w zakresie zwiększenia retencji i ochrony zasobów wodnych w latach 2000–2019. Efekty działań dofinansowanych ze środków NFOŚiGW zwiększających retencję przedstawiono w tabelach 38 i 39 – z podziałem na krajowe i europejskie. Tabela 38. Efekty działań zwiększających retencję finansowanych przez NFOŚiGW w latach 1994–2020 ze środków krajowych.

przedsięwzięcie dotyczące Górnej- przyrost zretencjonowanej budowy zbiornika wodnego Zachodniej wody w ramach dużej 60 000,00 Świnna Poręba Wisły retencji w latach 2011– 2015 przyrost zretencjonowanej Środkowej budowa zbiornika wodnego wody w ramach dużej 35 000,00 Wisły Wióry na rzece Świślin retencji objętość retencjonowanej wykonanie Ogrodu Zdrowia na Wisły Środkowej wody w ramach małej i 2,94 osiedlu Ogrody w Ostrowcu Wisły dużej retencji Świętokrzyskim przyrost zretencjonowanej budowa zbiornika wodnego Bugu wody w ramach dużej 19 500,00 Nielisz wraz z elektrownią retencji wodną przyrost zretencjonowanej budowa zbiornika retencyjnego Bugu wody w ramach małej 924,00 NIWA retencji 157 M onitor Polski – 159 – Poz. 1119

Źródło: Dane NFOŚiGW. Tabela 39. Efekty działań zwiększających retencję finansowanych przez NFOŚiGW w latach 2005–2007 ze środków Unii Europejskiej.

158

Źródło: Dane NFOŚiGW. 159 M onitor Polski – 161 – Poz. 1119 W 2020 roku działania PGW WP przyczyniły się – dzięki odbudowie i modernizacji urządzeń wodnych oraz rozwojowi systemu nawadniająco-odwadniającego małych cieków i rowów – do zmagazynowania w skali kraju 57 mln m3 wody. Pozwoliło to na zmniejszenie wykorzystywania wód podziemnych do nawadniania50⁾. W ramach wdrażania Programu Kształtowania Zasobów Wodnych, Wody Polskie zrealizowały blisko 200 zadań, za niemal 32 mln zł51). 19 zadań znajdujących się w Planie przeciwdziałania skutkom suszy, które miały na celu m.in. zwiększyć retencję oraz wspierać przeciwdziałanie skutkom suszy zostało zrealizowanych przez PGW WP w 2019 roku: 8 zadań zrealizowano na obszarze dorzecza Wisły a 11 na obszarze dorzecza Odry. Zrealizowane działania zestawiono w tabeli 40. Podana liczba porządkowa odpowiada temu Lp., które zostało użyte na potrzeby numeracji inwestycji w załącznikach do PPSS. Tabela 40. Działania z Planu przeciwdziałania skutkom suszy zrealizowane w 2020 r.

51⁾ https://stopsuszy.pl/stop-suszy-dzialania-dla-rolnictwa-i-wzrost-retencji-do-7/. 160 M onitor Polski – 162 – Poz. 1119

Źródło: Opracowano na podstawie danych PGW WP. 161 M onitor Polski – 163 – Poz. 1119 Zgodnie z danymi zawartymi w opracowaniu pn.: Identyfikacja presji w RW i na obszarach dorzeczy część 1 - utworzenie krajowej bazy danych o zmianach hydromorfologicznych, łączna objętość retencjonowanej wody w zbiornikach wynosi 4 599,11 mln m3. Stanowi to około 7,5% objętości średniego rocznego odpływu wód z wielolecia 1981–2015 z obszaru kraju. Poniższy wykres (rysunek 39) przedstawia liczbę zbiorników w poszczególnych RW. Najwięcej sztucznych zbiorników wodnych funkcjonuje w RW Środkowej Wisły oraz Warty. Rysunek 39. Liczba sztucznych zbiorników wodnych w poszczególnych RW. 2 500

RW brak danych o pojemności pojemność poniżej 5 mln m³ pojemność powyżej 5 mln m³ liczba zbiorników w regionie wodnym - łącznie Źródło: Opracowano na podstawie Identyfikacji presji w RW i na obszarach dorzeczy część 1 – utworzenie krajowej bazy danych o zmianach hydromorfologicznych. Najwięcej retencjonowanej wody jest w zbiornikach w RW Górnej-Zachodniej Wisły – 859 354,00 tys. m3 i jest to niespełna 20% łącznej objętości wody zretencjonowanej w zbiornikach wodnych w Polsce (liczba sztucznych zbiorników wodnych i objętość retencjonowanej wody w podziale na RW – tabela 41). Ponad 15% zretencjonowanej wody jest w zbiornikach wodnych w RW Środkowej Wisły (723 598,74 tys. m3). W RW Warty, Środkowej Odry oraz Górnej-Wschodniej Wisły zbiorniki wodne retencjonują również znaczne wartości wody – odpowiednio: 610 596,16 tys. m3 (13% całkowitej objętości retencjonowanej wody), 598 485,20 tys. m3 (13%) i 566 070,00 tys. m3 (12%). Łącznie, w wymienionych RW, retencjonowane jest blisko 75% całkowitej objętości retencjonowanej wody w zbiornikach wodnych. 162 M onitor Polski – 164 – Poz. 1119 Tabela 41. Liczba sztucznych zbiorników wodnych i objętość retencjonowanej wody w podziale na RW.

Źródło: Opracowano na podstawie Identyfikacji presji w RW i na obszarach dorzeczy część 1 – utworzenie krajowej bazy danych o zmianach hydromorfologicznych. Wśród 9 258 zbiorników retencjonujących wodę w kraju, największe to: • Zbiornik Solina na rzece San, maksymalna pojemność 472 mln m³; • Zbiornik Włocławek na rzece Wisła, maksymalna pojemność 408 mln m³; • Zbiornik Czorsztyński na rzece Dunajec, maksymalna pojemność 232 mln m³; • Zbiornik Jeziorsko na rzece Warta, maksymalna pojemność 203 mln m³; • Zbiornik Goczałkowicki na rzece Wisła, maksymalna pojemność 167 mln m³; • Zbiornik Rożnowski na rzece Dunajec, maksymalna pojemność 167 mln m³; • Zbiornik Świnna Poręba (Mucharski) na rzece Skawa, maksymalna pojemność 161 mln m³; • Zbiornik Dobczycki na rzece Raba, maksymalna pojemność 126 mln m³; • Zbiornik Otmuchowski na rzece Nysa Kłodzka, maksymalna pojemność 125 mln m³; • Zbiornik Nyski na rzece Nysa Kłodzka, maksymalna pojemność 114 mln m³. 163 M onitor Polski – 165 – Poz. 1119 3.6.2. Mikroretencja Poprawa bilansu wodnego poprzez zwiększanie mikroretencji na obszarach zurbanizowanych i rolniczych jest prowadzona poprzez szereg programów o zasięgu krajowym, regionalnym i lokalnym. Jednym z najistotniejszych programów w tym zakresie jest Program priorytetowy „Moja woda”, który dotyczy działań ukierunkowanych na zwiększeniu poziomu retencji na terenie posesji przy jednorodzinnych budynkach mieszkalnych i wykorzystywaniu zgromadzonych wód opadowych oraz roztopowych, m.in. przez rozwój przydomowej zieleni i zbiorników wodnych, a także zmniejszeniu zapotrzebowania na wodę wodociągową, np. do takich celów jak podlewanie zieleni przydomowej – przy jednoczesnym zminimalizowaniu odprowadzania wód opadowych do kanalizacji. Jest to priorytetowy program NFOŚiGW. Celem strategicznym programu jest podniesienie poziomu ochrony przed skutkami zmian klimatu oraz zagrożeń naturalnych (m.in. zgodnie z kierunkami działań zapisanymi w SPA 202052) oraz PEP2030). Kierowany jest on do osób fizycznych będących właścicielami czy też współwłaścicielami nieruchomości, na której znajduje się jednorodzinny budynek mieszkalny i polega na dofinansowaniu, w formie dotacji, kosztów kwalifikowanych instalacji wchodzących w skład przedsięwzięcia (do 5 000 zł na jedno). Dofinansowanie w ramach programu,,Moja woda” można uzyskać na: • gromadzenie wód opadowych oraz roztopowych z powierzchni nieprzepuszczalnych na posesjach takich jak dachy, chodniki, podjazdy poprzez instalację łapaczy, wypustów, odwodnień liniowych, przewodów odprowadzających wody opadowe; • retencjonowanie wód opadowych oraz roztopowych w zbiornikach (podziemnych, nadziemnych,,,oczkach wodnych’’); • retencjonowanie wód opadowych oraz roztopowych w gruncie, poprzez rozszczelnienie obszarów nieprzepuszczalnych, instalację studni chłonnych, sieci drenarskiej czy założenie ogrodu deszczowego; • retencjonowanie wód opadowych oraz roztopowych na dachach budynków poprzez tworzenie zielonych dachów; • wykorzystanie wód opadowych oraz roztopowych poprzez zakup pomp, filtrów, przewodów, zraszaczy, sterowników, centrali dystrybucji wody itp. W ramach tego projektu w 2020 roku wpłynęło prawie 25 tys. wniosków (liczbę wniosków, które zostały złożone w ramach tego programu w 2020 roku w podziale na województwa przedstawia rysunek 40), na realizację których NFOŚiGW przeznaczył 110,2 mln zł, a wojewódzkie fundusze - 4,67 mln zł (w sumie 114,87 mln zł). Pozwoli to na zatrzymanie w gospodarstwach domowych ponad 1,2 mln m3 wody opadowej rocznie (szacowana uzyskana retencja w ramach programu,,Moja woda'' w 2020 roku – tabela 42). W marcu 2021 r. przeprowadzono nabór do drugiej odsłony programu,,Moja woda". Budżet tej edycji oszacowano na 100 mln zł. W 2022 r. nie ogłoszono nowego naboru do programu. Jak tłumaczył wówczas NFOŚiGW prowadzona była tylko wypłata zobowiązań wynikających z wniosków o dofinansowanie złożonych we 52) Biuletyn Informacji Publicznej byłego Ministerstwa Środowiska (strona archiwalna https://bip.mos.gov.pl/strategie-plany-programy/strategiczny-plan-adaptacji-2020). 164 wcześniejszych dwóch naborach. Nabór do programu „Moja Woda 2023” zapowiadany jest na czwarty kwartał 2023 r. Program jest realizowany w latach 2020–2024. Rysunek 40. Liczba złożonych w 2020 roku wniosków w ramach programu,,Moja woda" w podziale na województwa. Źródło: Opracowano na podstawie danych NFOŚiGW. 165 Tabela 42. Szacowana uzyskana retencja w ramach programu,,Moja woda'' w 2020 roku.

Czarnej Orawy 2,58 Dunaju Czadeczki 2,58 Morawy 1,98 Suma – obszar dorzecza Dunaju 7,14 Małej Wisły 117,38 Górnej-Zachodniej Wisły 142,45 Górnej-Wschodniej Wisły 95,82 Wisły Środkowej Wisły 113,88 Bugu 68,5 Narwi 33,9 Dolnej Wisły 101,24 Suma – obszar dorzecza Wisy 673,17 Świeżej Świeżej 3,43 Banówki Banówki 11,41 Metuje 9,63 Orlicy 0,35 Łaby Izery 0,11 Łaby i Ostrożnicy 0,26 Suma – obszar dorzecza Łaby 10,35 Górnej Odry 116,52 Środkowej Odry 65,4 Odry Warty 194,2 Noteci 50,07 Dolnej Odry i Przymorza 41,62 Suma – obszar dorzecza Odry Zachodniego 467,81 P regoły Łyny i Węgorapy 10,21 Niemna Niemna 8,14 Dniestru Dniestru 0,65 Suma – obszar Polski 1 192,31 Źródło: Opracowano na podstawie danych NFOŚiGW. Według wyliczeń największą wartość retencji w ramach programu,,Moja Woda”’ w 2020 roku uzyskano na obszarze dorzecza Wisły (673,17 tys. m3). Na obszarze dorzecza Odry, szacuje się, że w ramach tego programu zretencjonowano 467,81 tys. m3 wody. W podziale na RW największe wartości osiągnięto w RW Warty (194,20 tys. m3), Górnej-Zachodniej Wisły (142,45 tys. m3), Małej Wisły (117,38 tys. m3) oraz Górnej Odry (116,52 tys. m3). Innym programem wspierającym zwiększanie mikroretencji realizowanym przez NFOŚiGW jest konkurs projektów w ramach działania 2.1 Adaptacja do zmian klimatu wraz z zabezpieczeniem i zwiększeniem odporności na klęski żywiołowe, w szczególności katastrofy naturalne oraz monitoring środowiska typ projektu 2.1.5 Systemy gospodarowania wodami opadowymi na terenach miejskich. Działanie 166 M onitor Polski – 168 – Poz. 1119 współfinansowano ze środków Funduszu Spójności w ramach Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko 2014–2020. W ramach tego działania dofinansowane były projekty dotyczące systemów gospodarowania wodami opadowymi na terenach miejskich. Środki są kierowane do obszarów miast, które opracowują lub aktualizują plany adaptacji do zmian klimatu w miastach powyżej 100 tys. mieszkańców, których gęstość zaludnienia jest wyższa niż 1200 osób/km2 oraz gdy projekt mający na celu zagospodarowanie wód opadowych jest ujęty w kontrakcie terytorialny dla danego województwa według stanu na dzień 31 października 2016 roku. O dofinansowanie mogły się starać jednostki samorządu terytorialnego i ich związki, działające w ich imieniu jednostki organizacyjne oraz podmioty świadczące usługi publiczne w ramach realizacji zadań własnych jednostek samorządu terytorialnego. Dofinansowaniu podlegały projekty, które dotyczyły budowy, rozbudowy lub remontu sieci kanalizacji deszczowej oraz infrastruktury towarzyszącej, która przyczynia się miedzy innymi do zatrzymania, retencjonowania, wykorzystania wód opadowych i/lub oczyszczania (w razie potrzeby) wód opadowych, budowy, rozbudowy lub remontu zbiorników wód opadowych wraz z infrastrukturą towarzyszącą czy też likwidacji zasklepienia lub uszczelnienia gruntu poprzez stosowanie wzmocnień przepuszczalnych dla wody np.: ażurowych lub żwirowych. W katalogu wskaźników obowiązkowych do monitoringu postępów rzeczowych projektów wskazano: • objętość retencjonowanej wody; • pojemność obiektów małej retencji. Według danych NFOŚiGW zakwalifikowano 53 projekty, o wartości ogółem 252,87 mln zł, dzięki którym nastąpi wzrost retencji na obszarze objętym projektem poprzez wzrost objętości retencjonowanej wody oraz powstanie obiektów małej retencji. Łączna wartość zwiększonej retencji poprzez realizację wskazanych projektów to 1 504,34 tys. m3, z czego 907,34 tys. m3 to objętość retencjonowanej wody w związku z realizacją projektów dofinansowanych ze środków Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko 2014–2020, natomiast 597,00 tys. m3 to łączna pojemność obiektów małej retencji w ramach dofinansowanych projektów. 38 projektów na łączną kwotę 198 200 794,50 zł zrealizowano na obszarze dorzecza Wisły. Pojemność obiektów małej retencji w ramach tych projektów zwiększyła się o 212,84 tys. m3, natomiast objętość retencjonowanej wody wzrosła o 736,32 tys. m3. Na obszarze dorzecza Odry zrealizowano 12 projektów w ramach tego programu na łączną kwotę 40 945 877,50 zł. Pojemność obiektów małej retencji zwiększyła się o 220,54 tys. m3, natomiast objętość retencjonowanej wody wzrosła o 126,23 tys. m3. Na obszarze dorzecza Pregoły zrealizowano 3 projekty w RW Łyny i Węgorapy. W ramach tych projektów pojemność obiektów małej retencji wzrosła o 163,60 tys. m3, natomiast objętość retencjonowanej wody o 44,79 tys. m3. Zestawienie liczby i wartości projektów w podziale na RW i obszary dorzeczy przedstawiono w tabeli 43. 167 Tabela 43. Wartość zwiększonej retencji w ramach projektów dofinansowanych ze środków Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko 2014–2020.

[tys. m3] pojemność obiektów 12,25 małej retencji Małej Wisły 8,00 28 180 480,21 objętość 29,00 retencjonowanej wody

retencjonowanej wody pojemność obiektów Bugu 1,00 5 045 232,66 26,70 małej retencji pojemność obiektów 6,00 małej retencji Narwi 2,00 5 448 839,57 objętość 4,96 retencjonowanej wody pojemność obiektów 146,93 małej retencji Dolnej Wisły 17,00 119 388 079,92 objętość 621,37 retencjonowanej wody pojemność obiektów 212,86 Suma – obszar dorzecza małej retencji 38,00 198 200 794,50 Wisły objętość 736,32 retencjonowanej wody pojemność obiektów 140,34 małej retencji Górnej Odry 3,00 11 216 784,71 objętość 38,84 retencjonowanej wody

retencjonowanej wody pojemność obiektów 40,45 małej retencji Warty 3,00 3 671 677,62 objętość 3,00 retencjonowanej wody 168

[tys. m3] pojemność obiektów 220,54 Suma – obszar dorzecza małej retencji 12,00 40 945 877,50 Odry objętość 126,23 retencjonowanej wody

retencjonowanej wody pojemność obiektów 597,00 małej retencji Suma – obszar Polski 53,00 252 868 551,09 objętość 907,34 retencjonowanej wody Źródło: Dane NFOŚiGW. Szczegółowe zestawienie projektów z działania 2.1.5. POIiŚ 2014–2020 dotyczące zwiększania wartości retencji z uwzględnieniem wartości wskaźników oraz ogólnej wartości projektów przedstawiono w załączniku nr 8 do PPNW. W ramach zwiększania mikroretencji na terenach zurbanizowanych i rolniczych prowadzono również szereg inicjatyw o zasięgu regionalnym i lokalnym. Zwiększanie mikroretencji mają na celu między innymi programy takie jak (dane na postawie serwisów internetowych poszczególnych jednostek): • dotowanie budowy/ renowacji zbiorników wodnych służących małej retencji realizowany przez Urząd Marszałkowski Województwa Kujawsko-Pomorskiego w Toruniu skierowany do jednostek samorządu terytorialnego lub właścicieli gospodarstw rolnych posiadających numer identyfikacyjny producenta rolnego. W ramach tego programu można wnioskować o dofinansowanie realizacji inwestycji budowy/ renowacji zbiornika wodnego o powierzchni minimalnej 0,1 ha, maksymalnej 1 ha. Wysokość dotacji do budowy/renowacji zbiornika wodnego służącego małej retencji do powierzchni 1 ha lustra wody wynosi 50.000,00 zł, wnioski przyjmowane były do 28 lutego 2021 r.; • przeznaczanie środków finansowych budżetu województwa małopolskiego na zadania związane z wyłączeniem produkcji gruntów ornych. W ramach tego programu osoby prawne i fizyczne mogą ubiegać się o dofinansowanie do budowy i renowacji zbiorników tworzących mikroretencję, takie jak: sadzawki czy zbiorniki służące ochronie i poprawie wartości użytkowej gruntów rolnych. W 2020 roku w ramach tego programu zrealizowano 9 zbiorników służących małej retencji na terenie województwa małopolskiego; •,,Deszczówka’’ realizowany przez Zarząd Województwa Wielkopolskiego i skierowany do samorządów terytorialnych z terenu województwa wielkopolskiego na dofinasowanie zadań mających na celu retencjonowanie i wykorzystanie wód opadowych z dachów użyteczności publicznej. Maksymalna dotacja na jedno zadanie to 50 000,00 zł, nabór wniosków zakończył się 31 marca 2021 r.; •,,Warszawski program ochrony zasobów wody”, w ramach którego udzielana jest dotacja na budowę urządzeń retencyjno – rozsączających (skrzynek rozsączających, studni chłonnych, drenaży rozsączających) i zbiorników retencyjnych (podziemnych i powierzchniowych, szczelnych lub 169 zapewniających wsiąkanie wody do gruntu, otwartych lub zamkniętych). Dotacje są skierowane do osób fizycznych oraz osób fizycznych prowadzących działalność gospodarczą (do 4 000 zł), dla pozostałych podmiotów niezaliczanych do sektora finansów publicznych (do 10 000 zł) oraz dla jednostek sektora finansów publicznych, będących gminnymi lub powiatowymi osobami prawnymi (do 80% kosztów realizacji inwestycji). Program działa od 2019 r., obecnie trwa proces realizacji zadań inwestycyjnych; •,,Krakowski program małej retencji wód opadowych’’, funkcjonujący od 2014 r. W ramach tego projektu udzielana jest dotacja celowa na wykonanie min. podziemnych zbiorników na wody opadowe i roztopowe, naziemnych, zamkniętych zbiorników, wykonanie systemów bioretencji, systemów nawadniania terenów zielonych czy też systemów drenażu mających na celu gromadzenie i wykorzystanie wód opadowych. Program kierowany jest do właścicieli nieruchomości położonych w granicach administracyjnych Gminy Miejskiej Kraków (osób fizycznych, wspólnot mieszkaniowych, osób prawnych czy też przedsiębiorców oraz jednostek sektora finansów publicznych będącymi gminnymi lub powiatowymi osobami prawnymi). W 2020 r. w ramach tego programu pozytywnie rozpatrzono 199 wniosków i udzielono dotacji na kwotę ponad 2,3 mln zł, wykonano 171 zbiorników podziemnych, 73 zbiorniki naziemne, 3 systemy bioretencji, 28 systemów drenażowych oraz 71 systemów nawadniania, w ramach ogłoszonego od dnia 22 marca 2021 r. naboru wniosków w ramach krakowskiej mikroretencji wód opadowych i roztopowych, do dnia 12 sierpnia 2020 r. wpłynęło już około 380 wniosków, w ramach środków przeznaczonych na realizację zadań w kwocie 2 621 133 zł rozpatrzono pozytywnie 112 wniosków, w związku z powyższym wykorzystany został limit środków finansowych przeznaczonych w 2021 r. na zadania służące ochronie zasobów wodnych w ramach krakowskiej mikroretencji wód opadowych i roztopowych; •,,Złap deszcz’’ realizowany przez Urząd Miejski we Wrocławiu, w którym można otrzymać dofinansowanie do 5 tysięcy złotych dla osób fizycznych i do 10 tysięcy złotych dla spółdzielni i wspólnot mieszkaniowych, na realizację instalacji do zatrzymywania wody deszczowej w miejscu jej opadu (takie jak: beczki na deszczówkę, ogrody deszczowe czy muldy chłonne). Program jest realizowany od 2019 roku, realizowany przez Miasto Gdańsk program przyznawania dotacji na zagospodarowanie wód opadowych poprzez ich odprowadzanie do gruntu przy pomocy podziemnych urządzeń rozsączających, do wód lub sieci kanalizacji deszczowej dla podmiotów niezaliczanych do sektora finansów publicznych – osób fizycznych, osób prawnych i przedsiębiorców – do 4 000 zł oraz dla wspólnot i spółdzielni mieszkaniowych (do 10 000 zł); • gmina Piaseczno udziela dotacji na zadania polegające na gromadzeniu wód opadowych i roztopowych w miejscu ich powstania. Dotacja jest przeznaczona dla osób fizycznych (dofinansowanie do 5 000 zł) jak i podmiotów prawnych (do 10 000 zł); • wsparcie finansowe na realizację systemów deszczowych (ogrodów deszczowych, studni chłonnych, podziemnych lub naziemnych zbiorników na wody opadowe) dla osób fizycznych i podmiotów prawnych wprowadziło Miasto Puszczykowo; • dotacje na budowę instalacji zatrzymujących wodę opadową przyznają również: Łódź w ramach programu,,Łódź zbiera deszczówkę!”(do 10 000 zł dotacji), Lublin w ramach programu,,Złap deszczówkę’’(do 5 000 zł dotacji), Bielsko-Biała realizując program „Bielsko-Biała łapie deszcz” (do 3 000 zł dotacji), Gmina Choroszcz (do 2 000 zł dotacji). Dodatkowo wszystkie podejmowane działania (również te o skali mikro) mogą być rejestrowane na stronie manifestu klimatycznego, która może służyć jako przykłady dobrych praktyk podejmowanych zarówno w gminach, miastach jak i w indywidualnych gospodarstwach domowych. 170 M onitor Polski – 172 – Poz. 1119 3.7. Analiza zapisów wojewódzkich programów małej retencji Na potrzeby analiz do PPNW, wystąpiono do poszczególnych urzędów marszałkowskich o udostępnienie danych dotyczących wojewódzkich programów małej retencji (WPMR). Programy te opracowywane były w poszczególnych województwach od lat 90. XX wieku i aktualizowane cyklicznie. Głównym celem programów było kształtowanie małej retencji, która skutkować miała wydłużeniem czasu obiegu wody poprzez zwiększenie zdolności do zatrzymywania wód opadowych (spowolnienie odpływu). Zgodnie z założeniami WPMR, retencjonowanie wody należy rozpatrywać w powiązaniu z poprawą stanu wód. Drugim istotnym aspektem budowy małych zbiorników, oprócz poprawy bilansu wodnego (bezpieczeństwo powodziowe i przeciwdziałanie skutkom suszy), były również kwestie ogólnospołeczne - zwiększanie atrakcyjności turystycznej i krajobrazowej terenu oraz czynnik walki z bezrobociem. Wojewódzkie programy małej retencji były przyjmowane uchwałami sejmików wojewódzkich i poddawane procedurom związanym ze strategiczną oceną oddziaływania na środowisko zgodnie z obowiązującym stanem prawnym na dzień opracowania dokumentu (źródła danych dla analizy WPMR – tabela 44). Administratorami programów były wojewódzkie zarządy melioracji i urządzeń wodnych (WZMiUW) – samorządowe jednostki wojewódzkie, które wykonywały w imieniu marszałków niektóre zadania z zakresu gospodarki wodnej. WPMR stanowiły swoisty wykaz zadań inwestycyjnych, w ramach których uwzględniane były przede wszystkim zbiorniki wodne, które klasyfikowały się jako obiekty małej retencji. Na skutek wejścia w życie PW marszałkowie województw utracili dotychczasowe uprawnienia m.in. w zakresie realizowania inwestycji w gospodarce wodnej. Poszczególne urzędy marszałkowskie podejmowały zatem uchwały w sprawie likwidacji jednostek budżetowych – wojewódzkich zarządów melioracji i urządzeń wodnych, które, jak wspomniano wyżej, były administratorami WPMR. Ponieważ PW uchyliła obowiązki marszałków województw w zakresie gospodarowania wodami na rzecz PGW WP, przekazaniu uległa (poza samymi kompetencjami) również dokumentacja dotycząca działalności w zakresie gospodarki wodnej. Tak więc, kontynuatorem działań wskazanych w WPMR jest PGW WP. Zgodnie z brzmieniem art. 526 PW wykonuje ono zadania m.in. marszałków województw związane z utrzymaniem wód oraz pozostałego mienia Skarbu Państwa związanego z gospodarką wodną, a także z inwestycjami w gospodarce wodnej. Niemniej, istotnym elementem prac nad PPNW było przeanalizowanie zadań inwestycyjnych zawartych w ww. WPMR, aby wskazać zadania inwestycyjne, które mogłyby być zasadne do realizacji z uwagi na lokalizację na obszarach deficytowych, na których zdiagnozowano wysoki poziom potrzeb w zakresie realizacji działań. Część WPMR jest dostępna na portalach internetowych urzędów marszałkowskich, część pozyskano bezpośrednio od poszczególnych urzędów. Poniżej zestawiono informacje o pozyskanych danych, które stanowiły podstawę analizy zadań inwestycyjnych w poszczególnych województwach. Tabela 44. Źródła danych dla analizy WPMR.

171 M onitor Polski – 173 – Poz. 1119

172 M onitor Polski – 174 – Poz. 1119

Źródło: Opracowanie własne na podstawie informacji z urzędów marszałkowskich. Na podstawie danych z uzyskanych wojewódzkich programów małej retencji, opracowano Wykaz zadań inwestycyjnych z ww. dokumentów planistycznych i z użyciem analiz przestrzennych określono ich lokalizację (obszar dorzecza, RW, województwo, powiat, gmina) oraz położenie względem: • obszarów deficytowych w wodę na podstawie poziomu potrzeb realizacji działań na rzecz poprawy zasobów dyspozycyjnych; • obszarów o zwiększonym zapotrzebowaniu na wodę. Łącznie wykaz zawiera 6 119 zadań inwestycyjnych, z czego 2 779 zlokalizowanych jest na obszarze o umiarkowanym poziomie realizacji potrzeb działań na rzecz poprawy zasobów dyspozycyjnych, a 385 na obszarze o najwyższym poziomie. Wykaz inwestycji wynikających z WPMR znajduje się w załączniku nr 2 do PPNW. Zadaniom inwestycyjnym z WPMR przypisano także dane dot. lokalizacji oraz właściwego RZGW. Ponadto na podstawie dokumentów planistycznych (PPSS, PZRP, aPGW) przypisano prawdopodobny stan realizacji zadań inwestycyjnych, z uwagi na fakt, iż większość zadań inwestycyjnych nie posiada dokładnej nazwy, jednoznaczna informacja w tym zakresie nie jest możliwa do przypisania. Na podstawie lokalizacji na obszarach deficytowych, obszarach o zwiększonym zapotrzebowaniu na wodę, prognozowanej retencji, każdemu z działań przypisano priorytet. Jednakże, z uwagi na ograniczoną ilość danych priorytetyzacja (rysunek 41) została wykonana na podstawie innych przedziałów sumy punktów: • niski priorytet (0–1 pkt) – 1 176 zadań inwestycyjnych; • umiarkowany priorytet (2–3 pkt) – 4 183 zadań inwestycyjnych; • wysoki priorytet (4 pkt) – 605 zadań inwestycyjnych; • najwyższy priorytet (5 pkt) – 153 zadań inwestycyjnych. W zastawieniu znalazły się także działania o charakterze suchych zbiorników, które w ocenie eksperckiej – są niezasadne do realizacji z punktu widzenia kształtowania retencji. Zgodnie z danymi archiwalnymi w wyniku 173 M onitor Polski – 175 – Poz. 1119 realizacji działań możliwe jest do uzyskania 770 959, 173 tys. m3 zretencjonowanej wody. Należy jednak podkreślić, iż wartość ta bazuje na danych archiwalnych i niepełnych z uwagi na brak aktualizacji WPMR. Rysunek 41. Działania inwestycyjne z wojewódzkich programów małej retencji w stosunku do obszarów deficytowych. 4500 4183

niski umiarkowany wysoki najwyższy priorytet realizacji działań Źródło: Opracowano na podstawie danych z WPMR. Rysunek 42. Liczba zadań inwestycyjnych z wojewódzkich programów małej retencji względem obszarów o zwiększonym lub normalnym zapotrzebowaniu na wodę. 4500 3988

zwiększone zapotrzebowanie normalne zapotrzebowanie położenie na obszarze o zwiększonym lub normalnym zapotrzebowaniu na wodę Źródło: Opracowano na podstawie WPMR. 174 M onitor Polski – 176 – Poz. 1119 Rysunek 43. Liczba działań inwestycyjnych z wojewódzkich programów małej retencji w odniesieniu do obszarów dorzeczy. Położenie względem obszarów dorzeczy 5000 4760

obszar dorzecza Wisły obszar dorzecza Odry inne obszar dorzecza Źródło: Opracowano na podstawie danych z WPMR. 175 4. Stan retencji w wybranych krajach UE 4.1. Analizy stanu retencji w wybranych 4 krajach UE – Francji, Hiszpanii, Niemczech, Czechach Hiszpania posiada klimat podzwrotnikowy, na wybrzeżach podzwrotnikowy morski (śródziemnomorski), w głębi lądu zaś podzwrotnikowy kontynentalnych. We Francji metropolitalnej z uwagi na położenie i znaczny obszar wyróżnia się kilka typów klimatu: umiarkowany oceaniczny (atlantycki), umiarkowany przejściowy, podzwrotnikowy (śródziemnomorski) oraz górski. Czechy charakteryzują się klimatem umiarkowanie ciepłym górskim. Niemcy mają klimat umiarkowanie ciepły przejściowy, atlantycki na północy, a górski na południu. Powyższe 4 kraje wybrano z uwagi na konieczność przeanalizowania różnych typów gospodarki wodnej, wybrano dwa kraje sąsiadujące z Polską i dwa kraje, które charakteryzują się innym typem klimatu. Hiszpania i Francja, są krajami, w których nawodnienia w rolnictwie są szeroko stosowane a jednocześnie zasoby wodne, z uwagi na klimat są ograniczone. W Niemczech z kolei istnieje dobrze rozwinięta sieć śródlądowych dróg wodnych, duże część jednolitych wód powierzchniowych została także poddana zabiegom renaturyzacyjnymi. Przeanalizowanie stanu retencji w tak różnych krajach pozwoli określić wpływ różnych działań na stan zasobów wodnych. Dane dla powyższych krajów zestawione są na tle danych ogólnoeuropejskich, aby zobrazować trend i różnice w poszczególnych krajach. Niedobór wody spowodowany jest dwoma głównymi czynnikami: • warunkami klimatycznymi (kontrolują dostępność odnawialnych zasobów słodkiej wody i sezonowość dostaw wody); • zapotrzebowaniem na wodę, na które w dużym stopniu wpływają trendy demograficzne i zmiany społeczno-gospodarcze. Roczne odnawialne zasoby wody słodkiej są w Europie stosunkowo duże i osiągają 4 560 m3 na osobę (całkowita objętość jest uśredniona dla całej populacji europejskiej, dane z lat 1990–2017). Jednak w Europie obserwuje się znaczne różnice w ujęciu krajowym. Różnice te są spowodowane zmianami warunków klimatycznych i rozmieszczeniem populacji. W celu określenia niedoborów wody wobec danego państwa bądź regionu stosuje się dane statystyczne (np. ilość wody przypadająca na jednego mieszkańca) oraz przeznaczone do tego celu wskaźniki. Przykładami takich wskaźników są WEI oraz zmodyfikowany WEI+. Oba wskaźniki określają stopień wykorzystania dostępnych zasobów wodnych i są podstawą do wcześniejszego prognozowania zjawiska niedoborów wody. WEI+ ma na celu zilustrowanie procentu całkowitego wykorzystania odnawialnych zasobów słodkiej wody - dostępnych na określonym terytorium w danym przedziale czasowym WEI powyżej 20% jest powszechnie akceptowane, wartość wskaźnika ponad 40% wskazuje wyraźnie niezrównoważone wykorzystanie zasobów53⁾. 53⁾ Raskin i in., 1997. 176 M onitor Polski – 178 – Poz. 1119

Źródło: Opracowano na podstawie www.eea.europa.eu/data-and-maps/figures/water-exploatation-indexand-water. Ogólnie, niedobór wody występuje częściej w Europie Południowej, gdzie ponad połowa populacji nieprzerwanie żyje w warunkach niedoboru wody. Dzieje się tak szczególnie latem, ze względu na większy pobór na cele rolnicze, zbiorowego zaopatrzenia w wodę i turystyki. Z powodu bardzo intensywnego poboru wody na cele nawodnienia, Apeniny Środkowe i Basen Padu (Włochy), Gwadiana (Portugalia i Hiszpania) oraz Segura (Hiszpania) doświadczają silnego niedoboru wody przez prawie cały rok (rysunek 44). Jednak niedobór wody nie ogranicza się tylko do Europy Południowej, ale rozciąga się dalej na obszary zachodnie, wschodnie i północne. Zwykle jest to wynikiem znacznej urbanizacji, połączonej z dużym poborem wody na cele energetyczne i przemysłowe (chłodzenie bloków energetycznych) oraz z zbiorowego zaopatrzenia w wodę. 177 M onitor Polski – 179 – Poz. 1119 Rysunek 45. Rozwój wskaźnika eksploatacji wody w latach 1990–2017 w Czechach, Francji, Hiszpanii, Niemczech i Polsce. 45

Źródło: Opracowano na podstawie www.eea.europa.eu/data-and-maps/figures/water-exploatation-indexand-water. W 2017 r. pobór wody w Europie wyniósł około 266 000 mln m3 wody, z czego około 40% pobranej wody, zostało zużyte na cele gospodarcze. Około 60% całkowitego zużycia wody przypada na rolnictwo, 19% na produkcję energii elektrycznej, 12% na przemysł, 9% zużywane jest w gospodarstwach domowych. Pobór wody w latach 1990–2017 w analizowanych krajach w podziale na sektory gospodarki przedstawiono na rysunku 47. Na poziomie regionalnym, w Europie zachodniej (Niemcy, Francja) najwięcej wody zużywane jest w procesach chłodzenia bloków energetycznych. W Europie Południowej (Hiszpania) sektorem, który zużywa najwięcej wody jest rolnictwo, natomiast w Europie Wschodniej (Czechy) najwięcej wody zużywane jest na potrzeby przemysłu wytwórczego. Tabela 45. Rozwój wskaźnika eksploatacji wody 1990-2017 w Czechach, Francji, Hiszpanii, Niemczech i Polsce. 0991 1991 2991 3991 4991 5991 6991 7991 8991 9991 0002 1002 2002 3002 4002 5002 6002 7002 8002 9002 0102 1102 2102 3102 4102 5102 6102 7102 rok Czechy Francja Hiszpania Niemcy Polska

178 M onitor Polski – 180 – Poz. 1119

Źródło: Opracowano na podstawie www.eea.europa.eu/data-and-maps/figures/water-exploatation-indexand-water. Rysunek 46. Pobór wody słodkiej w Europie według źródła, 2017 r. Źródło: Opracowano na podstawie www.eea.europa.eu/data-and-maps/figures/water-exploatation-indexand-water. Z danych EEA zaprezentowanych na rysunku 46 wynika, że najwięcej (blisko 62%) słodkiej wody w Europie pobierane jest z rzek. W ujęciu sezonowym najwięcej wody pobiera się w II i III kwartale roku, najmniej zaś w IV kwartale. 179 M onitor Polski – 181 – Poz. 1119 Około 7–8% obszarów użytkowanych rolniczo w Europie, jest nawadnianych. Średnią europejską zawyżają dane z Europy Południowej, gdzie nawadniane jest ok. 15% gruntów ornych. Nawadnianie upraw jest szczególnie intensywne (80% całkowitego zużycia wody w Europie Południowej) od kwietnia do sierpnia, co wynika ze specyfiki produkcji roślinnej, wzmożonej ewapotranspiracji i spadku ilości opadów atmosferycznych. Z tego względu istnieje potrzeba prowadzenia działań ukierunkowanych na poprawę efektywności nawadniania, szczególnie w zakresie poprawy infrastruktury i zmiany sposobu nawadniania na precyzyjne. W wielu przypadkach woda pobierana jest bezpośrednio z cieku i transportowana na duże odległości przez system otwartych kanałów czy rowów. Powoduje to duże straty wody wskutek parowania i spadek efektywności nawadniania. Nie są dostępne żadne wiarygodne dane pozwalające na dokonanie oceny europejskiej wydajności nawadniania, chociaż niektóre źródła sugerują, że wydajność ta wynosi od 50 do 70%54⁾. W latach 2010–2017 nastąpił wzrost produkcji przemysłowej (głównie dzięki innowacjom technologicznym i wzrostowi wydajności). Jednocześnie wspomniany wyżej wzrost wydajności, innowacje technologiczne, recykling, gospodarka w obiegu zamkniętym, przyczyniły się do spadku zużycia wody w tym sektorze. Szacuje się także, że w latach 1990–2017 nastąpił spadek poboru wody w sektorze wydobywczym. W 2017 r. w Europie Zachodniej, ponad 40% poboru wody służyło celom górniczym, w Europie Południowej na te cele zużywane było 22%. Pobór wody na cele zaopatrzenia ludności wody, stanowi 13% całkowitego zużycia wody w Europie. W Europie Południowej na ten cel pobierane jest 50% całkowitego zużycia wody, częściowo wpływ na to ma turystyka. Poprawa wydajności systemów przesyłu wody, spowodowała szacunkowy spadek zużycia wody w gospodarstwach domowych o 16%. W Europie Zachodniej osiągnięto znaczne oszczędności w zakresie zużycia wody, a dzienne dostawy do gospodarstw domowych spadły z 194 litrów na osobę (1990 r.) do 152 litrów na osobę (2017 r.). Średnie, dzienne zapotrzebowanie gospodarstw domowych, w Europie, w 2017 r. wynosiło 147 litrów na osobę. 54⁾ Clemente i in., 2013 r.; Baldock i in., 2000 r.; Brouwer i in., 1989 r. 180 M onitor Polski – 182 – Poz. 1119 Rysunek 47. Rozwój poboru wody w Europie od lat 90 w sektorach gospodarki. Źródło: Opracowano na podstawie www.eea.europa.eu/data-and-maps/figures/water-exploatation-indexand-water. Kolejnym sektorem gospodarki wymagającym dużych zasobów wodnych jest sektor energetyczny, w którym woda wykorzystywana jest głównie w procesach chłodzenia. W tym sektorze woda wykorzystywana jest także na potrzeby wytwarzania energii elektrycznej w elektrowniach wodnych, a także w systemach chłodzenia gorącej pary używanej do poruszania turbin. 181 W 2016 r. energetyka wodna była odpowiedzialna za 15% całkowitej produkcji energii elektrycznej w Europie. Pomimo faktu, że zdolności produkcyjne elektrowni wodnych w Europie stale rosną, Europa nadal zaspokaja około 60% całkowitego zapotrzebowania na energię elektryczną z energii cieplnej (rysunek 48). Każdego roku w celu wytworzenia tej energii pobiera się około 90 000 mln m3 wody słodkiej. Instalacje chłodnicze oddają do otoczenia wodę o podwyższonej temperaturze. Zmienia to naturalny reżim termiczny rzek, co ma poważne konsekwencje dla dostępności tlenu i naturalnie występującej w ciekach, flory i fauny. Zmienione zostają całe ekosystemy rzeczne, powstają między innymi korzystne warunki dla zasiedlania ich przez gatunki inwazyjne i obce. Rysunek 48. Rozwój poboru wody w Europie od lat 90. w sektorach gospodarki. Źródło: USGS, NOAA. W 2017 r. na chłodzenie w produkcji energii elektrycznej zużyto około 18% całkowitej wody pobieranej w Europie. Na ten cel Francja i Niemcy zużyły 45% tej ilości, a Włochy, Holandia, Polska i Hiszpania, łącznie - 32%. 182 Liczba elektrowni wodnych na europejskich rzekach jest ogromna. Przekłada się to na liczbę poprzecznych urządzeń hydrotechnicznych i powstałych w ten sposób ograniczeń przepływu zbiorników wodnych. Zgodnie z dostępnymi danymi, w Europie55) zlokalizowanych jest 21 387 hydroelektrowni, do budowy planowane jest ponadto 8 507 nowych obiektów a 278 jest już w budowie. Na rysunku 49 przedstawiono rozmieszczenie zapór ze zbiornikami na dużych rzekach w Europie. Większość elektrowni wodnych stanowią tzw. MEW. Rozwój hydroenergetyki następuje w większości regionów Europy. Elektrownie wodne (w tym małe elektrownie wodne) są budowane we wszystkich krajach. Występują jednak duże różnice pod względem ich wielkości i dynamiki rozwoju. W krajach Europy Zachodniej rozwój hydroenergetyki jest realizowany głównie poprzez budowę elektrowni szczytowo-pompowych oraz modernizację istniejących hydroelektrowni. Rysunek 49. Zapory ze zbiornikami na dużych rzekach (o powierzchni zlewni > 10 000 km²). Największa intensywność zabudowy hydroenergetycznej ma miejsce w Szwajcarii, a następnie w Niemczech i we Włoszech. Prawie wszystkie rzeki w regionach górskich są wykorzystywane do produkcji energii – szczególnie duże zagęszczenie elektrowni wodnych można zaobserwować w Alpach. Spośród czterech analizowanych państw, największą liczbę elektrowni wodnych posiadają Niemcy. Są to zarówno małe, jak i duże elektrownie. We Francji planowana jest budowa wielu nowych obiektów (co w ocenie eksperckiej jest działaniem budzącym duże wątpliwości, należałoby skupić się na modernizacji obecnych elektrowni). Na Półwyspie Iberyjskim – główne rzeki Portugalii i Hiszpanii są intensywnie wykorzystywane pod względem hydroenergetycznym – zwłaszcza w dolnym i środkowym biegu rzek Tag i Duero, a także w dolnym 55) Presja hydroenergetyki na europejskie rzeki: historia w liczbach, Ulrich Schwarz (FLUVIUS Floodplain Ecology and River Basin Management). 183 i środkowym biegu rzeki Ebro. Budowa ciągu zapór w środkowym biegu rzeki Ebro wpłynęła na jej reżim hydrologiczny, transport osadów, morfologię i ekologię.56) Zapory ze zbiornikami zaprojektowano w taki sposób, aby ekstremalne powodzie nie powodowały naruszenia stateczności obiektu, w wyniku przelania i nagłej utraty zmagazynowanej wody. Zbiorniki hydroenergetyczne, na dużych rzekach, zwykle magazynują wodę w sposób ciągły, w granicach bezpieczeństwa obiektu. Gospodarowanie wodą w zbiornikach dla hydroenergetyki nie może być takie samo, jak w przypadku przeciwdziałaniu powodzi, dlatego nie zawsze te obiekty spełniać będą dwie ww. funkcję. Rysunek 50. Rozwój budowy zapór w głównych dorzeczach europejskich 1860–2010. W odpowiedzi na niedobór wody, na niektórych obszarach, prowadzone są przerzuty kanałami z innych dorzeczy. W ostatnich dziesięcioleciach w Europie zbudowano więcej budowli piętrzących i zbiorników, aby zmniejszyć potencjalne skutki niedoborów wody, szczególnie w miesiącach letnich (rysunek 50). Od lat 50. XX wieku liczba zbiorników wzrosła ponad trzykrotnie. Największa pojemność zbiorników występuje w Europie Południowej (38%), a następnie w Europie Zachodniej (30%) i Wschodniej (20%). 56⁾ Magdaleno Mas, Manual de técnicas de restauración fluvial, 2011. 184 Na stan retencji ma także wpływ działalność człowieka, polegająca na zmianie naturalnego charakteru rzek, jezior, mokradeł itd. SZCW to jeziora i rzeki, które w wyniku zmian fizycznych spowodowanych działalnością człowieka (presji hydromorfologicznej), mają zasadniczo zmieniony charakter. SCW do których zalicza się: kanały zbudowane do celów żeglugowych, kanały odwadniające i nawadniające, stawy kopane, porty i doki, baseny pogłębiarskie, żwirownie, zbiorniki retencyjne i zbiorniki przy zaporach. Rysunek 51 prezentuje, udział SZCW i SCW na obszarach dorzeczy w Europie. Rysunek 51. Presja hydromorfologiczna w jednolitych częściach wód powierzchniowych. 185 RRyyssuunneekk 5522.. PSrZoCcWen it SsCkWlas dyflaik orzweak ni yjechzi oSrZ CW i SCW. Źródło: WISE-WFD, 2012. Na obszarze wielu dorzeczy, górny odcinek rzeki rozciąga się w obszarze górskim lub wyżynnym, często w obszarze zalesionym. W większości cieki, pozostają w stanie naturalnym. Jednak odcinki w dolnym biegu, często przechodzące przez duże miasta i obszary intensywnie użytkowane rolniczo, podlegają też istotnym zmianom hydromorfologicznym. 186 M onitor Polski – 188 – Poz. 1119 Rysunek 53. Procentowy udział sklasyfikowanych typów (silnie zmienionych części wód – SZCW, sztucznych części wód – SCW, naturalne) części wód w UE 2012 r. Źródło: WISE-WFD, 2012 r. Największy udział SZCW i SCW odnotowano na obszarze Holandii, Belgii, Węgry i Niemiec. Państwa członkowskie, które wyznaczyły mniej niż 5% jednolitych części wód jako SZCW i SCW to Szwecja, Estonia, Łotwa, Irlandia, Finlandia, Francja i Słowacja. W przypadku jezior najwyższy odsetek (powyżej 60%) wyznaczonych SZCW lub SCW wyznaczonych jest w Belgii, Czechach, Holandii, Bułgarii, Francji, Wielkiej Brytanii, a także na Węgrzech i we Włoszech. Silnie zmodyfikowane i sztuczne zbiorniki wodne są wyraźnie zależne od udziału obszarów zurbanizowanych i przemysłowych. W regionach górskich, wysoki odsetek SZCW odnotowano w dorzeczach z dużą ilością zbiorników do celów hydroenergetycznych i nawadniania. Procentowy udział sklasyfikowanych typów (SZCW, SCW, naturalne) części wód w Unii Europejskiej 2012 r. przedstawiono na rysunku 53. 187 M onitor Polski – 189 – Poz. 1119 Rysunek 54. PGW na obszarach dorzeczy lata 2016–2021. Źródło: WISE-WFD, 2012. Analizując sytuację, we wspomnianych na początku czterech państwach Unii Europejskiej – Czechach, Francji, Hiszpanii i Niemczech, – dostrzec można pewne różnice. Blisko połowa rzek w Niemczech klasyfikuje się jako silnie zmienione lub sztuczne. Prawdopodobnie wynika to z mocno rozwiniętej sieci śródlądowych dróg wodnych i znacznego przekształcenia jednolitych części wód. Czechy są krajem śródlądowym, więc jedynymi kategoriami wód w dorzeczu są rzeki i jeziora, nie ma wód przejściowych ani przybrzeżnych. Należy zaznaczyć, iż większość zbiorników wód śródlądowych w Czechach jest sklasyfikowane jako SCW. We Francji również większość zbiorników wód śródlądowych ma zmieniony charakter – zaledwie 16% jezior sklasyfikowano jako naturalne. W Niemczech i Hiszpania około 30% zbiorników wód śródlądowych wyznaczonych zostało jako silnie zmienione i sztuczne (rysunek 54). Rysunek 55. Udział SZCW i SCW dla Czech, Francji, Hiszpanii i Niemiec 2012 r. FRANCJA We Francji wyznaczonych jest 692 silnie zmienionych części wód (SZCW) i 181 sztucznych części wód (SCW), na wszystkich obszarach dorzeczy. Na skutek zmian w zakresie podejścia do wyznaczania jednolitych części wód, nastąpił znaczny spadek liczby zbiorników wód śródlądowych oznaczonych jako SZCW i SCW w porównaniu z dotychczasowym wyznaczeniem przeprowadzonym do celów analizy w 2009 r. (SZCW około 22%, SCW około 7%). 188 HISZPANIA W Hiszpanii całkowita liczba SZCW wynosi 908. Całkowita liczba rzek, wyznaczonych jako SZCW wynosi 737. Silnie zmienionych części wód, na obszarze Hiszpanii wyznaczono 58, należy podkreślić, iż termin SCW odnosi się głównie do małych zbiorników lub stawów, które nie są połączone z rzekami. NIEMCY W Niemczech odsetek jednolitych części wód wyznaczonych jako silnie zmienione lub SCW, jest bardzo duży. Na obszarze dorzecza Dunaju wyznaczono 11,59% rzek jako SZCW, a średnia niemiecka wynosi 38,92%. W przypadku jezior - 12,92% wyznaczonych zostało jako SZCW. W przypadku wód przejściowych, 100% jednolitych części wód wyznaczone zostały jako SZCW, dla porównania tylko 6,76% wód przybrzeżnych zostało wyznaczonych jako silnie zmienione części wód. CZECHY Na obszarze RW Górnej Odry, powstają zbiorniki wodne o objętości około 40 mln m3. Planowane są kolejne zbiorniki retencyjne dolinowe na obszarze dorzecza Odry (3,4 mln m3 i 14,610 mln m3). Oznacza to, że łącznie Czechy mogą uzyskać do 20 mln m3 retencji, co stanowi wzrost o 50% w porównaniu do stanu obecnego. Więcej działań wdraża się we wschodniej zlewni Odry i Dunaju. 189 M onitor Polski – 191 – Poz. 1119 Dla określenia wpływu presji hydromorfologicznych na stan retencji niezbędne jest ich zidentyfikowanie. Bezsprzecznym pozostaje fakt, iż mają one istotny wpływ na stosunki wodne w zlewni JCWP, czyli na jej stan ilościowy. Do presji mających negatywny wpływ na stan ilościowy wód będą zaliczać się zarówno obiekty powodujące zmiany reżimu hydrologicznego – duże obiekty piętrzące, zbiorniki zaporowe, jazy, jak i zmiany w korycie (ujednolicone wymiary koryta, umocnienia brzegów i dna) oraz charakter zlewni, w tym występowanie obszarów zmeliorowanych. Źródłem presji może być także niewłaściwe wykonanie prac utrzymaniowych, zwłaszcza odmulania (nadmierne przegłębienie koryta cieku, odkładanie namułów w formie ciągłego nasypu – tzw. „wargi brzegowej”, utrudniającego zalew doliny wodami wezbrań). Presje hydromorfologiczne będą miały wpływ zarówno na retencję korytową (niejednokrotnie zwiększając spływ powierzchniowych i zmniejszając czas retencji) oraz na retencję dolinową (ograniczając ilość zalewów w roku hydrologicznym). W Czechach funkcjonuje około 90 sztucznych zbiorników wodnych na cele retencyjne i na potrzeby elektrowni wodnych. Ich szacowana, łączna objętość wynosi około 3 180 mln m3. Na rzece Wełtawa w latach 50. XX w. powstała kaskada dziewięciu zapór, w tym największe – Orlik, Lipno i Slapy. Rysunek 56. Największe zbiorniki wodne w Czechach, stan kwiecień 2021 r. Źródło: www.pod.cz. Niemcy. ICOLD posiada w rejestrze około 311 niemieckich zapór, które spełniają kryteria wielkich zapór (przyjęto, że zapory wielkie, to budowle piętrzące wyższe niż 15 m lub od 5 do 15 m gromadząca ponad 3 mln3 wody). Szacowane jest, że obiekty te retencjonują ok. 933 mln m3 wody. Jednak istnieje wiele znacznie mniejszych obiektów, które również kształtują retencję na obszarze kraju. W roku 2013 zarejestrowano łącznie 357 zapór Najstarszy sztuczny zbiornik wybudowano w 1715 roku. Obecnie, na skutek piętrzenia, jego pojemność wynosi 220 000 m3. 190 M onitor Polski – 192 – Poz. 1119 Rysunek 57. Największe zbiorniki wodne w Niemczech.

Tabela 46. Największe zbiorniki wodne w Hiszpanii (na podstawie Hiszpańskiego Komitet Narodowego ds. dużych zapór SPANCOLD CNEGP).

57) Źródło: AQUASTAT (baza danych dotyczących wody i rolnictwa Organizacji Narodów Zjednoczonych do Spraw Wyżywienia i Rolnictwa FAO). 191 Ricobayo (Zamora) 1 200 1935 –

Tabela 47. Największe zbiorniki we Francji.

Mount Cenis 320 Największe zbiorniki wodne Yate 315 lata uruchomienia

Wodnych - Comité Français des Barrages et Réservoirs https://www.barrages-cfbr.eu/. 192 Mon itor Polski – 194 – Poz. 1119 We Francji zapory pełnią głównie funkcję magazynowania wody na cele rolnicze, dostarczając rolnikom zasoby wodne potrzebne do nawadniania pól. Połowa zapór we Francji jest wykorzystywana do wytwarzania energii elektrycznej. Hydroenergetyka jest dostawcą ok. 11% produkcji energii elektrycznej w kraju. Rozwój odnawialnych źródeł energii sprzyja wdrażaniu działań w zakresie budowy obiektów piętrzących wodę na cele energetyczne. W Alpach rozpoczęto realizację projektu zapory Romanche-Gavet. Tempo budowy nowych zapór jest znacznie niższe, niż w latach 1955–1985, kiedy wybudowano 250 zapór – średnio 8 rocznie. Według danych AQUASTAT najwięcej wody zretencjonowanej w zbiornikach wodnych58) jest na terenie Hiszpanii (53 810 mln m3 wody, co daje 1 153,65 m3 na osobę). W zbiornikach wodnych usytuowanych na terenie Francji zretencjonowane jest 9 980 mln m3 wody (153,93 m3 na osobę). Współczynnik total dam capacity (całkowita pojemność zapór) dla Niemiec wynosi 4 000 mln m3 (48.39 m3 na osobę), natomiast dla Czech 3 180 mln m3 (299,25 m3 na osobę). Zgodnie z danymi z rozdziału 3.6.1. Duża i mała retencja zbiornikowa opracowanymi na podstawie,,Identyfikacji presji w RW i na obszarach dorzeczy część 1 – utworzenie krajowej bazy danych o zmianach hydromorfologicznych’’ w zbiornikach wodnych na terenie Polski zretencjonowane jest 4 599,11 mln m3 wody (120,19 m3 na osobę). Pokrycie terenu, obok uwarunkowań klimatycznych, ma duże znaczenie dla możliwości zatrzymywania i retencjonowania wody w krajobrazie. Duży wpływ na stan retencji ma gospodarka leśna. Lasy w Europie zostały sklasyfikowane według danych CLC 2018 r. na trzy główne typy: liściaste, iglaste i mieszane. Dominują lasy iglaste (44% wszystkich lasów) oraz – na drugim miejscu – liściaste (34%). Analiza przestrzenna wykazała, że lasy iglaste retencjonują więcej wody w porównaniu z lasami liściastymi. Aby ocenić potencjalną ilość wody retencjonowaną w krajobrazie, potrzebny jest złożony model systemu bilansu wodnego, który uwzględnia wszystkie aspekty (proces transpiracji z powierzchni gleby, proces ewapotranspiracji, opady). Opracowano złożony bezwymiarowy wskaźnik retencji wody (WRI)59) – do oceny zdolności krajobrazu do zatrzymywania wody. WRI jest złożonym wskaźnikiem, który uwzględnia parametry odzwierciedlające potencjał retencji wody w: roślinności, zbiornikach wodnych, glebie i warstwach wodonośnych wód podziemnych, a także wpływ ukształtowania terenu i sztucznie uszczelnionych obszarów. Wskaźnik przyjmuje wartości od 0 wzwyż, a im większa jego wartość oznacza, że potencjał retencji wód analizowanych obszarów jest większy60). 58) Według współczynnika Total dam capacity, czyli sumie objętości wody zretencjonowanej w sztucznych zbiornikach wodnych w danym kraju. 59) Vandecasteele et al. jako oryginalny tekst. Vandecasteele, Ine & Rivero, Inés & Baranzelli, Claudia & Becker, William & Dreoni, Ilda & Lavalle, Carlo & Batelaan, Okke. (2016 r.). The Water Retention Index: Using land use planning to manage water resources in Europe 60) The Water Retention Index: Using land use planning to manage water resources in Europe, Vandecasteele i in. 2018. 193 Mon itor Polski – 195 – Poz. 1119 Rozkład przestrzenny tego wskaźnika w Europie przedstawia rysunek 58. Założono, że całkowity potencjał retencji wody w krajobrazie jest funkcją retencji roślinności, gleby i płytkich wód podziemnych. Dodatkowo, uwzględniono wpływ spadku i uszczelnienia gruntu na zdolność zatrzymywania wody. Zarówno nachylenie, jak i uszczelnienie powierzchni gleby, są czynnikami ograniczającymi naturalną zdolność retencyjną, ponieważ faktyczna retencja maleje ze wzrostem udziału powierzchni uszczelnionej i rosnącym nachyleniem zboczy. Rysunek 58. Wskaźnik retencji wody (WRI) w Europie 2010 r. Źródło: EC JRC 2014 r. Przez ostatnie 20–30 lat priorytetami gospodarki wodnej w wielu częściach Europy było zapewnienie ochrony przeciwpowodziowej, poprawę warunków żeglugi śródlądowej oraz zapewnienie odwodnienia gruntów rolnych i obszarów miejskich. Obecnie gospodarka wodna w coraz większym stopniu obejmuje kwestie ekologiczne, zwracając uwagę na fakt, iż środowisko należy traktować na równi z innymi użytkownikami wód. Głównym wyzwaniem w efektywnym zarządzaniu zasobami wodnymi jest zaspokojenie uzasadnionych potrzeb różnych użytkowników wody, w obliczu zmian klimatu oraz intensyfikacji zjawisk ekstremalnych. Do poprawy warunków i zwiększenia retencji w zlewniach konieczne jest uwzględnienie działań ograniczających zużycie wody poprzez efektywność jej wykorzystania, spowolnienie odpływu wody ze zlewni, ale z uwzględnieniem przywracania naturalnego charakteru rzek. Rosnąca częstotliwość i rozmiary ekstremalnych susz i powodzi zwiększają ryzyko zmniejszenia ilości odnawialnych zasobów słodkiej wody w przyszłości. 194 Mon itor Polski – 196 – Poz. 1119 5. Stan prawny w zakresie retencji wodnej oraz zasobów dyspozycyjnych wód Założenia do PPNW, przedłożone przez Ministra Gospodarki Morskiej i Żeglugi Śródlądowej, są rezultatem pierwszego etapu prac nad PPNW. PPNW jest spójny z dokumentami strategicznymi i planistycznymi na poziomie krajowym i międzynarodowym, realizuje priorytety i cele określone w kluczowych dokumentach programowych oraz jest zgodny z przepisami wewnętrznymi. Kluczową rolę w realizacji Programu odgrywać będą instrumenty ekonomiczne oparte na przepisach krajowych i prawie lokalnym. 5.1. Prawo i strategie międzynarodowe 5.1.1. Prawo międzynarodowe rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2020/741 z dnia 25 maja 2020 r. w sprawie minimalnych wymogów dotyczących ponownego wykorzystania wody (Dz. Urz. UE L 177 z 05.06.2020, str. 32) Parlament Europejski w roku 2018 większością głosów przyjął tzw. rezolucję legislacyjną w sprawie minimalnych wymagań dotyczących ponownego wykorzystania wody. Rezolucja w sprawie niedoboru wody i susz określała hierarchię środków, które państwa członkowskie powinny uwzględnić w zarządzaniu niedoborem wody i suszami. Podkreślając jednocześnie, że oszczędzanie wody musi stać się kwestią priorytetową a wszystkie możliwości bardziej oszczędnego gospodarowania wodą powinny zostać zbadane. Ostatecznie, po dwóch latach dyskusji, w roku 2020, Rada Unii Europejskiej 17 marca 2020 r. przyjęła, a 25 maja 2020 r. podpisała rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2020/741 z dnia 25 maja 2020 r. w sprawie minimalnych wymagań dotyczących ponownego wykorzystania wody. Celem zapisów rozporządzenia jest ograniczenie problemu niedoboru wody, który występuje w wielu europejskich krajach śródziemnomorskich, a w przyszłości może również dotyczyć innych członków wspólnoty. Ponowne wykorzystanie wody pozyskiwanej ze ścieków może być jednym z narzędzi zapobiegających niedoborom wody. KE, aby zabezpieczyć dostawy słodkiej wody w Europie, przygotowała propozycję wykorzystania w rolnictwie wody do nawadniania upraw pozyskanej ze ścieków oczyszczonych. KE wskazała, że jednym z czynników, który ma największe znaczenie i jednocześnie największy wkład w zmniejszenie niedoboru wody w Europie, jest nawadnianie w rolnictwie. Proponowane przepisy mają być pewnego rodzaju zachętą do korzystania z odzyskanej wody. W rozporządzeniu wprowadzono minimalne wymagania dotyczące: jakości wody, częstotliwości monitorowania, obowiązków operatorów produkcji, dystrybucji i magazynowania wody, jak również odpowiednie środki zarządzania ryzykiem (plany zarządzania ryzykiem). W ramach zintegrowanego podejścia w zakresie zarządzania wodą – oprócz oszczędzania wody – UE wskazuje na konieczność wykorzystywania oczyszczonych ścieków z oczyszczalni komunalnych, które stanowią dodatkowe źródło zaopatrzenia w wodę do różnych celów. 195 Państwa członkowskie w przypadku niestosowania rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2020/741 z dnia 25 maja 2020 r. w sprawie minimalnych wymagań dotyczących ponownego wykorzystania wody muszą wykazać oraz monitorować przez okres 6 lat, że inwestycje w zakresie ponownego wykorzystania wody będą niekorzystne lub nieopłacalne. KE opublikowała również Wytyczne mające na celu wsparcie stosowania 2020/741 w sprawie minimalnych wymogów dotyczących ponownego wykorzystania wody (2022/C 298/01), oraz pracuje w formule grup roboczych z państwami członkowskimi nad przygotowaniami do ich wdrożenia. RDW W RDW jednym z kluczowych aspektów zarządzania gospodarką wodną jest rozwiązywanie problemu jakości i ilości wody. Przepisy RDW określają główny cel, jakim jest osiągnięcie dobrego stanu wód do 2015 r. Tym samym zobowiązują państwa członkowskie do określenia występujących presji antropogenicznych oraz do wprowadzenia programu środków w celu minimalizacji tych presji. Programy te są częścią planów gospodarowania wodami na obszarach dorzeczy, są aktualizowane i przedstawiane do oceny co 6 lat. Zgodnie z art. 13 ust. 5 RDW, PGW mogą być uzupełnione poprzez opracowanie bardziej szczegółowych programów i planów gospodarowania – dla zlewni, sektora, zagadnienia lub typu wód, w celu zajęcia się poszczególnymi aspektami gospodarki wodnej. Wdrożenie tych działań nie zwalnia państw członkowskich z wypełniania jakichkolwiek zobowiązań określonych na mocy innych części niniejszej dyrektywy. Polska może korzystać z postanowień zawartych w art. 13 RDW, do opracowania bardziej szczegółowych programów i planów gospodarowania wodami. Opracowanie PPNW, poświęconego zagadnieniom retencji wodnej i zasobów wodnych, stanowi przejaw wdrożenia art. 13 ust. 5 RDW. Należy jednak podkreślić, że opracowanie programu poświęconego zagadnieniom rozwoju retencji stanowi dobrowolne i nieobligatoryjne działanie państwa członkowskiego UE. Projekt Programu jako dokument nie podlega więc ocenie Komisji Europejskiej. Dyrektywa Powodziowa Dyrektywa Powodziowa jest ważnym uzupełnieniem prawodawstwa wspólnotowego w zakresie gospodarowania wodami. Należy podkreślić, iż jest ona równorzędna z RDW i w pełni spójna z jej zapisami. Nadrzędnym celem Dyrektywy Powodziowej jest ograniczanie ryzyka powodziowego i zmniejszanie następstw powodzi w państwach Unii Europejskiej. Dąży do właściwego zarządzania ryzykiem, jakie może stwarzać powódź dla ludzkiego zdrowia, środowiska, działalności gospodarczej i dziedzictwa kulturowego. Dla państw członkowskich ważne jest zapobieganie występowaniu powodzi oraz ochrona obszarów, które mogą ucierpieć na skutek powodzi. Kluczowe znaczenie ma także przygotowanie obywateli, jak należy sobie radzić w przypadku wystąpienia powodzi. Zobowiązania nałożone na państwa członkowskie, wynikające z Dyrektywy, polegają na konieczności opracowania wstępnej 196 Mon itor Polski – 198 – Poz. 1119 oceny ryzyka powodziowego, map zagrożenia powodziowego, map ryzyka powodziowego i planów zarządzania ryzykiem powodziowym oraz ich publicznego udostępnienia.

Decyzją Parlamentu Europejskiego i Rady nr 1386/2013/UE z dnia 20 listopada 2013 r. w sprawie ogólnego unijnego programu działań w zakresie środowiska do 2020 r. „Dobra jakość życia z uwzględnieniem ograniczeń naszej planety” (Dz. Urz. UE L 354 z 28.12.2023, str. 171) ustanowiono 7. program działań w zakresie środowiska. W 7. EAP określono unijny program ochrony środowiska na okres do dnia 31 grudnia 2020 r., a także długoterminową wizję na 2050 r. Cele priorytetowe są nadal aktualne. 7. EAP przyczynił się do zapewnienia bardziej przewidywalnych, szybszych i lepiej skoordynowanych działań związanych z polityką w zakresie środowiska, a struktura i sprzyjające ramy prawne 7. EAP przyczyniły się do powstania synergii, dzięki czemu polityka w zakresie środowiska stała się bardziej skuteczna i wydajna. 8. EAP określa natomiast cele priorytetowe, które mają zostać osiągnięte. Środki niezbędne do realizacji 8. EAP mają zostać przyjęte na podstawie art. 192 ust. 1 lub 2 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (Dz. Urz. UE C 326 z 26.10.2012, str. 47). Środki wdrażające 8. EAP, takie jak inicjatywy, programy, inwestycje, projekty i umowy, powinny uwzględniać zasadę „nie czyń poważnych szkód” zapisaną w art. 17 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2020/852 z dnia 18 czerwca 2020 r. w sprawie ustanowienia ram ułatwiających zrównoważone inwestycje, zmieniające rozporządzenie (UE) 2019/2088 (Dz. Urz. UE L 198 z 22.06.2020, str.13, Dz. Urz. UE L 442 09.12.2021, str. 1, Dz. Urz. UE L 443 z 10.12.2021, str. 9 i Dz. Urz. UE L 156 z 09.06.2022, str. 159). 8. EAP powinien wspierać cele Europejskiego Zielonego Ładu zgodnie z długoterminowym celem, by najpóźniej do 2050 r. cieszyć się dobrą jakością życia z uwzględnieniem poziomów krytycznych dla planety. 8. EAP stanowi podstawę osiągnięcia celów środowiskowych i klimatycznych określonych w Agendzie 2030 ONZ i jej celach zrównoważonego rozwoju i powinien być dostosowany do celów porozumienia paryskiego, konwencji z Rio i innych stosownych umów międzynarodowych. 8. EAP umożliwia systemową transformację w kierunku gospodarki Unii, która zapewni dobrostan z uwzględnieniem poziomów krytycznych dla planety i której wzrost będzie miał charakter regeneracyjny, a także powinien sprawić, by transformacja ekologiczna została przeprowadzona w sposób sprawiedliwy i sprzyjający włączeniu społecznemu, jednocześnie przyczyniając się do zmniejszenia nierówności. dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2020/2184 z dnia 16 grudnia 2020 r. w sprawie jakości wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi (Dz. Urz. UE L 435 z 23.12.2020, str. 1) Dyrektywa ustanawia ramy prawne ochrony zdrowia ludzkiego przed niepożądanymi skutkami wszelkiego zanieczyszczenia wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi poprzez zapewnienie, aby była ona zdrowa i czysta. Państwa członkowskie powinny zastosować niezbędne środki w celu zapewnienia, aby woda przeznaczona do spożycia przez ludzi była wolna od wszelkich mikroorganizmów i pasożytów oraz wszelkich substancji w ilościach lub stężeniach, które w pewnych przypadkach stanowią potencjalne niebezpieczeństwo dla zdrowia ludzkiego, oraz aby spełniała ona 197 Mon itor Polski – 199 – Poz. 1119 minimalne wymogi wynikające z art. 4 ust. 1 dyrektywy m.in. w zakresie mikrobiologicznych i chemicznych parametrów jakości. W dyrektywie podkreślono także, istotę problemu jakim jest ogólny brak świadomości na temat wycieków wody, spowodowanych niedoinwestowaniem w zakresie utrzymania i odnawiania infrastruktury wodociągowej. Ponadto drugim celem dyrektywy jest poprawa powszechnego dostępu do wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi. Cel ten jest powiązany z działaniami na rzecz przeciwdziałania niedoborom wody. 5.1.2. Programy i strategie międzynarodowe – powiązania Założenia do PPNW wpisują się w kierunki polityki UE w zakresie środowiska, adaptacji do zmian klimatu oraz gospodarki wodnej, jak też w zakresie stosowania naturalnych wielofunkcyjnych działań, których celem jest ochrona i zarządzanie zasobami wodnymi przy wykorzystaniu m.in. naturalnych środków i procesów, a tym samym tworzenia błękitno-zielonej infrastruktury. PPNW poddano analizie zgodności z następującymi dokumentami: • rezolucją Zgromadzenia Ogólnego ONZ z dnia 25 września 2015 r.: Agenda Zrównoważonego Rozwoju 2030; • strategią UE w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu; • konwencją o obszarach wodno-błotnych mających znaczenie międzynarodowe; • Planem ochrony zasobów wodnych Europy; • dokumentem Biała Księga: Adaptacja do zmian klimatu: Europejskie ramy działania; • komunikatem Komisji do Parlamentu Europejskiego i Rady: Rozwiązanie problemu dotyczącego niedoboru wody i susz w Unii Europejskiej. Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów, Sprawozdanie z przeglądu europejskiej polityki w dziedzinie niedoboru wody i suszy. Powyższe dokumenty wskazują, wśród obszarów działań o szczególnym znaczeniu dla Wspólnoty, również obszar: zrównoważona gospodarka wodna. Agenda 2030 Agenda 2030, przyjęta Rezolucją Zgromadzenia Ogólnego ONZ z dnia 25 września 2015 r., to program działań definiujący model zrównoważonego rozwoju na poziomie światowym. Cele zrównoważonego rozwoju zawarte w Agendzie Zrównoważonego Rozwoju 2030 to m.in. zapewnienie dostępności i zrównoważonego zarządzania wodą i urządzeniami sanitarnymi dla wszystkich. Główny zdefiniowany cel w tym zakresie to podjęcie pilnych działań w celu zwalczania zmian klimatu i ich skutków. Agenda 2030 przyjęta została przez 193 państwa Organizacji Narodów Zjednoczonych (ONZ) w 2015 r. Agenda 2030 obejmuje 17 celów zrównoważonego rozwoju oraz powiązanych z nimi 169 zadań, które obejmują dziedziny zrównoważonego rozwoju – gospodarczą, społeczną i środowiskową. Obok podstawowych priorytetów, jak zdrowie, edukacja oraz bezpieczeństwo żywnościowe, Agenda definiuje również wiele celów gospodarczych, społecznych i środowiskowych. Spośród 17 zdefiniowano m.in. 2 główne cele, które mają istotne znaczenie dla zrównoważonej gospodarki wodnej i stanowią podstawę dalszych działań, tworząc założenia dla strategii poszczególnych państw członkowskich. 198 Mon itor Polski – 200 – Poz. 1119 Te dwa cele to: Cel 6. Zapewnić wszystkim ludziom dostęp do wody i warunków sanitarnych poprzez zrównoważoną gospodarkę zasobami wodnymi; Cel 13. Podjąć pilne działania w celu przeciwdziałania zmianom klimatu i ich skutkom. Dla wszystkich celów Agenda 2030 wskazuje zadania służące ich realizacji. Dla celu 6. Zapewnienie wszystkim ludziom dostępu do wody i warunków sanitarnych poprzez zrównoważoną gospodarkę zasobami wodnymi, wyznaczone do realizacji przez Państwa członkowskie zadania to: 6.1. do 2030 r. zapewnić powszechny i sprawiedliwy dostęp do bezpiecznej wody pitnej po przystępnej cenie; 6.2. do 2030 r. zapewnić dostęp do odpowiednich i godziwych warunków sanitarnych i higienicznych dla wszystkich oraz wyeliminować praktyki defekacji na świeżym powietrzu, przy czym należy zwrócić szczególną uwagę na potrzeby kobiet, dziewcząt i osób żyjących we wrażliwych sytuacjach; 6.3. do 2030 r. poprawić jakość wody poprzez redukcję zanieczyszczeń, likwidowanie wysypisk śmieci, ograniczenie stosowania szkodliwych substancji chemicznych i innych szkodliwych materiałów. Zmniejszyć o połowę ilość nieoczyszczonych ścieków oraz znacząco podnieść poziom recyklingu i bezpiecznego ponownego użytkowania materiałów w skali globalnej. do 2030 r. znacząco podnieść efektywność wykorzystywania wody we wszystkich sektorach oraz zapewnić zrównoważony pobór wody oraz dostawy wody pitnej, by rozwiązać problem niedostatku wody i znacząco zmniejszyć liczbę ludzi cierpiących z tego powodu; 6.4. do 2030 r. wdrożyć zintegrowane zarządzanie zasobami wodnymi na wszystkich poziomach, w tym poprzez współpracę transgraniczną; 6.5. do 2020 r. zapewnić ochronę i odnowić ekosystemy zależne od wody, w tym tereny górskie, lasy, tereny podmokłe, rzeki, jeziora i wody podziemne; 6.6. do 2030 r. rozszerzyć międzynarodową współpracę i wesprzeć budowę potencjału krajów rozwijających się, który umożliwi podejmowanie działań i opracowanie programów związanych z wodą i warunkami sanitarnymi, m.in. w takich dziedzinach jak: gromadzenie wody, odsalanie, efektywna gospodarka wodna, oczyszczanie ścieków, recykling i technologie ponownego wykorzystania wody; 6.7. wspierać i wzmocnić udział lokalnych społeczności w poprawie gospodarowania zasobami wodnymi i infrastruktury sanitarnej. Dla celu 13. Podjęcie pilnych działań w celu przeciwdziałania zmianom klimatu i ich skutkom, zadania wyznaczone do realizacji przez państwa członkowskie to: 13.1. wzmocnić zdolności adaptacyjne i odporność na zagrożenia klimatyczne i klęski żywiołowe we wszystkich krajach; 13.2. włączyć działania na rzecz przeciwdziałania zmianom klimatu do krajowych polityk, strategii i planów; 199 Mon itor Polski – 201 – Poz. 1119 13.3. zwiększyć poziom edukacji, świadomości oraz potencjał ludzki i instytucjonalny w zakresie łagodzenia zmian klimatu, adaptacji do nich, ograniczenia skutków zmian klimatu oraz systemów wczesnego ostrzegania przed zagrożeniami; 13.4. wywiązać się ze zobowiązania podjętego przez państwa rozwinięte, będące stronami Ramowej Konwencji Narodów Zjednoczonych w sprawie zmian klimatu w celu zmobilizowania wspólnie 100 miliardów USD rocznie do 2020 r., ze wszystkich źródeł, aby zaspokoić potrzeby krajów rozwijających się w kontekście znaczących działań łagodzących skutki zmian klimatu oraz zapewnić przejrzystość i pełną funkcjonalność Zielonego Funduszu Klimatycznego (ang. Green Climate Fund) poprzez jego jak najszybszą kapitalizację.

Wszystkie zadania wskazane do realizacji kluczowych celów w zakresie adaptacji do zmian klimatu i ograniczania skutków suszy wspierają zwiększanie retencyjności obszaru i są możliwe do realizacji w ramach PPNW. Europejski Zielony Ład Zielony Ład dla Europy (ang. Green Deal for Europe) to projekt reform polityki klimatycznej Unii Europejskiej zaproponowany przez nową przewodniczącą Komisji Europejskiej Ursulę von der Leyen. Najważniejszą propozycją Zielonego Ładu jest uchwalenie wiążącego celu neutralności klimatycznej do 2050 roku. Oznacza to, że do połowy XXI wieku unijna gospodarka ma emitować tylko tyle gazów cieplarnianych, ile jest w stanie pochłonąć (na przykład przez lasy lub technologię przechwytywania emisji CO). W ramach Europejskiego Zielonego Ładu zmianie mają ulec także cele krótkoterminowe – 2 cel redukcji emisji do 2030 r. obecnie wynosi 40 procent w porównaniu z poziomem w 1990 roku, ale planuje się jego zwiększenie do 50 procent lub 55 procent. Struktura polityki klimatycznej Unii Europejskiej pozostanie taka sama, korekta dotyczyć będzie przede wszystkim europejskiego systemu handlu emisjami (ang. EU Emissions Trading System), który ma objąć nowe sektory (transport i budownictwo), i w którym mają być ograniczone darmowe pozwolenia na emisje dla lotnictwa. Aby chronić konkurencyjność unijnej gospodarki, zaproponowano podatek od importu emisji CO. 2 Elementem Zielonego Ładu ma być Fundusz Sprawiedliwej Transformacji dla regionów najbardziej dotkniętych negatywnymi skutkami dekarbonizacji. Poza polityką stricte klimatyczną Europejski Zielony Ład to również propozycje dotyczące rolnictwa, gospodarki o obiegu zamkniętym, różnorodności biologicznej i ograniczenie emisji zanieczyszczeń. Pośrednim krokiem ku neutralności klimatycznej ma być ambitniejszy cel polegający na obniżeniu emisji do 2030 r. o co najmniej 55%. W ramach pakietu „Gotowi na 55” (ang. Fit for 55) UE pracuje nad zmianą przepisów dotyczących klimatu, energii i transportu. Chce dostosować obowiązujące prawo do celów na rok 2030 i na rok 2050. Na pakiet składa się także szereg nowych inicjatyw. W skład pakietu „Gotowi na 55” wchodzi szereg wniosków dotyczących nowych unijnych przepisów, dzięki którym UE i jej 27 państw członkowskich zamierzają osiągnąć unijny cel klimatyczny na 2030 r. Pakiet obejmuje wnioski ustawodawcze w sprawie: • unijnego systemu handlu uprawnieniami do emisji; • wspólnego wysiłku redukcyjnego; 200 Mon itor Polski – 202 – Poz. 1119 • użytkowania gruntów i leśnictwa (LULUCF); • infrastruktury paliw alternatywnych; • mechanizmu dostosowywania cen na granicach z uwzględnieniem emisji CO 2; • Społecznego Funduszu Klimatycznego; • inicjatywy dotyczącej zrównoważonych paliw lotniczych (ang. REfuelEU Aviation) i paliw w transporcie morskim (ang. FuelEU Maritime); • norm emisji CO 2 dla aut i furgonetek; • opodatkowania energii; • energii odnawialnej; • efektywności energetycznej. Propozycje z pakietu mają być spójnymi i zrównoważonymi ramami realizacji unijnych celów klimatycznych: • zapewnią sprawiedliwą społecznie transformację; • utrzymają i zwiększą innowacyjność i konkurencyjność przemysłu UE, a równocześnie zagwarantują równe warunki działania względem podmiotów gospodarczych z państw trzecich; • wzmocnią pozycję UE jako lidera globalnej walki ze zmianą klimatu. Strategia UE w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu Podstawowym priorytetem dla wspólnoty międzynarodowej, określonym w Strategii UE w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu, jest łagodzenie skutków zmian klimatu. Komisja Parlamentu Europejskiego i Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów, ustanawiajac Strategię, wskazała na koniecznośc podejmowania wszelkich środków w zakresie przystosowania na poziomach – lokalnym, regionalnym i krajowym. Podstawowym zadaniem strategii jest wspieranie i stymulowanie działań państw członkowskich UE w dziedzinie przystosowania, stworzenie podstaw dla lepszego podejmowania świadomych decyzji w zakresie przystosowania w nadchodzących latach, a także działania zmierzające do uodpornienia najważniejszych sektorów gospodarczych i politycznych na skutki zmiany klimatu. Konwencja o obszarach wodno-błotnych mających znaczenie międzynarodowe Polska jest także stroną Konwencji o obszarach wodno-błotnych od 1978 r. konwencja zobowiązuje państwa członkowskie do utrzymania i ochrony obszarów wodno-błotnych, łącznie z populacjami ptactwa wodnego je zamieszkującego, a więc pośrednio – do utrzymania warunków naturalnej retencji obszarowej. Ochrona odbywa się przez mądre użytkowanie (ang. wise use) wszystkich obszarów wodno-błotnych w kraju, włączenie najcenniejszych obszarów na listę Ramsar i zapewnienie im ochrony oraz na współpracy międzynarodowej w ochronie mokradeł transgranicznych. Konwencja sporządzona została w Ramsarze (Iran) 2 lutego 1971 r. Dostrzega problem zmiany klimatu i zagadnień związanych z zarządzaniem zasobami wodnymi oraz obecnością wody w krajobrazie. 201 Mon itor Polski – 203 – Poz. 1119 Plan ochrony zasobów wodnych Europy Plan ochrony zasobów wodnych Europy ma za zadanie zwiększenie skuteczności polityki wodnej UE. Celem dokumentu jest zapewnienie zrównoważonego użytkowania wody, z uwzględnieniem potrzeb ludzi i naturalnych ekosystemów. W Planie zwraca się uwagę na aspekty związane z racjonalnym gospodarowaniem wodą, odpornością zasobów wodnych, jak również z koniecznością odpowiedniego zarządzania gospodarką wodną. Wśród celów Planu wymieniono m.in.: • ograniczenie ryzyka wystąpienia suszy; • ograniczenie ryzyka wystąpienia powodzi; • zastosowanie środków w zakresie naturalnego potencjału retencyjnego (zielona infrastruktura), także w celu zmniejszenia ryzyka suszy i powodzi. Biała Księga: Adaptacja do zmian klimatu: Europejskie ramy działania Biała Księga: Adaptacja do zmian klimatu: Europejskie ramy działania, COM(2009)147 (ostatecznie opublikowana przez KE w kwietniu 2013 r. (COM(2013)), stanowi podstawę opracowania krajowych strategii adaptacyjnych poszczególnych państw Unii Europejskiej. W dokumencie wyznaczone zostały priorytety polityki w zakresie adaptacji do zmian klimatu. Wskazuje on potrzebę skoncentrowania na następujących obszarach: zdrowie i polityka społeczna; różnorodność biologiczna, ekosystemy i gospodarka wodna; rolnictwo i leśnictwo; obszary przybrzeżne i morskie oraz infrastruktura. Celem dokumentu jest osiągnięcie w UE zdolności adaptacyjnych pozwalających na radzenie sobie ze skutkami zmian klimatu. Z uwagi na charakter dokumentu, określa on ramy w zakresie zmniejszania wrażliwości na zmiany klimatu, choć nie odnosi się do konkretnych działań. Biała Księga ma charakter strategiczny i ukierunkowuje przygotowanie do skuteczniejszego reagowania na skutki zmian klimatu na poziomie UE i krajów członkowskich. Rząd Polski przyjął stanowisko w sprawie Białej Księgi decyzją z 19 marca 2010 r. o potrzebie opracowania strategii adaptacji dla sektorów i obszarów wrażliwych na zmiany klimatu. Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego i Rady: Rozwiązanie problemu dotyczącego niedoboru wody i susz w Unii Europejskiej. Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno- -Społecznego i Komitetu Regionów, Sprawozdanie z przeglądu europejskiej polityki w dziedzinie niedoboru wody i suszy. Oba ww. dokumenty podnoszą problem zwiększających się deficytów wody i występowania zjawiska suszy. W komunikacie Komisji do Parlamentu Europejskiego i Rady: Rozwiązanie problemu dotyczącego niedoboru wody i susz w Unii Europejskiej podkreśla się, że niedobór wody oraz susze mają znaczący wpływ na ludność, rolnictwo, turystykę, przemysł, energię i transport, jak również na zasoby naturalne. Unijna polityka dotycząca niedoboru wody i susz poświęcona jest włączeniu planowania związanego z niedoborem wody do planów gospodarowania wodami na obszarach 202 Mon itor Polski – 204 – Poz. 1119 dorzeczy, w tym – stosowania odpowiednich cen wody i wymogów ekologicznych dotyczących przepływu rzek. Komunikat wskazuje na priorytetową kwestię, jaką jest pełne wdrożenie RDW, tak, by działać w celu eliminowania nieprawidłowości w gospodarowaniu zasobami wodnymi. Komisja wskazuje na niezbędne przeanalizowanie wszelkich możliwości pozwalających na zwiększenie oszczędnego gospodarowania wodą. Głównym celem działań na rzecz ograniczania niedoboru wody i suszy jest przywrócenie/utrzymanie bilansu wodnego na obszarach europejskich dorzeczy, z uwzględnieniem zapotrzebowania na wodę ekosystemów wodnych. Jako jeden z nielicznych dokumentów, wskazuje na wagę zastosowania instrumentów ekonomicznych jako najwłaściwsze podejście do kwestii niedoboru wody i suszy. Równie ważnym i podkreślanym aspektem jest potrzeba promowania oszczędzania wody i oszczędnego gospodarowania wodą. Priorytetowymi dziedzinami są informowanie, edukacja i szkolenia, w które muszą zaangażować się wszyscy uczestnicy sektora wodnego. W Komunikacie KE jest także mocno podkreślane wdrożenie polityki odpowiedzialnego oszczędzania wody i oszczędnego gospodarowania wodą. Dodatkowo, KE wskazuje na konieczność wdrożenia na poziomie krajowym nowych obowiązujących norm zużycia wody. Zachęca również państwa członkowskie do wdrożenia systemu kar za nadmierne straty wody. Podsumowanie We wszystkich strategicznych dokumentach związanych z gospodarką wodną wyraźnie wskazana jest niezbędność wprowadzenia działań pozwalających adaptację do zmian klimatu i ograniczanie skutków suszy oraz oszczędne gospodarowanie wodą. Konieczność zwiększenia oszczędnego gospodarowania wodą jest również zasadniczą podstawą opracowania dokumentu, jakim jest Program przeciwdziałania niedoborowi wody. Strategiczne dokumenty wskazują na przeciwdziałanie suszom i niedoborom wody m.in. poprzez: • działania z zakresu retencji, w tym retencji naturalnej sprzyjającej spowolnieniu odpływu wód ze zlewni; • działania z zakresu odtworzenia naturalnych zdolności retencyjnych koryt rzecznych, obszarów podmokłych, ekosystemów bagien i torfowisk; • działania w zakresie oszczędności wody w miejscu jej zużycia; • rozwiązania w zakresie ponownego wykorzystania wody w gospodarstwach domowych, przedsiębiorstwach czy budynkach użytku publicznego; • konieczność wykorzystywania oczyszczonych ścieków z oczyszczalni ścieków komunalnych, które stanowią dodatkowe źródło zaopatrzenia w wodę do różnych celów; • konieczność opracowania „kodeksu dobrych praktyk w zakresie ponownego wykorzystania wód dla różnych sektorów gospodarki”; • działania pozwalające na przywrócenie/utrzymanie bilansu wodnego na obszarach europejskich dorzeczy, z uwzględnieniem zapotrzebowania na wodę ekosystemów wodnych; • działania edukacyjne sprzyjające poszerzaniu świadomości i wiedzy na temat zjawiska suszy i sposobów postępowania w celu ograniczania niedoborów wody; • instrumenty ekonomiczne jako najwłaściwsze podejście do kwestii niedoboru wody i suszy. 203 Mon itor Polski – 205 – Poz. 1119 PPNW jest wypełnieniem zobowiązań Unii i jej państw członkowskich co do zapewnienia obywatelom dostępu do czystej wody oraz zapewnienia, aby pobór wody spełniał limity dostępnych odnawialnych zasobów wody. Jednocześnie, opracowanie PPNW stanowiącego program poświęcony zagadnieniu retencji wodnej i zasobów wodnych, stanowi wypełnienie delegacji określonej w ww. art. 13 ust. 5 RDW. Należy jednak podkreślić, że opracowanie programu stanowi dobrowolne i nieobligatoryjne działanie państwa członkowskiego UE. 5.2. Prawo i strategie krajowe 5.2.1. Prawo krajowe – instrumenty prawne Prawo wodne Podstawowym aktem prawnym regulującym aspekty gospodarki wodnej w Polsce jest Prawo wodne. Wspomniana ustawa stanowi transpozycję zapisów RDW. Celem głównym RDW jest ustalenie ram dla skutecznego zarządzania zasobami wodnymi na obszarach dorzeczy w tym ochronę jednolitych części wód powierzchniowych i podziemnych oraz możliwość osiągnięcia celów środowiskowych. Dlatego też w PW odnajdziemy odniesienia do powyższych zagadnień. Prawo wodne reguluje gospodarowanie wodami zgodnie z zasadą zrównoważonego rozwoju, w szczególności kształtowanie i ochronę zasobów wodnych, korzystanie z wód oraz zarządzanie zasobami wodnymi, ponadto reguluje sprawy własności wód oraz gruntów pokrytych wodami, a także zasady gospodarowania tymi składnikami jako mieniem Skarbu Państwa. Prawo wodne zapewnia osiągnięcie głównego celu RDW, jakim jest pełna realizacja zlewniowej polityki gospodarowania wodami przez wprowadzenie zarządzania na każdym poziomie zlewni, RW i obszaru dorzecza. Należy podkreślić, iż obecnie obowiązująca PW zastąpiła ustawę z dnia 18 lipca 2001 r. – Prawo wodne (Dz. U. z 2017 r. poz. 1121). Zmiana ustawy Prawo wodne wynikała z konieczności dokonania pełnej transpozycji postanowień RDW a w szczególności miała zapewnić wdrożenie instrumentów umożliwiających osiągnięcie celu głównego dyrektywy, w tym wdrożenie instrumentów ekonomicznych z wykorzystaniem zasady zwrotu kosztów za usługi wodne. Celem było ponadto skorygowanie i uporządkowanie niektórych zapisów ustawy. Efektywność ekonomiczna i akceptacja społeczna to podstawowe zasady zrównoważonego gospodarowania wodami, Prawo wodne wprowadza rozwiązania prawne, organizacyjne, finansowe i techniczne, które zapewnią trwały i zrównoważony rozwój społeczno-gospodarczy – z uwzględnieniem potrzeb gospodarczego wykorzystania wód oraz z zapewnieniem dostępności zasobów wodnych o odpowiedniej jakości i we właściwej ilości. W zakresie kształtowania retencji wodnej należy przytoczyć kilka najistotniejszych zapisów PW oraz zmian dokonanych w wyniku jej nowelizacji od 2017 roku, które miały istotny wpływ na możliwość kształtowania zasobów wodnych. 204 Przede wszystkim Prawo wodne definiuje m.in.: pojęcie „szczególnego korzystania z wód i zakres, dla którego wymagane jest uzyskanie zgody wodnoprawnej oraz definicję usług wodnych i ich zakres, dla których wymagane jest uzyskanie pozwolenia wodnoprawnego. Jako korzystanie wykraczające poza powszechne korzystanie z wód oraz zwykłe korzystanie z wód, wskazano wykonywanie na nieruchomości o powierzchni powyżej 3500 m2 robót lub obiektów budowlanych trwale związanych z gruntem, mających wpływ na zmniejszenie naturalnej retencji terenowej przez wyłączenie więcej, niż 70% powierzchni nieruchomości z powierzchni biologicznie czynnej na obszarach nieujętych w systemy kanalizacyjne. Uregulowanie tego zagadnienia ma kluczowy wpływ na kształtowanie retencji na obszarach zabudowanych. Istotną zmianą wynikającą z prac legislacyjnych nad zmianą ustawy PW było także zwiększenie wielkości stawów, jakie mogą być wykonywane bez pozwolenia wodnoprawnego, a jedynie na podstawie zgłoszenia wodnoprawnego. Maksymalna powierzchnia stawów wykonywanych na podstawie zgłoszenia została zwiększona z 500 do 1000 m2 a głębokość z 2 do 3 m. Zmiana weszła w życie 23 listopada 2019 r. ustawą z dnia 11 września 2019 r. o zmianie ustawy – Prawo wodne oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 2170 oraz z 2022 r. poz. 2666). Spowodowało to uproszczenie procedur administracyjnych pozwalających na budowę małych stawów i zbiorników wodnych i zdecydowanie przyczyniło się do rozwoju małej retencji wodnej i zmniejszenia odpływu wód powierzchniowych w skali lokalnej. W skali makro jest to niewątpliwie czynnik służący łagodzeniu negatywnych skutków niekorzystnych zjawisk atmosferycznych. Uproszczenie procedur administracyjnych sprzyjających budowie i kształtowaniu małej retencji znalazło swój wyraz również w ustawie z dnia 7 lipca 1994 r. – Prawo budowlane (Dz. U. z 2023 r. poz. 682, z późn. zm.).

wzajemnie się wyklucza z powodu stanu zasobów wodnych – pierwszeństwo w uzyskaniu pozwolenia wodnoprawnego mają zakłady, które będą pobierać wodę w celu zaopatrzenia ludności w wodę przeznaczoną do spożycia przez ludzi. Następnie zakłady, których korzystanie z wód przyczyni się do zwiększenia naturalnej lub sztucznej retencji wód lub poprawy stosunków biologicznych w środowisku wodnym. W dalszej kolejności – właściciele oraz posiadacze samoistni i zależni innych obiektów, instalacji lub urządzeń infrastruktury krytycznej w rozumieniu art. 3 pkt 2 ustawy z dnia 26 kwietnia 2007 r. o zarządzaniu kryzysowym (Dz. U. z 2023 r. poz. 122). Dodatkowe udogodnienia wprowadza art. 400 PW, który znosi obowiązek ustalenia okresu, na jaki wydaje się pozwolenie wodnoprawne dla pozwoleń wodnoprawnych na wykonywanie robót lub obiektów budowlanych mających wpływ na zmniejszenie naturalnej retencji terenowej.

205 Mon itor Polski – 207 – Poz. 1119

206 Mon itor Polski – 208 – Poz. 1119

W związku z takim przepisem, inwestycja mająca wpływ na zmniejszenie naturalnej retencji, podlegająca powyższym zapisom, będzie szczegółowo rozpatrywana przez organ Wód Polskich, a uzyskanie decyzji o możliwości jej wykonania będzie wnikliwie analizowane. Konieczność uzyskania oceny wodnoprawnej zapobiegnie niekontrolowanemu uszczelnianiu powierzchni i przyspieszeniu spływu wód opadowych. ustawa z dnia 7 lipca 1994 r. – Prawo budowlane

obiekty wykonane przy użyciu wyrobów budowlanych. Ustawa bezpośrednio nie odnosi się do działań wspierających retencję, natomiast poprzez definiowanie obiektów budowlanych może mieć znaczący wpływ na postępowania około administracyjne w procesie inwestycyjnym. Definiuje bowiem m.in. budowle do których zaliczamy obiekty hydrotechniczne oraz zbiorniki. Należy zwrócić uwagę, że budowa małych stawów i zbiorników wodnych, które będą służyły rozwojowi małej retencji wodnej, zmniejszeniu odpływu wód powierzchniowych i łagodzeniu negatywnych skutków niekorzystnych zjawisk atmosferycznych, może podlegać ustawie z dnia 7 lipca 1994 r. – Prawo budowlane tylko w sytuacji, gdy stawy i zbiorniki są obiektami budowlanymi (lub urządzeniami budowlanymi), a więc - gdy są wykonywane z użyciem wyrobów budowlanych. Czyli zbiorniki wodne, 207 Mon itor Polski – 209 – Poz. 1119 które wykonane zostały bez użycia wyrobów budowlanych (bez zastawek, mnichów, folii uszczelniającej dno zbiornika itp.), nie podlegają regulacji ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. – Prawo budowlane. Zgodnie z taką definicją, budowa stawów i zbiorników wodnych o powierzchni nieprzekraczającej 1000 m2 i głębokości nieprzekraczającej 3 m od naturalnej powierzchni terenu, położonych w całości na gruntach rolnych – jeżeli nie jest wykonywana z użyciem wyrobów budowlanych, a jedynie polega na wykopaniu stawu – nie wymaga decyzji o pozwoleniu na budowę ani zgłoszenia zamiaru wykonywania robót budowlanych. Wymagane jest natomiast dokonanie zgłoszenia wodnoprawnego. Woda w tych zbiornikach może pochodzić wyłącznie w wód roztopowych, opadowych lub gruntowych. Również budowa zbiornika wodnego o powierzchni przekraczającej 1000 m2 lub o głębokości przekraczającej 3 m, jeżeli nie jest wykonywana z użyciem wyrobów budowlanych, nie wymaga decyzji o pozwoleniu na budowę ani zgłoszenia robót budowlanych, ale wymaga uzyskania pozwolenia wodnoprawnego. ustawa z dnia 28 września 1991 r. o lasach (Dz. U. z 2023 r. poz. 1356, 1688 i 1933) Ustawa z dnia 28 września 1991 r. o lasach reguluje zrównoważoną gospodarkę leśną. W przepisach ogólnych określa cele i zasady prowadzenia gospodarki leśnej, w tym w szczególności w art. 7, wskazuje na konieczność prowadzenia trwałej i zrównoważonej gospodarki leśnej. Gospodarkę leśną prowadzi się według planu urządzenia lasu lub uproszczonego planu urządzenia lasu, z uwzględnieniem w szczególności dwóch kluczowych celów: • zachowania lasów i korzystnego ich wpływu na klimat, powietrze, wodę, glebę, warunki życia i zdrowia człowieka oraz na równowagę przyrodniczą; • ochrony wód powierzchniowych i głębinowych, retencji zlewni, w szczególności na obszarach wododziałów i na obszarach zasilania zbiorników wód podziemnych. Lasy znacząco wpływają na poprawę naturalnej retencji wody i gospodarki wodnej w zlewniach, zatrzymując i spowalniając odpływ wód opadowych. Na 21,7% lasów, pozostających w zarządzie Państwowego Gospodarstwa Leśnego Lasy Państwowe, dominują lasy o funkcji wodochronnej. W lasach tych sposób prowadzenia gospodarki leśnej ukierunkowany jest na poprawę gospodarki wodnej. Ustawa definiuje rodzaje lasów ochronnych, w tym wskazuje na znaczącą rolę lasów, które chronią zasoby wód powierzchniowych i podziemnych oraz mają zdolność regulacji stosunków hydrologicznych w zlewni oraz na obszarach wododziałów. rozporządzenie Ministra Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa z dnia 25 sierpnia 1992 r. w sprawie szczegółowych zasad i trybu uznawania lasów za ochronne oraz szczegółowych zasad prowadzenia w nich gospodarki leśnej (Dz. U. poz. 337) Działania realizowane w lasach uznanych za ochronne (w tym wodochronne) wynikają z przepisów rozporządzenia Ministra Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa z dnia 25 sierpnia 1992 r. w sprawie szczegółowych zasad i trybu uznawania lasów za ochronne oraz szczegółowych zasad prowadzenia w nich gospodarki leśnej. 208 Mon itor Polski – 210 – Poz. 1119 Zgodnie z ww. rozporządzeniem, do lasów wodochronnych zalicza się lasy, które chronią zasoby wód:

ustawa z dnia 3 lutego 1995 r. o ochronie gruntów rolnych i leśnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2409 oraz z 2023 r. poz. 1597 i 1688) Ustawa z dnia 3 lutego 1995 r. o ochronie gruntów rolnych i leśnych jest o tyle aktem o szczególnej wadze dla rozwoju retencji, że określa działania w tym zakresie, finansowane z budżetu województwa. Ustawa wskazuje, że środki budżetu województwa – w zakresie ustalonym w ustawie – mogą zostać przeznaczone na finansowanie ochrony, rekultywacji i poprawy jakości gruntów rolnych, a w szczególności na budowę i renowację zbiorników wodnych służących małej retencji. Dodatkowo, ustawa – jako jedyna – określa kluczową z punktu widzenia gospodarki wodnej definicję przepływu nienaruszalnego. Zgodnie z ustawą o ochronie gruntów rolnych i leśnych, przez przepływ nienaruszalny rozumie się przepływ minimalnej ilości wody niezbędnej do utrzymania życia biologicznego w cieku wodnym. 5.2.2. Prawo krajowe – instrumenty ekonomiczne Prawo wodne wprowadziła nowy system opłat za usługi wodne. Do końca 2017 r. opłaty za pobór wód i wprowadzanie ścieków do wód lub do ziemi stanowiły element systemu opłat za korzystanie ze środowiska (obok opłat za emisję gazów i pyłów, składowanie odpadów itd.). Przedsiębiorcy obliczali je samodzielnie. Obecnie opłaty te zyskały odrębną regulację w postaci tzw. opłat za usługi wodne. Ich wysokość określana jest przez organy PGW WP.

209 Mon itor Polski – 211 – Poz. 1119 rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 22 grudnia 2017 r. w sprawie jednostkowych stawek opłat za usługi wodne (Dz. U. z 2022 r. poz. 2438) Na podstawie art. 277 ust. 1 oraz ust. 2 pkt 2 lit. b–d PW, Rada Ministrów uchwaliła rozporządzenie z dnia 22 grudnia 2017 r. w sprawie jednostkowych stawek opłat za usługi wodne. Akt ten znowelizowano rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 13 grudnia 2019 r. zmieniającym rozporządzenie w sprawie jednostkowych stawek opłat za usługi wodne (Dz. U. poz. 2452), zmieniając datę jego obowiązywania. System opłat wprowadzony rozporządzeniem ma charakter opłat publicznoprawnych. Przepisy rozporządzenia określają jednostkowe stawki opłat za usługi wodne, w tym m.in. opłatę retencyjną. Zgodnie z art. 269 ust. 1 pkt 1 PW, opłatę uiszcza się m.in. za zmniejszenie naturalnej retencji terenowej na skutek wykonywania na nieruchomości o powierzchni powyżej 3 500 m2 robót lub obiektów budowlanych trwale związanych z gruntem, mających wpływ na zmniejszenie tej retencji przez wyłączenie więcej niż 70% powierzchni nieruchomości z powierzchni biologicznie czynnej na obszarach nieujętych w systemy kanalizacji otwartej lub zamkniętej. W związku z tym obowiązek poniesienia opłaty za zmniejszenie naturalnej retencji terenowej, powstaje w przypadku łącznego spełnienia następujących przesłanek: • powierzchnia nieruchomości przekracza 3 500 m2; • wyłączenie więcej niż 70% powierzchni nieruchomości z powierzchni biologicznie czynnej na skutek wykonania robót lub obiektów budowlanych trwale związanych z gruntem, mających wpływ na zmniejszenie naturalnej retencji terenowej; • nieujęcie nieruchomości w funkcjonujący na danym obszarze system kanalizacji otwartej lub zamkniętej. 5.2.3. Programy i strategie krajowe – powiązania SOR SOR przyjęto uchwałą nr 8 Rady Ministrów z dnia 14 lutego 2017 r. w sprawie przyjęcia Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju do roku 2020 (z perspektywą do 2030 r.) (M.P. poz. 260). Koordynatorem procesu realizacji Strategii na szczeblu rządowym w Polsce jest Ministerstwo Funduszy i Polityki Regionalnej. Głównym oczekiwanym rezultatem SOR, przypisanym gospodarce wodnej, jest zwiększenie ilości zatrzymywanej wody do 15–20%, a jako jeden z kierunków interwencji SOR wskazano zwiększenie dyspozycyjnych zasobów wodnych i osiągnięcie wysokiej jakości wód. Model rozwoju nakreślony w SOR jest zgodny z koncepcją trwałego i odpowiedzialnego rozwoju oraz oczekiwaniami sformułowanymi w Agendzie 2030. Wśród działań o charakterze ciągłym, przypisanych do tego kierunku wymienione, są: proekologiczne zarządzanie lokalnymi zasobami wodnymi, obejmujące także kształtowanie krajobrazów sprzyjających zatrzymywaniu wody; rozwój infrastruktury przeciwpowodziowej w oparciu o inwestycje o wysokim stopniu skuteczności i racjonalności ekonomicznej oraz odpowiednie planowanie przestrzenne, w tym budowa wielofunkcyjnych, spójnych funkcjonalnie, zbiorników małej i – w szczególnych przypadkach – dużej retencji oraz zarządzanie wodami opadowymi na obszarach zurbanizowanych przez różne 210 Mon itor Polski – 212 – Poz. 1119 formy retencji i rozwój infrastruktury zieleni. Strategia wskazuje również na utworzenie mechanizmów prawno-finansowych sprzyjających racjonalnemu wykorzystaniu zasobów wodnych i wdrażaniu wodooszczędnych technologii. SPA 2020 Rada Ministrów przyjęła w dniu 29 października 2013 r. SPA 2020. To pierwszy dokument strategiczny, który bezpośrednio dotyczy kwestii adaptacji do zachodzących zmian klimatu. SPA zakłada działania z zakresu retencji w ramach kierunków działań poświęconych sektorom gospodarki wodnej, miejskiej polityce przestrzennej oraz ochronie różnorodności biologicznej i gospodarce leśnej. W dokumencie wskazano priorytetowe kierunki działań adaptacyjnych, które należy podjąć do 2020 r. w najbardziej wrażliwych na zmiany klimatu obszarach, takich jak: gospodarka wodna, rolnictwo, leśnictwo, różnorodność biologiczna, zdrowie, energetyka, budownictwo i gospodarka przestrzenna, obszary zurbanizowane, transport, obszary górskie i strefy wybrzeża. Głównym celem Planu jest zapewnienie zrównoważonego rozwoju oraz efektywnego funkcjonowania gospodarki i społeczeństwa w warunkach zmieniającego się klimatu. Zdefiniowane działania w ramach SPA obejmują zarówno przedsięwzięcia techniczne (np. budowę niezbędnej infrastruktury przeciwpowodziowej i ochrony wybrzeża), jak i zmiany regulacji prawnych. Wśród nich np.: zmiany w systemie planowania przestrzennego ograniczające możliwość zabudowy terenów zagrożonych powodziami, podtopieniami i osuwiskami; bardziej elastyczne procedury szybkiego reagowania na klęski żywiołowe); wdrożenie systemów monitoringu odnoszących się do poszczególnych dziedzin i obszarów oraz szerokie upowszechnianie wiedzy na temat koniecznej zmiany zachowań gospodarczych. Głównym kierunkiem działań określonym w SPA, a skierowanym na poprawę retencyjności, jest kierunek 4.2 – miejska polityka przestrzenna uwzględniająca zmiany klimatu. Działanie to opiera się głównie na potrzebie uwzględnienia w planach zagospodarowania przestrzennego konieczności zwiększenia obszarów zieleni i wodnych, korytarzy wentylacyjnych oraz dopuszczalnego preferowanego sposobu ogrzewania budynków. Narzędziem dla realizacji tego celu mają być: • opracowanie miejskich planów adaptacji z uwzględnieniem zarządzania wodami opadowymi (lub uwzględnienie komponentu adaptacyjnego w innych dokumentach strategicznych i operacyjnych); • rewitalizacja przyrodnicza, w tym przywracanie zdegradowanym terenom zieleni i zbiornikom wodnym ich pierwotnych funkcji, ze szczególnym uwzględnieniem małej retencji w miastach; • wymiana szczelnych powierzchni gruntu na przepuszczalne. Wynikiem realizacji planów adaptacyjnych powinno być m.in. dostosowanie instalacji sanitarnych i sieci kanalizacyjnych do zwiększonych opadów nawalnych, mała retencja miejska oraz zwiększenie obszarów terenów zieleni i terenów wodnych w mieście.

211

Krajowa Strategia Rozwoju Regionalnego jest dokumentem ramowym, w którym określono podstawowe wyzwania, z którymi mierzy się polityka regionalna. Wśród ogólnych trendów kształtujących społeczeństwa, takich jak globalizacja, cyfryzacja, zmiany demograficzne czy urbanizacja, dostrzeżono niedobór zasobów oraz zmiany klimatu. Wyzwaniem dla polityki regionalnej, w kontekście zmian klimatu, są problemy rolnictwa, miast i obszarów kumulacji inwestycji. Skumulowany wpływ zmian klimatu będzie powodować poważne problemy (susze, powodzie, wichury), zwłaszcza w niektórych regionach. Zmiany klimatu odbijają się również w sposób szczególny na jakości życia mieszkańców. W związku z tym, Strategia jako pierwsze wyzwanie zdefiniowała Wyzwanie 1: Adaptacja do zmian klimatu oraz ograniczanie zagrożeń dla środowiska. Zagrożenia związane ze zmianami klimatu wynikają głównie ze zwiększenia częstotliwości i intensywności ekstremalnych zjawisk pogodowych (np. deszczy nawalnych, susz, wichur). Zmianę klimatu należy traktować jako proces, który stwarza zarówno problemy i szanse rozwojowe dla kraju i regionów. Wcześnie dostrzeżone procesy zmian klimatu wpływają na kierunki interwencji publicznej, w tym na definiowanie priorytetów krajowych programów operacyjnych. Krajowa Strategia Rozwoju Regionalnego odpowiada na te wyzwania i wskazuje, że priorytety krajowych programów operacyjnych zostaną ukierunkowane na: ograniczenie ekstremalnych skutków zmian klimatu, czystą wodę, ochronę przed powodziami i suszą oraz gospodarkę o obiegu zamkniętym. Priorytety te wspierają rozwój retencji i będą zapewniać jej finansowanie.

212

213 Mon itor Polski – 215 – Poz. 1119

Uzupełnieniem działań i zadań PEP2030 będą działania i projekty zaktualizowanej Strategii Zrównoważonego Rozwoju Wsi, Rolnictwa i Rybactwa 2030, w szczególności wynikające ze WPR i Wspólnej Polityki Rybackiej, za realizację których odpowiada odpowiednio minister właściwy ds. rolnictwa i minister właściwy ds. rybołówstwa. Strategia Zrównoważonego Rozwoju Wsi, Rolnictwa i Rybactwa 2030

W ramach Strategii realizowane będą działania na rzecz ochrony środowiska naturalnego i różnorodności biologicznej, związane z gospodarką rolną i rybacką. Celem głównym Strategii Zrównoważonego Rozwoju Wsi, Rolnictwa i Rybactwa 2030 jest rozwój gospodarczy wsi umożliwiający trwały wzrost dochodów jej mieszkańców przy minimalizacji rozwarstwienia ekonomicznego, społecznego i terytorialnego oraz poprawie stanu środowiska naturalnego. Wśród instrumentów strategii wspierających osiągniecie zakładanych celów znalazły się m.in.: • ochrona jakości wód, w tym racjonalna gospodarka nawozami i środkami ochrony roślin; • zwiększanie retencji wodnej, w tym glebowej. Program wieloletni – Przedsięwzięcia technologiczno-przyrodnicze na rzecz innowacyjnej, efektywnej i niskoemisyjnej gospodarki na obszarach wiejskich Program wieloletni – Przedsięwzięcia technologiczno-przyrodnicze na rzecz innowacyjnej, efektywnej i niskoemisyjnej gospodarki na obszarach wiejskich przyjęty został uchwałą nr 154/2016 Rady Ministrów z dnia 12 grudnia 2016 r. w sprawie ustanowienia programu wieloletniego pod nazwą „Przedsięwzięcia technologiczno-przyrodnicze na rzecz innowacyjnej, efektywnej i niskoemisyjnej gospodarki na obszarach wiejskich”. Głównym celem Programu jest zwiększenie innowacyjności i efektywności działań na rzecz kształtowania, ochrony i użytkowania odnawialnych źródeł energii oraz doboru i użytkowania technicznych środków produkcji roślinnej i zwierzęcej. Jednakże Program zawiera również wiele działań, które mają na celu lepsze przygotowanie inwestycji w zakresie małej retencji i melioracji, tak, by zapewnić wodę dla rolnictwa w warunkach niedoboru i suszy. Program ma charakter praktyczny i polega na działaniach związanych z: • opracowaniem kodeksu dobrych praktyk melioracyjnych w zakresie utrzymania cieków rolniczych, kanałów i systemów melioracji szczegółowych (m.in. rowów); • integracją danych przestrzennych w zakresie ewidencji wód, urządzeń melioracji wodnych oraz zmeliorowanych gruntów w skali kraju; • zwiększeniem i poprawą wiedzy beneficjentów o stanie obiektów małej retencji i ich znaczeniu w krajobrazie rolniczym, a także wiedzy o mechanizmach i tempie utraty pojemności małych zbiorników wodnych; 214 • zapewnieniem szybkiego dostępu do szczegółowych informacji odnośnie do obiektów małej retencji na danym terenie (gminy, powiatu, RW, zlewni itp.), możliwością automatycznego generowania zestawień i analiz statystycznych. Program realizuje Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi przy pomocy Instytutu Technologiczno- -Przyrodniczego w Falentach – jako program wieloletni, mający na celu rozwój obszarów wiejskich. Elementy programu, szczególnie „Kodeks dobrych praktyk melioracyjnych w zakresie utrzymania cieków rolniczych, kanałów i systemów melioracji szczegółowych (m.in. rowów)”, mogą stać się cennym uzupełnieniem PPNW. Strategia Państwowego Gospodarstwa Leśnego Lasy Państwowe na lata 2014–2030 Strategia Państwowego Gospodarstwa Leśnego Lasy Państwowe na lata 2014–2030 przyjęta została zarządzeniem nr 89 Dyrektora Generalnego Lasów Państwowych z dnia 23 grudnia 2013 r. w sprawie przyjęcia Strategii Państwowego Gospodarstwa Leśnego Lasy Państwowe na lata 2014–2030 (B.I.LP.2014.2.11). Jest to dokument strategiczny, w którym określono m.in. konieczność realizacji dwóch, z punktu widzenia retencji, kluczowych projektów: • kompleksowy projekt adaptacji lasów i leśnictwa do zmian klimatu – mała retencja oraz przeciwdziałanie erozji wodnej na terenach nizinnych; • kompleksowy projekt adaptacji lasów i leśnictwa do zmian klimatu – mała retencja oraz przeciwdziałanie erozji wodnej na terenach górskich. Powyższe projekty mają na celu zwiększanie możliwości retencyjnych oraz przeciwdziałanie powodzi i suszy w ekosystemach leśnych (mała retencja górska i nizinna). W ramach projektów zaplanowano budowę lub modernizację ponad 400 zbiorników małej retencji, w sumie retencjonujących około 2,5 mln m³ wody (dane dla obu projektów: górskiego i nizinnego). Poza zbiornikami w lasach, zostaną zbudowane również inne elementy infrastruktury hydrotechnicznej: zastawki, brody czy duże przepusty umożliwiające migrację organizmów wodnych i swobodny transport rumoszu polegające na przywracaniu dobrego stanu mokradeł, które zostały osuszone np. wskutek wcześniejszych melioracji i pozyskiwania gruntów pod uprawy rolne (około 300 kompleksowych działań). Projekty PGL LP to działania wdrożeniowe, mające na celu nie tylko ograniczenie odpływu ze zlewni, ale również budowanie retencji w skali kraju. Podkreślić należy, że w projektach PGL LP wykorzystano wnioski z wcześniejszych, podobnych projektów: • przeciwdziałanie skutkom odpływu wód opadowych na terenach górskich; • zwiększenie retencji i utrzymanie potoków oraz związanej z nimi infrastruktury w dobrym stanie; • zwiększanie możliwości retencyjnych oraz przeciwdziałanie powodzi i suszy w ekosystemach leśnych na terenach nizinnych. Prowadzone w ramach ww. projektów inwestycje, oprócz zwiększenia zasobów wodnych i podniesienia poziomu wód gruntowych, stanowią istotny element zwiększania retencyjności obszarów. Prowadzone działania skutkują spowolnieniem obiegu wody w zlewniach oraz wzrostem retencjonowania wód opadowych również w ściółce i glebie leśnej. Wszystkie wdrożone i realizowane projekty będą cennym uzupełnieniem PPNW. 215 Mon itor Polski – 217 – Poz. 1119 Krajowy Program Renaturyzacji Wód Powierzchniowych Opracowanie KPRWP jest jednym z działań ujętych w aPGW, stanowiącym realizację wymagań RDW, będącym odpowiedzią na zidentyfikowane presje hydromorfologiczne oraz pilne potrzeby poprawy stanu wód powierzchniowych w Polsce. KPRWP opracowany na zlecenie PGW WP jest dokumentem o charakterze kierunkowym, rekomendującym wejście w życie zaproponowanych rozwiązań. Finalne decyzje w zakresie zaplanowanych do realizacji działań renaturyzacyjnych oraz harmonogramu ich wdrażania podjęto w ramach prac nad projektami IIaPGW i zawartego w nich zestawu działań. W ramach KRPWR powstał dokument wspomagający wdrażanie krajowego programu renaturyzacji wód powierzchniowych pod nazwą „Podręcznik dobrych praktyk renaturyzacji wód powierzchniowych”, który jest zbiorem stanu wiedzy na temat renaturyzacji rzek, jezior, wód przejściowych i przybrzeżnych. W dokumencie wskazano obszary wymagające renaturyzacji oraz obszary priorytetowe, w których działania renaturyzacyjne powinny zostać zrealizowane w pierwszej kolejności, biorąc pod uwagę uwarunkowania środowiskowe i ekonomiczne. Podsumowanie Strategiczne dokumenty związane z gospodarką wodną ukierunkowane są na ograniczenie ekstremalnych skutków zmian klimatu, uzyskanie dobrego stanu wód zarówno pod względem jakościowym, jak i ilościowym. W dokumentach wyraźnie podkreślana jest niezbędność wprowadzenia działań pozwalających na adaptację do zmian klimatu i ograniczanie skutków suszy oraz oszczędne gospodarowanie wodą. Do strategicznych celów określonych w dokumentach krajowych należą: budowa zrównoważonych systemów gospodarowania wodami opadowymi, w tym zmniejszenie uszczelnienia terenów, budowa zbiorników retencyjnych i retencja wód deszczowych (mała retencja). Działania te powinny prowadzić do ograniczenia wielkości spływu wód opadowych i ich zatrzymania, a także do zwiększania ich retencji na terenach otwartych. Dostrzeżono również konieczność łączenia funkcji przeciwpowodziowej, funkcji związanej z przeciwdziałaniem suszy oraz funkcji retencyjnej w ramach realizowanych działań i projektów. Dokumenty w zakresie przeciwdziałania niedoborom wody wskazują na stosowanie m.in. działań i narzędzi takich jak: • opracowanie miejskich planów adaptacji z uwzględnieniem zarządzania wodami opadowymi; • mała retencja miejska oraz zwiększenie obszarów terenów zieleni i wodnych w mieście; • dostosowanie instalacji sanitarnych i sieci kanalizacyjnych do zwiększonych opadów nawalnych; • zmniejszenie uszczelnienia terenów; • wielozadaniowość działań adaptacyjnych; • realizacja projektu adaptacji lasów – mała retencja nizinna i górska, w tym budowa lub modernizacja ponad 400 zbiorników małej retencji; • opracowanie Kodeksu dobrych praktyk melioracyjnych. 216 Mon itor Polski – 218 – Poz. 1119 Program przeciwdziałania niedoborowi wody powinien wykorzystywać już wdrożone projekty i wypracowane narzędzia. Zgodnie z zapisami Krajowej Strategii Rozwoju Regionalnego należy oczekiwać, że priorytety krajowych programów operacyjnych zostaną ukierunkowane na ograniczenie ekstremalnych skutków zmian klimatu, czystą wodę, ochronę przed powodziami i suszą oraz gospodarkę o obiegu zamkniętym. W związku z tym priorytety te wspierać będą rozwój retencji i zapewnią jej finansowanie. 5.3. Prawo i programy lokalne 5.3.1. Prawo lokalne Na podstawie upoważnień ustawowych radzie powiatu przysługuje prawo stanowienia aktów prawa miejscowego obowiązujących na obszarze powiatu. Wśród nich jest m.in.: uchwała rady powiatu w sprawie istotnych dla wspólnoty samorządowej problemów gospodarki wodami Zgodnie z art. 250 ust. 10 PW, kierownik nadzoru wodnego przedstawia właściwej radzie powiatu roczne sprawozdanie z działań podejmowanych na terenie powiatu. Natomiast zgodnie z art. 250 ust. 12 PW, rada powiatu na podstawie powyższego sprawozdania może określić, w drodze uchwały będącej aktem prawa miejscowego, istotne dla wspólnoty samorządowej problemy gospodarowania wodami. Wskazanie przez radę powiatu kluczowych aspektów gospodarki wodnej, w tym wspieranie retencji i tworzenia klimatu dla działań zwiększających retencyjność obszaru może być dodatkowym narzędziem prawnym wspierającym budowę i rozwój systemów malej, lokalnej retencji. Niestety, do tej pory, żadna rada powiatu nie przyjęła jeszcze uchwały w sprawie istotnych dla wspólnoty samorządowej problemów gospodarki wodami. Na podstawie upoważnień ustawowych, również gminie przysługuje prawo stanowienia aktów prawa miejscowego obowiązujących na obszarze gminy. Jeden z aktów ma bezpośredni wpływ na zwiększanie możliwości retencyjnych obszarów oraz promowanie działań związanych z oszczędnym gospodarowaniem zasobami wodnymi. Jest to: uchwała w sprawie zasad i trybu udzielenia dotacji celowej dla osób fizycznych ze środków budżetu gminy na dofinansowanie kosztów inwestycji z zakresu ochrony środowiska i gospodarki wodnej – mała retencja. Uchwały te gminy wydają na podstawie art. 18 ust. 2 pkt 15, art. 40 ust. 1 oraz art. 41 ust. 1 ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (Dz. U. z 2023 r. poz. 40, 572, 1463 i 1688); art. 221 ust. 4 ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych (Dz. U. z 2023 r. poz. 1270, z późn. zm.) oraz art. 400 a ust. 1 pkt 5 oraz art. 403 ust. 2–6 ustawy z dnia 27 kwietnia 2001 r. – Prawo ochrony środowiska (Dz. U. z 2022 r. poz. 2556, z późn. zm.). Gminy przyjmują te uchwały w celu zagospodarowania zasobów wód opadowych oraz poprawy lokalnego mikroklimatu, nazywając często działania w tym zakresie „programem przydomowej retencji wód opadowych” lub „programem małej 217 Mon itor Polski – 219 – Poz. 1119 retencji na terenie gminy”. W uchwale gminy ustalają zasady udzielenia dotacji celowej oraz tryb postępowania w sprawie udzielenia dotacji z budżetu gminy. Wskazują, kto może otrzymać dotację na zadanie związane z zakupem zbiornika na deszczówkę, czy też na zadania związane z wykonaniem systemów deszczowych do gromadzenia i gospodarczego wykorzystania wód opadowych. Samorząd gminny posiada również narzędzie w postaci opiniowania wniosku o uznanie za ochronne (w tym wodochronne) lasów Skarbu Państwa będących w Zarządzie PGL LP. Opinie te gminy wydają na podstawie art. 16 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 28 września 1991 r. o lasach oraz rozporządzenia Ministra Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa z dnia 25 sierpnia 1992 r. w sprawie szczegółowych zasad i trybu uznawania lasów za ochronne oraz szczegółowych zasad prowadzenia w nich gospodarki leśnej. Uchwały gminne dotyczące programu przydomowej retencji wód opadowych lub programu małej retencji na terenie gminy stanowią cenny wkład w PPNW – z uwagi na możliwość dotowania rozwiązań retencyjnych w formie dotacji celowej gminy. Uchwała rady powiatu w sprawie istotnych dla wspólnoty samorządowej problemów gospodarki wodami mogłaby być cennym wskazaniem lokalizacji obszarów problemowych dotkniętych niedoborami wody. Jednak dotychczas żaden z powiatów nie określił jeszcze obszarów dotkniętych niedoborami wody na swoim terenie. 5.3.2. Programy i strategie lokalne – powiązania Na szczeblu lokalnym obowiązuje szereg dokumentów strategicznych, w których dostrzeżono problem rozwoju retencji, problem niedoboru wody oraz uwzględniono konkretne działania w tym zakresie. Strategie i dokumenty podkreślają również wagę i istotę problemu, jakim jest konieczność adaptacji do zmian klimatu poszczególnych sektorów i dziedzin gospodarki. Dokumenty strategiczne regionalne – wojewódzkie, wyznaczające kierunki rozwoju regionów w obszarze związanym z retencją i niedoborem wody są następujące: • programy małej retencji województwa uchwalone przez Zarząd Województwa na podstawie art. 20 ust. 3 ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju;

• plany zagospodarowania przestrzennego województwa uchwalane uchwałą sejmiku województwa

Wojewódzkie programy małej retencji Programy małej retencji były uchwalane przez województwa w latach 2005–2006 (część z nich podlegała aktualizacji w latach 2015–2016). Programy stanowiły kluczowe narzędzie identyfikacji projektów w zakresie małej retencji. Określały cele i kierunki działań dla realizacji małej retencji na terenie poszczególnych województw, a także zasady wykorzystania warunków siedliskowych 218 do ochrony kształtowania zasobów wodnych oraz koncepcje lokalizacji, budowy i rozbudowy obiektów małej retencji. Wojewódzkie programy retencji podlegały szerokim konsultacjom społecznym weryfikując potrzeby samorządów lokalnych. Programy małej retencji wskazują przybliżoną lokalizację planowanych obiektów małej retencji oraz szacunkowe koszty ich realizacji. Marszałkowie województw utracili dotychczasowe uprawnienia m.in. w zakresie realizowania inwestycji w gospodarce wodnej w związku z wejściem w życie Prawa wodnego, dlatego poszczególne zarządy województw podejmowały uchwały o uchyleniu wcześniejszych uchwał dotyczących wojewódzkich programów małej retencji. Strategia rozwoju województwa Strategia jest podstawowym i najważniejszym dokumentem samorządu województwa. Identyfikuje obszary priorytetowe, określa cele i kierunki interwencji polityki rozwoju prowadzonej na szczeblu regionalnym. Określone w strategiach działania, które mają na celu zwiększanie retencji określone są głównie w celu przeciwdziałania skutkom suszy. Zazwyczaj w takiej strategii brak jest wskazania konkretnych działań, ale zdarzają się wyjątki, takie jak Strategia Rozwoju Województwa Wielkopolskiego – Wielkopolska 2020. Wskazuje ona priorytetową inwestycję dla Wielkopolski – zbiornik retencyjny Wielowieś Klasztorna na rzece Prosna. Jednak w zdecydowanej większości strategie wskazują kierunki działań stanowiących o tym, w jaki sposób ma być realizowana adaptacja do zmian klimatu, przeciwdziałanie zagrożeniom powodziowym i suszy oraz poprawa i zwiększanie malej retencji. Plan zagospodarowania przestrzennego województw W planach zagospodarowania przestrzennego – zgodnie z art. 1 ust. 2 pkt 3 ustawy z dnia 27 marca 2003 r. o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym – uwzględnia się zwłaszcza wymagania ochrony środowiska, w tym gospodarowania wodami i ochrony gruntów rolnych i leśnych. Inwestycje, jakie wskazano do realizacji w Planach zagospodarowania przestrzennego województw są przede wszystkim spójne z wojewódzkimi programami małej retencji i skupiają się głównie na realizacji inwestycji w nich zapisanych. W Planach zwrócono również uwagę na istotne działania związane z renaturalizacją dolin rzecznych, zwiększaniem lesistości, ochroną mokradeł i terenów podmokłych. Zaakcentowano znaczenie właściwej gospodarki wodami opadowymi na obszarach miejskich oraz konieczność zagospodarowania wód opadowych w miejscach ich odprowadzenia. Plany zagospodarowania przestrzennego województw wskazują kierunki działań w zakresie zapewnienia ograniczenia ryzyka powodziowego oraz zagrożenia skutkami suszy. Głównie wskazują na konieczność opracowania szczegółowej analizy zwiększenia retencji obszarów zurbanizowanych/miejskich. Odnoszą się również do konieczności wspierania działań Lasów Państwowych w prowadzeniu kompleksowego projektu adaptacji lasów i leśnictwa do zmian klimatu. 219 Podsumowanie Jak wskazano w analizach, strategie i dokumenty wymiaru wojewódzkiego ukierunkowane są na działania planistyczne w zakresie zapewnienia ograniczenia ryzyka powodziowego oraz przeciwdziałania zagrożeniom spowodowanym suszą. Odnoszą się także do konieczności wspierania działań Lasów Państwowych w prowadzeniu kompleksowych projektów adaptacji lasów i leśnictwa do zmian klimatu. Ponadto, wskazują na konieczność opracowania szczegółowej analizy zwiększenia retencji obszarów zurbanizowanych/ miejskich. Natomiast prawo miejscowe ukierunkowane jest na działania wspierające małą retencję oraz określenie możliwości ich dofinansowania z budżetów gminnych. Programy przydomowej retencji wód opadowych i programy retencji na terenie gminy są skierowane do mieszkańców poszczególnych gmin, a ich realizacja przyczynia się lokalnego ograniczenia wielkości spływu wód opadowych. Program przeciwdziałania niedoborowi wody na lata 2023–2027 z perspektywą do roku 2030 powinien zatem aktywizować te samorządy, które jeszcze nie uchwaliły własnych programów oraz powinien wskazywać instrumenty finansowe wspierające uchwalenie programów gminnych. 220 Mon itor Polski – 222 – Poz. 1119 6. Analiza potrzeb w zakresie dostępności zasobów wodnych 6.1. Analiza obecnych i przyszłych potrzeb w zakresie zasobów wodnych Przeprowadzona została analiza obecnego zużycia wody i przyszłych potrzeb w tym zakresie, uwzględniająca najbardziej aktualne dostępne informacje dla gospodarstw domowych oraz głównych sektorów gospodarki. Dane zostały przedstawione dla RW i na obszarach dorzeczy, z uwzględnieniem udziału wód powierzchniowych i podziemnych. 6.1.1. Aktualne zużycie wody – podejście metodyczne Analizy w zakresie aktualnego zużycia wody oparto na danych statystycznych BDL GUS61⁾, ze względu na fakt, że jest to najbardziej aktualne i obszerne źródło informacji dla obszaru całej Polski w zakresie objętym opracowaniem. Prowadzone analizy uzależnione były od zakresu i kompletności informacji zgromadzonych w BDL. Jednocześnie, dostępność cech opisujących aktualne zużycie wody na poziomie jednostek podziału administracyjnego kraju (poziom gminny) rzutuje na niepewność wyników uzyskiwanych dla jednostek planistycznych w gospodarce wodnej (RW i obszarów dorzeczy). Zgodnie z dostępnością danych w BDL, na moment rozpoczęcia prac, do analiz wykorzystano następujące cechy opisujące zużycie wody: 1. Główna grupa informacji: Dane dotyczące zużycia wody Kategoria danych wg BDL: Stan i ochrona środowiska (K9). Grupa: Zużycie wody i oczyszczalnie ścieków (G220). Podgrupa: Zużycie wody na potrzeby gospodarki narodowej i ludności w ciągu roku (P1669). Występowanie cech w latach: − ogółem – 1998–2019, − przemysł – 1998–2019, − rolnictwo i leśnictwo – 1998–2019, − eksploatacja sieci wodociągowej - 1998–2019, − eksploatacja sieci wodociągowej – gospodarstwa domowe – 2003–2019, − udział przemysłu w zużyciu wody ogółem – 2003–2019, − zużycie wody na 1 mieszkańca – 2003–2019. 2. Dodatkowa grupa informacji stanowiąca podstawę szacowania rozdziału zużytej wody w przemyśle na wody powierzchniowe i podziemne: Dane dotyczące gospodarowania wodą w przemyśle Kategoria danych wg BDL: Stan i ochrona środowiska (K9). Grupa: Gospodarka wodno-ściekowa w przemyśle (G215). Podgrupa: Gospodarowanie wodą w przemyśle w ciągu roku (P1703). 61⁾ BDL GUS (stat.gov.pl). 221 Mon itor Polski – 223 – Poz. 1119 Występowanie cech w latach: − zużycie wody na potrzeby przemysłu: 1998–2019, − pobór wód powierzchniowych: 1998–2019, − pobór wód podziemnych: 1998–2019, − woda z odwadniania zakładów górniczych oraz obiektów budowlanych (użyta do produkcji bądź sprzedana): 1998–2019, − zakup wody razem: 1998–2019, − zakup wody z wodociągów komunalnych na cele produkcyjne: 1998–2019. Na moment pobrania i opracowania danych z BDL, najbardziej aktualnymi i kompleksowymi danymi w analizowanym zakresie były dane za 2019 r., które stanowiły podstawę opracowania informacji nt. zużycia wody. W wynikach prowadzonych prac dostępne są jednak dane roczne przetworzone na poziom RW i obszarów dorzeczy, dla całych dostępnych w BDL z wielolecia. Na podstawie dostępności danych w BDL zgodnie z powyższym wylistowaniem, możliwe było przedstawienie informacji wynikowych opisujących zużycie wody przez następujące działy/sektory gospodarki narodowej62): • zużycie wody ogółem – ilość wody zużytej na potrzeby gospodarki narodowej i ludności, pochodzącej z ujęć własnych bądź z sieci wodociągowej lub zakupionej od innych jednostek; • zużycie wody przez gospodarstwa domowe – zużycie wody z wodociągów w gospodarstwach domowych i w gospodarstwach zbiorowego zamieszkania, odpłatnie i nieodpłatnie, niezależnie od wysokości opłaty za tę wodę i siedziby gospodarstwa (miasto, wieś); • zużycie wody przez przemysł – woda zużyta na cele produkcyjne, eksploatacyjne, socjalne i administracyjne (za wyjątkiem wody dostarczanej do budynków mieszkalnych np. zakładowych), z wyłączeniem wody sprzedanej oraz strat wody w sieci; • zużycie wody przez rolnictwo i leśnictwo – woda zużyta oznacza wodę pobraną do napełniania i uzupełniania stawów rybnych. Zużycie wody na potrzeby rolnictwa i leśnictwa obejmowało do 2018 r. wodę zużytą do nawadniania użytków rolnych i leśnych oraz do napełniania i uzupełniania stawów rybnych. Od 2019 r. obejmuje wodę zużytą do napełniania i uzupełniania stawów rybnych. W wynikach zestawiono również dodatkowe cechy opisujące zużycie wody, zużycie wody na potrzeby eksploatacji sieci wodociągowej (ogółem), udział przemysłu w zużyciu wody ogółem oraz zużycie wody na 1 mieszkańca. Ze względu na dostępność danych na poziomie gminy, zostały one rozdzielone między obszary dorzeczy i RW – na podstawie lokalizacji gmin względem podziału hydrograficznego kraju. W tym celu posłużono się stosowanymi w planistyce wodnej narzędziami rozdziału informacji i danych między podziałem administracyjnym, a zlewniowym (udział powierzchni jednostki podziału administracyjnego w danej jednostce hydrograficznej). Ze względu na brak uwzględnienia w danych o zużyciu wody rozdziału między wody powierzchniowe i podziemne, przyjęto - za istniejącymi opracowaniami w gospodarce wodnej - regionalną zmienność 62) Główny Urząd Statystyczny / Metainformacje / Słownik pojęć / Pojęcia stosowane w statystyce publicznej 222 Mon itor Polski – 224 – Poz. 1119 struktury zaopatrzenia w wodę z uwzględnieniem jej pochodzenia (z wód powierzchniowych i z wód podziemnych). W tym celu wykorzystano informacje z opracowania zrealizowanego przez PGW WP „Identyfikacja presji w RW i na obszarach dorzeczy, Część II: Opracowanie bazy danych o presjach antropogenicznych: Etap I: Bazy danych o presjach antropogenicznych – część dot. poborów wód i rzutów”. Na podstawie udziału poborów wód powierzchniowych i poborów wód podziemnych w całkowitej wartości poborów dla poszczególnych sektorów i gałęzi gospodarki, określono w analizowanych obszarach dorzeczy i RW rozdział między te dwa źródła zasobów (udział % poszczególnych rodzajów wód). Zgodnie z ww. opracowaniem uwzględniono rozdział zużywanych wód na powierzchniowe i podziemne wg następujących celów poboru: pobory na zaopatrzenie ludności w wodę do spożycia, pobory na potrzeby przemysłu (dane wykorzystane w dalszym kolejnym etapie obliczeń), pobory dla akwakultury. W poniższych tabelach przedstawiono oszacowany udział wód powierzchniowych i podziemnych w poborach na ww. cele. Tabela 48. Udział wód powierzchniowych (POW) i podziemnych (PODZ) w poborach na poszczególne cele w RW i obszarach dorzeczy wg Bazy danych o presjach antropogenicznych63)

PODZ POW PODZ POW PODZ POW Dunaju 57,6 42,4 100,0 0,0 0,0 100,0 Czarnej 59,9 40,1 100,0 0,0 0,0 100,0 Orawy Czadeczki 46,5 53,5 100,0 0,0 0,0 100,0 Wisły 65,3 34,7 5,2 94,8 0,4 99,6 Małej Wisły 34,9 65,1 14,6 85,4 0,9 99,1 Górnej- Zachodniej 56,7 43,3 2,1 97,9 0,4 99,6 Wisły Górnej- Wschodniej 47,6 52,4 3,4 96,6 0,5 99,5 Wisły Środkowej 59,8 40,2 26,7 73,3 0,0 100 Wisły Bugu 100,0 0,0 96,9 3,1 0,1 99,9 Narwi 87,0 13,0 31,2 68,8 0,1 99,9 Dolnej Wisły 91,3 8,7 2,5 97,5 0,4 99,6 Świeżej 100,0 0,0 14,5 85,5 0,0 100,0 Świeżej 100,0 0,0 14,5 85,5 0,0 100,0 Banówki 100,0 0,0 14,5 85,5 0,0 100,0 63) „Identyfikacja presji w RW i na obszarach dorzeczy, Część II: Opracowanie bazy danych o presjach antropogenicznych: Etap I: Bazy danych o presjach antropogenicznych – część dot. poborów wód i zrzutów”, PGW WP KZGW, Warszawa, 2021. 223 Mon itor Polski – 225 – Poz. 1119

PODZ POW PODZ POW PODZ POW Banówki 100,0 0,0 14,5 85,5 0,0 100,0 Łaby 95,5 4,5 100,0 0,0 0,0 100,0 Metuje 92,3 7,7 100,0 0,0 0,0 100,0 Orlicy 100,0 0,0 100,0 0,0 0,0 100,0 Izery 97,5 2,5 100,0 0,0 0,0 100,0 Łaby i Ostrożnicy 92,3 7,7 100,0 0,0 0,0 100,0 (Upa) Odry 68,0 32,0 0,3 99,7 0,1 99,9 Górnej Odry 99,8 0,2 6,4 93,6 0,0 100,0 Środkowej 46,3 53,7 2,1 97,9 0,2 99,8 Odry Warty 88,9 11,1 3,2 96,8 0,4 99,6 Noteci 100,0 0,0 21,8 78,2 0,1 99,9 Dolnej Odry i Przymorza 74,8 25,2 0,0 100,0 0,3 99,7 Zachodniego Pregoły 100,0 0,0 14,5 85,5 0,0 100,0 Łyny 100,0 0,0 14,5 85,5 0,0 100,0 i Węgorapy Niemna 100,0 0,0 100,0 0,0 0,0 100,0 Niemna 100,0 0,0 100,0 0,0 0,0 100,0 Dniestru 100,0 0,0 100,0 0,0 0,0 100,0 Dniestru 100,0 0,0 100,0 0,0 0,0 100,0 Źródło: Opracowano na podstawie Bazy danych o presjach antropogenicznych64) W przypadku przemysłu zostały wykorzystane dane o rozdziale pochodzenia wykorzystywanych zasobów z wód powierzchniowych i z wód podziemnych wg BDL oraz, częściowo, wg udziału wód powierzchniowych i podziemnych z Bazy danych o presjach antropogenicznych. W tym celu obliczono na podstawie dostępnych cech określających źródła pochodzenia wód wykorzystywanych w tym sektorze gospodarki wg poniższych założeń: − zużycie wody na potrzeby przemysłu – wody powierzchniowe stanowi suma poborów wód powierzchniowych, wielkość zakupu wody z wodociągów komunalnych na cele produkcyjne (udział wód powierzchniowych ustalony na podstawie udziału % w obszarze RW/na obszarze dorzecza dla poboru wód na cele wodociągowe) wg Bazy danych o presjach antropogenicznych65) oraz wielkość 64) „Identyfikacja presji w RW i na obszarach dorzeczy, Część II: Opracowanie bazy danych o presjach antropogenicznych: Etap I: Bazy danych o presjach antropogenicznych – część dot. poborów wód i zrzutów”, PGW WP KZGW, Warszawa, 2021. 65) Ibidem. 224 Mon itor Polski – 226 – Poz. 1119 zakupu wody ogółem minus wielkość zakupu wody z wodociągów komunalnych na cele produkcyjne (udział wód powierzchniowych ustalony na podstawie udziału % w obszarze RW/na obszarze dorzecza dla zaopatrzenia przemysłu) wg Bazy danych o presjach antropogenicznych66⁾; − zużycie wody na potrzeby przemysłu– wody podziemne stanowi suma poborów wód podziemnych, woda z odwadniania zakładów górniczych oraz obiektów budowlanych, wielkość zakupu wody z wodociągów komunalnych na cele produkcyjne (udział wód podziemnych ustalony na podstawie udziału % w obszarze RW/ na obszarze dorzecza dla poboru wód na cele wodociągowe) wg Bazy danych o presjach antropogenicznych67) oraz wielkość zakupu wody ogółem minus wielkość zakupu wody z wodociągów komunalnych na cele produkcyjne (udział wód podziemnych ustalony na podstawie udziału % w obszarze RW/na obszarze dorzecza dla zaopatrzenia przemysłu) wg Bazy danych o presjach antropogenicznych68). 6.1.2. Aktualne zużycie wody – wyniki analiz Zgodnie z opracowaną metodyką oszacowania aktualnego zużycia wód powierzchniowych i podziemnych, wykorzystano w tym celu dane z BDL za 2019 r. Uzyskane wyniki - w postaci ilości wód zużywanych w RW i na obszarach dorzeczy – przedstawiono dla następujących działów/sektorów gospodarki narodowej: • zużycie wody ogółem; • zużycie wody przez gospodarstwa domowe; • zużycie wody przez przemysł; • zużycie wody przez rolnictwo i leśnictwo (akwakultura). Wyniki przedstawiono w postaci kolejnych zobrazowań mapowych (rysunek 59–62). Aktualne zużycie wody na potrzeby gospodarki narodowej i ludności ogółem w 2019 r. (rysunek 59) wyniosło 8 816,04 mln m3, w tym 74,5% stanowiło zużycie wód powierzchniowych, a 25,5% zużycie wód podziemnych. Największe zużycie wody – w odniesieniu do podziału Polski na obszary dorzeczy – odnotowano w obszarze dorzecza Wisły (ok. 63% zużycia krajowego), w tym 66% z tych zasobów stanowią wody powierzchniowe. W obszarze dorzecza Wisły odnotowano również największe zużycie wód na jednostkę powierzchni (1 km2), wyniosło ono w tym okresie 302 m3. Najniższe zużycie wody, rzędu 6 m3/ km2, miało miejsce w obszarze dorzecza Banówki. 66) Ibidem. 67) Ibidem. 68) Ibidem. 225.WR an elaizdop w mełógo –.r 9102 w icśondul i jewodoran ikradopsog ybezrtop an ydow eicyżuZ.95 kenusyR.)07hcynzcinegoportna hcajserp o hcynad yzaB zaro)96SUG LDB z hcynad eiwatsdop an onawocarpO:ołdórŹ.)lp.vog.tats(SUG LDB)96 wórobop.tod ćśęzc – hcynzcinegoportna hcajserp o hcynad yzaB:I patE:hcynzcinegoportna hcajserp o hcynad yzab einawocarpO:II ćśęzC,yzcezrod hcarazsbo an i WR w ijserp ajcakifytnedI„)07.1202,awazsraW,WGZK PW WGP,”wótuzrz i dów 622 Największe zużycie wody, w odniesieniu do podziału kraju na RW, miało miejsce w RW Środkowej Wisły (ok. 26% zużycia krajowego), w tym 54% z tych zasobów stanowią wody powierzchniowe. Największe zużycie wód na jednostkę powierzchni (1 km2) odnotowano w RW Górnej-Zachodniej Wisły, gdzie wyniosło ono w tym okresie 767 m3. Najniższe zużycie wody, rzędu 6 m3/km2, miało miejsce w RW Banówki. W poniższym zestawieniu tabelarycznym przedstawiono wielkość zużycia wody ogółem - w przeliczeniu na jednostkę powierzchni obszaru dorzecza i RW (1 km2) oraz w odniesieniu do liczby mieszkańców w poszczególnych obszarach. Tabela 49. Zużycie wód w RW i obszarach dorzeczy w przeliczeniu na jednostkę powierzchni oraz liczbę ludności.

Dunaju 22 14,4 7,6 23,4 15,2 8,2 Czarnej 20,5 14 6,6 22,9 15,6 7,3 Orawy Czadeczki 43,4 20,2 23,2 30,2 14 16,1 Wisły 302,4 102,1 200,3 207,6 52,8 154,8 Małej Wisły 556,8 97,5 459,3 116,9 20,5 96,5 Górnej- Zachodniej 766,9 109,6 657,3 454,5 65 389,5 Wisły Górnej- Wschodniej 120,5 24,7 95,7 68,3 14 54,3 Wisły Środkowej 492,3 224,4 267,9 373 170 202,9 Wisły Bugu 64,5 40,5 24 120,8 75,9 44,9 Narwi 185,8 113,5 72,3 90,2 55,1 35,1 Dolnej Wisły 108,4 22,3 86,1 73,8 15,2 58,6 Świeżej 41,2 0,2 41 242,7 1,2 241,5 Świeżej 41,2 0,2 41 242,7 1,2 241,5 Banówki 5,9 0 5,9 31,2 0,1 31,1 Banówki 5,9 0 5,9 31,2 0,1 31,1 Łaby 47 32,3 14,7 48,3 32,9 15,3 Metuje 67,3 39 28,3 40,6 23,5 17 Orlicy 14,8 8,8 6 27,5 16,3 11,2 Izery 63,5 62 1,5 104,5 102 2,5 Łaby i Ostrożnicy 21,4 12,4 9 27,1 15,7 11,4 (Upa) Odry 273,9 30,1 243,8 200,5 4,3 196,2 Górnej Odry 235,8 25,4 210,4 145,1 15,6 129,5 227 Mon itor Polski – 229 – Poz. 1119

Środkowej 138,8 16,9 121,9 186,5 22,7 163,7 Odry Warty 383,2 63,6 319,6 163,7 27,2 136,5 Noteci 85,8 19,5 66,2 124,7 28,4 96,3 Dolnej Odry i Przymorza 494,7 1,1 493,6 392,4 0,9 391,5 Zachodniego Pregoły 45,4 18 27,4 77,7 30,8 46,9 Łyny i 45,4 18 27,4 77,7 30,8 46,9 Węgorapy Niemna 26,5 19 7,5 45,6 32,7 12,9 Niemna 26,5 19 7,5 45,6 32,7 12,9 Dniestru 10,6 0,1 10,5 33,2 0,2 33 Dniestru 10,6 0,1 10,5 33,2 0,2 33 Źródło: Opracowano na podstawie danych z BDL GUS. Aktualne zużycie wody na potrzeby gospodarstw domowych w 2019 r. (rysunek 60) wyniosło 1 292,19 mln m3, w tym 28,2% stanowiło zużycie wód powierzchniowych, a 71,8% zużycie wód podziemnych. Zużycie wód na ten cel stanowiło w 2019 r. blisko 15% całkowitego zużycia wody. Największe zużycie wody – w odniesieniu do podziału Polski na obszary dorzeczy – odnotowano w obszarze dorzecza Wisły (60% zużycia krajowego na ten cel), w tym 32% z tych zasobów stanowią wody powierzchniowe. Największe zużycie wody – w odniesieniu do podziału kraju na RW – miało miejsce w RW Środkowej Wisły (ok. 21% zużycia krajowego), w tym 40% z tych zasobów stanowią wody powierzchniowe. Aktualne zużycie wody na potrzeby przemysłu w 2019 r. (rysunek 61) wyniosło 6 292,49 mln m3, w tym 95,7% stanowiło zużycie wód powierzchniowych, a 4,3% zużycie wód podziemnych. Zużycie wód na ten cel stanowiło w 2019 r. 71% całkowitego zużycia wody. Największe zużycie wody – w odniesieniu do podziału Polski na obszary dorzeczy – odnotowano w obszarze dorzecza Wisły (65% zużycia krajowego na ten cel), w tym 96% z tych zasobów stanowią wody powierzchniowe. Największe zużycie wody na potrzeby przemysłu - w odniesieniu do podziału kraju na RW – miało miejsce w RW Środkowej Wisły (ok. 30% zużycia krajowego), w tym 97% z tych zasobów stanowią wody powierzchniowe. 228.yzcezrod yrazsbo i WR an elaizdop w.r 9102 w ewomod awtsradopsog zezrp ydow eicyżuZ.06 kenusyR.)27hcynzcinegoportna hcajserp o hcynad yzaB zaro)17SUG LDB z hcynad eiwatsdop an onawocarpO:ołdórŹ.)lp.vog.tats(SUG LDB)17 – hcynzcinegoportna hcajserp o hcynad yzaB:I patE:hcynzcinegoportna hcajserp o hcynad yzab einawocarpO:II ćśęzC,yzcezrod hcarazsbo an i WR w ijserp ajcakifytnedI„)27.1202,awazsraW,WGZK PW WGP,”wótuzrz i dów wórobop.tod ćśęzc 922.yzcezrod yrazsbo i WR an elaizdop w.r 9102 w łsymezrp zezrp ydow eicyżuZ.16 kenusyR.)47hcynzcinegoportna hcajserp o hcynad yzaB zaro)37SUG LDB z hcynad eiwatsdop an onawocarpO:ołdórŹ.)lp.vog.tats(SUG LDB)37 – hcynzcinegoportna hcajserp o hcynad yzaB:I patE:hcynzcinegoportna hcajserp o hcynad yzab einawocarpO:II ćśęzC,yzcezrod hcarazsbo an i WR w ijserp ajcakifytnedI„)47.1202,awazsraW,WGZK PW WGP,”wótuzrz i dów wórobop.tod ćśęzc 032 Mon itor Polski – 232 – Poz. 1119 Aktualne zużycie wody przez sektor rolnictwa i leśnictwa (akwakultura) w 2019 r. (rysunek 62) wyniosło 847,407 mln m3, w tym 99,7% stanowiło zużycie wód powierzchniowych, a 0,3% zużycie wód podziemnych. Zużycie wód na ten cel stanowiło w 2019 r. ok. 10% całkowitego zużycia wody. Największe zużycie wody – w odniesieniu do podziału Polski na obszary dorzeczy – odnotowano w obszarze dorzecza Wisły (ok. 51% zużycia krajowego na ten cel), w tym 99,7% z tych zasobów stanowią wody powierzchniowe. Największe zużycie wody przez sektor rolnictwa i leśnictwa (akwakultura) – w odniesieniu do podziału kraju na RW – miało miejsce w RW Środkowej Odry (24% zużycia krajowego), w tym 99,7% z tych zasobów stanowią wody powierzchniowe. 231.yzcezrod yrazsbo i WR an elaizdop w.r 9102 w)arutlukawka(owtcinśel i owtcinlor zezrp ydow eicyżuZ.26 kenusyR.)67hcynzcinegoportna hcajserp o hcynad yzaB zaro)57SUG LDB z hcynad eiwatsdop an onawoca rpO:ołdórŹ.)lp.vog.tats(SUG LDB)57 – hcynzcinegoportna hcajserp o hcynad yzaB:I patE:hcynzcinegoportna hcajserp o hcynad yzab einawocarpO:II ćśęzC,yzcezrod hcarazsbo an i WR w ijserp ajcakifytnedI„)67.1202,awazsraW,WGZK PW WGP,”wótuzrz i dów wórobop.tod ćśęzc 232 Mo nitor Polski – 234 – Poz. 1119 6.2. Przyszłe potrzeby w zakresie dostępności zasobów wodnych Prognozowanie w długim okresie jest przedsięwzięciem obarczonym dużym ryzykiem. Ekstrapolacja trendów z przeszłości, wykorzystywana do prognozowania w okresie krótkim i średnim, często nie jest wystarczająca dla długiego horyzontu czasowego. W długim okresie istotnym czynnikiem wpływającym na kształt trendu są zachodzące zmiany strukturalne, które wynikają ze zmian technologicznych (np. nowe technologie optymalizujące zużycie zasobów m.in. wody, energii), bądź ze zmian struktury gospodarczej, struktury popytu, czy też zmian społecznych (w tym ze zmianą świadomości i preferencji) oraz demograficznych. Prognoza zużycia wody, w celu ograniczenia ww. czynników ryzyka, oparta została na następujących założeniach i determinantach: − obecny poziom zużycia wody jako podstawę przyjęto wielkość zużycia wody w 2019 r., − trendy w zużyciu wody zachodzące w ostatnich latach: jako podstawę obrazującą trendy w dłuższym okresie przyjęty został okres 10 lat; trendy te zostały wykorzystane do przyjęcia wskaźnika efektywności wykorzystania wody (zarówno na potrzeby przemysłu, jak i ludności), − determinanty, które w znaczący sposób będą wpływać na zużycie wody, czynniki demograficzne, wielkość PKB oraz struktura rynku energetycznego, prognoza zużycia wody w rolnictwie i leśnictwie. Wzrost gospodarczy Czynnikiem, który w istotnym zakresie będzie determinował zapotrzebowanie na wodę, będzie wzrost gospodarczy (rysunek 63). Będzie przyczyniał się do zwiększenia zapotrzebowania na wodę zarówno bezpośrednio poprzez zapotrzebowanie na wodę wykorzystywaną do produkcji dóbr i usług, jak również pośrednio – poprzez wzrost zapotrzebowania na energię elektryczną (i w konsekwencji wzrost popytu na wodę wykorzystywaną w szczególności do chłodzenia w elektrowniach). Bogacenie się społeczeństwa będzie również czynnikiem oddziałującym na wzrost konsumpcji wody. Rysunek 63. Prognozowany PKB Polski do 2050 r. (mld euro). Źródło: Długookresowa prognoza wzrostu gospodarczego OECD. 233 Demografia Demografia jest kolejnym, obok wzrostu gospodarczego, czynnikiem bezpośrednio wpływającym na zapotrzebowanie na wodę. Spadek liczby ludności powoduje spadek zapotrzebowania na wodę w sposób bezpośredni, jak i pośredni. Bezpośrednio, poprzez spadek popytu na wodę w gospodarstwach domowych. Pośrednio, poprzez spadek popytu na dobra i usługi, a w konsekwencji spadek produkcji. Poza zmianą liczby ludności, w analizach długookresowych duże znaczenie w prognozowanych wielkościach zużycia wody mają także zmiany w strukturze gospodarstw domowych. Mniejsze gospodarstwa domowe zużywają więcej wody w przeliczeniu na osobę niż gospodarstwa składające się z większej liczby domowników. Wobec prognozowanego spadku liczby ludności należy się spodziewać wzrostu udziału mniejszych gospodarstw domowych77), czego rezultatem będzie ograniczenie skali wzrostu zapotrzebowania na wodę w gospodarstwach domowych. Długookresowe prognozy ludności obarczone są jednakże ryzykiem wpływu czynników nieprzewidywalnych. Stosunkowo łatwo można przeprowadzić prognozę liczby ludności w oparciu o strukturę ludności, wskaźnik urodzeń oraz przewidywaną długość życia. Jednak trudniejszym jest przewidzenie, a następnie uwzględnienie w prognozie, wystąpienia zdarzeń nieprzewidywalnych oraz wywołanych przez te zdarzenia konsekwencji. Istotnym czynnikiem, który wpłynął na sytuacje demograficzną w ostatnim czasie jest pandemia koronawirusa SARS-CoV-2. W konsekwencji, zarówno w wyniku śmierci spowodowanej bezpośrednio chorobą wywołaną wirusem (COVID-19), jak i pośrednio, w wyniku wprowadzanych restrykcji i przeciążenia służby zdrowia, w Polsce w roku 2020 i 2021 przybyło kilkadziesiąt tysięcy tzw. nadmiarowych zgonów. Z uwagi na fakt, iż zdecydowana większość zmarłych to osoby w zaawansowanym wieku, które nie rodziłyby dzieci, wpływ ten na sytuację demograficzną w długim okresie może być ograniczony. Jednakże zauważalny jest także spadek urodzeń pod koniec 2020 r. i na początku 2021 r.78), ponieważ obawa przed zdrowotnymi i gospodarczymi skutkami pandemii skutecznie zniechęcała do podejmowania decyzji o posiadaniu potomstwa. Pomimo nieprzewidywalnych czynników mogących mieć wpływ na sytuację demograficzną, najbardziej wiarygodną prognozą demograficzną Polski jest prognoza opracowywana przez GUS. Ostatnia prognoza wykonana została w roku 201479). Prognoza ta przewiduje dalszy, systematyczny (choć ograniczony) spadek liczby ludności w nadchodzących latach. 77) Patrz prognoza demograficzna GUS: Prognoza ludności na lata 2014–2050, GUS, Warszawa, 2014. 78) Według danych GUS, w grudniu 2020 wskaźnik żywych urodzeń spadł o -9%, a w styczniu 2021 już o -25%. 79) Prognoza ludności na lata 2014–2050, GUS, Warszawa, 2014. 234 Rysunek 64. Prognozowana liczba ludności w Polsce do 2050 r. 39 000 000 38 000 000 37185073 37 000 000 36 000 000 35 000 000 34 000 000 33 000 000 33950569 32 000 000 31 000 000 2014201620182020202220242026202820302032203420362038204020422044204620482050 Źródło: Prognoza demograficzna GUS. Według prognozy GUS, po roku 2030 spadek liczby ludności zacznie przyspieszać i w roku 2050 będzie żyło w Polsce niecałe 34 mln ludzi, zmniejszając liczbę ludności Polski o około 10% (rysunek 64). Przekładając prognozy demograficzne na zapotrzebowanie na wodę, można wywnioskować, że spadek liczby ludności może być czynnikiem ograniczającym zapotrzebowanie na wodę zarówno w sposób bezpośredni – mniejszy pobór wody przez gospodarstwa domowe, jak i pośredni – niższe tempo wzrostu gospodarczego, mniejsze zapotrzebowanie na energię, a w konsekwencji również mniejsze zużycie wody. Prognozowany spadek liczby ludności w Polsce oraz jego tempo nie będą takie same dla całego kraju. Prognoza demograficzna GUS wskazuje, że największy spadek liczby ludności odnotują województwa opolskie, świętokrzyskie, łódzkie i śląskie, kolejno ze spadkami na poziomach 6,7%, 5,6%, 5,2% i 5,2% w perspektywie następnych 10 lat oraz spadkami kolejno 17,5%, 15,6% oraz 13,3% w okresie 2031– 2050 (prognozowany spadek liczby ludności w poszczególnych województwach w okresie 2021–2030 oraz 2031–2050 – tabela 50). Kryzys demograficzny w mniejszym stopniu będzie dotyczyć województw mazowieckiego, pomorskiego oraz małopolskiego, które do roku 2030 zanotują dodatni bilans demograficzny, a w kolejnych 20 latach spadek nie przekroczy 4%. 235 bósoabzcil Prognoza liczby ludności w Polsce rok Tabela 50. Prognozowany spadek liczby ludności w poszczególnych województwach w okresie 2021– 2030 oraz 2031–2050.

Polska 38 137 804 37 185 073 -2,5 33 950 569 -8,7 Dolnośląskie 2 866 551 2 773 441 -3,2 2 495 378 -10,0 Kujawsko-pomorskie 2 065 398 2 003 901 -3,0 1 798 987 -10,2 Lubelskie 2 096 460 1 995 751 -4,8 1 710 590 -14,3 Lubuskie 1 009 825 979 702 -3,0 878 645 -10,3 Łódzkie 2 434 078 2 306 378 -5,2 1 999 131 -13,3 Małopolskie 3 395 990 3 403 103 0,2 3 279 424 -3,6 Mazowieckie 5 388 327 5 418 305 0,6 5 318 714 -1,8 Opolskie 966 624 902 020 -6,7 744 575 -17,5 Podkarpackie 2 114 595 2 067 683 -2,2 1 870 343 -9,5 Podlaskie 1 168 229 1 121 839 -4,0 982 320 -12,4 Pomorskie 2 324 127 2 334 012 0,4 2 265 735 -2,9 Śląskie 4 477 678 4 245 178 -5,2 3 680 615 -13,3 Świętokrzyskie 1 225 989 1 157 417 -5,6 976 938 -15,6 Warmińsko-mazurskie 1 421 093 1 370 632 -3,6 1 207 933 -11,9 Wielkopolskie 3 490 368 3 470 875 -0,6 3 287 926 -5,3 Zachodniopomorskie 1 692 472 1 634 836 -3,4 1 453 315 -11,1 Źródło: Opracowano na podstawie Prognoza ludności na lata 2014–2050, GUS 2014 r. Objaśnienia: kolor zielony – województwa z najbardziej optymistyczną (wzrost lub niewielki spadek liczby ludności) prognozą demograficzną; kolor pomarańczowy – województwa z najbardziej pesymistyczną prognozą demograficzną (największy spadek liczby ludności). Struktura rynku energetycznego Czynnikiem, który w perspektywie kolejnych 30 lat może znacząco wpłynąć na zużycie wody w Polsce jest zmiana w strukturze rynku energetycznego. Dominujący udział w strukturze zapotrzebowania na wodę na potrzeby przemysłu ma energetyka. Poszczególne źródła wytwarzania energii elektrycznej generują różne poziomy zapotrzebowania na wodę80). W szczególności duże zapotrzebowanie na wodę generuje energetyka oparta na węglu. W Polsce obecnie dominującym źródłem energii elektrycznej są elektrownie węglowe. Prognozy zużycia i produkcji energii w Polsce, przygotowane na potrzeby PEP2040 wskazują, że w strukturze zużycia rosnąć będzie udział energii elektrycznej oraz biomasy. Stopniowo ograniczone zostanie węgla do produkcji energii, co będzie miało znaczący wpływ na zmiany zapotrzebowania na wodę w elektrowniach węglowych. Ta zmiana wpłynie przede wszystkim na regiony, w których zlokalizowane są elektrownie węglowe (tabela 51). 80) Sikorski Wojciech, 10/2019, Zużycie wody w produkcji energii elektrycznej, Energia i Recykling. 236 Rysunek 65. Prognoza zużycia energii finalnej w podziale na paliwa i nośniki [ktoe]. 80 000 kolektory słoneczne, pompy ciepła, geotermalne 70 000 odpady komunalne i przemysłowe

2005 2010 2015 2020 2025 2030 2035 2040 ciepło sieciowe rok energia elektryczna Źródło: Wnioski z analiz prognostycznych dla sektora energetycznego – załącznik nr 2 do PEP2040, Ministerstwo Klimatu i Środowiska. Tabela 51. Prognoza produkcji krajowej energii z podziałem na rodzaj paliwa [ktoe].

Źródło: Wnioski z analiz prognostycznych dla sektora energetycznego – załącznik nr 2 do PEP2040, Ministerstwo Klimatu i Środowiska. Wciąż niewiadomą – istotną z punktu widzenia prognozy zapotrzebowania na wodę - pozostaje kwestia powstania w Polsce elektrowni atomowych81). Niewiadoma dotyczy perspektywy czasowej ewentualnego uruchomienia elektrowni atomowych, ich ostatecznych lokalizacji, a także technologii, jakie zostaną ostatecznie wybrane do ich budowy. W konsekwencji trudno wiarygodnie prognozować zapotrzebowanie na wodę spowodowane uruchomieniem tego rodzaju elektrowni. Biorąc pod uwagę rosnącą presję na zmianę struktury powodowaną czynnikami klimatycznymi, przekładającymi się na regulacje proekologiczne, w dłuższej perspektywie udział energetyki węglowej w miksie energetycznym Polski będzie malał. To, czy malejący udział elektrowni węglowych spowoduje 81)Dotyczy to okresu 2050 r. gdyż biorąc pod uwagę czas niezbędny na zaprojektowanie, budowę uruchomienie elektrowni atomowych przed rokiem 2030 nie jest prawdopodobne. 237 zmniejszenie zapotrzebowania na wodę dla potrzeb energetyki, będzie zależało od tego, jakimi źródłami zostanie zastąpiony prąd pozyskiwany uprzednio z elektrowni węglowych. W sytuacji znaczącego wzrostu energetyki odnawialnej możemy oczekiwać istotnego zmniejszenia zapotrzebowania na wodę. Z kolei w przypadku zastąpienia energetyki węglowej elektrowniami atomowymi, które również generują znaczące zapotrzebowanie na wodę, prognozowany spadek zapotrzebowania na wodę będzie zdecydowanie mniejszy. W takim przypadku może wystąpić jednak przesunięcie zużycia wody pomiędzy regionami wodnymi, ponieważ nowe elektrownie atomowe mogą zostać umiejscowione w innych lokalizacjach od obecnie funkcjonujących elektrowni węglowych. Wzrost efektywności wykorzystania wody W perspektywie długookresowej czynnikiem, który będzie wpływał na wielkość zapotrzebowania na wodę będzie wzrost efektywności jej wykorzystania – zarówno na potrzeby gospodarstwo domowych, jak i przemysłu. Ocena produktywności wody w Polsce w ostatnich trzech dekadach82) wskazuje, że produktywność ta systematycznie rośnie. Również porównanie produktywności wody w Polsce i wybranych krajach Europy Zachodniej wskazuje, że istnieje dalszy potencjał do wzrostu efektywności wykorzystania wody, w szczególności, jeśli porównamy się do liderów (krajów skandynawskich – Danii i Szwecji) (rysunek 66). Rysunek 66. Produktywność wody – w euro na metr sześcienny zużytej wody. Źródło: Opracowano na podstawie danych Eurostatu. Rysunek 66 przedstawia wartość wytworzonego PKB (w euro) w przeliczeniu na 1 m3 zużytej wody w gospodarkach poszczególnych krajów (kolor niebieski). Linia prosta przedstawia trend zużycia wody na przestrzeni lat (kolor czerwony). W przyszłości oczekuje się kontynuacji wzrostu efektywności wykorzystania wody zarówno w gospodarstwach domowych, jak i w przemyśle. Podstawą do takich założeń jest obserwowany trend zużycia wody, zmniejszenie użycia wody w przeliczeniu na mieszkańca, jak i w przeliczeniu na wartość wytworzonego PKB. Ponadto, porównując zużycie wody w Polsce nie tylko do krajów skandynawskich, 82)Mierzona wartością wytworzonego PKB w przeliczeniu na metr sześcienny zużytej wody. 238 będących liderami pod względem efektywności wykorzystania wody, ale także np. do zużycia wody we Francji czy Czechach, można zauważyć, że już obecnie jest pole do wzrostu efektywności wykorzystania wody w Polsce. Przesłanką do przyjęcia takiego założenia jest również wzrost świadomości potrzeby ograniczenia marnotrawstwa wody. Zmniejszenie zużycia wody, regulacje prawne oraz bodźce (w tym finansowe, np. koszt pozyskania wody), wzmacniają presję na dalsze ograniczanie zużycia wody oraz postęp technologiczny w tym obszarze. W dłuższej perspektywie dużą rolę odegrają zatem zmiany strukturalne w przemyśle, przede wszystkim związane z ograniczeniem rodzajów działalności gospodarczej cechujących się dużym wskaźnikiem zużycia wody. Czynnikami, które będą determinować tempo wzrostu efektywności zużycia wody są: 1. regulacje (w szczególności wpływające na koszt zużycia wody); 2. rosnąca świadomość społeczna (często uwarunkowana odpowiednią edukacją ekologiczną); 3. ewentualne wystąpienie ograniczeń podażowych (m.in. w wyniku zmian klimatu). Rysunek 67. Zużycie wody przez gospodarstwa domowe (m3/osobę). 40,00 33,22 33,67 35,00 30,00 30,94 25,00 20,00 15,00 10,00 5,00 - 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 Źródło: Opracowano na podstawie danych BDL GUS. Szacunek prognozy zużycia wody Prognozę zużycia wody na potrzeby gospodarstw domowych oparto na dwóch czynnikach. Pierwszym jest zmiana współczynnika zużycia wody na mieszkańca. Na podstawie trendów z ostatnich 10 lat oszacowano, iż średniorocznie zużycie wody przez gospodarstwa domowe, w przeliczeniu na 1 mieszkańca, wzrasta o 0,75%. Wskaźnik ten przyjęto do prognozy jako wskaźnik średniorocznej zmiany zużycia wody przez gospodarstwa domowe. Drugim czynnikiem jest prognozowana procentowa zmiana liczby mieszkańców w danym regionie. Zmiana ta została oszacowana na podstawie prognozy demograficznej GUS. Efekt, w postaci prognozy zużycia wody w gospodarstwach domowych, przedstawia poniższa tabela. 239³m rok Mo nitor Polski – 241 – Poz. 1119 Tabela 52. Prognoza zużycia wody w gospodarstwach domowych w podziale na RW w dam3.

Źródło: Opracowano na podstawie danych BDL GUS, zużycie za 2019 r. – dane BDL GUS. 240 Mo nitor Polski – 242 – Poz. 1119 Prognozę zużycia wody w przemyśle oparto na trzech czynnikach. Pierwszym jest zmiana efektywności zużycia wody na potrzeby przemysłu. Wskaźnik ten oszacowany został w oparciu o zużycie wody w przemyśle (z wyłączeniem wody na potrzeby energetyki) – w stosunku do wartości wytworzonego PKB dla Polski. Wartość średniorocznej zmiany w okresie ostatnich 10 lat wyniosła -2%. Taką wartość przyjęto również dla prognozy zużycia w roku 2030. Dla prognozy zużycia w roku 2050 obniżono wartość tego wskaźnika do -1,5% średniorocznie. Drugim czynnikiem jest prognoza wzrostu PKB w oparciu o szacunki prognozy długoterminowej OECD. Według niej wartość realnego PKB w roku 2030 wzrośnie o 24,5% a do roku 2050 o 56,7% w stosunku do 2019 roku. Trzecim czynnikiem uwzględnionym w prognozie zużycia wody w przemyśle są planowane wyłączenia bloków elektrowni węglowych. Z uwagi na duży udział zużycia wody na potrzeby chłodzenia elektrowni wodnych, ich wyłączenie będzie miało znaczący wpływ na zapotrzebowanie na wodę w przemyśle. Na podstawie informacji o planowanych włączeniach elektrowni węglowych dokonano szacunków obniżających zużycie wody w poszczególnych RW. W oparciu o powyższe złożenia, szacowana wielkość zużycia wody na potrzeby przemysłu wyniesie w roku 2030 6 254 694,48 dam3 wody oraz 4 707 611,48 dam3 w roku 2050. Stanowi to odpowiednio 99,4 oraz 74,81% poziomu zużycia z roku 2019. Szczegółowe prognozy, w podziale na RW, przedstawiono w poniższej tabeli. Tabela 53. Prognoza zużycia wody w przemyśle w podziale na RW w dam3.

241 Mo nitor Polski – 243 – Poz. 1119

Źródło: Opracowano na podstawie danych BDL GUS. Jako prognozę zużycia wody na potrzeby rolnictwa i leśnictwa przyjęto średnioroczne zużycie z trzech ostatnich lat. Powyższe założenie wynika z trzech czynników. Po pierwsze, pomimo iż występują wahania w poziomie zużycia wody pomiędzy poszczególnymi latami, to jednak brak jest wyraźnego trendu wskazującego na istotną tendencję zmian zużycia w dłuższym okresie w poszczególnych RW. Po drugie, zużycie wody na potrzeby rolnictwa i leśnictwa nie stanowi znaczącego udziału w całkowitym zapotrzebowaniu na wodę. Po trzecie, w danych GUS odnośnie do zużycia wody nastąpiły zmiany metodologiczne. Zużycie wody na potrzeby rolnictwa i leśnictwa obejmowało do 2018 r. wodę zużytą do nawadniania użytków rolnych i leśnych oraz do napełniania i uzupełniania stawów rybnych. Od 2019 r. obejmuje jedynie wodę zużytą do napełniania i uzupełniania stawów rybnych. Połączenie powyższych czynników spowodowało, iż na potrzeby prognozy przyjęliśmy średnią z ostatnich 3 lat. Łączna wartość zużycia wody na potrzeby rolnictwa i leśnictwa w latach 2030 i 2050 została oszacowana na 940 444 dam3 wody, co stanowi 111 % zużycia z roku 2019. Szczegółowa prognoza, w rozbiciu na poszczególne RW, przedstawiona została w poniższej tabeli 54. Tabela 54. Prognoza zużycia wody na potrzeby rolnictwa i leśnictwa w podziale na RW w dam3 scenariusz bazowy.

83) Dane dotyczą napełniania i uzupełniania stawów rybnych. 242 Mo nitor Polski – 244 – Poz. 1119

Źródło: Opracowano na podstawie danych BDL GUS. Czynnikiem, który może mieć wpływ na zwiększone zapotrzebowanie wody w rolnictwie są zmiany klimatu. W dłuższej perspektywie (do roku 2050) mogą one mieć zauważalny wpływ na zmiany strukturalne w polskim rolnictwie. Analiza dotychczasowych danych wskazuje, że do tej pory nie mamy do czynienia z istotnym zmniejszeniem wielkości rocznych opadów deszczu. „Niebezpiecznymi problemami są: silniejsza niż do tej pory koncentracja wielkości opadów, tj. występowanie okresów 243 Mo nitor Polski – 245 – Poz. 1119 intensywnych opadów (szczególnie w okresach zimowych, ale i latem tzw. deszczów nawalnych, oberwań chmury, powodzi błyskawicznych) oraz coraz dłuższe i intensywniejsze susze.” Problem ten jest coraz częstszy w ostatnich latach i odnotowany jest niemal co roku84). Sytuacja ta będzie rodzić presje na zmiany w rolnictwie zarówno w odniesieniu do zmiany struktury upraw i hodowli, jak również intensywności irygacji w rolnictwie. Na potrzeby rolnictwa w Polsce przeznacza się jedynie ok. 10% pobieranej wody. Największy odsetek pobieranej wody dla rolnictwa występuje w takich krajach jak Grecja, Portugalia, Hiszpania czy Malta - odpowiednio 84, 78, 67 i 62%. Duże zużycie wody wynika tam głównie z nawadniania (irygacji) oraz warunków klimatycznych (stąd duży pobór wody w rolnictwie w krajach południa Europy). Powierzchnia nawadnianych gruntów rolnych w Polsce jest niewielka i wyniosła w 2016 roku 0,9% użytków rolnych. Również procent użytków, które mają możliwość nawadniania, wynosi 1,9% W stosunku do roku 2013 nastąpiło w Polsce 3-krotne zwiększenie odsetka nawadnianych użytków rolnych (było ich 0,3%) oraz blisko czterokrotny wzrost użytków przystosowanych do nawadniania (było 0,5%). Analiza skali nawadniania użytków rolnych w krajach UE wskazuje na dwie zależności. Pierwszą stanowi udział nawadnianych użytków rolnych rosnący wraz z przesuwaniem się z północy na południe, czyli z różnicami klimatycznymi – kraje o cieplejszym klimacie mają większy udział użytków rolnych nawadnianych. Z tego też powodu największym odsetkiem użytków cechują się kraje południa Europy, tj. Grecja (23,6%), Cypr (21%), Hiszpania (13,2%) czy Portugalia (13%). Drugim czynnikiem wpływającym na intensywność nawadniania jest zamożność krajów - dlatego kraje Europy Zachodniej cechuje generalnie wyższy odsetek użytków nawadnianych niż kraje Europy Środkowo-Wschodniej. Dla przykładu Niemcy (2,7%), Francja (4,9%) i Dania (5,6%) mają istotnie większy udział niż Polska czy republiki bałtyckie85). Biorąc pod uwagę zarówno prognozy zakładające wzrost PKB w Polsce, a także przewidywane zmiany klimatu skutkujące zwiększeniem się średniej temperatury powietrza oraz występowaniem okresów suszy w Polsce, można założyć wzrost powierzchni nawadnianych użytków rolnych. Przytoczone dane o powiększaniu się terenów nawadnianych w latach 2013–2016 potwierdzają tę tezę. Skala zmian będzie uzależniona od intensywności zmian klimatu przekładających się na ogólny wzrost temperatury oraz występowanie okresów bezopadowych w Polsce. Z drugiej jednak strony, równolegle, będą występować procesy ograniczające zapotrzebowanie na nawadnianie w rolnictwie. W szczególności – zmiany technologiczne, np. przechodzenie na nawadnianie precyzyjnie (np. kropelkowe) czy zmiany strukturalne w rolnictwie w kierunku mniej wodochłonnych rodzajów upraw i hodowli. Zużycie wody na potrzeby irygacji w przeliczeniu na 1 ha nawadnianych użytków rolnych jest bardzo zróżnicowane. Najmniej wynosi na Słowacji 51 m3/ha a najwięcej w Portugalii - ponad 6,3 tys. m3/ha, z kolei w Polsce wnosi 150 m3/ha a w Niemczech i Danii nieco ponad 450 m3/ha86). 84) Prandecki, K., Gajos, E., & Jaroszewska, J.: Wykorzystanie wody w rolnictwie polskim na tle krajów Unii Europejskiej. Gospodarka W Praktyce I Teorii, 52(3), str. 77–97, 2018. 85) Źródło: EUROSTAT. 86) Źródło – Eurostat. 244 Mo nitor Polski – 246 – Poz. 1119 Prognozując wzrost zużycia wody w rolnictwie na potrzeby nawadniania przyjęto założenie, że nastąpi wzrost zarówno wielkości powierzchni poddanej irygacji, jak również wzrost intensywności nawadniania (ilości wody zużytej do nawodnienia 1 ha użytków rolnych). Przy czym założono, iż maksymalne wartości będą oscylować wokół wartości występujących w krajach takich jak Niemcy czy Dania, niż krajach Południa Europy. Dla roku 2030 przyjęto, że nastąpi wzrost udziału użytków rolnych poddanych irygacji do 2,5% oraz 7% do roku 2050. Dodatkowo założono, że nastąpi wzrost ilości wody zużywanej do nawodnienia 1 ha do 300 m3/ha oraz do 450 m3/ha w roku 2050. W tabeli 55 przedstawiono prognozę zużycia wody na potrzeby rolnictwa i leśnictwa uwzględniając scenariusz wzrostu zapotrzebowania na potrzeby irygacji w rolnictwie. Tabela 55. Prognoza zużycia wody na potrzeby rolnictwa i leśnictwa w podziale na RW – scenariusz 3

Czarnej – – – – – Dunaju Orawy Czadeczki – – – – – Suma – obszar dorzecza 0,00 0,00 – 0,00 – Dunaju Małej Wisły 40 405,39 45 581,46 112,81 55 901,78 138,35 Górnej- Zachodniej 103 976,98 103 309,07 99,36 126 699,80 121,85 Wisły Górnej- Wschodniej 44 653,73 50 153,98 112,32 61 509,59 137,75 Wisły Wisły Środkowej 103 024,19 135 536,59 131,56 166 224,12 161,34 Wisły Bugu 81 435,72 97 358,23 119,55 119 401,60 146,62 Narwi 26 590,85 38 141,07 143,44 46 776,78 175,91 Dolnej Wisły 28 648,04 43 942,63 153,39 53 891,91 188,12 Suma – obszar dorzecza 428 734,90 514 023,03 119,89 630 405,58 147,04 Wisły Świeżej Świeżej 555,14 654,83 117,96 803,09 144,66 Banówki Banówki – – – – – Metuje – – – – – Orlicy – – – – – Izery 130,74 138,58 106,00 169,96 130,00 Łaby Łaby i Ostrożnicy – – – – – (Upa) Suma – obszar dorzecza 130,74 138,58 106,00 169,96 130,00 Łaby Odry Górnej Odry 43 818,79 50 993,26 116,37 62 538,91 142,72 87 Dane dotyczą napełniania i uzupełniania stawów rybnych. 245 Mo nitor Polski – 247 – Poz. 1119

Środkowej 205 022,03 234 653,60 114,45 287 782,72 140,37 Odry Warty 68 456,79 82 090,87 119,92 100 677,49 147,07 Noteci 65 447,07 77 108,16 117,82 94 566,61 144,49 Dolnej Odry i Przymorza 29 587,64 31 239,50 105,58 38 312,60 129,49 Zachodniego Suma – obszar dorzecza 412 332,32 476 085,39 115,46 583 878,33 141,60 Odry Łyny i Pregoły 5 606,17 5 802,63 103,50 7 116,44 126,94 Węgorapy Niemna Niemna 47,72 166,54 348,97 204,25 427,99 Dniestru Dniestru – – – – – Suma – obszar Polski 847 406,99 996 871,00 117,64 1 222 577,65 144,27 Źródło: Opracowano na podstawie danych BDL GUS. Porównanie zapotrzebowania na wodę w rolnictwie przedstawiono na rysunku 68. Różnica w zapotrzebowaniu na wodę w rolnictwie pomiędzy scenariuszem bazowym oraz scenariuszem wzrostu irygacji wynosi ok. 6% dla roku 2030 oraz 30% dla roku 2050. Scenariusz wzrostu irygacji należy czytać jako scenariusz prognozowanego zapotrzebowania na wodę w rolnictwie, w sytuacji, gdy będą zachodzić istotne zmiany klimatu (wzrost temperatury, wydłużenie oraz wzrost częstotliwości występowania okresów suszy w rolnictwie). Przedział pomiędzy scenariuszem bazowym a scenariuszem wzrostu irygacji jest przedziałem niepewności, dotyczącej z jednej strony zmian klimatu, a z drugiej presji regulacyjnej na oszczędzanie wody, a w konsekwencji również postępu technologicznego w zakresie stosowania technologii oszczędzających wodę w rolnictwie. 246 Rysunek 68. Zapotrzebowanie na wodę w rolnictwie przy scenariuszu bazowym i przy scenariuszu wzrostu irygacji 1500000 1000000 500000 0 2019 2030 2050 Źródło: Opracowano na podstawie danych BDL GUS. Podsumowanie Kluczowe wnioski z przeprowadzonej prognozy są następujące. Nastąpi wzrost zużycia wody na potrzeby gospodarstw domowych zarówno w roku 2030, jak i 2050, co będzie konsekwencją przede wszystkim wzrostu zamożności społeczeństwa. Czynniki takie jak wzrost efektywności wykorzystania wody oraz spadek liczby mieszkańców będą spowalniać tempo wzrostu zużycia wody, ale go nie przeważą. W rezultacie, według szacunków, zużycie wody na potrzeby gospodarstw domowych w roku 2030 wyniesie 105,5% a w roku 2050 108,9% zużycia z roku 2019. Nastąpi spadek zużycia wody na potrzeby przemysłu. Będzie to konsekwencją zarówno rozwoju technologicznego zwiększającego oszczędność zużycia wody na potrzeby produkcji przemysłowej, jak i zmiany struktury rynku energetycznego (odchodzenie od elektrowni opartych na węglu, które zużywają duże ilości wody). W rezultacie, w roku 2030 szacujemy zużycie wody na potrzeby przemysłu na poziomie 97,1%, a w roku 2050 na poziomie 83,8% zużycia z roku 2019. Zużycie wody na potrzeby przemysłu stanowi znaczący udział w całkowitym zużyciu wody w kraju (71,4%) i w konsekwencji będzie miało kluczowe znaczenie dla całkowitego zapotrzebowania na wodę. Zgodnie z przyjętymi założeniami zapotrzebowanie na wodę w rolnictwie w latach 2030 i 2050 wzrośnie do 111% zapotrzebowania z roku 2019. Jednocześnie, udział ten w całkowitym zużyciu wody w kraju wynosi jedynie 10%, co sumarycznie w niewielkim stopniu wpłynie na całkowite zużycie. W alternatywnym scenariuszu – wzrostu irygacji jest odpowiednio o 6% wyższy w roku 2030 oraz o 30% wyższy w roku 2050, w stosunku do scenariusza bazowego. Zestawienie prognozowanego zużycia wody z uwzględnieniem wszystkich grup użytkowników (gospodarstw domowych, rolnictwa i leśnictwa oraz przemysłu) przedstawiono w tabeli 56. W perspektywie największe zużycie wody odnotowane będzie w RW Środkowej Wisły (obszar dorzecza Wisły) – odpowiednio 2 242 941 dam3 w 2030 roku i 1 872 356,03 dam3 w 2050 roku. Stosunkowo duże, prognozowane zużycie odnotowane będzie też na obszarze RW Górnej-Zachodniej Wisły (odpowiednio 1 643 369 dam3 w 2030 roku i 1 455 989,41 dam3 w 2050 roku. 247³mad rok Scenariusz bazowy Scenariusz wzrostu irygacji Tabela 56. Podsumowanie prognozy zużycia wody w RW dla wszystkich grup użytkowników.

Źródło: Opracowano na podstawie danych BDL GUS. 248 Powyższe szacunki zużycia są prognozą bazową opartą na wyżej przytoczonych założeniach oraz na przyjęciu kryterium, że pozostałe warunki pozostają niezmienione. Jednocześnie należy zastrzec, że czynnikiem, który w rzeczywistości może wpłynąć na odchylenia wielkości zużycia od prognozowanych wielkości jest kwestia uwarunkowań klimatycznych. Należy ją rozumieć zarówno jako bezpośredni wpływ jako ograniczenie dostępności źródeł, jak również wpływ pośredni, w szczególności poprzez regulacje prawne (w tym kształtujące ceny wody) wynikające z polityki klimatycznej, które mogą stymulować większą efektywność zużycia wody. 7. Wykaz działań służących zwiększeniu retencji wód 7.1. Działania mające na celu zwiększenie retencji wód Jak to przedstawiono w rozdziale 3 niniejszego dokumentu, retencja obejmuje szereg aspektów związanych z gospodarowaniem wodami. W związku z tym jej kształtowanie powinno obejmować różnokierunkowe, kompleksowe działania. Zgodnie z Założeniami do PPNW działania podzielono na 14 typów: 1. renaturyzacja ekosystemów mokradłowych; 2. renaturyzacja rzek; 3. realizacja i odtwarzanie obiektów małej retencji i mikroretencji na terenach leśnych; 4. zalesianie, zadrzewianie oraz przebudowa drzewostanów; 5. realizacja i odtwarzanie obiektów małej retencji i mikroretencji na terenach rolniczych; 6. promowanie i wdrażanie zabiegów agrotechnicznych zwiększających retencję glebową; 7. realizacja i odtwarzanie stawów hodowlanych; 8. realizacja nowych oraz przebudowa istniejących systemów melioracyjnych w celu zapewnienia funkcji nawadniająco-odwadniających; 9. ochrona, tworzenie i odtwarzanie zadrzewień śródpolnych, przydrożnych i przywodnych; 10. realizacja obiektów retencjonujących wodę; 11. realizacja innych działań służących poprawie retencji wód; 12. przekształcanie wybranych suchych zbiorników przeciwpowodziowych w zbiorniki retencyjne wielofunkcyjne; 13. rekultywacja wyrobisk pogórniczych w celu wykorzystania jako wielofunkcyjne zbiorniki retencyjne; 14. realizacja MPA oraz inne działania mające na celu zwiększenie retencji w miastach (m.in. błękitno-zielona infrastruktura, retencja wód opadowych i zwiększanie udziału powierzchni biologicznie czynnej). 249 Mo nitor Polski – 251 – Poz. 1119 Każdy z typów działań został przeanalizowany pod kątem powiązania działania z zapisami dokumentów planistycznych na szczeblach krajowym, regionalnym oraz lokalnym. Analizowano w szczególności treść: • IIaPGW (projekt z dnia 14 kwietnia 2021 r.); • aPZRP (projekt z dnia 22 grudnia 2020 r.); • PPSS; • Programu planowanych inwestycji w gospodarce wodnej PGW WP; • Programu Kompleksowy projekt adaptacji lasów i leśnictwa do zmian klimatu – mała retencja oraz przeciwdziałanie erozji wodnej na terenach nizinnych; • Programu Kompleksowy projekt adaptacji lasów i leśnictwa do zmian klimatu – mała retencja oraz przeciwdziałanie erozji wodnej na terenach górskich; • Programu rozwoju melioracji wodnych w perspektywie średnio- i długoterminowej; • Programu NFOŚiGW „Moja Woda”; • PROW; • miejskich planów adaptacji do zmian klimatu; • zbioru zaleceń dobrej praktyki rolniczej mających na celu ochronę wód przed zanieczyszczeniem azotanami pochodzącymi ze źródeł rolniczych; • planów urządzania lasu; • Działań PGW WP w sprawie Programu kształtowania zasobów wodnych na terenach rolniczych oraz KPRWP, który jest jednym z działań ujętych w aPGW. Na podstawie przeprowadzonych analiz zdefiniowano poniższe typy i podtypy działań. Tabela 57 przedstawia powiązania między typami działań i dokumentami planistycznym powiązanymi z nimi. 250 15

25

35

45

55

65

75

85

95

Poz. 1119 Typ działania nr 1: Renaturyzacja ekosystemów mokradłowych Ochrona i odtwarzanie terenów mokradłowych jest jedną z szans na powiększenie zasobów wodnych Polski. Mokradła definiowane są m.in. przez Międzynarodową Unię Ochrony Przyrody, która w Konwencji Ramsarskiej określa je obszarami wodno-błotnymi, do których należą tereny bagien, błot, torfowisk oraz zbiorniki wodne zarówno naturalne jak i sztuczne, stałe i okresowe, o wodach stojących lub płynących, słodkich, słonawych lub słonych, których głębokość nie przekracza 6 m.88) Woda stanowi element konstytutywny torfowisk, stanowiąc ok. 75–90% objętości ich masy, dlatego też ochrona i renaturyzacja mokradeł może stanowić jeden z najważniejszych elementów retencji naturalnej w Polce. Zgodnie z danymi literaturowymi, obniżenie poziomu wody o 1 m w torfowisku o powierzchni 25 ha (wartość zbliżona do powierzchni przeciętnego torfowiska) skutkuje obniżeniem retencji o 0,25 mln m3. Wielkość retencyjna może być różnie szacowana, a jest ona uzależniona od przyjętych zasobów torfu i współczynnika pojemności wodnej torfowisk. Jeśli przyjmie się średni współczynnik uwodnienia torfu (0,85), wielkość zasobów wodnych torfowisk można oszacować na 14,2–17,7 km3, a jeśli przyjęta zostanie zawartość torfu na poziomie 18,3 km3, retencja torfowisk wyniesie 15,5 km3.89) Przeciętna miąższość torfowiska waha się w granicach 1,4–1,7 m. Przyjmując ogólne założenia w zakresie uwodnienia torfowisk, szacuje się, że na 1 ha torfowiska jest możliwa do uzyskania retencja w granicach 12,7–13,4 tys. m3.90) Takie założenie dotyczy jednak tylko torfowisk, które odznaczają się dużą pojemnością wodną, należy zaznaczyć, iż inne typy obszarów wodno-błotnych odznaczać się mogą mniejszą zdolnością do retencjonowania wody. Inne źródła podają, że w obszarach mokradłowych zmagazynowanych jest około 1/3 sumy przeciętnej opadów rocznych występujących na danym terenie. Przyjmując dla środkowej części województwa wielkopolskiego przeciętną sumę opadów rocznych na poziomie 600 mm, można oszacować ilość wody retencjonowanej na 1 ha mokradła jako około 2500 m3.91) Mokradła ograniczają odpływ wód opadowych, przez co zwiększają retencję w zlewni, akumulują duże ilości węgla organicznego wyłączając go z atmosfery i przyczyniają się do ograniczenia efektu cieplarnianego. Są również naturalnymi oczyszczalniami, redukującymi zanieczyszczenia z wód powierzchniowych i opadów atmosferycznych. Zwiększenie retencji na terenach mokradłowych – poprzez ograniczenie odpływu - przyczyni się do podniesienia poziomu wód gruntowych i złagodzi skutki suszy. Istotną cechą torfowisk jest niski odpływ letni (w okresie od lipca do września), co wpływa korzystnie na wyrównanie bilansu wodnego. Renaturyzacja ekosystemów mokradłowych przyczynia się również do zwiększenia różnorodności biologicznej. Retencja wody w torfowiskach jest ponadto stosunkowo dobrze chroniona przed parowaniem, uwalniając wodę do ekosystemów. Wzmocnienie i wykorzystanie potencjału retencyjnego torfowisk wymaga wypracowania i wypromowania oraz wdrożenia szerokiego spektrum środków i programów a kluczową kwestią powinno być podkreślenie 88) https://www.ramsar.org/. 89) Żurek S.: Złoża torfowe Polski na tle stref torfowych Europy, PAN, 1987. 90) Kiryluk A.: Rola torfowisk w zasobach przyrodniczych i wodnych na obszarze powiatu białostockiego w województwie podlaskim. Ekonomia i Środowisko 4 (47), str. 38–50, 2013. 91) Miller A.: Stan obecny małej retencji wodnej oraz perspektywy jej rozbudowy na przykładowych terenach leśnych w Wielkopolsce, PAN, 2019. 260 Poz. 1119 roli torfowisk w kształtowaniu retencji, wspierane rozwojem prac w zakresie techniki i technologii rolniczej. Renaturyzacja mokradeł torfowych pozwala na osiągnięcie synergii z celami klimatycznymi. Podjęte działania przyczyniają się do ograniczenia zmian klimatu, pośrednio przyczyniają się do ograniczenia źródłowego problemu niedoborów wody, jakim jest występowanie ekstremalnych zjawisk pogodowych. Wiele terenów mokradłowych uległo osuszeniu poprzez sieć rowów melioracji odwadniających. Przyczynia się to do naruszenia naturalnych stosunków wodnych, zmiany w reżimie hydrologicznym i utraty wielu cennych siedlisk przyrodniczych. Sieć melioracyjna, zgodnie z danymi pochodzącymi z BDOT10k, jest szczególnie rozwinięta w północnowschodniej części kraju, w RW Narwi oraz Niemna. W celu odtworzenia zdegradowanego obszaru mokradłowego proponuje się realizację indywidualnie dobranych działań, które powinny zostać poprzedzone szczegółową analizą potrzeb w tym zakresie. Do działań mających na celu odtworzenie mokradeł należą: blokowanie odpływu wody w rowach melioracyjnych poprzez budowę zastawek, przywracanie naturalnego charakteru cieków zasilających mokradła, likwidację systemów melioracyjnych, budowę przetamowań z materiału torfowego czy też wprowadzanie do rowów melioracyjnych rumoszu drzewnego w celu zainicjowania spontanicznego zanikania drenującej roli rowów, zmiana w formach i technikach użytkowania mokradeł (w przypadku tych użytkowanych rolniczo). Renaturyzacja mokradeł daje możliwość długotrwałej retencji i stabilizacji przepływów cieków zasilanych z tych mokradeł. Wspomaga również zasilanie systemów wód podziemnych. Jednym z instrumentów w ramach których wspierane są obszary mokradłowe jest Działanie rolno-środowiskowo-klimatyczne PROW 2014–2020 (warianty dot. torfowisk oraz pakiet retencyjny premiujący rolników, którzy zatrzymują wody na siedliskach hydrogenicznych wspieranych w ramach Pakietu 4. Ochrona cennych siedlisk i zagrożonych gatunków na obszarach Natura 2000 oraz Pakietem 5. Ochrona cennych siedlisk i zagrożonych gatunków poza obszarami Natura 2000). Analogiczne wsparcie będzie realizowane w ramach WPR w okresie 2023–2027. W ramach niniejszego opracowania zidentyfikowano obszary mokradłowe położone na obszarach deficytowych i równocześnie podlegające odwodnieniom. Bazą do prowadzonych analiz były dane dotyczące lokalizacji mokradeł – baza GIS-Mokradła, baza mokradeł BDOT10k, a także dane o terenach zmeliorowanych (rysunek 69). Największe potrzeby prowadzenia działań w zakresie renaturyzacji mokradeł zidentyfikowano we wschodniej części Polski - w RW Niemna, Bugu oraz Narwi. Wynika to z faktu, iż obszary te charakteryzuje duży udział terenów podmokłych, z drugiej zaś strony są to obszary wykorzystywane rolniczo, na których wykonano w przeszłości znaczne inwestycje z zakresu odwodnienia. 261 Rysunek 69. Działania w zakresie renaturyzacji mokradeł w RW. Źródło: Opracowano na podstawie baza GIS-Mokradła, baza mokradeł BDOT10k. Działaniom w zakresie renaturyzacji mokradeł nadano priorytety realizacji, wynikające z powiązania między obszarami deficytowymi i planowanymi działaniami renaturyzacyjnymi oraz obszarami chronionymi. W analizie uwzględniono powiązanie mokradła z obszarami Natura 2000 – obszarami ochrony siedlisk. Najwyższy priorytet mają te zadania dotyczące mokradeł, które znajdują się na obszarach o najwyższej i wysokiej potrzebie realizacji działań w celu ograniczenia deficytów i jednocześnie znajdują się w obrębie obszarów chronionych. Wysoki priorytet wskazano dla tych 262 Poz. 1119 mokradeł, które znajdują się na obszarach o najwyższej i wysokiej potrzebie realizacji działań w celu ograniczenia deficytów, ale nie są położone w obrębie obszarów chronionych. Priorytet umiarkowany nadano pozostałym mokradłom w obrębie obszarów chronionych, a niski tym obiektom, które nie są położone na obszarach o wysokim zagrożeniu deficytami i nie podlegają ochronie w ramach sieci Natura 2000. Najwięcej działań o najwyższym i wysokim priorytecie wskazano w RW Narwi – ponad 186,73 km2 powierzchni mokradeł (rysunek 70). Łącznie powierzchnia mokradeł wskazana do podjęcia działań renaturyzacyjnych wynosi 2 868,23 km2, z czego blisko 25 % dotyczy działań o najwyższym i wysokim priorytecie. Rysunek 70. Powierzchnia mokradeł wskazanych do renaturyzacji w RW w podziale na priorytety [km2]. 600 500 400 300 200 100 000 Źródło: Opracowano na podstawie baza GIS-Mokradła, baza mokradeł BDOT10k. Zestawienie powierzchni obszarów mokradłowych rekomendowanych do przeprowadzenia rekultywacji, wraz z informacją o priorytecie, znajduje się w załączniku nr 3 do PPNW. Na podstawie przyjętych założeń odnośnie retencji wody na 1 ha oraz powierzchni mokradeł zaproponowanych w działaniach do renaturyzacji, szacowana retencja na obszarze całej Polski może osiągnąć wartość ok. 170,5 mln. m3 92) dla mokradeł przewidzianych do renaturyzacji o priorytecie najwyższym i wysokim. W ujęciu RW dane zaprezentowano w tabeli 58. 92) Przy założeniu, że 1 ha mokradeł retencjonuje ok. 1/3 sumy przeciętnej opadów rocznych (600 mm). 263]²mk[łedarkom ainhczreiwop RW powierzchnia mokradeł do renaturyzacji o najwyższym priorytecie [km²] powierzchnia mokradeł do renaturyzacji o wysokim priorytecie [km²] powierzchnia mokradeł do renaturyzacji o umiarkowanym priorytecie [km²] powierzchnia mokradeł do renaturyzacji o niskim priorytecie [km²] Poz. 1119 Przyjmując średni koszt renaturyzacji mokradła na poziomie 40 744,8 zł/ha93), 94), szacunkowo renaturyzacja mokradeł o priorytecie najwyższym kosztowałaby ok 1,30 mld zł. Zagrożeniem w realizacji tego typu działań są często kwestie właścicielskie obszarów, na których znajdują się mokradła. Do realizacji działania w zakresie renaturyzacji wymagane jest zgoda właściciela, na którym znajduje się mokradło lub dysponowanie takim terenem. Z uwagi na częste przypadki licznych właścicieli działek i sprzeczne interesy, uznaje się za celowy wykup gruntu na rzecz Skarbu Państwa. 93) Koszty za Biedroń I, Renaturyzacja wód. Podręcznik dobrych praktyk renaturyzacji wód powierzchniowych, PGW WP, Kraków, 2020. 94) Do przeliczenia z EUR przyjęto kurs PLN za rok 2020 wg danych Narodowego Banku Polskiego. 264

Po z. 1119 Największą wartość retencji jaką mogą uzyskać obszary mokradłowe po zaproponowanych działaniach renaturyzacyjnych w priorytecie najwyższym i wysokim dotyczy RW Narwi (46 681,57 tys. m3), Dolnej Wisły (21 527,67 tys. m3) oraz Bugu (20 262,43 tys. m3). Działanie to nie zostało wskazane tylko na obszarze dorzecza Dniestru, ma to związek z powierzchnią dorzecza oraz stosunkowo niskim wpływem antropopresji. Działania, których zakres wpisuje się w przedmiotowy typ działania mogą być realizowane także z programu LIFE. Unijny program LIFE 2021–2027 współfinansuje przedsięwzięcia z dziedziny ochrony środowiska i klimatu. Wspiera działania Europejskiego Zielonego Ładu. Działania, w ramach programu LIFE będą podejmowane w celu ochrony, odbudowy i poprawy jakości środowiska, w tym powietrza, wody i gleby, oraz zatrzymania i odwrócenia procesu utraty różnorodności biologicznej, a także przeciwdziałania degradacji ekosystemów, w tym poprzez wspieranie wdrażania sieci Natura 2000 i zarządzania nią, a tym samym przyczynianie się do zrównoważonego rozwoju. Program na lata 2021– 2027 ma nową strukturę: 1) obszar „Środowisko”, który obejmuje: a) podprogram „Przyroda i różnorodność biologiczna”, b) podprogram „Gospodarka o obiegu zamkniętym i jakość życia”; 2) obszar „Działania na rzecz klimatu”, który obejmuje: a) podprogram „Łagodzenie zmiany klimatu i przystosowanie się do niej”, b) podprogram „Przejście na czystą energię”.

Typ działania nr 2: Renaturyzacja rzek Uregulowane rzeki o wyprostowanym korycie i bez roślinności na brzegach nie zatrzymują dużej objętości wody lecz szybko ją odprowadzają. Wynika to z faktu, iż retencja korytowa i dolin rzecznych jest kształtowana przez możliwości spowolnienia odpływu wody, stwarzane przez roślinność oraz urozmaicone formy morfologiczne brzegów i dna cieków. Rolą działań renaturyzacyjnych, zgodnie z Krajowym programem renaturyzacji wód powierzchniowych95), jest odtworzenie lub przywrócenie naturalnych procesów geomorfologicznych, wspomagających rozwój siedlisk. Działania renaturyzacyjne obejmują prace prowadzące do przywrócenia naturalnego charakteru cieków. W przypadku mniej przekształconych cieków mogą polegać na odpowiednich modyfikacjach prac utrzymaniowych w celu umożliwienia naturalnego odtwarzania się struktur korytowych. W przypadku silnie przekształconych cieków obejmują likwidację urządzeń wodnych czy też wprowadzanie do koryta naturalnych przeszkód w postaci narzutów kamiennych, pni drzew spowalniających przepływ wody w rzece, a w skrajnych przypadkach kształtowanie nowych koryt seminaturalnych w miejsce obecnych, silnie zniekształconych. Realizacja działań z zakresu renaturyzacji spowoduje zwiększenie zdolności retencyjnych koryt i dolin rzecznych. Spowolniony zostanie również odpływ wód ze zlewni, zwiększy się ilość zasobów dyspozycyjnych i wzrośnie odporność terenów na wystąpienie skutków suszy. Ponadto pośrednio poprzez poprawę warunków hydromorfologicznych wód płynących działania renaturyzacyjne będą 95) Biedroń I. (red.): Krajowy program renaturyzacji wód powierzchniowych, Kraków, 2020. 266 Po z. 1119 pozytywnie przyczyniać się do zwiększenia różnorodności biologicznej m.in. w zakresie poprawy warunków bytowych ichtiofauny, makrobezkręgowców bentosowych, awifauny wodno-błotnej oraz siedlisk przyrodniczych bezpośrednio zależnych od wód. Potrzeby prowadzenia renaturyzacji rzek zostały określone w projekcie II aktualizacji planów gospodarowania wodami. W celu identyfikacji działań w PPNW w tym zakresie wykorzystano również KPRWP – dokument o charakterze wspierającym procesy decyzyjne, opracowany w III cyklu planistycznym. Część propozycji działań zawartych w KPRWP stanowi jedno z działań ujętych w II aktualizacji planów gospodarowania wodami (IIaPGW). Jest to wypełnienie wymagań RDW, a zarazem odpowiedź na zidentyfikowane presje hydromorfologiczne oraz pilne potrzeby poprawy stanu wód powierzchniowych. Zapisy IIaPGW oraz KPRWP stanowią podstawę identyfikacji działań w PPNW w tym zakresie. Jako zasadne do podejmowania wskazano wszystkie działania renaturyzacyjne przewidziane w projekcie II aktualizacji planów gospodarowania wodami96), niezależnie od ich lokalizacji względem obszarów deficytowych. Analizie poddano również pozostałe działania renaturyzacyjne zawarte w KPRWP, przewidując ich pełne wdrożenie. Powiązanie z obszarami deficytowymi stanowi podstawę określania kolejności podejmowania działań renaturyzacyjnych. Dla JCWP rzecznych, dla których wskazano potrzebę podejmowania działań renaturyzacyjnych, zidentyfikowano położenie danych JCWP na obszarach deficytowych. Przyjęto zasadę, iż poziom potrzeb wprowadzania działań dla poprawy deficytów w postaci renaturyzacji - dla JCWP rzecznych położonych w więcej niż jednej zlewni bilansowej – jest zgodny z tym przypisanym zlewni bilansowej o największym udziale w zlewni JCWP. Działania w zakresie renaturyzacji rzek, które uwzględnione są w zestawie działań IIaPGW jako „Renaturyzacja JCWP z uwzględnieniem celów środowiskowych JCWP”, otrzymały najwyższy priorytet. Łącznie, w poniższych RW ten priorytet ma nadane 11 JCWP: • RW Górnej-Zachodniej Wisły (1); • RW Górnej-Wschodniej Wisły (2); • RW Środkowej Wisły (1); • RW Dolnej Wisły (1); • RW Narwi (2); • RW Bugu (1); • RW Noteci (1); • RW Warty (1); • RW Dolnej Odry i Przymorza Zachodniego (1). Również te JCWP, które w KPRWP wskazane zostały jako obszary priorytetowe - a nie ujęto ich w zestawie działań w IIaPGW – otrzymały priorytet wysoki (dotyczy to 7 JCWP). Podkreślić należy, iż zasadność realizacji tych działań będzie podlegała dalszej szczegółowej ocenie w ramach prac nad kolejną aktualizacją planów gospodarownia wodami na cykl planistyczny 2027–2033: • RW Małej Wisły (1); • RW Górnej-Zachodniej Wisły (1); • RW Bugu (1); 96) Projekt poddany konsultacjom społecznym. 267 Poz. 1119 • RW Narwi (1); • RW Dolnej Wisły (1); • RW Środkowej Odry (1); • RW Górnej Odry (1). Zestawienie wszystkich działań zamieszczono w załączniku nr 3 do PPNW. Poniżej (tabela 59) zestawiono liczby JCWP, którym nadano najwyższy i wysoki priorytet w poszczególnych RW – wraz z kosztami (wg KPRWP). W RW: Czadeczki, Orlicy, Dunaju, Łaby i Ostrożnicy, Banówki oraz Świeżej nie wskazano działań priorytetowych. Wynika to z faktu, iż wskazane RW obejmują niewielki obszar terytorium Polski, ponadto JCWP są tam przekształcone w małym stopniu. W RW Dolnej Odry i Przymorza Zachodniego wskazano tylko 1 JCWP o najwyższym priorytecie. Podkreślić przy tym należy, iż w ubiegłych latach – w najbardziej priorytetowych obszarach – RZGW w Szczecinie prowadził działania przywracające naturalny charakter cieków m. in. dla rzeki Regi. Koszty wdrożenia działań renaturyzacyjnych na JCWP o najwyższym i wysokim priorytecie, zgodnie z danymi ujętymi w KPRWP, określono na kwotę ponad 66 mln zł97).

renaturyzacji renaturyzacji Małej Wisły 0 1 8 788,25 Górnej-Zachodniej Wisły 1 1 17 634,53 Górnej-Wschodniej Wisły 2 0 10 834,00 Wisły Środkowej Wisły 1 0 1 077,05 Bugu 1 1 339,39 Narwi 2 1 2 620,62 Dolnej Wisły 1 1 4 725,28 Suma – obszar dorzecza Wisły 8 5 46 019,12 Górnej Odry 0 1 235,12 Środkowej Odry 0 1 6 236,41 Warty 1 0 12 216,02 Odry Noteci 1 0 33,47 Dolnej Odry 1 442,92 1 0 i Przymorza Zachodniego Suma – obszar dorzecza Odry 3 2 20 163,94 Suma – obszar Polski 11 7 66 183,06 Źródło: KPRWP – w zakresie kosztów działań renaturyzacyjnych. 97) Do przeliczenia kwot wskazanych w KPRWP w euro przyjęto średnioroczny kurs euro zgodnie z danymi NBP za rok 2020. 268 Poz. 1119 Kształtowanie retencji na skutek renaturyzacji wód powierzchniowych uzależniony jest od wielu czynników, m.in. od stopnia przeobrażenia, aktualnego zagospodarowania akwenów i obszarów zlewni w odniesieniu do zakresu prac zaplanowanych jako działania renaturyzacyjne. Należy pamiętać, że działania renaturyzacyjne nie dotyczą tylko samego cieku, ale także całej doliny. Retencja koryt i dolin rzecznych polega na gromadzeniu wody w lokalnych zagłębieniach terenu. Dzieje się to na skutek wypełnienia cieku i jego doliny wodą wezbraniową, a następnie wstrzymywania jej odpływu. Poprawia się w ten sposób zasoby retencji gruntowej, a także zasila koryto rzeki, zwiększając odpływ w okresach bezopadowych. Szacuje się, że łąki, okresowo zalewane przez wody rzeczne osiągają głębokość zalewu od 0,1 do 0,5 m, co średnio daje wartość 0,3 m, w przeliczeniu na ha, otrzymujemy średnio 3 000 m3 zretencjonowanej wody na powierzchni. Dodatkowo woda retencjonowana jest w profilu glebowym, ale szczegółowe wyliczenia wymagałyby poznania struktury profilu w celu oszacowania procentowego potencjału retencyjnego98), 99). Wykorzystując powyższe założenia szacuje się, że dla JCWP, mających najwyższy priorytet w zakresie renaturyzacji można osiągnąć retencję na poziomie 1 149,20 mln m3. W ujęciu poszczególnych RW szacunkowe wartości zretencjonowanej wody dla działań o wysokim i najwyższym priorytecie przedstawiono w tabeli poniżej (tabela 60). Tabela 60. Szacowana wartość zretencjonowanej wody w wyniku działań renaturyzacyjnych w obrębie jednolitych części wód.

Podkreślić należy, iż w punktu widzenia poprawy retencji zasadne jest wdrożenie wszystkich działań wynikających z KPRWP, poprzedzone analizami możliwości i zasadności ich realizacji na etapie opracowywania kolejnej aktualizacji planów gospodarowania wodami na obszarach dorzeczy na lata 2027–2033. 98) Żelazo J., Popek Z.: Podstawy renaturyzacji rzek, SGGW, Warszawa, 2002. 99) Rekomendacje zmian w Programie rolnośrodowiskowym, Puławy, 2016. 269 Poz. 1119 Typ działania nr 3: Realizacja i odtwarzanie obiektów małej retencji i mikroretencji na terenach leśnych Niedobory wody w lasach spowodowane są zmianami klimatu (wzrostem temperatury, wydłużonymi okresami bez opadu, skróconym zaleganiem pokrywy śnieżnej). Lasy zajmują obecnie duże obszary gleb łatwo przepuszczalnych, co także negatywnie wpływa na ich możliwości retencyjne. W związku z tym, konieczne jest podjęcie działań, które będą skutkowały poprawą dostępności wody w lasach. Realizacja inwestycji takich jak budowa zbiorników małej retencji i mikroretencji oraz budowa zastawek, progów, jazów, grobli na ciekach na obszarach leśnych ma na celu zgromadzić wodę, spowolnić lub zatrzymać jej odpływ oraz zwiększyć retencję w zlewniach leśnych. Działania takie będą miały znaczący wpływ na poprawę bilansu wodnego zlewni leśnych, zwiększenie odporności lasów na skutki suszy a także wzrost różnorodności biologicznej ekosystemów leśnych. W celu poprawy retencji na obszarach leśnych PGL LP od 2016 r. wdraża dwa programy: • Kompleksowy projekt adaptacji lasów i leśnictwa do zmian klimatu – mała retencja oraz przeciwdziałanie erozji wodnej na terenach nizinnych; • Kompleksowy projekt adaptacji lasów i leśnictwa do zmian klimatu – mała retencja oraz przeciwdziałanie erozji wodnej na terenach górskich. Na podstawie zaplanowanych przez PGL LP działań, wyróżnić możemy dwa podtypy. Podtyp działania nr 3.1 Budowa zbiorników małej retencji w lasach W ramach tego podtypu działania wskazano do realizacji w latach 2021–2023 zbiorniki małej retencji zaplanowane w ramach ww. programów. Działania obejmują 73 powiaty położone w 16 RW na obszarach dorzeczy Wisły, Odry, Pregoły, Niemna oraz Łaby. Łącznie zaplanowano budowę 428 zbiorników o retencji wynoszącej 2,8 mln m3. W ramach projektu dotyczącego retencji nizinnej planuje się budowę 314 zbiorników, a projekt retencji górskiej dotyczy 114 obiektów. Rysunek 71. Wielkość uzyskanej retencji w ramach działania budowa zbiorników małej retencji w lasach w podziale na województwa. 800

województwo Źródło: Opracowano na podstawie danych PGL LP. 270 Poz. 1119 Największą ilość uzyskanej retencji w ramach działania budowa zbiorników małej retencji w lasach planuje się uzyskać na terenie województw dolnośląskiego (709,04 tys. m3), wielkopolskiego (562,66 tys. m3) i podkarpackiego (511,77 tys. m3) (rysunek 71). Podtyp działania nr 3.2 Budowa pozostałych obiektów hydrotechnicznych w lasach z wyłączeniem zbiorników małej retencji Ten podtyp działania obejmuje inne inwestycje prowadzone przez PGL LP w latach 2021–2023, obejmujące przywracanie funkcji obszarom mokradłowym oraz zadania przeciwerozyjne. Działania te obejmują 67 powiatów, na obszarach dorzeczy Odry, Wisły, Bugu, Niemna, Łaby i Dniestru, w 14 RW. Łącznie przewidziano budowę ponad 1 000 obiektów. Łącznie, koszty wdrożenia działań z zakresu realizacji i odtwarzania obiektów małej retencji i mikroretencji na terenach leśnych, oszacowano na kwotę blisko 300 mln zł. Koszty działań PGL LP - w podziale na programy oraz Regionalne Dyrekcje Lasów Państwowych – zestawiono w poniższej tabeli 61. Tabela 61. Koszty wdrożenia działań z zakresu realizacji odtwarzania obiektów małej i mikro retencji na obszarach dorzeczy.

Źródło: Dane przekazane przez PGL LP. 271 W załączniku nr 3 do PPNW zestawiono informacje o działaniach w ramach podtypów 3.1 Budowa zbiorników małej retencji w lasach oraz 3.2 Budowa pozostałych obiektów hydrotechnicznych w lasach z wyłączeniem zbiorników małej retencji. W związku z niewątpliwym korzystnym wpływem programów na rozwój małej retencji na terenach leśnych rekomenduje się kontynuowanie obu programów do 2027 roku. Typ działania nr 4: Zalesianie, zadrzewianie oraz przebudowa drzewostanów Nasadzane, jednogatunkowe i jednowiekowe drzewostany sosnowe, porastające duże powierzchnie kraju, często nie są dostosowane do stopnia żyzności siedlisk. Przez to osłabiona zostaje ich odporność na zmiany klimatu i zjawiska ekstremalne. W celu przeciwdziałania tego typu procesom realizuje się przebudowę drzewostanów zmierzającą do dostosowania składu gatunkowego do typów siedlisk. Ten typ działania przyczynia się do przeciwdziałania degradacji gleby oraz zwiększa retencję. Przebudowa drzewostanów na bardziej naturalne przyczynia się do zmniejszenia spływu powierzchniowego, powstrzymując erozję gleby. Istotne znaczenie w budowaniu retencji leśnej ma także odnowienie drzewostanów po prowadzonym użytkowaniu. W zakresie kształtowania retencji, na obszarach leśnych istotne jest uwzględnienie planowanego użytkowania rębnego i związanej z tym odbudowy drzewostanów. Zgodnie z danymi Banku Danych o Lasach, w 2019 r. grunty leśne zajmowały powierzchnię 9 462,9 tys. ha, w tym lasy zajmowały obszar 9 258,8 tys. ha, 29,6% powierzchni kraju. Obszary leśne stanowią istotny element retencji krajobrazowej. Bez dodatkowych obiektów retencyjnych, ściółka i drzewostany magazynują wodę w miejscu opadu. Objętość zatrzymywanej wody przez poszczególne kompleksy leśne zależy od szeregu czynników, takich jak: powierzchnia lasów, rodzaj drzewostanu, typ siedliska, wielkość opadów atmosferycznych, rodzaj ściółki oraz rodzaju gleby leśnej. Na potrzeby oszacowania wielkości możliwości retencyjnych lasów przyjęto, podobnie jak w ocenie wielkości retencji w Polsce – wartość środkową przedziałów wskazanych w analizie EEA, przyjmując: • dla lasów liściastych – 480 mm dla opadu 1000 mm; • dla lasów iglastych – 325 mm dla opadu 1000 mm; • dla lasów mieszanych – 375 mm dla opadu 1000 mm. W wyniku użytkowania rębnego w lasach następuje chwilowy spadek retencji, który musi zostać odbudowany. Zgodnie z art. 13 ustawy z dnia 28 września 1991 r. o lasach właściciele lasów są obowiązani do trwałego utrzymywania lasów i zapewnienia ciągłości ich użytkowania. W szczególności do: ponownego wprowadzania roślinności leśnej (upraw leśnych) w lasach w okresie do 5 lat od usunięcia drzewostanu. Usunięcie drzewostanu może nastąpić w wyniku: • cięć rębnych – usuwania z lasu drzewostanów „dojrzałych” – ich podstawowym celem jest przebudowa i odtworzenie drzewostanów; 272 Poz. 1119 • cięć pielęgnacyjnych (czyszczeń i trzebieży) – usuwania z lasu części drzew uznanych za niepożądane i szkodliwe dla pozostałych drzew oraz wartościowych elementów drzewostanu; • cięć niezaplanowanych – są one konsekwencją wystąpienia klęsk żywiołowych w lasach. Powyższych działań nie należy utożsamiać z zalesieniem, które zgodnie z definicją jest zakładaniem upraw leśnych na gruntach pozostających dotychczas poza uprawą leśną, na gruntach nieleśnych. Powierzchnia, na jakiej konieczne jest utrzymanie drzewostanu i co za tym idzie – wykonanie nasadzeń, uwzględniła wielkość 5-letniego użytkowania rębnego w latach 2015–2019 w poszczególnych RW. Dane zestawiono na podstawie danych BDL i stanowią całościową informację w odniesieniu do poszczególnych klas wiekowych. Największe (w m3 grubizny na 1 ha), użytkowanie rębne dotyczy drzewostanu w klasie wiekowej 101–120 lat. Taka zależność wynika oczywiście z wielkości materiału, czyli średnicy pozyskiwanego drewna. Dane w podziale na RW, odnoszą się do użytków rębnych. Powierzchnię użytków rębnych na obszarach dorzeczy Wisły i Odry przedstawiono na wykresie (rysunek 72). Powierzchnię użytków rębnych na obszarach pozostałych dorzeczy przedstawiono na wykresie (rysunek 73). Rysunek 72. Powierzchnia użytków rębnych na obszarach dorzeczy Odry i Wisły w latach 2015–2019, w tys. ha. Powierzchnia użytków rębnych na obszarach dorzeczy Wisły i Odry [tys. h 030

RW Źródło: Opracowano na podstawie BDL. 273 Poz. 1119 Rysunek 73. Powierzchnia użytków rębnych na obszarach pozostałych dorzeczy w latach 2015–2019, w tys. ha. Powierzchnia użytków rębnych na obszarach pozostałych dorzeczy [tys. ha] 001

RW Źródło: Opracowano na podstawie BDL. Zgodnie z Zasadami hodowli lasu, rębnia jest jednym z działań zmierzających do wytworzenia nowego drzewostanu o pożądanym charakterze i ustalonym celu hodowlanym. Jak już zostało wyżej wspomniane, w miejscach cięć – zgodnie z zapisami art. 13. ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 28 września 1991 r. o lasach – w okresie do 5 lat przeprowadzone będą nasadzenia, które stanowić będą działanie mające na celu odbudowę retencji krajobrazowej. Odbudowę retencji krajobrazowej w lasach obliczono na podstawie udziału powierzchni rębni w całkowitej powierzchni lasów w RW, odnosząc udział powierzchni rębni (a co za tym idzie odnowienie drzewostanu) do możliwej całkowitej retencji leśnej. Tabela 62. Retencja możliwa do odzyskania w wyniku odnowienia/utrzymania drzewostanu na obszarach rębni [tys. m3].

[tys. ha] Czarnej Orawy 0,03 297,89 Dunaju Czadeczki 0,02 84,83 Morawy 0,00 0,00 Suma – obszar dorzecza Dunaju 0,05 382,72 Małej Wisły 19,73 59 454,61 Górnej-Zachodniej 17,28 52 037,67 Wisły Górnej-Wschodniej 7,36 21 692,98 Wisły Wisły Środkowej Wisły 19,28 41 486,59 Bugu 6,51 14 433,53 Narwi 13,82 30 274,38 Dolnej Wisły 23,21 53 075,26 274 Poz. 1119

[tys. ha] Suma – obszar dorzecza Wisły 107,19 272 455,02 Świeżej Świeżej 0,04 122,99 Banówki Banówki 0,03 100,82 Metuje 0,01 32,36 Orlicy 0,00 0,00 Łaby Izery 0,03 92,62 Łaby i Ostrożnicy 0,01 3 673,12 Suma – obszar dorzecza Łaby 0,05 3 798,10 Górnej Odry 18,29 43 648,01 Środkowej Odry 24,58 56 459,34 Warty 17,28 35 394,23 Odry Noteci 8,51 18 464,07 Dolnej Odry i Przymorza 5,77 14 880,70 Zachodniego Suma – obszar dorzecza Odry 74,43 168 846,35 Pregoły Łyny i Węgorapy 1,24 3 030,98 Niemna Niemna 0,60 1 307,17 Dniestru Dniestru 0,11 391,70 Suma – obszar Polski 183,74 450 435,85 Źródło: Opracowano na podstawie BDL. Jak wynika z tabeli 62 największa ilość wody w ramach możliwej do odzyskania retencji w wyniku odnowienia/utrzymania drzewostanu na obszarach rębni można uzyskać w RW Małej Wisły – 59 454,61 tys. m3. Nieco mniejsze ale również powyżej 50 000 tys. m3 retencji można będzie odzyskać w RW Środkowej Odry, Dolnej Wisły i Górnej-Zachodniej Wisły. Typ działania nr 5: Realizacja i odtwarzanie obiektów małej retencji i mikroretencji na terenach rolniczych Mała i mikroretencja pozwalają zatrzymać lub spowolnić spływ wód powierzchniowych oraz gromadzić wody opadowe w zakresie lokalnym - na terenach posesji przy jednorodzinnych budynkach mieszkalnych. Budowa niewielkich zbiorników i oczek wodnych pozwoli zebrać, retencjonować i ponownie wykorzystać wody opadowe oraz roztopowe. Natomiast działania dotyczące ochrony obszarów zalewowych przed osuszaniem w efekcie przyczynią się do poprawy czasu retencji wody i jednocześnie stworzą warunki do wzrostu różnorodności biologicznej. Mając powyższe na uwadze, w ramach wskazanego działania proponuje się pięć podtypów. 275 Poz. 1119 Podtyp działania nr 5.1 Wspieranie mikroretencji poprzez tworzenie przydomowych zbiorników wodnych Działanie z podtypu dotyczącego tworzenia mikroretencji na obszarach wiejskich powiązane jest z realizacją jednego z priorytetowych programów Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej. W 2020 r. rozpoczęła się druga edycja Programu priorytetowego „Moja woda’’. Zakres programu oraz warunki udziału zostały przedstawione w rozdziale 3.6.2 dotyczącym mikroretencji. W drugiej edycji wpłynęło ponad 31 tysięcy wniosków na dofinansowanie przydomowych instalacji retencyjnych. Nabór zakończył się 10 czerwca 2021 r. Łączna kwota finansowania, we wnioskach złożonych elektronicznie wyniosła 160 mln zł100). W porównaniu do pierwszej edycji programu liczba wniosków wzrosła o ok. 6 tys. Na podstawie liczby wniosków, które wpłynęły w ramach pierwszej edycji programu (ok. 25 tys.) oraz deklarowanej, uzyskanej retencji w wyniku realizacji działań (ok 1,2 mln m3), można oszacować, że średnio, w ramach jednego działania, retencjonowane jest 48 m3 wody w ujęciu rocznym. Szacować można, że w drugiej edycji programu priorytetowego, osiągnięte zostaną podobne wartości. Zgodnie ze wskaźnikami Programu „Moja woda”, które stanowią podstawę do oceny stopnia realizacji, program mierzony jest za pomocą: • ilości zagospodarowanej wody opadowej 2,102 mln m3/rok; • liczby instalacji służących zagospodarowaniu wody opadowej 42,04 tys. szt. W związku z powyższymi danymi należy przyjąć, że w ramach drugiej edycji programu „Moja woda” zretencjonowanej zostanie minimum 900 tys. m3 wody w ujęciu rocznym, a szacując na podstawie liczby wniosków, możliwe jest osiągnięcie nawet 1,48 mln m3 zretencjonowanej wody w ujęciu rocznym. Z uwagi na fakt, iż obecnie nie ma dokładnych danych na temat liczby wniosków, które wpłynęły do poszczególnych WFOŚiGW, nie jest możliwe oszacowanie retencji na obszarze poszczególnych RW i obszarów dorzeczy. Należy zaznaczyć, iż program „Moja woda” ten nie jest tylko ukierunkowany na obszary użytkowane rolniczo. W związku z tym część działań podejmowanych w ramach ww. programu obejmuje także obszary miejskie i jest uwzględniona w typie działania nr 14. Zgodnie z informacjami udostępnianymi przez NFOŚiGW, program jest realizowany w latach 2020–2024. W związku z niewątpliwym korzystnym wpływem programu na rozwój mikroretencji oraz dużym zainteresowaniem społecznym rekomenduje się przedłużenie funkcjonowania programu,,Moja woda’’ do 2027 r. Zakładając, że program,,Moja woda’’ będzie kontynuowany do 2027 r. i wartości retencjonowanej wody będą na poziomie roku 2021 roku, wartość zretencjonowanej wody w ramach tego zadania można szacować na poziomie 10,36 mln m3. 100) Źródło: http://nfosigw.gov.pl/o-nfosigw/aktualnosci/art,1814,ponad-31-tys-wnioskow-w-drugiej-edycjiprogramu-moja-woda.html. 276 Należy dodać, że część projektów wspierających zwiększanie mikroretencji w ramach działania 2.1 Adaptacja do zmian klimatu wraz z zabezpieczeniem i zwiększeniem odporności na klęski żywiołowe, w szczególności katastrofy naturalne oraz monitoring środowiska typ projektu 2.1.5 Systemy gospodarowania wodami opadowymi na terenach miejskich. Działanie jest współfinansowane ze środków Funduszu Spójności w ramach Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko 2014– 2020, opisywanych w rozdziale 3.6.2, jest realizowane do 2023 roku. Zestawienie projektów z działania 2.1.5. POIiŚ 2014–2020 dotyczące zwiększania wartości retencji z uwzględnieniem wartości wskaźników oraz ogólnej wartości projektów przedstawiono w załączniku nr 8 do PPNW. Podtyp działania nr 5.2 Ochrona obszarów okresowo zalewanych Podtyp działania dotyczy zmiany gospodarowania na obszarach okresowo zalewanych, poprzez ekstensywne użytkowanie łąk na tych terenach. Polegać będzie na wyłączeniu obszarów zalewowych z intensywnej produkcji rolniczej z przeznaczeniem pod ekstensywny typ użytkowania lub zaniechanie użytkowania tych obszarów i otworzenie naturalnych zbiorowisk roślinnych, charakterystycznych dla danego terenu. Efektem bezpośrednim tego działania będzie ochrona obszarów podmokłych i torfowisk. Ochrona ta polegać będzie nie tylko na zachowaniu/ utrzymaniu istniejących terenów bagiennych, ale również może obejmować odtworzenie obszarów wcześniej osuszonych. Praktyki rolnicze na terenach objętych zakresem tego podtypu działania obejmować mogą zastąpienie upraw wymagających zabiegów odwadniających ekstensywnym użytkowaniem łąk lub wyłączeniem z użytkowania obszarów podmokłych, czyli ograniczenie działalności rolniczej o charakterze uprawy, wypasu i innego rodzaju korzystania. Przez ekstensywne użytkowanie rozumie się użytkowanie, przy którym nie stosuje się nawozów sztucznych, oraz środków ochrony roślin, w tym pestycydów. Rekomenduje się także ograniczenie wykonywania pokosów do maksymalnie dwóch w ciągu roku. Na łąkach okresowo zalewanych przez wody rzeczne głębokość zalewu kształtuje się od 0,1 do 0,5 m, co średnio daje wartość 0,3 m, w przeliczeniu na ha, otrzymujemy 3 000 m3 zretencjonowanej wody na powierzchni. Zakłada się, że okres zalewu, w zależności od charakterystyki roku hydrologicznego będzie trwał od 30 do 60 dni (ok. 2 miesięcy). W tym okresie woda mogłaby być magazynowana na obszarach, na których podjęto by takie działania. W celu określenia powierzchni terenu, na której rekomendowane będzie wprowadzenie niniejszego działania, zidentyfikowano obszary trwałych użytków zielonych zgodnie z CLC 2018, które nie zostały zmeliorowane, a jednocześnie znajdują się one na obszarach zagrożonych powodzią zgodnie z zasięgiem powodzi 1%. Dane w ujęciu RW wraz z szacunkową wartością możliwej do osiągnięcia retencji zestawiono w tabeli 63. W ramach podtypu działania polegającego na ochronie powierzchni okresowo zalewanych można zretencjonować ponad 180 mln. m3 wody. Największa powierzchnia gruntów proponowana do objęcia działaniem polegającym na wyłączeniu obszarów zalewowych z intensywnej produkcji rolniczej, znajduje się w RW Narwi (21 512,52 ha, co przekłada się na szacowaną możliwą do osiągniecia retencję na poziomie 64 537,56 tys. m3), Noteci (10 772,79 ha – 32 318 tys. m3 potencjalnie zretencjonowanej wody) oraz Środkowej Wisły (9 623,53 ha, retencja na poziomie 28 870,60 m3). Są to obszary o dużym udziale łąk, i jednocześnie znacząco narażone na występowanie okresowych zalewów. 277 Tabela 63. Szacowana wartość zretencjonowanej wody w wyniku działań ochronnych obszarów okresowo zalewanych.

Źródło: Opracowano na podstawie CLC 2018 r. oraz map zagrożenia powodziowego. W ramach planu strategicznego dla WPR udzielane będzie wsparcie dla rolników, którzy użytkują ekstensywnie trwale użytki zielone, pełniące jednocześnie funkcje retencyjne (ekoschemat „Retencjonowanie wody na trwałych użytkach zielonych”). Podtyp działania nr 5.3 Gospodarowanie rolnicze na obszarach podmokłych Podtyp działania wskazuje rekomendacje dotyczące sposobu prowadzenia gospodarki rolnej na obszarach stale lub okresowo zalewanych związane z wprowadzaniem paludikultury, zwanej także rolnictwem bagiennym. Rolnictwo bagienne polega na utrzymaniu produkcji rolnej przy równoczesnym podniesieniu poziomu wody na terenach objętych uprawą i zastąpieniu upraw hydrofilnymi. Paludikultura zakłada, że wraz z odtworzeniem terenów podmokłych można osiągać korzyści ekonomiczne za pomocą zastosowania odpowiednich upraw i technologii i takie wykorzystanie materii roślinnej, które nie narusza naturalnych procesów zachodzących na terenach podmokłych. Prowadzenie produkcji rolnej na terenach podmokłych obejmuje: uprawę trzciny, uprawę mchu torfowca, uprawę olszy czarnej, produkcję żywności i roślin na potrzeby farmacji, wykorzystanie biomasy z terenów podmokłych na cele energetyczne oraz wykorzystanie terenów podmokłych na pastwiska. Wprowadzenie upraw bagiennych na terenach, na których obecnie występuje 278 zabagnienie lub które stale, czy też okresowo, są zalewane – będzie miało pozytywny wpływ na środowisko. Pozwoli także uniknąć potencjalnych kosztów związanych z budową urządzeń wodnych i jednocześnie wygeneruje zysk z uprawy gruntów do tej pory nieużytkowanych lub nieprzynoszących korzyści. Podtyp działania dotyczy rolników, na gruntach których występują zabagnienia czy też grunty są stale lub okresowo zalewane. W celu określenia zasięgów potencjalnych terenów rekomendowanych do wprowadzenia zmian w sposobie prowadzenia gospodarki rolnej na terenach okresowo zalewanych zidentyfikowano niezmeliorowane grunty orne zgodnie z CLC 2018 r. położone na obszarach występowania podtopień wodami podziemnymi w rejonie i sąsiedztwie dolin rzecznych, zgodnie z Mapą obszarów zagrożonych podtopieniami Państwowego instytutu Geologicznego PIB. Szacowaną wielkość retencji uzyskaną w ramach wprowadzenia tego działania wyliczono przyjmując wartość zalewu gruntu na poziomie 0,1 -0,2 m, co w przeliczeniu na hektar powierzchni, przekłada się na objętość około 2 000 m3 zatrzymanej wody w glebie. Zmiana sposobu prowadzenia gospodarki rolnej na terenach okresowo zalewanych może przełożyć się na zwiększenie retencji w glebie o 86,3 mln m3. Dane w podziale na RW ujęto w tabeli 64. Największe wartości dodatkowo zretencjonowanej wody w ramach zastosowania rolnictwa bagiennego można uzyskać w RW Górnej-Zachodniej Wisły (27 079,04 tys. m3) oraz Środkowej Wisły (19 342,21 tys. m3). Są to regiony, na których tereny narażone na występowanie podtopień poprzez położenie zwierciadła wody podziemnej blisko powierzchni terenu, a jednocześnie są użytkowane jako grunty orne, mają największą powierzchnię. Tabela 64. Szacunkowa objętość wody możliwa do zretencjonowania w glebie przy zmianie w sposobie prowadzenia gospodarki rolnej na terenach okresowo zalewanych

279 Źródło: Opracowano na podstawie danych CLC 2018 r. i mapy obszarów zagrożonych podtopieniami wg PIG-PIB. W ramach planu strategicznego dla WPR udzielne będzie wsparcie dla rolników, którzy użytkują ekstensywnie trwale użytki zielone, pełniące jednocześnie funkcje retencyjne (ekoschemat Retencjonowanie wody na trwałych użytkach zielonych). Podtyp działania nr 5.4 Ochrona istniejących obiektów mikroretencji Podtyp działania obejmuje ochronę obiektów mikroretencji powstałych na skutek działalności bobra (łac. Castor fiber). Obecność bobrów na terenie zlewni ma korzystny wpływ na jej bilans wodny101). Zasiedlenie zlewni przez bobry (czy też utrzymywanie tam bobrowych na wskazanym obszarze) powoduje zmianę następujących elementów składowych retencji całkowitej: • retencji sieci rzecznej lub kanałów Rrz– [mm]; • retencji depresyjnej102) Rd [mm]; • retencji glebowej Rg [mm]; • retencji apotamicznej103) Rap [mm].104) Oprócz zmiany retencji, zasiedlenie obszaru przez bobry, wpływa także na zmniejszenie prędkości wody, a co za tym idzie dochodzi do zmiany terenu przylegającego do stawu bobrowego, również w zakresie fauny i flory. Pod wpływem działalności bobrów zmniejszeniu ulegają wahania wody (na większych ciekach obserwuje się spłaszczenie fali powodziowej i złagodzenie niżówek). W przypadku tworzenia stawów bobrowych, obliczenia oparto na podstawie średniego poziomu retencji wody w rozlewisku po tamie – 3 000 m3 105). Zaznaczyć należy, iż tamy bobrowe poza zmagazynowaniem wody, oddziałują także na przylegające tereny powodując lokalne podtopienia, w szczególności gruntów ornych, powodując ograniczenia w prowadzeniu działalności. Ponadto bobry lokalizują swoje tamy na przepustach drogowych, powodując zakłócenia w pracy urządzeń wodnych. Dlatego decyzja o pozostawieniu tamy bobrowej musi być poprzedzona analizą bezpieczeństwa w zakresie funkcjonowania urządzeń wodnych. W przypadku gdy powstała konstrukcja negatywnie wpływa na pracę m.in. przepustów rekomenduje się jej usunięcie, gdyż korzyści płynące z retencji nie przewyższają kosztów wynikających z zaburzenia pracy urządzeń wodnych. Bóbr europejski stanowi w Polsce gatunek objęty ochroną, dla którego obowiązuje zakaz niszczenia siedlisk. Jednakże na podstawie art. 56a ustawy z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody (Dz. U. z 2023 r. poz. 1336, 1688 i 1890) regionalny dyrektor ochrony środowiska może regulować wielkość 101) Grygoruk M., Nowak M.: Spatial and Temporal Variability of Channel Retention in a Lowland Temperate Forest Stream Settled by European Beaver (Castor fiber), Forests 5, str. 2276–2288, 2014. 102) Objętość wody potrzebna do wypełnienia małych zagłębień bezodpływowych terenu przed wystąpieniem spływu powierzchniowego. 103) Retencja obszarów niebędących w kontakcie z siecią hydrograficzną wód powierzchniowych. 104) Ciepielowski A. Dąbkowski Sz.: Problemy małej retencji w lasach, Warszawa, 1995. 105) Grygoruk M.: Metodyka szacowania objętości retencyjnej stawów bobrowych oraz ich oddziaływania na stosunki wodne zlewni leśnych, Studia i Materiały Centrum Edukacji Przyrodniczo-Leśnej, 10, 2 (18), str. 162– 172, 2008. 280 Poz. 1119 populacji gatunku bobra. Regionalni dyrektorzy ochrony środowiska mogą w formie zarządzenia zezwolić na obszarze swojego działania, na czas określony, nie dłuższy niż 5 lat, w drodze aktu prawa miejscowego w stosunku do bobra europejskiego, na czynności podlegające zakazom określonym w art. 52 ust. 1 ustawy z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody. W związku z tym artykułem, można odstąpić w stosunku do dziko występujących zwierząt, gatunków objętych ochroną gatunkową m.in. od zakazu niszczenia siedlisk lub ostoi, będących ich obszarem rozrodu, wychowu młodych, odpoczynku, migracji lub żerowania, niszczenia, usuwania lub uszkadzania żeremi, tam, zimowisk lub innych schronień oraz umyślnego przemieszczania z miejsc regularnego przebywania na inne miejsca. Zarządzenie, może być wydane w przypadku braku rozwiązań alternatywnych, jeżeli czynności, których dotyczy zarządzenie, nie są szkodliwe dla zachowania we właściwym stanie ochrony dziko występujących populacji gatunków objętych zarządzeniem oraz leży to w interesie zdrowia lub bezpieczeństwa powszechnego lub (…) w przypadku bobra europejskiego - wynika to z konieczności ograniczenia poważnych szkód w odniesieniu do upraw rolnych, inwentarza żywego, lasów, rybostanu, wody lub innych rodzajów mienia. Jest to więc instrument pozwalający w założeniu regulować wielkość populacji bobra. Kwestia gatunku została również częściowo uwzględniona w ustawie Prawo wodne. Zgodnie z art. 227 ust. 3 pkt 8 PW w katalogu prac utrzymaniowych wód wchodzi rozbiórka lub modyfikacja tam bobrowych oraz zasypywanie nor bobrów lub nor innych zwierząt w brzegach śródlądowych wód powierzchniowych. Należy jednak zwrócić uwagę, że ze względu na przyznany status ochrony ww. prace mogą być realizowane jedynie na obszarze objętym zarządzeniem regionalnego dyrektora ochrony środowiska, o którym mowa w art. 56a ustawy z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody. Zezwolenia na odstępstwa od zakazów określonych w art. 52 ust. 1 ustawy z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody, w stosunku do bobra europejskiego, mogą być wydane, z zastrzeżeniem ust. 5, w przypadku braku rozwiązań alternatywnych, jeżeli nie są szkodliwe dla zachowania we właściwym stanie ochrony dziko występujących populacji chronionych gatunków roślin, zwierząt lub grzybów oraz w przypadku spełnienia przesłanki określonej w art. 56 ust. 4 pkt 1–7 ustawy z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody. Należy również mieć na uwadze, że przypadku gdy usuwanie siedlisk bobra europejskiego realizowane ma być na obszarach form ochrony przyrody w związku z utrzymaniem wód, wymagane jest dokonanie zgłoszenia tychże prac właściwemu regionalnemu dyrektorowi ochrony środowiska na podstawie art. 118 ustawy z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody. Na podstawie informacji zebranych z regionalnych dyrekcji ochrony środowiska o liczbie wydanych decyzji zezwalających na usunięcie tam bobrowych w 2019 r. i 2020 r., wyliczono szacunkową objętość wody, jaka może zostać zretencjonowana w przypadku, gdyby nie rozbierano tam bobrowych. W obliczeniach przyjęto, że w ramach jednej decyzji usunięto jedną tamę bobrową. Tabela 65. Szacunkowa objętość wody możliwej do zretencjonowania przy wprowadzeniu podtypu działania polegającego na ochronie obiektów mikroretencji.

Podlaskie 25 75 Kujawsko-Pomorskie 33 99 281

Pomorskie 28 84 Lubuskie 27 81 Śląskie 27 81 Świętokrzyskie 45 135 Małopolskie 54 162 Lubelskie 46 138 Łódzkie 34 102 Warmińsko-Mazurskie 91 273 Opolskie 17 51 Wielkopolskie 35 105 Podkarpackie 13 39 Zachodniopomorskie 58 174 Mazowieckie 37 111 Dolnośląskie 18 54 Suma 588 1 764 Źródło: Opracowano na podstawie danych Regionalnych dyrekcji ochrony środowiska. Z obliczeń na podstawie przedstawionych założeń wynika, że największa objętość uzyskanej retencji przy wdrożeniu podtypu działania polegającego na ochronie obiektów mikroretencji jest możliwa do uzyskania w województwach: warmińsko-mazurskim (272 tys. m3), zachodniopomorskim (174 tys. m3) oraz małopolskim (162 tys. m3). To w tych województwach regionalne dyrekcje ochrony środowiska wydały najwięcej decyzji zezwalających na odstępstwo od zakazu – usuwania tam bobrowych. Z uwagi na brak danych z województwa mazowieckiego, wartość dla tego obszaru została przedstawiona jako średnia z liczby wydanych decyzji w pozostałych województwach. Podtyp działania nr 5.5 Wspieranie mikroretencji poprzez ochronę tworzenie zbiorników śródpolnych Podtyp działania polegający na tworzeniu śródpolnych zbiorników wodnych w naturalnych zagłębieniach terenu, obejmuje poprawę retencji glebowej na obszarach użytkowanych rolniczo. Małe zbiorniki śródpolne pozytywnie wpływają na bilans wodny oraz tworzą warunki dla zwiększenia biologicznej różnorodności. Naturalne zagłębienia terenu tworzące zbiorniki mikroretencji mogą stanowić cenne ekosystemy z bogatą florą i fauną. Zbiorniki śródlądowe korzystnie wpływają na wszystkie komponenty środowiska: wody powierzchniowe i podziemne, glebę, powietrze, klimat i różnorodność biologiczną. Wartość retencji, jaka może zostać osiągnięta przy pomocy wskazanego działania została obliczona na podstawie założenia, przyjmującego że liczba obiektów małej retencji powinna wynosić nie mniej niż 20 oczek śródpolnych na 10 km2 106). Wielkość oczka wodnego przyjęto z uwzględnieniem zapisów 106) Kucharski, L., Samosiej, L.: Wyznaczanie optymalnej sieci zagłębień śródpolnych w celu ochrony zasobów gatunków dziko rosnących w krajobrazie rolniczym, 1993. 282 artykułu 394 ust.1 pkt 9 ustawy Prawo wodne, w zakresie obiektów niewymagających pozwolenia wodnoprawnego – o powierzchni do 0,1 ha o głębokości nieprzekraczającej 3 m (przyjęta pojemność oczka wodnego wynosi 3 000 m3 107)). Tabela 66. Szacunkowa ilość wody możliwa do zretencjonowania poprzez tworzenie śródpolnych zbiorników wodnych w naturalnych zagłębieniach terenu.

Źródło: Opracowano na podstawie CLC 2018 r. Wdrożenie działania polegającego na tworzeniu śródpolnych zbiorników wodnych w naturalnych zagłębieniach terenu pomoże zretencjonować ponad 800 mln m3 wody. Dane w podziale na RW przedstawia tabela 65. Największą objętość zretencjonowanej wody w ramach opisywanego podtypu działania można uzyskać w RW Środkowej Wisły (127,5 mln. m3) oraz w RW Warty (110,7 mln. m3). Są 107) Geurts J., Fritz Ch.: Paludiculture pilots and experiments with focus on cattail and reed in the Netherlands, CINDERELLA project FACCE-JPI ERA-NET Plus on Climate Smart Agriculture, 2018. 283 Poz. 1119 to RW, w których powierzchnia gruntów ornych jest największa i przekłada się na duży potencjał retencyjny w zakresie oczek wodnych. Typ działania nr 6: Promowanie i wdrażanie zabiegów agrotechnicznych zwiększających retencję glebową Zaburzone stosunki wodne prowadzą do zakłócenia struktury gleby i zwiększają jej podatność na erozję. W Polsce znaczny obszar kraju kwalifikuje się do klasy o bardzo wysokiej i wysokiej podatności na erozję gleb (rysunek 74). Rysunek 74. Podatność gleb na erozję wodną w Polsce. Źródło: Opracowano na podstawie ESDAC. Celem zaproponowanych rozwiązań, mających charakter promowania dobrych praktyk w zakresie zabiegów agrotechnicznych, jest ograniczenie erozji gleby. Erozja skutkuje szybkim odpływem 284 Poz. 1119 związków azotu i fosforu do wód i szybszym przesuszaniem gleby. Przesuszona gleba ma pogorszone warunki retencjonowania wody, co przekłada się na mniejszą dostępność wody dla roślin i spadek odporności na suszę. Substancje próchnicze stanowią jeden z podstawowych czynników decydujących o wartości gleby. Materia organiczna wywiera dodatni wpływ na tworzenie się wodoodpornej struktury gleb, korzystnych warunków powietrzno-wodnych oraz temperaturowych. Substancje próchnicze gleby mają wysoką pojemność wodną. W stosunku do swojej masy mogą zatrzymać 3–5 krotnie więcej wody, która znajduje się w glebie przeważnie w formie dostępnej dla roślin. Ocenia się, że w sprzyjających warunkach zastosowanie odpowiednich zabiegów agromelioracyjnych na glebach zwięzłych może spowodować wzrost ich retencyjności o ok. 20–50 mm (20-50 l/m2, 0,02-0,05 m3/m2)108). Podstawą do formułowania propozycji dobrych praktyk są zapisy Zbioru zaleceń dobrej praktyki rolniczej109). Proponowane praktyki obejmują uprawę pasową i zastąpienie uprawy płużnej uprawą bezorkową. Oba te typy uprawy gleby polegają na uproszczeniu uprawy poprzez zmniejszenie liczby niezbędnych zabiegów agrotechnicznych. Prowadzi to do oszczędności czasu i środków na uprawę, jednocześnie poprawiając strukturę gleby i jej pojemność wodną. Z uwagi na niską intensywność działań, jak również pozostawienie resztek pożniwnych, zabiegi te wpływają także na ograniczenie parowania z powierzchni gleby, zwiększając retencję glebową i podnosząc odporność terenów na zjawisko suszy. Promowanie i wdrażanie zabiegów agrotechnicznych zwiększających retencję glebową jest skutecznym sposobem zapobiegania niedoboru wody na dużych obszarach rolniczych nie nawadnianych i nie zasilanych wodami powierzchniowymi, czyli w znaczącej części gruntów użytkowanych rolniczo w Polsce. Do działań przeciwdziałających erozji, powodujących zmniejszenie wielkości odpływu wody i w konsekwencji – zwiększenie pojemności retencyjnej gruntów rolnych, zaliczyć można także: praktyki polegające na prowadzeniu zabiegów uprawowych w kierunku poprzecznym do nachylenia stoku, zadarnianie dróg spływu wód opadowych, stosowanie międzyplonów, a w przypadku trwałych użytków zielonych – koszenie runi przynajmniej raz w roku. Na glebach silnie podatnych na erozję dodatkowym zabiegiem jest głęboszowanie, które wykonuje się w celu rozluźnienia warstwy podornej (podeszwy płużnej), która ugniatana jest przez maszyny rolnicze, a także ze względu na wieloletnią orkę na takiej samej głębokości. Dzięki użyciu głębosza na ciężkich i średnich glebach możemy zapobiec powstawaniu zastoisk wodnych. Głęboszowanie pola powoduje poprawę warunków powietrzno-wodnych gleby, polepsza podsiąkanie, a także drenaż wierzchniej warstwy gruntu. Zaleca się również wapnowanie gleb, mające na celu poprawę odczynu gleby, zwiększające tym samym możliwości przyswajania składników pokarmowych przez rośliny. Zmiany praktyk rolniczych wiążą się także z koniecznością wyposażenia gospodarstw rolnych w odpowiedni sprzęt oraz środki (m.in. materiał siewny, maty ściółkujące) do prowadzenie ww. 108) Zawadzki S.: Gleboznawstwo, wydanie IV, PWRiL. 109) Zbiór zaleceń dobrej praktyki rolniczej mający na celu ochronę wód przed zanieczyszczeniem azotanami pochodzącymi ze źródeł rolniczych z 2019 r., IUNG-PIB, 2019. 285 Poz. 1119 praktyk. Zaleca się zatem ich łączne wdrażanie w taki sposób, aby odpowiadały ekonomicznym i środowiskowym uwarunkowaniom gospodarstwa oraz potrzebom produkcyjnym. W celu określenia potrzeb wprowadzania niniejszego działania, zidentyfikowano obszary rolnicze zgodnie z CLC 2018 r., położone na terenach o bardzo wysokiej i wysokiej podatności na erozję wodną a równocześnie położone na obszarach deficytowych (klasa najwyższych i wysokich potrzeb realizacji działań). Na tych obszarach powinny koncentrować się działania w zakresie promowania działań przeciwerozyjnych. Natomiast potrzeba realizacji działań z zakresu promowania i wdrażania zabiegów agrotechnicznych zwiększających retencję glebową dotyczy obszarów rolniczych całej Polski. Największa powierzchnia gruntów, na których szczególnie należy promować i wdrażać praktyki rolnicze dotyczące ochrony warstwy próchniczej, znajduje się w RW Warty – blisko 6 tys. km2, Środkowej Odry i Środkowej Wisły – w obu regionach ponad 4,5 tys. km2 oraz RW Bugu – 3,8 tys. km2. Łącznie, powierzchnia rekomendowana do objęcia omawianym działaniem obejmuje 30 tys. km2. W RW Banówki oraz Łaby i Ostrożnicy nie zidentyfikowano gruntów spełniających ww. wymogi. W załączniku nr 3 do PPNW przedstawiono dane dotyczące powierzchni wskazanych do wdrożenia działań dotyczących promowania i wdrażania praktyk rolniczych zwiększających retencję wodną dla wszystkich RW. Zestawienie powierzchni gruntów rolnych rekomendowanych do realizacji działań dotyczących promowania i wdrażania praktyk rolniczych w zakresie zwiększania retencji wodnej w RW przedstawia rysunek 75. Powyższe działania mogą przełożyć się na szacunkową, dodatkową retencję w glebie (poprzez zwiększenie udziału próchnicy w glebie) na poziomie 601 mln m3. W ujęciu RW, dane zaprezentowano w tabeli (tabela 66). Największe wartości dodatkowo zretencjonowanej wody, w ramach wdrażania działań promujących praktyki rolnicze zwiększające retencje, można uzyskać w RW Warty (117,85 mln m3), Środkowej Wisły (99,12 mln m3) i Środkowej Odry (93,47 mln m3). Jest to związane z dużym udziałem gruntów ornych we wskazanych regionach, a także znacznym udziałem obszarów zagrożonych erozją. Tabela 67. Szacunkowa ilość wody, jaką dodatkowo można zretencjonować w profilu poprzez 3

zabiegów agromelioracyjnych [tys. m3] Czarnej Orawy 122,24 2 444,75 Dunaju Czadeczki 8,91 178,15 Suma – obszar dorzecza Dunaju 131,15 2 622,90 Małej Wisły 344,25 6 885,04 Górnej-Zachodniej Wisły 1 606,07 32 121,48 Wisły Górnej-Wschodniej Wisły 1 406,79 28 135,79 Środkowej Wisły 4 955,77 99 115,35 Bugu 3 865,72 77 314,49 286 Poz. 1119

zabiegów agromelioracyjnych [tys. m3] Narwi 771,21 15 424,16 Dolnej Wisły 1 449,53 28 990,59 Suma – obszar dorzecza Wisły 14 399,34 287 986,90 Świeżej Świeżej 0,00 0,00 Banówki Banówki 0,00 0,00 Metuje 33,57 671,35 Łaby Orlicy 0,00 0,00 Łaby i Ostożnicy 0,00 0,00 Suma – obszar dorzecza Łaby 33,57 671,35 Górnej Odry 1 263,41 25 268,18 Środkowej Odry 4 673,64 93 472,82 Odry Warty 5 892,36 117 847,20 Noteci 2 043,26 40 865,27 Dolnej Odry i Przymorza Zachodniego 1 390,92 27 818,45 Suma – obszar dorzecza Odry 15 263,59 305 271,92 Pregoły Łyny i Węgorapy 153,39 3 067,73 Niemna Niemna 0,00 0,00 Dniestru Dniestru 85,12 1 702,45 Suma – obszar Polski 30 066,16 601 323,25 Źródło: Opracowano na podstawie CLC 2018 r. 287 Poz. 1119 Rysunek 75. Powierzchnia gruntów rolnych rekomendowanych do realizacji działań dotyczących promowania i wdrażania praktyk rolniczych w zakresie zwiększania retencji wodnej w RW. Powierzchnia objęta działaniem (km2) 7000

RW Źródło: Opracowano na podstawie CLC 2018 r. Typ działania nr 7: Realizacja i odtwarzanie stawów hodowlanych Stawy rybne stanowią obiekty, w których przez pewien okres magazynowana jest woda i które, jak to wskazano w PPSS, mogą kształtować pozytywnie lokalne stosunki wodne poprzez stabilizację poziomu wód gruntowych i zwiększenie uwilgotnienia gleb obszarów sąsiadujących ze stawami, ograniczają również spływ wód poprzez zatrzymanie wody niezbędnej do napełnienia stawów oraz łagodzą negatywne skutki niekorzystnych zjawisk atmosferycznych. Mają także znaczenie dla poprawy różnorodności biologicznej obszarów sąsiadujących, stawy ziemne spełniają funkcję obszarów wodno- -błotnych i są dobrym terenem dla występowania wielu gatunków zwierząt, w tym ptaków, stanowiąc dla nich ostoję i dogodne miejsce do lęgu i żerowania. Wpływają pozytywnie na mikroklimat, poprawiają bilans wodny zlewni i zwiększają wilgotność powietrza. W pewnym stopniu też redukują zanieczyszczenia, w tym związki azotu i fosforu, poprzez gromadzenie biogenów ze źródeł rozproszonych, niezbędne jest w tym celu zastosowanie odpowiedniej wielkości obsady. Duża liczba stawów rybnych zlokalizowana jest w środkowej i południowej części kraju, czyli na obszarze, gdzie jest mniej naturalnych zbiorników wodnych. Pod względem ilościowym, wg danych za rok 2021 zebranych przez Instytut Rybactwa Śródlądowego opracowanych w ramach Programu badań statystycznych statystyki publicznej GUS (kwestionariusz RRW-22 pn. Zestawienie dotyczące powierzchni stawów rybnych oraz ilości ryb wyprodukowanych w stawach rybnych i innych urządzeniach służących do chowu lub hodowli), powierzchnia ewidencyjna stawów ziemnych objętych analizą wynosiła 63 297 ha, 288 Poz. 1119 z czego powierzchnia użytkowa (produkcyjna) wyniosła 55 127 ha110). Przyjmując średnią głębokość zalewu stawu na poziomie 1,2 m szacunkowa objętość wody retencjonowana w stawach rybnych wg danych z 2021 roku wynosi 661,53 mln m3. Realizacja pozytywnych funkcji stawów rybnych jest uzależniona od szeregu czynników, takich jak: zasobności źródeł wody wykorzystywanych do zaopatrzenia stawów, jakości wody pobieranej, lokalnych warunków meteorologicznych, układu systemu wodnego stawów rybnych czy obecności budowli wodno-stawowych. Podkreślić jednak należy, iż stawy hodowlane, w ramach prowadzonej działalności, są użytkownikiem wody pobierającym wodę w celu napełniania – jest to okres zazwyczaj wiosenny, w którym zdarzają się okresy niżówkowe. Woda pobierana jest także na uzupełniania strat na parowanie – w okresie intensywnego parowania. Stawy hodowlane mogą stanowić potencjalne źródło presji na stan ekologiczny wód, w związku ze zrzucaniem wód bogatych w związki azotu i fosforu w okresie spuszczania wody ze stawów. Tego typu działalność może różnie wpływać na stan ilościowy i jakościowy wód podziemnych o znaczeniu lokalnym poprzez infiltrację wód przez cały okres napełnienia stawu. Typ działania nr 8: Realizacja nowych oraz przebudowa istniejących systemów melioracyjnych w celu zapewnienia funkcji nawadniająco-odwadniających Systemy melioracji pełnią istotną rolę w zakresie kształtowania zasobów wodnych na obszarach rolniczych. W powiązaniu z retencją korytową, melioracje zapewniają odpowiednie nawodnienie upraw, przynosząc efekty w postaci wysokich plonów. Jednak, by ich działanie pozwalało na poprawę retencji, muszą one pełnić funkcję nawadniającą. W zakresie istniejących urządzeń melioracji, które pełnią tylko funkcje odwadniającą, możliwa jest przebudowa ich na funkcję odwadniająco-nawadniającą. Działanie to zwiększy retencję wody w glebie na użytkach rolnych, na których wybudowano wcześniej melioracje wodne. Duże znaczenie dla zwiększania retencji ma również właściwa praca systemami melioracji w celu zatrzymywania wody w glebie. Spodziewane rezultaty realizacji działania to przede wszystkim spowolnienie odpływu wód ze zlewni rolniczych, co spowoduje zwiększenie retencji wody glebowej na obszarach wiejskich oraz wzrost odporności tych terenów na wystąpienie skutków suszy. Działania te przyczynią się także do poprawy środowiska naturalnego, zmniejszenia ryzyka wystąpienia powodzi oraz zmniejszenia strat w plonach. Istotne dla kształtowania retencji na obszarach wiejskich jest także uwzględnienie dwufunkcyjności systemów melioracji planowanych do wykonania urządzeń. 110) Myszkowski L.: Produkcja rybacka prowadzona w stawach rybnych i innych urządzeniach służących do chowu lub hodowli w roku 2021 na podstawie analizy kwestionariuszy RRW-22, Zakład Rybactwa Stawowego w Żabieńcu, Instytut Rybactwa Śródlądowego w Olsztynie, 2022. 289 Poz. 1119 Działanie dotyczy realizacji nowych oraz przebudowy istniejących systemów melioracyjnych w celu zapewnienia funkcji nawadniająco-odwadniających podzielono na dwa podtypy, z uwzględnieniem zróżnicowanego zakresu prowadzonych prac. W ramach środków PROW możliwe było wsparcie działań rolników z programu „Modernizacja gospodarstw rolnych – w obszarze nawadniania w gospodarstwie”, w to którym rolnicy mogli skorzystać ze środków z przeznaczeniem na operacje związane z: wykonaniem nowego nawodnienia, ulepszenia istniejącej instalacji nawadniającej wraz z powiększenia nawadnianego obszaru. Podtyp działania nr 8.1 Przebudowa systemów melioracyjnych Dane na temat urządzeń melioracyjnych przewidzianych do odbudowy na obszarach użytkowanych rolniczo przygotowano na podstawie,,Programu rozwoju melioracji wodnych w perspektywie średnioi długoterminowej’’ dla poszczególnych województw, pod redakcją naukową prof. Edmunda Kacy. Do analiz na poziomie województw zastosowano następującą metodologię: • w ww. opracowaniu podana jest roczna intensywność odbudów w latach 2015, 2020 oraz 2030, do pozyskania danych odnośnie do planowanych do odbudowy urządzeń na gruntach ornych (GO), trwałych użytkach zielonych (TUZ) (suma GO i TUZ to użytki rolne – UR) – w przedziale czasowym 2021–2030 do różnicy w kolumnach „Pozostało do odbudowy zaległych na koniec roku 2020” oraz kolumnie „Pozostało do odbudowy zaległych na koniec roku 2030” – dodano średnią z różnic pomiędzy roczną intensywnością odbudów razem (bieżących i zaległych) a roczną intensywnością odbudów zaległych w latach 2020 i 2030 pomnożoną przez 10; • do pozyskania danych odnośnie do kosztów odbudowy w latach 2021–2030, średni roczny koszt odbudowy w latach 2021–2030 pomnożono przez 10; • dane odnośnie do kosztów odbudowy podano w wariancie maksymalnym i minimalnym. W danych dotyczących województwa kujawsko-pomorskiego, w kolumnie „Planowana odbudowa urządzenia melioracyjne (UR) w latach 2021–2030 tys. ha - suma”, zamiast dodania wartości obliczonej metodą opisaną powyżej, dodano wartości z kolumn: „Planowane odbudowy urządzenia melioracyjne (grunty orne) w latach 2021–2030 tys. ha” oraz „Planowane odbudowy urządzenia melioracyjne (trwałe użytki zielone) w latach 2021–2030 tys. ha”. Poszczególne województwa przypisano do RW, wyliczając % udział w powierzchni. Na podstawie CLC 2018 r. wytypowano obiekty, które stanowią użytki rolne. Do łącznej powierzchni gruntów ornych wzięto pod uwagę obiekt 211 – grunty orne. W przypadku trwałych użytków zielonych, z danych CLC 2018 r., wzięto pod uwagę powierzchnię łąk i pastwisk (obiekt 231) oraz obszary upraw mieszanych (obiekt 24). Na podstawie danych na temat powierzchni ww. obiektów, obliczono procentowy udział poszczególnych typów obiektów w RW. W tabeli 68 zestawiono informacje o urządzeniach melioracyjnych, które zaplanowane są do odbudowy w latach 2021–2030, w podziale na RW. W zestawieniu ujęto dwa typu użytkowania gruntów – grunty orne i trwałe użytki zielone. 290 Tabela 68. Planowane do odbudowy urządzenia melioracyjne w odniesieniu do RW [tys. ha].

trwałych użytkach w latach 2021-2030 zielonych w latach [tys. ha] 2021-2030 [tys. ha] Czarnej Orawy 0,56 0,01 Czadeczki 0,06 0,00 Dunaju brak gruntów ornych wg brak łąk i pastwisk wg Morawy CLC 2018 r. CLC 2018 r. Suma – obszar dorzecza Dunaju 0,62 0,01 Małej Wisły 14,00 9,85 Górnej-Zachodniej Wisły 5,48 5,47 Górnej-Wschodniej Wisły 2,35 2,25 Wisły Środkowej Wisły 26,46 15,95 Bugu 8,69 6,65 Narwi 11,26 16,05 Dolnej Wisły 23,58 17,99 Suma – obszar dorzecza Wisły 91,82 74,21 Świeżej Świeżej 0,02 0,01 Banówki Banówki 0,45 0,00 Metuje 0,01 0,00 Orlicy 0,00 0,01 brak gruntów ornych wg brak łąk i pastwisk wg Łaby Izery CLC2018 CLC2018 brak gruntów ornych wg Łaby i Ostrożnicy 0,00 CLC2018 Suma – obszar dorzecza Łaby 0,01 0,01 Górnej Odry 11,09 6,48 Środkowej Odry 15,21 10,64 Warty 20,14 12,00 Odry Noteci 7,81 16,05 Dolnej Odry i Przymorza 4,24 2,54 Zachodniego Suma – obszar dorzecza Odry 58,49 47,71 Pregoły Łyny i Węgorapy 1,49 0,29 Niemna Niemna 0,42 0,09 Dniestru Dniestru 0,00 0,02 Suma – obszar Polski 152,87 122,35 Źródło: Opracowano na podstawie,,Programu rozwoju melioracji wodnych w perspektywie średnioi długoterminowej’’ dla poszczególnych województw. 291 Podkreślić należy, iż Agencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa – w ramach środków PROW, zadania „Wsparcie inwestycji w środki zapobiegawcze, których celem jest ograniczenie skutków prawdopodobnych klęsk żywiołowych, niekorzystnych zjawisk klimatycznych i katastrof” - dofinansowywała w 2021 r. zakup urządzeń do utrzymania istniejących systemów melioracji w dobrym stanie. Działania w zakresie odbudowy budowli piętrzących głównie zastawek, przepustów z piętrzeniem, progów, mnichów i jazów, i poprawę tym samym retencji korytowej jest działaniem, które zdecydowanie przyczyni się do poprawy retencji na obszarze całego kraju. Zgodnie z danymi literaturowymi, w odniesieniu do 1 km2, retencja korytowa pozwala na zmagazynowanie ok. 114 m3 wody.111) W odniesieniu do całkowitej powierzchni, planowanej do odbudowy infrastruktury, możliwe jest do uzyskania 314,23 tys. m3 wody. W ujęciu poszczególnych RW, dane zaprezentowano w tabeli poniżej (szacunkowa wartość uzyskanej retencji – tabela 69). Tabela 69. Szacunkowa wartość uzyskanej retencji, w ujęciu obszarów dorzeczy i RW w wyniku realizacji działania Przebudowa systemów melioracyjnych [tys. m3].

Czarnej Orawy 0,65 Dunaju Czadeczki 0,07 Morawy 0 Suma – obszar dorzecza Dunaju 0,72 Małej Wisły 27,19 Górnej-Zachodniej Wisły 12,47 Górnej-Wschodniej Wisły 5,24 Wisły Środkowej Wisły 48,34 Bugu 17,48 Narwi 31,13 Dolnej Wisły 47,39 Suma – obszar dorzecza Wisły 189,24 Świeżej Świeżej 0,04 Banówki Banówki 0,52 Metuje 0,01 Orlicy 0,01 Łaby Izery 0 Łaby i Ostrożnicy 0 Suma – obszar dorzecza Łaby 0,02 Górnej Odry 20,04 Środkowej Odry 29,47 Warty 36,63 Odry Noteci 27,2 Dolnej Odry i Przymorza 7,73 Zachodniego Suma – obszar dorzecza Odry 121,07 Pregoły Łyny i Węgorapy 2,02 111) Miller, A.: Stan obecny małej retencji wodnej oraz perspektywy jej rozbudowy na przykładowych terenach leśnych w Wielkopolsce, PAN, 2009. 292 Poz. 1119

Niemna Niemna 0,58 Dniestru Dniestru 0,02 Suma – obszar Polski 314,23 Źródło: Opracowanie własne. Podtyp działania nr 8.2 Budowa systemów melioracyjnych nawadniających W przywoływanym opracowaniu pod red. prof. Kacy112) brak jest wskazań dla poszczególnych województw w zakresie budowy nowych urządzeń melioracji. W związku z powyższym przyjęto, iż działania dotyczące budowy nowych urządzeń melioracyjnych powinny być rozważone w tych JCWP, w których – zgodnie z zapisami obowiązujących planów gospodarowania wodami - przypisano działanie „Realizacja przedsięwzięć zmierzających do zwiększenia ilości i czasu retencji wód na gruntach rolnych w zlewni JCWP”, którego zakres obejmuje działanie w zakresie budowy nowych urządzeń melioracyjnych. W 8 RW na obszarach dorzeczy Wisły i Odry przewidziano przedsięwzięcia zmierzające do zwiększenia ilości i czasu retencji wód na gruntach rolnych w zlewni JCWP. Łącznie działaniem objęte ma być 30 JCWP rzecznych (działanie dot. realizacji przedsięwzięć zmierzających do zwiększenia ilości i czasu retencji wód na gruntach rolnych – tabela 70). Koszty realizacji wskazanych działań to ponad 420 mln zł. Tabela 70. Działanie dot. realizacji przedsięwzięć zmierzających do zwiększenia ilości i czasu retencji wód na gruntach rolnych w zlewni JCWP w poszczególnych RW.

[km2] działań [tys. m3] Małej Wisły 4 94 431 680,00 1 180,40 134,57 Górnej- Zachodniej 7 183 032 000,00 2 287,90 260,82 Wisły Wisły Środkowej 3 130 784 000,00 1 634,80 186,37 Wisły Narwi 2 2 256 640,00 28,21 3,22 Dolnej Wisły 2 1 830 080,00 22,88 2,61 Suma – obszar dorzecza Wisły 18 412 334 400,00 5 154,19 587,59 Górnej Odry 1 440 320,00 5,50 0,63 Odry Środkowej 2 1 142 080,00 14,28 1,63 Odry 112) Kaca. E.: Program rozwoju melioracji wodnych w perspektywie średnio- i długoterminowej’, Instytut Technologiczno- -Przyrodniczy w Falentach, 2015. 293

Źródło: Opracowano na podstawie IIaPGW. Podkreślić należy także działania podejmowane przez PGW WP w ramach Programu Kształtowania Zasobów Wodnych dla zwiększenia liczby realizowanych inwestycji mających wpływ na obszary użytkowane rolniczo. PGW Wody Polskie, wraz z samorządami gmin oraz spółkami wodnymi, tworzy partnerstwa dla racjonalnego gospodarowania wodami. W partnerstwach tworzone są programy poprawy retencji korytowej i możliwości nawadniania użytków rolnych. Taki program objąć ma zlewnię rzek Regi i Dziwny w RW Dolnej Odry i Przymorza Zachodniego. Znaczenie dla możliwości korzystania z urządzeń melioracji nawadniających jest ściśle powiązane z wielkością retencji korytowej. Szacowana wartość możliwej do uzyskania retencji może sięgnąć 599,89 tys. m3, przyjmując założenia, że 1 km2 retencji korytowej umożliwia zmagazynowanie 114 m3 wody. W ujęciu RW najwięcej działań w tym zakresie zaplanowano w RW Górnej-Zachodniej Wisły i Środkowej Wisły, co pozwoli retencjonować odpowiednio 260,82 tys. m3 i 186 tys. m3. Działania w celu poprawy dostępności wody w ramach retencji korytowej zostały ujęte i opisane w działaniu o typie nr 11. Typ działania nr 9: Ochrona, tworzenie i odtwarzanie zadrzewień śródpolnych, przydrożnych i przywodnych Śródpolne pasy zieleni zmniejszają siłę wiatru, natężenie erozji wietrznej a co za tym idzie, obniżają temperaturę powietrza i gleby, ograniczając ewapotranspirację. Ponadto, ograniczenie erozji wietrznej zmniejsza wywiewanie wierzchniej warstwy próchniczej gleby, zmniejsza zimowe wywiewanie śniegu z pól, poprawiając wiosenne nawodnienie gleb wodami roztopowymi, dodatkowo zadrzewienia śródpolne hamując wiatr, ograniczają rozwiewanie mgieł oraz zwiększają opad rosy. Nasadzenia mają też wpływ na ograniczenie spływu powierzchniowego i zwiększenie retencji glebowej, a także podnoszą stopień różnorodności biologicznej na terenie, na którym je wprowadzono. Działanie zakłada wprowadzenie nasadzeń pasów zieleni do użytków rolnych i upraw trwałych – wzdłuż dróg i cieków. Zakres działania obejmuje następujące czynności: • tworzenie pasów zieleni na gruntach ornych między polami lub wzdłuż cieku lub zbiornika wodnego czy polnej drogi; • wykonywanie nasadzeń z rodzimych drzew i krzewów charakterystycznych dla zadrzewień śródpolnych, przydrożnych i przywodnych; • obowiązek koszenia roślinności po 30 września; • obowiązek zebrania skoszonej runi, biomasy; • zakaz wykonywania orki; • obowiązek usuwania gatunków inwazyjnych i obcych; • zakaz stosowania nawozów mineralnych i naturalnych; • zakaz stosowania środków ochrony roślin; • zakaz składowania obornika, siana, słomy lub odpadów; 294 Poz. 1119 • obowiązek usuwania odpadów z pasów zieleni; zakaz stosowania osadów ściekowych; • zakaz wykorzystywania stref przyrodniczych jako dróg dojazdowych, miejsc pozostawiania maszyn rolniczych czy samochodów osobowych. Proponowane elementy składowe działania są ściśle powiązane z zapisami „Zbioru zaleceń dobrej praktyki rolniczej mający na celu ochronę wód przed zanieczyszczeniem azotanami pochodzącymi ze źródeł rolniczych”. Działanie ma charakter rekomendacji i promocji dobrych praktyk rolniczych w zakresie wykonywania nasadzeń. Przewidywane skutki w środowisku, związane z tworzeniem pasów zieleni na obszarach użytkowanych rolniczo to m.in.: • ograniczenie spływu powierzchniowego i zwiększenie retencji glebowej, • spowalnianie procesu ewapotranspiracji, • wydłużeniu czasu zalegania pokrywy śnieżnej w polu, dzięki czemu tempo roztopów jest wolniejsze nawet o 5%. W częściowym zakresie na realizację tego działania będą miały wpływ interwencje planu strategicznego dla WPR (I 10.12) Tworzenie zadrzewień śródpolnych i (I 10.13) Zakładanie systemów rolno-leśnych. Dodatkowo, w zakresie szacowania retencji w profilu glebowym, należy wziąć pod uwagę następujące zmienne: wielkość retencji glebowej uzależniona od rodzaju i struktury gleby. Praktycznie kształtuje się ona od 12–25 mm (12–25 l/m2) na glebach przepuszczalnych do 50–65 mm (l/m2) na zwięzłych. Do obliczeń przyjęto wartość 30l/m2. W związku z powyższym na 1 ha w profilu glebowym może być zretencjonowane 300 000 l wody (300 m3). Typ działania nr 10: Realizacja obiektów retencjonujących wodę Realizacja działań zawartych m.in. w Wykazie inwestycji Państwowego Gospodarstwa Wodnego Wody Polskie realizowanych lub planowanych do realizacji, służących poprawie retencji wód, stanowiących załącznik nr 1 do Założeń do PPNW oraz w zgłoszeniach marszałków województw oraz wojewodów, stanowiących załącznik nr 2 do Założeń do PPNW. Działanie to obejmuje budowę zbiorników retencyjnych zaplanowanych przez PGW WP. Typ działania nr 11: realizacja innych działań służących poprawie retencji wód przewidzianych w planach inwestycyjnych PGW WP; PZRP, aPGW, aPWŚK, PPSS, planach utrzymania wód Realizacja działań zawartych m.in. w Wykazie inwestycji Państwowego Gospodarstwa Wodnego Wody Polskie, realizowanych bądź planowanych do realizacji, służących poprawie retencji wód, stanowiących załącznik nr 1 do Założeń do PPNW oraz w zgłoszeniach marszałków województw oraz wojewodów, stanowiących załącznik nr 2 do Założeń do PPNW. 295 Działanie to obejmuje budowę progów, jazów oraz innych obiektów hydrotechnicznych zwiększających retencję korytową rzek. Typy działań nr 10 i 11, z uwagi na ich podobny sposób przypisania, zostały scharakteryzowane łącznie. Działania w zakresie realizacji obiektów retencjonujących wodę (typ działania nr 10) i realizacji innych działań służących poprawie retencji wód (typ działania nr 11) W ostatnich latach coraz bardziej odczuwane są skutki suszy i powodzi. Jednym ze sposobów, mogących spowodować ograniczenie wpływu ww. zjawisk na środowisko oraz działalność gospodarczą, jest prowadzenie racjonalnych inwestycji w zakresie budowy, remontu, odbudowy i modernizacji obiektów hydrotechnicznych, przyczyniających się do zwiększenia retencji w skali całego kraju. Przedsięwzięcia te z jednej strony dotyczą budowy zbiorników retencyjnych, z drugiej zaś - przedsięwzięć dotyczących spowalniania odpływu wody poprzez m.in. budowę zastawek i remonty jazów. Działania inwestycyjne są elementem dokumentów planistycznych na poziomie krajowym. W ramach opracowania PPNW zebrano zaplanowane do realizacji przedsięwzięcia. Jako źródło danych o inwestycjach potraktowano: • załącznik nr 1 do Założeń do PPNW; • PPSS; • projekt aPZRP; • listę inwestycji zaplanowanych przez PGW WP zgłoszonych do PPNW; • indywidulne zgłoszenia inwestorów. Ponadto, w zakresie załącznika nr 2 do Założeń do PPNW, przeprowadzono ankietyzację urzędów marszałkowskich oraz urzędów wojewódzkich na temat zgłaszanych na etapie opracowywania Założeń do PPNW inwestycji. Wszystkie ww. urzędy, z wyjątkiem Urzędu Marszałkowskiego Województwa Łódzkiego, odpowiedziały, że nie planują realizacji inwestycji w zakresie zwiększania retencji. Urząd Marszałkowski Województwa Łódzkiego zgłosił potrzebę realizacji 35 inwestycji. Po analizie zgłoszonych działań stwierdzono, że wszystkie wskazane inwestycje znajdują się na początkowym etapie opracowania i nie przedstawiono dla nich żadnych danych poza nazwą. Na podstawie ww. dokumentów planistycznych i programowych stworzono wykaz inwestycji służących poprawie retencji wód. Do zestawienia wybierano inwestycje, które realizują główny cel PPNW. Z PPSS uwzględniono zadania inwestycyjne, które uwzględnione zostały w załączniku nr 1 do PPSS – lista A oraz w załączniku nr 2 do PPSS – lista B. Z aPZRP w Wykazie uwzględniono działania spełniające poniższe kryteria: • działania techniczne; • działania należące do jednego z typów: ochrona lub zwiększanie retencji zlewniowej na gruntach leśnych zadrzewionych i zakrzewionych; ochrona lub zwiększanie retencji zlewniowej na gruntach zurbanizowanych; ochrona lub zwiększenie retencji dolin rzecznych; budowa hydrotechnicznych obiektów retencjonujących wodę. 296 Poz. 1119 Z pozostałych dokumentów źródłowych w Wykazie uwzględniono wszystkie zawarte w nich zadania. Wykaz zawiera 726 zadań inwestycyjnych (obiektów) (rysunek 76). Działania inwestycyjne zestawiono w załączniku nr 4. Wykaz zawiera zestawienie inwestycji, zaplanowanych i możliwych do realizacji w najbliższych latach. Rysunek 76. Działania inwestycyjne zaplanowane w ramach PPNW. Źródło: Opracowano na podstawie danych inwestorów. 297 Z uwagi na funkcje działań, zadania inwestycyjne podzielono na dwie podgrupy: • obiekty retencjonujące wodę – działanie 10 – zbiorniki (93); • obiekty kształtujące retencję – działanie 11 – budowle piętrzące, budowle regulacyjne, inne (633). Liczba zadań inwestycyjnych w podziale na powyższe podgrupy przedstawiono na wykresie (rysunek 77). Rysunek 77. Podział zadań inwestycyjnych z uwagi na funkcję 700 633 h Podział zadań inwestycyjnych ze względu na funkcję

obiekty retencjonujące wodę obiekty kształtujące retencję funkcja zadań inwestycyjnych Na podstawie zakresu inwestycji, każdemu zadaniu został przypisany jeden z 4 typów obiektów: budowla piętrząca, zbiornik lub inne. Podział przedstawiono na wykresie (rysunek 78). Najwięcej obiektów (570) zostało sklasyfikowanych jako budowle piętrzące, 93 obiektów sklasyfikowano jako zbiorniki, natomiast 63 jako inne. Rysunek 78. Podział zadań inwestycyjnych ze względu na typ obiektu. Podział zadań inwestycyjnych ze względu na typ obiektu 570

zbiornik budowla piętrząca inne Każdemu z zadań inwestycyjnych przypisano lokalizację w ujęciu RW. Najwięcej zadań wskazano na obszarze RW Dolnej Odry i Przymorza Zachodniego. Ma to związek z faktem, iż realizowane jest tam działanie – „Retencja korytowa - Program nawodnień rolniczych w ramach przeciwdziałania skutkom suszy na terenie działania Zarządu Zlewni w Gryficach”, które zakłada budowę lub modernizację 148 obiektów, w tym zastawek. Podział zadań inwestycyjnych w ujęciu RW przedstawiono na wykresie (rysunek 79). 298 bzcil typ obiektu Poz. 1119 Rysunek 79. Liczba zadań inwestycyjnych w poszczególnych RW. Liczba zadań inwestycyjnych w poszczególnych RW Małej Wisły 6

Łyny i Węgorapy 10 0 20 40 60 80 100 120 140 160 180 200 liczba zadań inwestycyjnych Na podstawie danych z dokumentów planistycznych oraz danych od inwestorów, zadaniom inwestycyjnym przypisano wielkość retencji, która jest prognozowana do uzyskania w wyniku realizacji działania. Większość obiektów (ponad 60%) to inwestycje, w ramach których uzyskana retencja będzie większa lub równa 1 tys. m3 (rysunek 80). Rysunek 80. Podział inwestycji ze względu na prognozowaną wytworzoną retencję. Podział inwestycji ze względu na wielkość planowanej do uzyskania retencji 468 500

inwestycje z inwestycje z brak danych prognozowaną retencją prognozowaną retencją powyżej 1 tys. m³ poniżej 1 tys. m³ wielkość retencji Jak zostało wspomniane, głównym celem i efektem realizacji działań inwestycyjnych jest określony wzrost retencji. Zgodnie z danymi od inwestorów łączna objętość wody, możliwa do zretencjonowania w wyniku realizacji zadań inwestycyjnych kształtuje się na poziomie 1 174,76 mln m3. 299 Poz. 1119 Ze wszystkich zadań inwestycyjnych 709 zaplanowano do realizacji, natomiast 17, zgodnie z danymi od inwestorów jest w trakcie realizacji, przy czym pojęcie to nie ogranicza się tylko do rozpoczęcia robót budowlanych ale także opracowania dokumentacji projektowej czy wystąpienie o wydanie niezbędnych decyzji administracyjnych. Dodatkowo, na podstawie zakresu, skali, lokalizacji inwestycji oraz informacji z dokumentów planistycznych i danych podanych przez inwestorów, wskazano dodatkowe efekty realizacji poszczególnych zadań. Wśród efektów realizacji wskazano m.in. następujące korzyści: • adaptacja do zmian klimatu; • ochrona przed powodzią; • poprawa produktywności gleb; • poprawa stosunków wodnych; • poprawa jakości wody; • stabilizacja wody w jeziorach; • poprawa warunków gruntowych, siedliskowych i mikroklimatycznych; • umożliwienie realizacji działań związanych z żeglugą śródlądową; • przeciwdziałanie eutrofizacji; • przeciwdziałanie erozji; • umożliwienie migracji organizmów wodnych (w przypadku działań, w ramach których zostanie zrealizowana przepławka); • wzrost różnorodności biologicznej; • poprawa stanu cennych ekosystemów; • rozwój turystyki; • poprawa warunków wypasu owiec; • poprawa stanu ilościowego i chemicznego JCWPd. Wszystkie działania podlegały analizie zasadności ich realizacji - w formie priorytetyzacji. Priorytetyzacja działań inwestycyjnych (działania typ nr 10 i 11) Na potrzeby PPNW sporządzono listę inwestycji, których głównym celem jest zwiększanie retencji. Poszczególne zadania poddano priorytetyzacji, gdyż realizacja wszystkich przedsięwzięć nie jest w równym stopniu pilna ani uzasadniona. W związku ze znaczną liczbą aspektów koniecznych do uwzględnienia przy ustalaniu priorytetyzacji działań, a także w celu zachowania najwyższej jakości wyników prowadzonych analiz, jako metodę prowadzenia prac zastosowano analizę wielokryterialną z wykorzystaniem wag kryteriów. W tabeli 71 przedstawiono podejście do przydzielania wagi poszczególnym kryteriom. 300 Tabela 71. Kryteria zastosowane do priorytetyzacji inwestycji.

Położenie względem obszarów deficytowych 50 5 Efektywność retencji 15 1,5 Uzyskana wielkość retencji 10 1 Położenie względem obszarów o zwiększonym 10 1 zapotrzebowaniu na wodę Położenie względem obszarów deficytowych 5 0,5 w perspektywie 2030 r. Zapewnienie finansowania 5 0,5 Powiązanie z dokumentami planistycznymi 5 0,5 Źródło: Opracowanie własne. Głównym celem dokumentu PPNW jest zwiększanie retencji na obszarach gdzie występują niedobory wody, dlatego też kryteria dotyczące zarówno prognozowanej retencji, jak i identyfikacja potrzeb na obszarze objętym działaniem inwestycyjnym, były najistotniejsze i przypisano im najwyższe znaczenie przy ustalaniu priorytetów. Duże znaczenie dla ustalenia priorytetyzacji miała także efektywność działania, rozumiana jako koszt jednostkowy uzyskania 1 m3 retencji. Efektywność działania, wraz z kryterium dotyczącym wielkości uzyskanej retencji, pozwalają nadać wyższy priorytet inwestycjom zwiększającym retencję. Najmniejsze znaczenie, z punktu widzenia realizacji głównego celu, miały kwestie zapewnienia finansowania i uwzględnienia zadania w dokumentach planistycznych z zakresu gospodarki wodnej. Kwestie związane z finansowaniem, jak i dokumentami planistycznymi, są istotne z punktu widzenia możliwości zrealizowania danej inwestycji, ale nie stanowią bezpośrednio o efektach realizacji inwestycji. Lokalizacja inwestycji na obszarze deficytowym Na podstawie wyników identyfikacji obszarów deficytowych, wykorzystując narzędzia GIS, każdej z inwestycji przypisano odpowiadający poziom potrzeb realizacji działań na rzecz poprawy zasobów dyspozycyjnych w kontekście suszy, w podziale na 4 klasy poziomów: najwyższy, wysoki, średni i niski. Punktację za lokalizację w poszczególnych klasach obszarów deficytowych zestawiono w tabeli 72. Tabela 72. Ustalona punktacja za lokalizację inwestycji na obszarze deficytowym.

Najwyższy 5 Wysoki 3 Umiarkowany 1 Niski 0 301 Poz. 1119 Na podstawie tego kryterium wykazano, iż 59 obiektów inwestycyjnych zlokalizowanych jest na obszarze o najwyższym poziomie potrzeb realizacji działań na rzecz poprawy zasobów dyspozycyjnych w kontekście suszy, 112 zlokalizowanych jest na obszarze o wysokim poziomie potrzeb, 310 na obszarze o umiarkowanym poziomie i 244 o niskim poziomie potrzeb (rysunek 81). Uzyskana retencja w podziale na obszary deficytowe przedstawiona jest w tabeli 73. Tabela 73. Wielkość uzyskanej retencji w zależności od poziomu potrzeb realizacji działań na rzecz poprawy zasobów dyspozycyjnych w kontekście suszy.

Najwyższy 34 041,35 Wysoki 275 165,88 Umiarkowany 268 442,66 Niski 597 106,60 302 Rysunek 81. Położenie inwestycji na tle obszarów deficytowych 303 Poz. 1119 Lokalizacja inwestycji na obszarze o zwiększonym zapotrzebowaniu na wodę Następnym kryterium do oceny priorytetyzacji zadań inwestycyjnych była lokalizacja na obszarze o zwiększonym zapotrzebowaniu na wodę. Na potrzeby wykonanych analiz, obszary sklasyfikowano jako obszary o zwiększonym lub normalnym zapotrzebowaniu na wodę. Jako obszary o zwiększonym zapotrzebowaniu na wodę przyjęto te RW, dla których zapotrzebowanie na wodę przekracza średnią dla kraju, zaś te RW, w których zapotrzebowanie jest poniżej średniej, sklasyfikowano jako normalne. Punktacje przyjęto zgodnie z tabelą 74. Tabela 74. Punktacja za lokalizację na obszarze o zwiększonym zapotrzebowaniu na wodę.

Na podstawie danych wykazano, iż 442 zadania inwestycyjne zlokalizowane są na obszarze o zwiększonym zapotrzebowaniu na wodę, 284 – na obszarach o normalnym zapotrzebowaniu na wodę. Punktacje do priorytetyzacji otrzymały zadania inwestycyjne, które zlokalizowane są na obszarach o zwiększonym zapotrzebowaniu na wodę. Lokalizacja inwestycji na obszarze deficytowym z perspektywą do 2030 Kolejnym kryterium oceny zadań inwestycyjnych była lokalizacja na obszarze deficytowym z perspektywą do 2030 roku. Dla oceny tego parametru wykorzystano dane na temat zmiany sumy opadu podzielonego na następujące klasy [%]:<0; • 0 – 10; • 10 – 20; • 20 – 30; • >30. Dla inwestycji zlokalizowanych na obszarach, na których prognozowany jest wzrost opadu – przypisano punktację 0,5. Obszarom ze spadkiem lub brakiem wzrostu przypisano 0 punktów. Ze wszystkich zadań inwestycyjnych, 647 zlokalizowanych jest na obszarach, na których prognozowany jest przyrost opadów. Dla 79 zadań inwestycyjnych przypisano 0 punktów – z uwagi na brak wzrostu lub spadek średniej sumy opadu. Efektywność retencji, rozumiana jako racjonalny koszt wytworzenia 1 m3 retencji i uzyskana wielkość retencji (w podziale na inwestycje powyżej i poniżej 1 tys. m3 utworzonej retencji) Na podstawie danych od inwestorów lub danych z dokumentów planistycznych, oceniono koszt retencjonowania 1 m3 wody. Koszty przypisano na podstawie prognozowanej retencji dla całego zadania inwestycyjnego i podzielono na 4 klasy. Im niższy koszt uzyskania 1 m3 retencji, tym wyższa punktacja. 304 Poz. 1119 Tabela 75. Efektywność retencji, koszt wytworzenia 1 m3 retencji.

Na podstawie analiz, 28 inwestycji otrzymało 1,5 punktu za efektywność retencji, 154 otrzymało 1 punkt, 128 zadań inwestycyjnych otrzymało 0,5 punktu. W przypadku 416 zadań inwestycyjnych nie przyznano punktów za to kryterium, z uwagi na brak danych o kosztach lub retencji. Uzyskana retencja w wyniku realizacji inwestycji Na podstawie danych od inwestorów oraz informacji z dokumentów planistycznych określono prognozowaną wielkość utworzonej retencji. Tabela 76. Punktacja za uzyskaną wielkość retencji.

Na podstawie analiz, 468 zadania inwestycyjne oceniono na 1 punkt. 258 oceniono na 0 punktów, z uwagi na prognozowaną wytworzą retencję na poziomie poniżej 1 tys. m3 lub brak danych dotyczących retencji. Zapewnione źródło finansowania i uwzględnienie inwestycji w dokumentach planistycznych (IIaPGW, PPSS, aPZRP) Ostatnim kryterium było zapewnienie źródła finansowania. Na podstawie danych od inwestorów i informacji z dokumentów planistycznych oceniono, czy dla zadania inwestycyjnego zapewniono źródło finansowania. Za powyższe kryterium przyznano 0,5 punktu, jeśli finansowanie było zapewnione. Ze wszystkich zadań inwestycyjnych 11 ma wskazane źródło finansowania i z tego względu otrzymało 0,5 punktu. Pozostałe zadania nie mają wskazanego źródła finansowania. 305 Powiązanie z dokumentami planistycznymi W przypadku zadań inwestycyjnych w analizie uwzględniono wpisanie ich w dokumentach planistycznych, takich jak: • PPSS; • aPZRP (projekt poddany konsultacjom społecznych – 2021 r.); • IIaPGW (projekt poddany konsultacjom społecznych – 2021 r.). Spośród wszystkich zadań inwestycyjnych, 399 są uwzględnione w dokumentach planistycznych (przynajmniej w jednym). Inwestycje te otrzymały za to kryterium 0,5 punktu. Dodatkowo uwzględniono czy dana inwestycja jest w PPI. Dla każdej z inwestycji zsumowano punkty przyznane za poszczególne kryteria i stworzono ranking inwestycji. Przyjęto podział na poniższe priorytety zgodnie z poniższą punktacją: • Najwyższy – powyżej 7,5 punktu; • Wysoki – 5-7 punktów; • Umiarkowany – 2,5-4,5 punktu; • Niski – 2 lub mniej punktów. Rysunek 82. Priorytetyzacja zadań inwestycyjnych PPNW. 400 334 350 ih Priorytety zadań inwestycyjnych

najwyższy wysoki umiarkowany niski priorytet realizacji zadania Na podstawie priorytetyzacji, każdemu z zadań inwestycyjnych przypisano uzasadnienie realizacji. W załączniku nr 4 do PPNW zestawiono inwestycje wraz z uzasadnieniem priorytetu realizacji. Najwyższy priorytet uzyskało 29 zadań inwestycyjnych (rysunek 82). Poniższy rysunek 83 przedstawia rozkład przestrzenny inwestycji o różnym priorytecie. 306 Poz. 1119 Rysunek 83. Priorytety realizacji działań inwestycyjnych PPNW. Źródło: Opracowano na podstawie danych inwestorów. Typ działania nr 12: Przekształcanie wybranych suchych zbiorników przeciwpowodziowych w zbiorniki retencyjne wielofunkcyjne

307 Poz. 1119

Zbiornik Kwietniki – zbiornik ujęty został w załączniku nr 3 do PPSS Lista inwestycji zgłoszonych przez podmioty zewnętrzne (spoza PGW WP) – lista C (RW Nysy). Dodatkowo Gmina Pińczów i Powiat Pińczowski planują realizację działania pn. Budowa zbiornika retencyjnego,,Pińczów" w Pińczowie, gm. Pińczów, RW Górnej-Zachodniej Wisły, na obszarze zaplanowanego do wykonania suchego polderu. Typ działania nr 13: Rekultywacja wyrobisk pogórniczych w celu wykorzystania jako wielofunkcyjne zbiorniki retencyjne Rekultywacja wyrobisk pogórniczych w kierunku wodnym, w celu wykorzystania ich jako wielofunkcyjne zbiorniki retencyjne, to element przywracania zaburzonych przez górnictwo stosunków wodnych do stanu zbliżonego do naturalnego. Wyrobiska pogórnicze po kopalniach odkrywkowych coraz częściej rekultywowane są w kierunku wodnym. Stopniowe zalewanie wyrobisk pogórniczych musi być każdorazowo rozpatrzone z uwzględnieniem negatywnego oddziaływania na środowisko i poprzedzone analizą warunków geologicznych, hydrogeologicznych i środowiskowych. W wyniku podniesienia poziomu wód podziemnych na wyrobiskach – w szczególności po wydobyciu węgla brunatnego – może dojść do szeregu procesów chemicznych skutkujących potencjalnym zanieczyszczeniem wód podziemnych i powierzchniowych. W związku z tym, na etapie planowania rekultywacji wyrobiska konieczna jest analiza zagrożenia ww. procesami. Efektem końcowym tak prowadzonej rekultywacji będzie zwiększenie retencji na danym terenie i odbudowa poziomów wodonośnych, które uległy obniżeniu na skutek wytworzonego na terenie górniczym leja depresji. Za wykonanie analiz i późniejsze podjęcie działań rekultywacyjnych, zgodnie z zapisami art. 129 ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. – Prawo geologiczne i górnicze (Dz. U. 2023 r. poz. 633, 1688 i 2029), odpowiada przedsiębiorca górniczy. Nadzór i kontrolę nad prowadzoną rekultywacją, zgodnie z zapisami art. 169 ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. – Prawo geologiczne i górnicze, pełnią organy nadzoru górniczego. Niniejszy typ działania ma charakter rekomendacji w zakresie wykonania szczegółowych analiz możliwości rekultywacji wyrobisk w kierunku wodnym, w szczególności dotyczy to odkrywek węgla brunatnego. W przeprowadzanych analizach należy mieć na uwadze, że ustabilizowanie leja depresji poprzez napełnienie zbiornika będzie miało wpływ również na zmiany procesu parowania, które mogą powodować niekorzystny wpływ na zasoby wód podziemnych. 308 Poz. 1119 Państwowe Gospodarstwo Wodne Wody Polskie prowadzi projekt pn.,,Zwiększenie retencji i odbudowa zasobów wodnych terenów pogórniczych na obszarze Wielkopolski Wschodniej’’, którego celem jest adaptacja do zmian klimatu poprzez realizację działań zwiększający retencję i odtworzenie naturalnych poziomów wód powierzchniowych i podziemnych. Zrealizowanie powyższego projektu zwiększy retencję o 871 mln m3. W ramach projektu przewidzianych jest ponad 20 zadań, które mają być zrealizowane w okresie 6 lat. Wielkość uzyskanej retencji została obliczona na podstawie parametrów morfologicznych wyrobisk dla wartości rzędnych zwierciadła wody przyjętych w decyzjach rekultywacyjnych dla odkrywek. Pojemność dla jezior wyznaczona została w oparciu o pojemność mis jeziornych przy historycznych i obecnych poziomach zwierciadła wody. Wartości dla mokradeł obliczono w oparciu o powierzchniowe zasięgi historycznych mokradeł w tym regionie, które zostaną odtworzone przy realizacji danych zadań oraz przy założeniu, że w mokradłach zostanie zgromadzony 1 m słupa wody. Wartości dla wód podziemnych zostały obliczone w oparciu o uśrednione parametry filtracyjne warstw wodonośnych, występujące na danym terenie i pozostające w zasięgu lejów depresji odkrywek, które są eksploatowane lub pozostają w fazie zalewania113⁾. Wartości uzyskanej retencji w ramach tego projektu zostały przedstawione w załączniku nr 3 do PPNW. Zaplanowane w najbliższych latach rekultywacje dotyczą min. PGE Górnictwo i Energetyka Konwencjonalna S.A. Oddział KWB Bełchatów dla pól Bełchatów i Szczerców. List Intencyjny dotyczący budowy zbiornika retencyjnego Kotlarnia w wyrobisku pokopalnianym podpisany został przez PGW WP RZGW w Gliwicach, gminy Bierawa i Kuźnia Raciborska, PGL Lasy Państwowe – RDLP w Katowicach, Kopalnia Piasku Kotlarnia S.A. Zaplanowana powierzchnia zbiornika wynosi ok 900 ha, pojemność ok 40 mln m3. Inwestycja znajduje się w załączniku nr 4 do PPNW pod nazwą,,Zbiornik przeciwpowodziowy Kotlarnia na rzece Bierawce’’. Typ działania nr 14: Realizacja MPA oraz inne działania mające na celu zwiększenie retencji w miastach (m.in. błękitno-zielona infrastruktura, retencja wód opadowych i zwiększanie udziału powierzchni biologicznie czynnej) Na terenach zurbanizowanych dominują uszczelnione powierzchnie dachów i utwardzone nawierzchnie ulic, chodników i parkingów. Retencja wody na terenach zurbanizowanych jest bardzo istotna ze względu na liczbę ludności mieszkającej w miastach. Obecnie ludność polskich miast ocenia się na około 23,3 mln osób, co stanowi ponad 60% populacji kraju. Celem zwiększenia retencji w miastach jest zagospodarowanie wód opadowych, aby ograniczyć odpływ do rzeki, zniwelować lokalne podtopienia, zapewnić wodę roślinom podczas suszy, ograniczyć zużycie wody na podlewanie roślin i cele bytowe/gospodarcze, a także ponownie wykorzystywać i oszczędzać zasoby wodne. Znaczącą rolę w zwiększaniu retencji na obszarach miejskich ma rozwój błękitno-zielonej infrastruktury. Błękitno-zielona infrastruktura to rozwiązania oparte na przyrodzie w celu uzyskania 113⁾ Nowak B.: Rola jezior w kształtowaniu zasilania i drenażu wód podziemnych na Pojezierzu Gnieźnieńskim w warunkach naturalnych i antropopresji hydrodynamicznej, Poznań, 2018. 309 korzyści ekonomicznych, gospodarczych i społecznych. Do błękitno-zielonej infrastruktury zaliczyć można: • stawy retencyjne; • niecki bioretencyjne; • zbiorniki, rowy bioretencyjne; • doliny cieków wodnych; • rowy infiltracyjne; • ogrody deszczowe; • zielone przystanki; • zielone torowiska tramwajowe; • zielone dachy, zielone fasady i ściany; • nawierzchnie przepuszczalne, podłoża strukturalne; • tereny zielone i mokradłowe itp. Elementy błękitno-zielonej infrastruktury zatrzymują wody opadowe w miejscu ich powstawania – na obszarze, na którym wystąpił opad deszczu. Wspierają tradycyjny system odprowadzania wód deszczowych i go odciążają (szczególnie w czasie deszczów nawalnych), powodując zwiększenie powierzchni wsiąkania wody oraz parowania i opóźniając spływ wody do kanalizacji, umożliwiają ponowne wykorzystanie wód opadowych np. do podlewania zieleni. Zagospodarowują wody deszczowe, a także je oczyszczają, powiększają istniejące systemy naturalnego odprowadzania wód deszczowych oraz dostarczają nagromadzoną wodę roślinom podczas suszy. Dzięki wprowadzeniu elementów błękitno-zielonej infrastruktury do planowania przestrzennego na terenach zurbanizowanych, możliwe jest wykorzystanie potencjału terenów zielonych do retencjonowania wody. Skutecznym działaniem mającym na celu przeciwdziałanie powodziom miejskim, zwiększeniu retencji wód na terenach zurbanizowanych oraz opóźnianiu spływu wody opadowej do kanalizacji są np. zielone dachy. Działania mające na celu zwiększenie retencji w miastach podejmowane są m.in. w Miejskich Planach Adaptacji. „Opracowanie planów adaptacji do zmian klimatu w miastach powyżej 100 tys. mieszkańców” jest projektem realizującym wskazania SPA 2020. Zadaniem Miejskich Planów Adaptacji jest ocena wrażliwości na zmiany klimatu 44 największych polskich miast i zaplanowanie działań adaptacyjnych, adekwatnych do zidentyfikowanych zagrożeń. Finansowanie tych działań będzie odbywać się poprzez Program Operacyjny Infrastruktura i Środowisko, regionalne programy operacyjne oraz dzięki środkom z narodowego i wojewódzkich funduszy ochrony środowiska i gospodarki wodnej. W projekcie MPA bierze udział: • 37 miast powyżej 100 tys. mieszkańców (Białystok, Bielsko-Biała, Bydgoszcz, Bytom, Chorzów, Częstochowa, Dąbrowa Górnicza, Elbląg, Gdańsk, Gdynia, Gliwice, Gorzów Wielkopolski, Kalisz, Katowice, Kielce, Kraków, Legnica, Lublin, Łódź, Olsztyn, Opole, Płock, Poznań, Radom, Ruda Śląska, Rybnik, Rzeszów, Sosnowiec, Szczecin, Tarnów, Toruń, Tychy, Wałbrzych, Włocławek, Wrocław, Zabrze, Zielona Góra); • miasta powyżej 90 tys. mieszkańców (Grudziądz, Jaworzno, Słupsk); 310 • miasta konurbacji górnośląskiej i aglomeracji trójmiasta poniżej 90 tys. mieszkańców, związanych funkcjonalnie z miastami o liczbie mieszkańców pow. 100 tys. (Mysłowice, Siemianowice Śląskie, Czeladź, Sopot). Niezależnie od projektu dotyczącego opracowania MPA dla 44 miast, realizowany był projekt ADAPTCITY m. st. Warszawy. W ramach tego działania opracowano Strategię adaptacji do zmian klimatu dla m. st. Warszawy do 2030 r. z perspektywą do 2050 r. Również w tym dokumencie zawarto wiele działań w zakresie zwiększania retencji miejskiej. W przygotowanych planach uwzględnione zostały m.in. takie kwestie, jak ochrona terenów o nieuszczelnionej powierzchni, kształtowanie powierzchni bioretencji w rozwiązaniach przestrzeni publicznych, ochrona naturalnych terenów zalewowych oraz budowa małych zbiorników retencyjnych. W załączniku nr 3 do PPNW przedstawiono informacje o planowanych w MPA działaniach w zakresie zwiększania retencji miejskiej. Realizacja zapisów miejskich planów adaptacji w przeciwdziałaniu skutkom suszy w miastach – poprzez wprowadzenie błękitno-zielonej infrastruktury – wykorzysta potencjał roślin do retencjonowania wody. Wykonanie tego działania znacząco przyczyni się do zwiększenia odporności terenów zurbanizowanych w okresie suszy. Rekomenduje się uwzględnienie rozwiązań dotyczących adaptacji do zmian klimatu poprzez rozwijanie i budowę błękitno-zielonej infrastruktury w miejscowych planach zagospodarowania przestrzennego i studiach uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego Działaniem wspierającym Miejskie Plany Adaptacji w zwiększaniu retencji w miastach jest program,,Moja woda’’, którego celem jest zwiększenie retencji na terenach posesji przy budynkach jednorodzinnych również na terenach zurbanizowanych. Program ten szerzej opisany został w rozdziale 3.6.2 i rozdziale 7, przy typie działania nr 5, podtypie działania 5.1 Wspieranie mikroretencji poprzez tworzenie przydomowych zbiorników wodnych. W związku z powyższym w celu uniknięcia powielania wielkości retencji przyjmuje się łącznie dla działań na obszarach wiejskich i miejskich, w ramach Programu „Moja woda”. 7.2. Działania edukacyjne, informacyjne lub promocyjne dotyczące tematyki gospodarki wodnej Jednym z priorytetów PPNW jest wzmocnienie świadomości społecznej w zakresie potrzeby retencjonowania i oszczędzania wody, czemu służyć mają m.in. działania edukacyjne, informacyjne i promocyjne. W celu analizy prowadzonych lub zaplanowanych działań skierowano pismo z prośbą o przedstawienie zestawienia w tym zakresie do: Ministerstwa Edukacji i Nauki, Ministerstwa Klimatu i Środowiska Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi, PGW WP, NFOŚiGW, Centrum Doradztwa Rolniczego w Brwinowie, ośrodków doradztwa rolniczego, Państwowego Gospodarstwa Leśnego Lasy Państwowe, Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa oraz do Krajowego Ośrodka Wsparcia Rolnictwa. 311 Przesłane odpowiedzi zestawiono w załączniku nr 5 do PPNW. Na podstawie odpowiedzi wyodrębniono 454 propozycje działań edukacyjno-informacyjnych zaproponowanych przez 169 instytucji. Wśród zaplanowanych działań edukacyjno-promocyjnych i informacyjnych znalazły się działania kierowane do uczniów na wszystkich etapach kształcenia, rolników i mieszkańców obszarów wiejskich, samorządowców oraz wszystkich zainteresowanych tematami retencjonowania i oszczędzania wody. Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi planuje akcje promocyjne polegające na: opracowaniu i upowszechnianiu Kodeksu dobrych praktyk wodnych w rolnictwie, szkoleniach doradców rolniczych w zakresie racjonalnego gospodarowania wodą oraz przygotowaniu audycji „Dbaj o zasoby wodne. To się opłaca” a Ministerstwo Klimatu i Środowiska chce realizować kampanię informacyjno- -edukacyjną „Nasz klimat”, kierowaną do ogółu społeczeństwa oraz uruchomić platformę susza.gov.pl. Platforma ta skupi działania ministerstw: klimatu i środowiska, infrastruktury oraz rolnictwa i rozwoju wsi. NFOŚiGW planuje przeprowadzić programy edukacyjne na terenie całego kraju, kierowane do doradców rolniczych oraz rolników („Ograniczenie zanieczyszczenia azotem pochodzenia rolniczego metodą poprawy jakości wód” oraz „Ochrona wód powierzchniowych poprzez promocję zrównoważonych praktyk rolniczych”), Skierowane do ogółu społeczeństwa, głównie dzieci i młodzieży, będą programy edukacyjne: „Mała retencja-więcej wody dla przyrody” oraz kampania edukacyjna „Nie przelewaj”, a także program pn.,,Działania informacyjno-promocyjne dotyczące Programu przeciwdziałania niedoborowi wody skierowany do ogółu społeczeństwa, a w szczególności: podmiotów zaangażowanych w prace nad projektem PPNW oraz w proces konsultacji publicznych i uzgodnień międzyresortowych. Wśród podmiotów tych są: administracja rządowa i samorządowa, organizacje pozarządowe, stowarzyszenia branżowe związane z gospodarką wodną, uczelnie wyższe, ośrodki naukowo-badawcze, spółki wodne itp. Wśród edukacyjnych działań NFOŚiGW jest też nabór wniosków o dofinansowanie projektów na „Prowadzenie przez szkoły działań podnoszących świadomość na temat łagodzenia zmian klimatu i przystosowania się do ich skutków’’, „Realizację inwestycji w zakresie zielono-niebieskiej infrastruktury w miastach” oraz promowanie programów: „Moja Woda”, „Adaptacja do zmian klimatu”,,,Szkoła z klimatem” i wybranych obszarów finansowania z POIiŚ 2021–2027 oraz programu w ramach NMF MF EOG 2014-2021. PGW WP przeprowadza jak też ma w planach przeprowadzenie kampanii edukacyjno-informacyjnych:,,Stop suszy”, dotyczącą kształtowania zasobów wodnych na terenach rolnych,,,Aktywni Błękitni”, „Bliska Woda” związanej z rozwojem zielono-niebieskiej infrastruktury w miastach,,,Kwietne łąki. Same zalety’’ oraz działań związanych z rozwojem retencji. Działania edukacyjne skierowane do dzieci i młodzieży planują przeprowadzić Urząd Marszałkowski Województwa Łódzkiego (działania edukacyjne skierowane do dzieci i młodzieży m.in. w ramach projektu „Województwo Łódzkie Ogrodem Polski”) oraz Mazowiecki Urząd Wojewódzki w Warszawie (program edukacyjno-szkoleniowy „Powódź, jak sobie radzić z wielką wodą?”). Urząd Marszałkowski Województwa Łódzkiego zamierza wśród mieszkańców województwa łódzkiego przeprowadzić warsztaty związane z projektem „Powstrzymać suszę”. 312 Po z. 1119 W zakresie działalności edukacyjno-informacyjnej, Centrum Doradztwa Rolniczego w Brwinowie oraz wojewódzkich ośrodków doradztwa rolniczego można wyróżnić działania takie jak: szkolenia, konferencje, porady doradcze, informacje, artykuły, ulotki informacyjne i pokazy dla rolników w zakresie racjonalnego gospodarowania wodą w rolnictwie i ochrony wód przed zanieczyszczeniami azotanami pochodzącymi ze źródeł rolniczych. Będą to np. projekty: „Wateragri – badanie nowych możliwości w zakresie retencji wody i odzyskiwania składników nawozowych w celu poprawy produkcji rolnej”, „NEFERTITI”, a także realizowane przez wszystkie ośrodki doradztwa rolniczego „Projekty Lokalne Partnerstwa do Spraw Wody”. Działanie to dotyczy tworzenia lokalnych partnerstw ds. wody (LPW) – czyli sieci efektywnej współpracy pomiędzy kluczowymi partnerami na rzecz zarządzania zasobami wody w rolnictwie i na obszarach wiejskich na poziomie lokalnym. W 2020 r. jednostki doradztwa rolniczego na wniosek MRiRW w całym kraju przeprowadziły pilotaż w 18 powiatach i utworzyły Lokalne Partnerstwa do Spraw Wody. W skład każdego partnerstwa weszli przedstawiciele samorządów, Państwowego Gospodarstwa Leśnego Lasów Państwowych, Państwowego Gospodarstwa Wodnego Wód Polskich, spółek wodnych, organizacji pozarządowych i wojewódzkich ośrodków doradztwa rolniczego. W ramach prac LPW powstały raporty zawierające analizy zasobów wodnych powiatów, zidentyfikowane potrzeby w zakresie zwiększenia retencji oraz uwagi dotyczące funkcjonowania i roli przyszłych LPW w pozostałych powiatach w kraju. Na podstawie tych raportów cząstkowych powstał raport ogólnokrajowy opracowany z udziałem ekspertów z instytutów naukowowo badawczych zawierający między innymi rekomendacje dla MRiRW w zakresie przyszłych działań. Obecnie wojewódzkie ośrodki doradztwa rolniczego w całym kraju organizują spotkania w powiatach, których celem jest utworzenie we wszystkich 314 powiatach w Polsce LPW. Zadaniem każdego LPW jest przygotowanie listy zadań inwestycyjnych potrzebnych w poszczególnych powiatach na najbliższe 6 lat wraz z szacunkowymi kosztami takich inwestycji. Plany powstają wspólnie z udziałem wszystkich najważniejszych partnerów i mają na celu uspołecznienie procesu zarządzania wodą na terenach wiejskich. W każdym województwie powołano koordynatorów ds. LPW, którzy są odpowiedzialni za organizację spotkań, szkoleń oraz przepływ informacji. Dla wsparcia działań LPW złożony został projekt do Krajowego Planu Odbudowy. Projekt zakłada udział doradztwa we wspieraniu LPW poprzez działania doradcze, szkoleniowe, informacyjne, pomoc w tworzeniu wieloletnich planów inwestycyjnych dotyczących racjonalnej gospodarki wodą na terenach powiatów. Regionalne Dyrekcje Lasów Państwowych i nadleśnictwa planują między innymi: spotkania i zajęcia edukacyjne z dziećmi i młodzieżą dotyczące obiegu wody w lesie, webinaria, konkursy, wystawy, artykuły w lokalnej prasie, filmy edukacyjne, broszury, posty w mediach społecznościowych oraz na stronach internetowych nadleśnictw w zakresie retencji i obiegu wody w przyrodzie, kampanie w mediach lokalnych oraz wideokonferencje, szkolenia dla nauczycieli związane z retencją, dostępnością wody w lesie, konferencje z samorządowcami dotyczące małej retencji oraz deficytu wody, a także akcje informacyjne kierowane do całego lokalnego społeczeństwa. Dodatkowo rekomenduje się uwzględnienie w programach studiów na kierunkach przyrodniczych i architektura krajobrazu dodatkowych aspektów związanych z zagospodarowaniem terenu, które sprzyjałoby zatrzymywaniu wody w miejscu opadu i zwiększaniu mikroretencji. 313 7.3. Podsumowanie analizy kosztów i korzyści dla działań AKK dla PPNW została wykonana z uwzględnieniem wytycznych zawartych w publikacjach: • „Wytyczne w zakresie zagadnień związanych z przygotowaniem projektów inwestycyjnych, w tym projektów generujących dochód i projektów hybrydowych na lata 2014–2020” (Ministerstwo Funduszy i Polityki Regionalnej, 17 lutego 2017 r., wytyczne obowiązują od maja 2017 r.); • „Guide to Cost-Benefit Analysis of Investment Projects; Economic appraisal tool for Cohesion Policy 2014–2020”, wydanym w grudniu 2014 r. przez KE; • „Opracowanie materiałów merytorycznych do sporządzenia projektów planów przeciwdziałania skutkom suszy na obszarach dorzeczy” w ramach projektu pod nazwą „Opracowanie planów przeciwdziałania skutkom suszy na obszarach dorzeczy”. Zgodnie z tymi opracowaniami oraz wytycznymi przyjętymi w Założeniach do PPNW, analizę wykonano kompleksowo, tj. dla całego Programu, w podziale na poszczególne obszary dorzeczy oraz RW, a nie w podziale na poszczególne działania. Z uwagi na niekomercyjny charakter przedsięwzięcia, analiza finansowa PPNW sprowadzała się do prognozy przepływów pieniężnych związanych z wydatkami inwestycyjnymi oraz odtworzeniowymi, a także kosztami utrzymania poszczególnych składników majątkowych, jakie wytworzone zostaną w ramach PPNW. Kluczem analizy kosztów i korzyści była zatem kwantyfikacja spodziewanych korzyści społeczno- -ekonomicznych wdrożenia PPNW. Korzyści tych spodziewać się należy w następujących sektorach: • rolnictwo; • leśnictwo; • rybołówstwo; • energetyka i przemysł; • gospodarka komunalna (zaopatrzenie w wodę). Zdecydowanie najważniejszym katalogiem korzyści są korzyści ekonomiczne dotyczące redukcji potencjalnych strat wynikających z niedoboru wody w rolnictwie i innych branżach. Łącznie te dwa elementy odpowiadają za 98% wszystkich korzyści ekonomicznych PPNW. Pozostałe korzyści, takie jak zmniejszenie strat pożarowych powstających w wyniku wysuszenia ściółki leśnej, spadek ilości posuszu powstającego w wyniku wystąpienia zjawiska suszy, redukcja wartość strat w hodowli ryb czy korzyści finansowe w zakresie zaopatrzenia w wodę, łącznie odpowiadają za zaledwie 2% oszacowanych korzyści ekonomicznych wynikających z realizacji PPNW. Należy przy tym zauważyć, że znacząca część działań i inwestycji, jakie zostały ujęte w PPNW, pokrywa się z działaniami i inwestycjami, które były już przedmiotem analizy w ramach prac nad PPSS. Biorąc pod uwagę relatywnie krótki termin, jaki upłynął od analiz wykonywanych w ramach PPSS, należy uznać, że w odniesieniu do tych inwestycji, które znajdują się zarówno w PPSS, jak i PPNW – oszacowane koszty i korzyści społeczno-ekonomiczne pozostają aktualne. Stąd AKK wykonaną dla 314 celów PPNW, należy traktować jako uzupełnienie AKK PPSS – stanowiące aktualizację wyników o koszty i korzyści związane z nowymi działaniami, nieujętymi w PPSS. Biorąc pod uwagę powyższe uwarunkowania, wyniki wykonanej analizy kosztów i korzyści, PPNW jednoznacznie wskazują na zasadność ekonomiczną jego realizacji. Ekonomiczną wartość zaktualizowaną netto PPNW oszacowano na poziomie ponad 60,9 mld zł, co przy łącznych nakładach inwestycyjnych (z korektą fiskalną, po zdyskontowaniu) w wysokości 16,1 mld zł, oznacza wskaźnik B/C na poziomie 4,77 oraz ekonomiczną stopę zwrotu w wysokości 91% (kalkulacja wskaźników oceny ekonomicznej – tabela 77). Co więcej, jak wynika z wykonanej analizy wrażliwości, nawet dwukrotny wzrost nakładów inwestycyjnych nie powoduje braku zasadności ekonomicznej realizacji PPNW. Ponadto, nawet gdyby oszacowane korzyści ekonomiczne zostały zrealizowane zaledwie w około 15%, wskaźniki oceny ekonomicznej PPNW pozostają dodatnie. Świadczy to o niskim ryzyku PPNW. 315

9 8. Wskaźniki realizacji Programu Jednym z warunków prawidłowego wdrożenia zapisów dokumentów planistycznych jest zaplanowanie również odpowiedniego sposobu ich monitorowania. Pierwszym niezbędnym elementem jest zdefiniowanie oczekiwanych efektów wdrożenia zapisów PPNW. Głównym celem PPNW jest zwiększenie retencji wodnej w Polsce a tym samym przeciwdziałanie skutkom suszy i powodzi. Efekt wrażania działań służących realizacji wskazanego celu, po wyborze działań i inwestycji, został określony poprzez wskazanie konkretnych wartości uzyskania retencji. W przypadku wykazu zadań inwestycyjnych, informacje o prognozowanej uzyskanej retencji opracowano na podstawie danych od inwestorów, PPSS i aPZRP. Na podstawie informacji o objętości szacowanej retencji w ramach poszczególnych inwestycji, określono całkowitą retencję, która zostanie uzyskana po zrealizowaniu wszystkich inwestycji. Podstawowym efektem realizacji programu ma być zwiększenie retencji. Za pomocą poszczególnych działań możliwe jest zretencjonowanie następujących objętości wody: • zadania inwestycyjne – ok. 1 174,76 mln m3; • renaturyzacja mokradeł – ok. 79 mln m3; • renaturyzacja rzek – ok. 1 149,2 mln m3; • budowa zbiorników małej retencji w lasach – ok. 2,8 mln m3; • odnowienie drzewostanów – ponad 450 mln m3; • realizacja i odtwarzanie obiektów małej retencji i mikroretencji na terenach rolniczych – ok. 1 082 mln m3; • promowanie i wdrażanie zabiegów agrotechnicznych zwiększających retencję glebową – ok. 601 mln m3; • budowa nowych oraz przebudowa istniejących systemów melioracji – ok. 0,9 mln m3; • rekultywacja wyrobisk pogórniczych w celu wykorzystania jako zbiorniki retencyjne – ok. 871 mln m3. Program przeciwdziałania niedoborowi wody jest zintegrowaniem dostępnych metod retencjonowania wody w celu uzyskania, jednego określonego celu, jakim jest osiągnięcie 15% zretencjonowanej wody w odniesieniu do średniego rocznego odpływu wód z obszaru Polski. Realizacja tego celu będzie konkretną odpowiedzią na problemy z jakimi boryka się społeczeństwo oraz gospodarka w kontekście wyzwań związanych ze zmianami klimatu, zwłaszcza skutkami ekstremalnych zjawisk pogodowych. Cel zostanie osiągnięty tylko przy zastosowaniu wszelkich możliwych metod oraz zaangażowaniu wszelkich możliwych grup społecznych i dostępnych narzędzi. Łącznie, działania zawarte aktualnie w programie, dla których możliwe było oszacowanie ilości zretencjonowanej wody, przyczynią się do osiągnięcia dodatkowej objętości wody szacowanej na poziomie ponad 5 mld m3, co stanowi ponad 8% średniego rocznego odpływu wód z obszaru Polski. Tym samym ich realizacja pozwoli na przekroczenie nieosiągalnej do tej pory granicy 15% zretencjonowanej wody w odniesieniu do średniego rocznego odpływu wód z obszaru Polski W celu osiągnięcia 15% zretencjonowanej wody, działania techniczne, muszą być i będą wzmacniane przez działania nietechniczne, w tym społeczne wspierane i aktywizowane przez instytucje odpowiedzialne za ich realizację. Ich zwymiarowanie w ramach projektu Programu, ze względu na ich oddolny charakter jest bardzo trudne, ale ich podjęcie jest niezbędne dla osiągnięcia efektu końcowego. Jedną, z takich inicjatyw uzupełniających są działania na obszarach użytkowanych rolniczo, stanowiących 18,87 mln ha (wg danych GUS), czyli ponad 60% ogólnej powierzchni kraju. Na obszarach użytkowanych rolniczo są ogromne możliwości prowadzenia działań w zakresie małej i mikroretencji. Z reguły są to proste, ale niezwykle 317 9 skuteczne sposoby na gromadzenie wody w miejscu opadu, pozwalające na zatrzymanie lub spowolnienie spływu wód przy jednoczesnej dbałości o stan środowiska naturalnego. Również dla obszarów zurbanizowanych wspierane są inicjatywy lokalne mające służyć tworzeniu błękitno-zielonej infrastruktury, zwiększaniu powierzchni biologicznie czynnej czy retencjonowaniu deszczówki w mieście. W Założeniach do PPNW, cel główny PPNW został podzielony na trzy priorytety: (1) wskazanie i realizacja działań z zakresu budowy zintegrowanego systemu naturalnej i sztucznej, retencji wodnej, (2) stworzenie warunków do zrównoważonego wykorzystania zasobów wodnych oraz (3) wzmocnienie świadomości społecznej w zakresie potrzeby retencjonowania i oszczędzania wody. Efekty dla dwóch pierwszych celów szczegółowych, poza wyrażeniem w formie szacowanego wzrostu retencji, zostały także określone poprzez wskazanie liczby zaplanowanych zadań inwestycyjnych (obiektów retencjonujących wodę i kształtujących retencję inną niż zbiornikowa). Dodatkowo, wskazano podział na działania związane ze sztuczną i naturalną retencją oraz na pozostałe działania. Efektem wdrożenia PPNW ma być wybudowanie 93 obiektów retencjonujących wodę i 633 obiektów kształtujących retencję. W ramach podsumowania przedstawione zostały informacje o liczbie i rodzaju działań, których realizacja przyczyni się do osiągniecia poszczególnych efektów, a co za tym idzie osiągnięcia celu głównego PPNW. Ponadto, efektem Programu ma być także podjęcie działań w zakresie naturalnej retencji i działań wspierających inwestycje, czyli: • renaturyzacja rzek – w tym 11 o najwyższym priorytecie realizacji, 7 o wysokim priorytecie oraz 3019 o priorytecie niskim i umiarkowanym; • renaturyzacja mokradeł o powierzchni 318,96 km2 o najwyższym priorytecie oraz 362,98 km2 o wysokim priorytecie; • budowa obiektów małej retencji leśnej w liczbie 428; • podjęcie działań w zakresie przywracania retencji leśnej – 1648 obiektów; • ochrona obszarów okresowo zalewanych - na proponowanym obszarze 61 tys. ha; • podjęcie praktyk rolniczych w zakresie ochrony warstwy próchniczej na powierzchni ponad 30 tys. ha; • zmiana sposobu gospodarowania na obszarach okresowo zalewanych na obszarze 43 tys. ha; • ochrona istniejących obiektów mikroretencji – poprzez zachowanie około 588 tam bobrowych; • tworzenie zbiorników śródpolnych – ponad 266 tys. obiektów mikroretencji; • przebudowa i odbudowa systemów melioracji w celu nadania im funkcji nawadniającej na powierzchni 153 tys. ha gruntów ornych i 122 tys. ha trwałych użytków zielonych; • budowa systemów melioracji nawadniających w 30 JCWP rzecznych; • opracowanie dokumentacji przekształcenia na wielofunkcyjne zbiorników zaplanowanych jako suche. Zdefiniowany, oczekiwany efekt wdrożenia zapisów PPNW został ponadto uzupełniony o informacje dotyczące rezultatów działań związanych z podnoszeniem świadomości społecznej. Na podstawie informacji o działaniach edukacyjnych i promocyjnych efektem wdrożenia PPNW będzie realizacja 454 działań edukacyjno-informacyjnych. Efekty PPNW zostały określone zarówno na poziomie całego planu, jak również poszczególnych działań. Co więcej, poszczególnym wskazanym w PPNW działaniom przypisane zostały ich potencjalne efekty zgodnie z podziałem w Założeniach do PPNW. 318 W tabeli 78 przedstawiono zestawienie kosztów i wielkość retencji możliwej do uzyskania w wyniku realizacji poszczególnych typów działań, które są możliwe do oszacowania. Tabela 78. Szacowane koszty realizacji oraz wielkość retencji możliwej do uzyskania w wyniku realizacji poszczególnych typów działań.

Zwiększanie retencji Renaturyzacja mokradłowej poprzez 1 ekosystemów 79,73 1 299,58 16,30 odtwarzanie obszarów mokradłowych mokradłowych Realizacja działań z zakresu 2 Renaturyzacja rzek 1 149,20 66,18 0,06 renaturyzacji rzek Budowa zbiorników małej 2,81 105,14 Realizacja i odtwarzanie retencji w lasach obiektów małej 3 Budowa pozostałych obiektów 295,45 retencji i mikroretencji hydrotechnicznych w lasach na terenach leśnych b.d. – z wyłączeniem zbiorników małej retencji Zalesianie, zadrzewianie 4 Odnowienie drzewostanów 450,43 b.d. – oraz przebudowa drzewostanów Wspieranie mikroretencji poprzez tworzenie 10,36 700,00 67,57 przydomowych zbiorników wodnych Ochrona obszarów okresowo 182,88 33,80 0,18 Realizacja i odtwarzanie zalewanych obiektów małej 5 Gospodarowanie rolnicze na retencji i mikroretencji 86,28 116,82 1,35 obszarach podmokłych na terenach rolniczych Ochrona istniejących obiektów 1,76 b.d. – mikroretencji Wspieranie mikroretencji poprzez ochronę i tworzenie 800,39 1 333,98 1,67 zbiorników śródpolnych Promowanie i wdrażanie zabiegów Zwiększanie warstwy 6 agrotechnicznych 601,32 b.d. – próchniczej zwiększających retencję glebową 319

Realizacja nowych oraz przebudowa istniejących systemów Przebudowa systemów melioracyjnych w celu 0,31 6 603,78 21 302,52 melioracyjnych zapewnienia funkcji nawadniająco- -odwadniających 8 Realizacja nowych oraz przebudowa istniejących systemów Budowa systemów melioracyjnych w celu 0,60 420,97 701,62 melioracyjnych nawadniających zapewnienia funkcji nawadniająco- -odwadniających Realizacja obiektów Realizacja obiektów 10 retencjonujących retencjonujących wodę wodę 1 174,76 30 206,73 25,71 Realizacja innych Realizacja innych działań 11 działań służących służących poprawie retencji poprawie retencji wód wód Przekształcanie Przekształcanie wybranych wybranych suchych suchych zbiorników zbiorników 12 przeciwpowodziowych 2,00 b.d. – przeciwpowodziowych w zbiorniki retencyjne w zbiorniki retencyjne wielofunkcyjne wielofunkcyjne Rekultywacja wyrobisk Rekultywacja wyrobisk pogórniczych w celu pogórniczych w celu 13 wykorzystania jako wykorzystania jako 871,00 b.d. – wielofunkcyjne wielofunkcyjne zbiorniki zbiorniki retencyjne retencyjne Źródło: Opracowanie własne. Wskaźniki realizacji zapisów PPNW Postęp w osiąganiu założonych efektów realizacji działań wynikających z PPNW powinien być monitorowany tak, by możliwe było korygowanie sposobu wdrażania Planu i minimalizowanie ewentualnych opóźnień. W tym celu zdefiniowano odpowiednie wskaźniki postępu realizacji działań i wskaźniki skuteczności realizacji działań. Miarą postępu wdrażania zapisów PPNW są wskaźniki pokazujące w jaki sposób wdrażane są działania, a co więcej – uwzględniają one stopień wdrażania działań w odniesieniu do założonych parametrów. Dla działań inwestycyjnych przyjęte zostały wskaźniki zgodne z zapisami PPSS, w szczególności: liczba wybudowanych zbiorników, objętość zretencjonowanej wody i powierzchnia objęta działaniem. 320 Wskaźniki postępu we wdrażaniu dokumentu uzyskały wartości referencyjne w odniesieniu do terminu ich zakończenia. Wskaźniki odniesione zostały zarówno do obszarów dorzeczy, jak i poszczególnych RW. Dla tych działań, które mają określone ramy czasowe, jako wskaźnik przyjęto także zgodność z założonym harmonogramem. Wskaźniki dla działań zwymiarowanych w PPNW zestawiono w załączniku nr 6 do PPNW. Podstawowym efektem realizującym główny cel PPNW jest wzrost retencji wody, zgodnie z oszacowanymi danymi, prognozowane jest zwiększenie retencji o ponad 5 mld m3 Zakłada się, że wdrażanie Programu z każdym rokiem powinno być coraz skuteczniejsze, gdyż kumulować się będą jego efekty i w 2027 r. powinna zostać osiągnięta wartość docelowa założonego celu w zakresie retencji wody. Skuteczność programu powinna być więc odniesiona zarówno do zakresu danego działania (w odniesieniu np.: do liczby obiektów jaka zostanie zrealizowana, czy powierzchni na jakim wdrożono pewne działania) jak i odniesienie do szacowanej objętości wody, która jest możliwa do zretencjonowania. Dlatego też kluczowe dla monitoringu skuteczności programu będzie, o ile zwiększyła się retencja od początku realizacji PPNW w stosunku do założonego celu zgodnie z poniższym wzorem: 𝑜𝑜𝑜𝑜𝑜𝑜ę𝑡𝑡𝑜𝑜ść 𝑟𝑟𝑟𝑟𝑡𝑡𝑟𝑟𝑟𝑟𝑜𝑜𝑜𝑜𝑟𝑟𝑜𝑜𝑟𝑟𝑟𝑟𝑟𝑟𝑟𝑟𝑜𝑜 𝑟𝑟𝑜𝑜𝑤𝑤𝑤𝑤 𝑟𝑟𝑟𝑟 𝑘𝑘𝑜𝑜𝑟𝑟𝑘𝑘𝑟𝑟𝑟𝑟 𝑟𝑟𝑜𝑜𝑘𝑘𝑟𝑟 𝑊𝑊 = (cid:3)×100% 𝑜𝑜𝑜𝑜𝑜𝑜ę𝑡𝑡𝑜𝑜ść 𝑝𝑝𝑝𝑝𝑟𝑟𝑟𝑟𝑜𝑜𝑟𝑟𝑟𝑟𝑟𝑟𝑟𝑟𝑜𝑜 𝑟𝑟𝑟𝑟𝑡𝑡𝑟𝑟𝑟𝑟𝑟𝑟𝑜𝑜𝑘𝑘 𝑟𝑟 𝑟𝑟𝑤𝑤𝑟𝑟𝑘𝑘𝑘𝑘𝑟𝑟 𝑟𝑟𝑤𝑤𝑟𝑟𝑜𝑜ż𝑟𝑟𝑟𝑟𝑘𝑘𝑟𝑟 𝑧𝑧𝑟𝑟𝑝𝑝𝑘𝑘𝑧𝑧ó𝑟𝑟 𝑃𝑃𝑃𝑃𝑃𝑃𝑊𝑊 Określenie realizacji celu w zakresie retencji w odniesieniu do całości programu będzie możliwe jeżeli wartości te zostaną oszacowane na poziomie poszczególnych działań. Dlatego też, dla tych działań, dla których możliwe było oszacowanie retencji w załączniku nr 6 do PPNW wskazano – miernik realizacji celu w zakresie retencji. Na koniec programu wskaźnik powinien być zbliżony do 100%. Należy zaznaczyć, iż w przypadku zaplanowanych działań w ramach Programu priorytetowego „Moja woda” (działanie w podtypie 5.1 Wspieranie mikroretencji poprzez tworzenie przydomowych zbiorników wodnych) wielkość retencji możliwa do uzyskania będzie odnoszona co całości programu. Dla każdego ze zwymiarowanych działań zaproponowano też wskaźnik skuteczności. Bazuje on na tym samym założeniu, co ww. wskaźnik dla całego programu – skuteczność rośnie w czasie realizacji programu. Wskaźniki skuteczności, podobnie jak efekty realizacji PPNW, będą odniesione do celów szczegółowych. W związku z powyższym, dla każdego z priorytetów realizacji zdefiniowane są odpowiednie mierniki. Dla priorytetu „Wskazanie i realizacja działań z zakresu budowy zintegrowanego systemu naturalnej i sztucznej, retencji wodnej” wskaźnikiem skuteczności wdrażania zapisów PPSS jest stosunek liczby inwestycji zrealizowanych do liczby wszystkich zadań wskazanych w PPNW, wyrażony w procentach. Wskaźnik ten odniesiony zostanie do obszarów dorzeczy i RW. W zakresie celów szczegółowych PPNW, wskaźnikiem skuteczności działań dla priorytetu dotyczącego stworzenia warunków do zrównoważonego wykorzystania zasobów wodnych będzie liczba działań zrealizowanych w stosunku do liczby zaplanowanych w PPNW, wyrażona jako %. Miernik ten jest rozszerzeniem wskaźnika dla pierwszego priorytetu, obejmując nie tylko działania z zakresu inwestycji dotyczących retencji. Uwzględnienie wszystkich działań w bilansie podejmowanych prac odpowie na pytanie dotyczące tworzenia warunków zrównoważonego korzystania z zasobów wodnych. Wskaźnik ten musi być odniesiony do obszarów dorzeczy i RW w celu zachowania spójności pomiędzy poszczególnymi elementami monitoringu. 321 Wskaźnikiem realizacji założeń dla wzmocnienia świadomości społecznej w zakresie potrzeby retencjonowania i oszczędzania wody jest stosunek liczby przeprowadzonych działań informacyjno- -promocyjnych do ich zaplanowanej liczby, tj. 455. Ponadto, skuteczność działań określana będzie jako: • % zmniejszenia zużycia wody w gospodarstwach domowych (spadek procentowy w odniesieniu do lat poprzednich); • % zmniejszenia zużycia wody w poszczególnych sektorach i gałęziach gospodarki (spadek procentowy w odniesieniu do lat ubiegłych). Jako źródło danych do określania postępów realizacji należy wykorzystywać dane statystyczne opracowywane przez GUS. Wartości bazowe będą elementem wcześniej prowadzonych analiz w zakresie zapotrzebowania na wodę. Na tym etapie - jako zadowalającą skuteczność proponuje się przyjąć wartości oznaczające spadek zużycia wody, oznaczający odwrócenie trendu. Podkreślić należy, że działania zaplanowane w PPNW w znacznej mierze powiązane są z innymi dokumentami planistycznymi. Dokumenty te również mają zaplanowane metody prowadzenia monitoringu ich realizacji. W zawiązku z tym, by ograniczyć wielokrotne zbieranie i zestawianie danych o tych samych działaniach na potrzeby różnych dokumentów, proponowane wskaźniki realizacji działań będą spójne z tymi zdefiniowanymi w dokumentach planistycznych. Ma to także kluczowe znaczenie w zakresie pozyskiwania danych. Za prowadzenie oceny postępu i skuteczności podejmowanych w PPNW działań odpowiadać będzie Ministerstwo Infrastruktury, jako podmiot koordynujący niniejszy dokument. Proponuje się prowadzenie oceny w cyklach rocznych. W związku z brakiem przewidzianych w prawie mechanizmów pozyskiwania danych w zakresie działań zawartych w PPNW, wykorzystać należy mechanizmy pozyskiwania informacji o realizacji planów gospodarowania wodami oraz planów zarządzania ryzykiem powodziowym. Ponadto zasadne jest także przeprowadzenie ankietyzacji wskazanych w załączniku nr 6 do PPNW podmiotów – w zakresie danych nieraportowanych w ramach ww. obowiązku przekazywania informacji. By możliwe było wykonanie oceny postępu i skuteczności działań konieczne jest pozyskanie wiarygodnych danych o podejmowanych działaniach. W związku z powyższym dla każdego z działań wskazano rekomendowany podmiot odpowiedzialny za realizację działania a tym samym odpowiedzialny za przekazanie informacji o stopniu jego realizacji. Potencjalne źródła finansowania zaproponowanych typów działań W celu określenia potencjalnych źródeł finansowania zaproponowanych typów działań przeanalizowano następujące dokumenty: • Projekt Planu Strategicznego dla Wspólnej Polityki Rolnej na lata 2023–2027; • Krajowy Plan Odbudowy i Zwiększenia Odporności; • Projekt Programu,,Polski Ład’’; • Projekt Programu Fundusze Europejskie a Infrastrukturę, Klimat, Środowisko 2021–2027. Wyniki analiz zestawiono w tabeli 79. 322 Tabela 79. Potencjalne źródła finansowania zaproponowanych typów działań.

323

324

9. Spis załączników • Załącznik nr 1. Objętość wody retencjonowanej w jeziorach o powierzchni ponad 50 ha, • Załącznik nr 2. Analiza działań ujętych w wojewódzkich programach małej retencji, • Załącznik nr 3. Działania w podziale na typy i podtypy działań, • Załącznik nr 4. Działania inwestycyjne wraz z nadanymi priorytetami realizacji, • Załącznik nr 5. Działania edukacyjne, informacyjne lub promocyjne dotyczące tematyki gospodarki wodnej, • Załącznik nr 6. Mierniki postępu i skuteczności działań, • Załącznik nr 7. Wody powierzchniowe: pobory, zrzuty, • Załącznik nr 8. Zestawienie projektów z działania 2.1.5 POIiŚ 2014–2020. 325 10. Spis rysunków Rysunek 1. Schemat podejścia do opracowania PPNW............................................................................................. 9 Rysunek 2. Zlewnie bilansowe uwzględnione w ocenie zasobów wodnych........................................................... 18 Rysunek 3. Rozkład przestrzenny modułu odpływu SNQ w analizowanych zlewniach bilansowych...................... 20 Rysunek 4. Rozkład przestrzenny modułu odpływu SSQ (SSq) w analizowanych zlewniach bilansowych.............. 21 Rysunek 5. Rozkład przestrzenny modułu przepływu nienaruszalnego w analizowanych zlewniach bilansowych.23 Rysunek 6. Rozkład przestrzenny modułu przepływu gwarantowanego Qgw95% w analizowanych zlewniach bilansowych............................................................................................................................................................. 24 Rysunek 7. Rozkład przestrzenny modułu zasobów dyspozycyjnych zwrotnych ZDZgw95% w analizowanych zlewniach bilansowych............................................................................................................................................ 26 Rysunek 8. Rozkład przestrzenny wskaźnika QNSH w analizowanych zlewniach bilansowych............................ 28 70 Rysunek 9. Rozkład przestrzenny wskaźnika QNSH w analizowanych zlewniach bilansowych............................ 30 95 Rysunek 10. Poziom potrzeb realizacji działań na rzecz poprawy zasobów dyspozycyjnych w kontekście suszy w analizowanych zlewniach bilansowych................................................................................................................... 38 Rysunek 11. Przyrost średniej rocznej sumy opadu w analizowanych zlewniach bilansowych według scenariusza RCP 4.5 dla wielolecia 2021–2030........................................................................................................................... 42 Rysunek 12. Przyrost średniej rocznej sumy opadu w analizowanych zlewniach bilansowych według scenariusza RCP 4.5 dla wielolecia 2031–2050........................................................................................................................... 43 Rysunek 13. Przyrost średniej rocznej sumy opadu w analizowanych zlewniach bilansowych według scenariusza RCP 8.5 dla wielolecia 2021–2030........................................................................................................................... 45 Rysunek 14. Przyrost średniej rocznej sumy opadu w analizowanych zlewniach bilansowych według scenariusza RCP 8.5 dla wielolecia 2031–2050........................................................................................................................... 46 Rysunek 15. Zmiana średniego rocznego odpływu dla średniej z wiązki modeli klimatycznych dla wielolecia 2024– 2050 według scenariusza RCP 4.5........................................................................................................................... 48 Rysunek 16. Zmiana średniego rocznego odpływu dla średniej z wiązki modeli klimatycznych dla wielolecia 2024– 2050 według scenariusza RCP 8.5........................................................................................................................... 49 Rysunek 17. Zużycie wody na potrzeby gospodarki narodowej i ludności na podstawie danych GUS dla wielolecia 1998–2019............................................................................................................................................................... 50 Rysunek 18. Zasoby dyspozycyjne w obszarach bilansowych – stan aktualny........................................................ 59 Rysunek 19. Moduł zasobów dyspozycyjnych w obszarach bilansowych – stan aktualny...................................... 60 Rysunek 20. Moduł zasobów dyspozycyjnych w RW i na obszarach dorzeczy – stan aktualny.............................. 63 Rysunek 21. Stan rezerw zasobów dyspozycyjnych w zlewniach bilansowych – stan aktualny (stan zasobów na dzień 31 grudnia 2020 r., stan poboru na dzień 31 grudnia 2018 r.)...................................................................... 77 Rysunek 22. Stan rezerw zasobów dyspozycyjnych w RW i na obszarach dorzeczy – stan aktualny...................... 80 Rysunek 23. Moduł zasobów dyspozycyjnych wód podziemnych w RW i na obszarach dorzeczy – stan perspektywiczny w przedziałach czasowych 2021–2030 i 2031–2050 wg scenariusza RCP.4.5............................. 91 Rysunek 24. Moduł zasobów dyspozycyjnych wód podziemnych w RW i na obszarach dorzeczy – stan perspektywiczny w przedziałach czasowych 2021–2030 i 2031–2050 wg scenariusza RCP.8.5............................. 96 Rysunek 25. Stan rezerw zasobów wód podziemnych w RW i na obszarach dorzeczy – stan perspektywiczny w przedziałach czasowych 2021–2030 i 2031–2050 wg scenariusza RCP.4.5.......................................................... 111 Rysunek 26. Stan rezerw zasobów wód podziemnych w RW i na obszarach dorzeczy – stan perspektywiczny w przedziałach czasowych 2021–2030 i 2031–2050 wg scenariusza RCP.8.5.......................................................... 118 Rysunek 27. Położenie jezior w Polsce na podstawie MPHP................................................................................. 127 Rysunek 28. Rozmieszczenie złóż torfowisk w Polsce na podstawie bazy danych GIS-Mokradła......................... 135 Rysunek 29. Lokalizacja torfowisk w Polsce na tle obszarów chronionych........................................................... 137 Rysunek 30. Lasy w RW......................................................................................................................................... 141 Rysunek 31. Podział kraju na regionalne dyrekcje lasów państwowych (RDLP) na tle RW................................... 142 Rysunek 32. Udział lasów w powierzchni RW[%].................................................................................................. 144 326 Rysunek 33. Powierzchnia lasów w Polsce na przestrzeni lat 1999–2019............................................................ 145 Rysunek 34. Klasy całkowitej pojemności wodnej gleb w Polsce.......................................................................... 152 Rysunek 35. Udział powierzchni o różnych klasach całkowitej pojemności wodnej w Polsce oraz poszczególnych RW......................................................................................................................................................................... 153 Rysunek 36. Lokalizacja sztucznych zbiorników wodnych na tle RW.................................................................... 155 Rysunek 37. Kwoty, na jakie zostały podpisane umowy przez NFOŚiGW z podmiotami, na zadania w zakresie zwiększania retencji i ochrony zasobów wodnych w podziale na lata.................................................................. 156 Rysunek 38. Kwoty, na jakie zostały podpisane umowy przez NFOŚiGW w podziale na województwa............... 157 Rysunek 39. Liczba sztucznych zbiorników wodnych w poszczególnych RW........................................................ 162 Rysunek 40. Liczba złożonych w 2020 roku wniosków w ramach programu,,Moja woda" w podziale na województwa.................................................................................................................................................... 165 Rysunek 41. Działania inwestycyjne z wojewódzkich programów małej retencji w stosunku do obszarów deficytowych.......................................................................................................................................................... 174 Rysunek 42. Liczba zadań inwestycyjnych z wojewódzkich programów małej retencji względem obszarów o zwiększonym lub normalnym zapotrzebowaniu na wodę................................................................................. 174 Rysunek 43. Liczba działań inwestycyjnych z wojewódzkich programów małej retencji w odniesieniu do obszarów dorzeczy................................................................................................................................................................. 175 Rysunek 44. WEI + dla obszarów dorzeczy (1990–2015) i zużycie wody na osobę............................................... 177 Rysunek 45. Rozwój wskaźnika eksploatacji wody w latach 1990–2017 w Czechach, Francji, Hiszpanii, Niemczech i Polsce..................................................................................................................................................................... 178 Rysunek 46. Pobór wody słodkiej w Europie według źródła, 2017 r...................................................................... 179 Rysunek 47. Rozwój poboru wody w Europie od lat 90 w sektorach gospodarki.................................................. 181 Rysunek 48. Rozwój poboru wody w Europie od lat 90. w sektorach gospodarki................................................ 182 Rysunek 49. Zapory ze zbiornikami na dużych rzekach (o powierzchni zlewni > 10 000 km²).............................. 183 Rysunek 50. Rozwój budowy zapór w głównych dorzeczach europejskich 1860–2010........................................ 184 Rysunek 51. Presja hydromorfologiczna w jednolitych częściach wód powierzchniowych.................................. 185 Rysunek 52. Procent sklasyfikowanych SZCW i SCW............................................................................................. 186 Rysunek 53. Procentowy udział sklasyfikowanych typów (silnie zmienionych części wód – SZCW, sztucznych części wód – SCW, naturalne) części wód w UE 2012 r......................................................................................... 187 Rysunek 54. PGW na obszarach dorzeczy lata 2016–2021................................................................................... 188 Rysunek 55. Udział SZCW i SCW dla Czech, Francji, Hiszpanii i Niemiec 2012 r.................................................... 188 Rysunek 56. Największe zbiorniki wodne w Czechach, stan kwiecień 2021 r....................................................... 190 Rysunek 57. Największe zbiorniki wodne w Niemczech........................................................................................ 191 Rysunek 58. Wskaźnik retencji wody (WRI) w Europie 2010 r.............................................................................. 194 Rysunek 59. Zużycie wody na potrzeby gospodarki narodowej i ludności w 2019 r. – ogółem w podziale na RW................................................................................................................................................................................ 226 Rysunek 60. Zużycie wody przez gospodarstwa domowe w 2019 r. w podziale na RW i obszary dorzeczy......... 229 Rysunek 61. Zużycie wody przez przemysł w 2019 r. w podziale na RW i obszary dorzeczy................................ 230 Rysunek 62. Zużycie wody przez rolnictwo i leśnictwo (akwakultura) w 2019 r. w podziale na RW i obszary dorzeczy................................................................................................................................................................. 232 Rysunek 63. Prognozowany PKB Polski do 2050 r. (mld euro).............................................................................. 233 Rysunek 64. Prognozowana liczba ludności w Polsce do 2050 r........................................................................... 235 Rysunek 65. Prognoza zużycia energii finalnej w podziale na paliwa i nośniki [ktoe]........................................... 237 Rysunek 66. Produktywność wody – w euro na metr sześcienny zużytej wody................................................... 238 Rysunek 67. Zużycie wody przez gospodarstwa domowe (m3/osobę).................................................................. 239 Rysunek 68. Zapotrzebowanie na wodę w rolnictwie przy scenariuszu bazowym i przy scenariuszu wzrostu irygacji.................................................................................................................................................................... 247 Rysunek 69. Działania w zakresie renaturyzacji mokradeł w RW.......................................................................... 262 Rysunek 70. Powierzchnia mokradeł wskazanych do renaturyzacji w RW w podziale na priorytety [km2].......... 263 327 Rysunek 71. Wielkość uzyskanej retencji w ramach działania budowa zbiorników małej retencji w lasach w podziale na województwa..................................................................................................................................... 270 Rysunek 72. Powierzchnia użytków rębnych na obszarach dorzeczy Odry i Wisły w latach 2015–2019, w tys. ha................................................................................................................................................................................ 273 Rysunek 73. Powierzchnia użytków rębnych na obszarach pozostałych dorzeczy w latach 2015–2019, w tys. ha................................................................................................................................................................................ 274 Rysunek 74. Podatność gleb na erozję wodną w Polsce....................................................................................... 284 Rysunek 75. Powierzchnia gruntów rolnych rekomendowanych do realizacji działań dotyczących promowania i wdrażania praktyk rolniczych w zakresie zwiększania retencji wodnej w RW...................................................... 288 Rysunek 76. Działania inwestycyjne zaplanowane w ramach PPNW.................................................................... 297 Rysunek 77. Podział zadań inwestycyjnych z uwagi na funkcję............................................................................. 298 Rysunek 78. Podział zadań inwestycyjnych ze względu na typ obiektu................................................................ 298 Rysunek 79. Liczba zadań inwestycyjnych w poszczególnych RW......................................................................... 299 Rysunek 80. Podział inwestycji ze względu na prognozowaną wytworzoną retencję.......................................... 299 Rysunek 81. Położenie inwestycji na tle obszarów deficytowych......................................................................... 303 Rysunek 82. Priorytetyzacja zadań inwestycyjnych PPNW.................................................................................... 306 Rysunek 83. Priorytety realizacji działań inwestycyjnych PPNW........................................................................... 307 11. Spis tabel Tabela 1. Hydrologiczny typ cieku w zależności od średniego spływu jednostkowego.......................................... 12 Tabela 2. Wartości współczynnika k w zależności od hydrologicznego typu cieku oraz powierzchni zlewni......... 13 Tabela 3. Poziom stresu wodnego w zależności od wielkości wskaźnika stopnia wykorzystania zasobów dyspozycyjnych zwrotnych...................................................................................................................................... 15 Tabela 4. Liczba analizowanych zlewni bilansowych w podziale na obszary dorzeczy i RW................................... 17 Tabela 5. Procentowy udział liczby zlewni według QNSH..................................................................................... 27 70 Tabela 6. Procentowy udział liczby zlewni według wskaźnika QNSH w podziale na obszary dorzeczy i RW........ 27 70 Tabela 7. Procentowy udział liczby zlewni według QNSH..................................................................................... 29 95 Tabela 8. Procentowy udział liczby zlewni według wskaźnika QNSH w podziale na obszary dorzeczy i RW........ 29 95 Tabela 9. Zestawienie składowych i klucza oceny potrzeb realizacji działań na rzecz poprawy zasobów dyspozycyjnych wód powierzchniowych................................................................................................................. 32 Tabela 10. Zestawienie zlewni według potrzeb realizacji działań na rzecz poprawy zasobów dyspozycyjnych wód powierzchniowych................................................................................................................................................... 33 Tabela 11. Procentowy udział liczby zlewni według poziomu potrzeb w podziale na obszary dorzeczy i RW........ 33 Tabela 12. Zestawienie zlewni o najwyższym poziomie potrzeb............................................................................. 34 Tabela 13. Przyrost średniej rocznej sumy opadu w analizowanych zlewniach bilansowych według scenariuszy klimatycznych RCP 4.5 i RCP 8.5 w okresach 2021–2030 oraz 2031–2050............................................................. 41 Tabela 14. Zasoby dyspozycyjne wód podziemnych w obszarach bilansowych – stan aktualny............................ 54 Tabela 15. Oszacowane zasoby dyspozycyjne wód podziemnych w obszarach dorzeczy i RW – stan aktualny..... 62 Tabela 16. Klasyfikacja stanu rezerw zasobów wód podziemnych w Polsce wg PIG-PIB........................................ 64 Tabela 17. Stan rezerw zasobów wód podziemnych ze wskazaniem deficytów w obszarach bilansowych z uwzględnieniem poboru rejestrowanego............................................................................................................... 66 Tabela 18. Zestawienie stanu rezerw zasobów wód podziemnych na obszarach RW............................................ 79 Tabela 19. Oszacowane zasoby dyspozycyjne wód podziemnych w RW i na obszarach dorzeczy – stan perspektywiczny w przedziałach czasowych 2021–2030 i 2031–2050 wg scenariusza RCP.4.5............................. 89 Tabela 20. Oszacowane zasoby dyspozycyjne wód podziemnych w RW i na obszarach dorzeczy – stan perspektywiczny w przedziałach czasowych 2021–2030 i 2031–2050 wg scenariusza RCP.8.5............................. 94 Tabela 21. Poziom wykorzystania zasobów wód podziemnych w obszarach bilansowych poprzez pobory wód podziemnych odwodnieniami górniczymi............................................................................................................. 100 328 Tabela 22. Zestawienie stanu rezerw w RW i na obszarach dorzeczy – stan perspektywiczny w przedziałach czasowych 2021-2030 i 2031-2050 wg scenariusza RCP.4.5................................................................................. 107 Tabela 23. Zestawienie stanu rezerw w RW i na obszarach dorzeczy – stan perspektywiczny w przedziałach czasowych 2021-2030 i 2031-2050 wg scenariusza RCP.8.5................................................................................. 114 Tabela 24. Liczba jezior w poszczególnych RW...................................................................................................... 128 Tabela 25. Zestawienie jezior o powierzchni do 50 ha na obszarach dorzecza Wisły, Odry i Niemna.................. 129 Tabela 26. Zapasy statyczne wód jeziornych w podziale na sześć klas powierzchni............................................. 129 Tabela 27. Wartość zasobów statycznych w odniesieniu do RW na obszarze dorzeczy....................................... 130 Tabela 28. Szacowana wartość całkowitych zasobów dynamicznych jezior, w podziale na RW........................... 131 Tabela 29. Retencja wody w mokradłach w poszczególnych RW.......................................................................... 139 Tabela 30. Udział poszczególnych rodzajów lasów w powierzchni RW................................................................. 143 Tabela 31. Zakres wielkości ewapotranspiracji dla rocznej sumy opadów równej 1000 mm w lasach, w zależności od rodzaju lasu...................................................................................................................................................... 145 Tabela 32. Zbiorniki wybudowane przez PGL LP w ramach projektu retencji nizinnej w latach 2016–2020........ 146 Tabela 33. Zbiorniki wybudowane przez PGL LP w ramach projektu retencji górskiej w latach 2016–2020........ 148 Tabela 34. Zbiorniki wybudowane przez PGL LP w ramach projektów retencji nizinnej i górskiej w latach 2016– 2020 w podziale na województwa........................................................................................................................ 149 Tabela 35. Objętość potencjalnie retencjonowanej wody przez zbiorowiska leśne w poszczególnych RW......... 150 Tabela 36. Całkowita pojemność wodna wybranych gatunków gleb w warstwie 1 m......................................... 151 Tabela 37. Udział gleb o równej pojemności wodnej w poszczególnych RW........................................................ 153 Tabela 38. Efekty działań zwiększających retencję finansowanych przez NFOŚiGW w latach 1994–2020 ze środków krajowych........................................................................................................................................... 157 Tabela 39. Efekty działań zwiększających retencję finansowanych przez NFOŚiGW w latach 2005–2007 ze środków Unii Europejskiej................................................................................................................................. 158 Tabela 40. Działania z Planu przeciwdziałania skutkom suszy zrealizowane w 2020 r......................................... 160 Tabela 41. Liczba sztucznych zbiorników wodnych i objętość retencjonowanej wody w podziale na RW........... 163 Tabela 42. Szacowana uzyskana retencja w ramach programu,,Moja woda'' w 2020 roku................................ 166 Tabela 43. Wartość zwiększonej retencji w ramach projektów dofinansowanych ze środków Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko 2014–2020......................................................................................... 168 Tabela 44. Źródła danych dla analizy WPMR......................................................................................................... 171 Tabela 45. Rozwój wskaźnika eksploatacji wody 1990-2017 w Czechach, Francji, Hiszpanii, Niemczech i Polsce. 178 Tabela 46. Największe zbiorniki wodne w Hiszpanii (na podstawie Hiszpańskiego Komitet Narodowego ds. dużych zapór SPANCOLD CNEGP)...................................................................................................................................... 191 Tabela 47. Największe zbiorniki we Francji........................................................................................................... 192 Tabela 48. Udział wód powierzchniowych (POW) i podziemnych (PODZ) w poborach na poszczególne cele w RW i obszarach dorzeczy wg Bazy danych o presjach antropogenicznych⁾................................................................... 223 Tabela 49. Zużycie wód w RW i obszarach dorzeczy w przeliczeniu na jednostkę powierzchni oraz liczbę ludności................................................................................................................................................................................ 227 Tabela 50. Prognozowany spadek liczby ludności w poszczególnych województwach w okresie 2021–2030 oraz 2031–2050............................................................................................................................................................. 236 Tabela 51. Prognoza produkcji krajowej energii z podziałem na rodzaj paliwa [ktoe].......................................... 237 Tabela 52. Prognoza zużycia wody w gospodarstwach domowych w podziale na RW w dam3........................... 240 Tabela 53. Prognoza zużycia wody w przemyśle w podziale na RW w dam3........................................................ 241 Tabela 54. Prognoza zużycia wody na potrzeby rolnictwa i leśnictwa w podziale na RW w dam3 scenariusz bazowy................................................................................................................................................................... 242 Tabela 55. Prognoza zużycia wody na potrzeby rolnictwa i leśnictwa w podziale na RW – scenariusz wzrostu zapotrzebowania na potrzeby irygacji w rolnictwie w dam3................................................................................. 245 Tabela 56. Podsumowanie prognozy zużycia wody w RW dla wszystkich grup użytkowników............................ 248 Tabela 57. Powiązanie typów działań z dokumentami planistycznymi................................................................. 251 329 Tabela 58. Szacowana uzyskana retencja powierzchni mokradłowych zaproponowanych w działaniach do renaturyzacji.......................................................................................................................................................... 265 Tabela 59. Działania renaturyzacyjne o najwyższym i wysokim priorytecie w poszczególnych RW..................... 268 Tabela 60. Szacowana wartość zretencjonowanej wody w wyniku działań renaturyzacyjnych w obrębie jednolitych części wód........................................................................................................................................... 269 Tabela 61. Koszty wdrożenia działań z zakresu realizacji odtwarzania obiektów małej i mikro retencji na obszarach dorzeczy................................................................................................................................................ 271 Tabela 62. Retencja możliwa do odzyskania w wyniku odnowienia/utrzymania drzewostanu na obszarach rębni [tys. m3]................................................................................................................................................................. 274 Tabela 63. Szacowana wartość zretencjonowanej wody w wyniku działań ochronnych obszarów okresowo zalewanych............................................................................................................................................................ 278 Tabela 64. Szacunkowa objętość wody możliwa do zretencjonowania w glebie przy zmianie w sposobie prowadzenia gospodarki rolnej na terenach okresowo zalewanych.................................................................... 279 Tabela 65. Szacunkowa objętość wody możliwej do zretencjonowania przy wprowadzeniu podtypu działania polegającego na ochronie obiektów mikroretencji............................................................................................... 281 Tabela 66. Szacunkowa ilość wody możliwa do zretencjonowania poprzez tworzenie śródpolnych zbiorników wodnych w naturalnych zagłębieniach terenu...................................................................................................... 283 Tabela 67. Szacunkowa ilość wody, jaką dodatkowo można zretencjonować w profilu poprzez zwiększenie warstwy próchniczej oraz dodatkowych zabiegów agromelioracyjnych [tys. m3]................................................ 286 Tabela 68. Planowane do odbudowy urządzenia melioracyjne w odniesieniu do RW [tys. ha]........................... 291 Tabela 69. Szacunkowa wartość uzyskanej retencji, w ujęciu obszarów dorzeczy i RW w wyniku realizacji działania Przebudowa systemów melioracyjnych [tys. m3]................................................................................... 292 Tabela 70. Działanie dot. realizacji przedsięwzięć zmierzających do zwiększenia ilości i czasu retencji wód na gruntach rolnych w zlewni JCWP w poszczególnych RW...................................................................................... 293 Tabela 71. Kryteria zastosowane do priorytetyzacji inwestycji............................................................................. 301 Tabela 72. Ustalona punktacja za lokalizację inwestycji na obszarze deficytowym.............................................. 301 Tabela 73. Wielkość uzyskanej retencji w zależności od poziomu potrzeb realizacji działań na rzecz poprawy zasobów dyspozycyjnych w kontekście suszy........................................................................................................ 302 Tabela 74. Punktacja za lokalizację na obszarze o zwiększonym zapotrzebowaniu na wodę............................... 304 Tabela 75. Efektywność retencji, koszt wytworzenia 1 m3 retencji...................................................................... 305 Tabela 76. Punktacja za uzyskaną wielkość retencji.............................................................................................. 305 Tabela 77. Kalkulacja wskaźników oceny ekonomicznej – PPNW łącznie (mln zł)................................................ 316 Tabela 78. Szacowane koszty realizacji oraz wielkość retencji możliwej do uzyskania w wyniku realizacji poszczególnych typów działań............................................................................................................................... 319 Tabela 79. Potencjalne źródła finansowania zaproponowanych typów działań................................................... 323 330 Załączniki do Programu przeciwdziałania nied–o 3b3o2r o–w i wody Poz. 1119 Załączniki do Programu przeciwdziałania niedoborowi wody Załącznik nr 1 Załącznik nr 1 Objętość wody retencjonowanej w jeziorach o powierzchni ponad 50 ha

21 Wisły Środkowej Wisły Łanowicze 61,80 3 708,00

2 48 Wisły Środkowej Wisły Szwałk Wielki 213,40 10 505,80

3 75 Wisły Środkowej Wisły Sunowo 176,30 16 456,10

4 102 Wisły Środkowej Wisły Kuc 98,80 7 949,10

5 129 Wisły Środkowej Wisły Mokre 841,00 107 334,00

6 156 Wisły Środkowej Wisły Brzozolasek 155,90 8 094,30

7 183 Wisły Środkowej Wisły Krasne 75,90 8 106,50

8 210 Wisły Dolnej Wisły Gugowo 65,00 4 145,50

9 237 Wisły Dolnej Wisły Dąbrowa Wielka 615,10 50 610,90

10 264 Wisły Dolnej Wisły Zamkowe 69,60 4 132,80

11 291 Wisły Dolnej Wisły Trzebielsk 72,00 3 685,50

12 318 Wisły Dolnej Wisły Długie 64,00 2 346,10

13 Wdzydze 345 Wisły Dolnej Wisły 536,80 40 700,00

14 372 Wisły Dolnej Wisły Płowęż 174,20 6 522,30

15 399 Wisły Dolnej Wisły Damaszka 80,90 1 855,20

16 426 Wisły Dolnej Wisły Liwieniec 81,20 966,10

17 453 Wisły Dolnej Wisły Reskowo 53,60 1 822,40

18 480 Wisły Dolnej Wisły Wukśniki 117,10 27 398,90

19 507 Odry Środkowej Odry Koskowickie 53,50 588,50

20 534 Odry Warty Strykowskie 305,30 13 637,40

21 561 Odry Warty Kobyleckie 65,70 4 890,50

22 588 Odry Warty Jaroszewskie 92,20 13 085,30

23 615 Odry Warty Pszczewskie 68,70 6 532,20

24 642 Odry Warty Popielewskie 300,00 34 656,30

25 669 Odry Warty Falmierowskie 56,60 3 711,30

26 696 Odry Warty Przełęg 69,30 b.d.

27 723 Odry Warty Wapińskie 85,40 4 172,10

28 750 Odry Warty Krzywe Dębsko 121,60 7 131,70

29 777 Odry Warty Lubiewo 101,90 4 439,80

30 Dolnej Odry i Przymorza 803 Odry Renickie 51,10 1 869,00 Zachodniego

31 Dolnej Odry i Przymorza 827 Odry Miedwie 3 527,00 681 672,38 Zachodniego

32 Dolnej Odry i Przymorza 851 Odry Nowogardzkie 98,30 5 087,30 Zachodniego

33 Dolnej Odry i Przymorza 875 Odry Brzeźnia 92,50 1 865,90 Zachodniego

34 Dolnej Odry i Przymorza 899 Odry Kościelne 72,50 4 419,40 Zachodniego

35 925 Pregoły Łyny i Węgorapy Tumiańskie 120,60 8 110,90

36 952 Pregoły Łyny i Węgorapy Guber 177,90 1 956,90

37 979 Pregoły Łyny i Węgorapy Dargin 3 030,00 322 100,00

38 1006 Niemna Niemna Szurpiły 80,90 8 168,80

39 1033 Niemna Niemna Gieret 67,30 5 816,30

40

3 rn kinzcąłaZ 3 rn kinzcąłaZ ńałaizd ypytdop i ypyt an elaizdop w ainałaizD icśert sipS 2.............................................................................................................................................................................................. hcywołdarkom wómetsysoke ajcazyrutaneR.1 rn ainałaizd pyT 7....................................................................................................................................................................................................................................... kezr ajcazyrutaneR.2 rn ainałaizd pyT 811......................................................................................................................... hcynśel hcaneret an ijcneterorkim i ijcneter jełam wótkeibo einazrawtdo i ajcazilaeR.3 rn ainałaizd pyT 811............................................................................................................................................................................... hcasal w ijcneter jełam wókinroibz awoduB.1.3 rn ainałaizd pytdoP 421................................................................................... ijcneter jełam wókinroibz meinezcąływ z hcasal w hcynzcinhcetordyh wótkeibo hcyłatsozop awoduB.2.3 rn ainałaizd pytdoP 231.................................................................................................................................................................... wónatsowezrd awodubezrp zaro einaiwezrdaz,einaiselaZ.4 rn ainałaizd pyT 431..................................................................................................................... hcyzcinlor hcaneret an ijcneterorkim i ijcneter jełam wótkeibo einazrawtdo i ajcazilaeR.5 rn ainałaizd pyT 431.................................................................................................................................................................................. hcynawelaz owoserko wórazsbo anorhcO.2.5 rn ainałaizd pytdoP 631.................................................................................................................................................................... hcyzcinlor hcarazsbo an ezcinlor einaworadopsoG.3.5 rn ainałaizd pytdoP 831............................................................................................................................................................................ ijcneterorkim wótkeibo hcycąjeintsi anorhcO.4.5 rn ainałaizd pytdoP 041..................................................................................................................................... hcynlopdórś wókinroibz einezrowt zezrpop ijcneterorkim einareipsW.5.5 rn ainałaizd pytdoP 241...................................................................................................................... ąwobelg ęjcneter hcycąjazskęiwz hcynzcinhcetorga wógeibaz einażardw i einawomorP.6 rn ainałaizd pyT 441......................................... hcycąjaindawdo-ocąjaindawan ijcknuf aineinwepaz ulec w hcynjycaroilem wómetsys hcycąjeintsi awodubezrp zaro hcywon ajcazilaeR.8 rn ainałaizd pyT 441...................................................................................................................................................................................... hcynjycaroilem wómetsys awodubezrP.1.8 rn ainałaizd pytdoP 741.................................................................................................................................................................. hcycąjaindawan hcynjycaroilem wómetsys awoduB.2.8 rn ainałaizd pytdoP 751............................................................................... enjycknufoleiw enjycneter ikinroibz w hcywoizdowopwicezrp wókinroibz hcyhcus hcynarbyw einacłatzskezrP.21 rn ainałaizd pyT 851............................................................................................... enjycneter ikinroibz enjycknufoleiw okaj ainatsyzrokyw ulec w hcyzcinrógop ksiboryw ajcawytlukeR.31 rn ainałaizd pyT 951.......................................................................................................................... hcatsaim w ijcneter einezskęiwz ulec an ecąjam ainałaizd enni zaro APM ajcazilaeR.41 rn ainałaizd pyT

Typ działania nr 2. Renaturyzacja rzek

7 25 renaturyzacja Wisły Małej Wisły PLRW200006211549 3 382,03 umiarkowany 10 146,09

8 Górnej-Zachodniej 53 renaturyzacja Wisły PLRW200003216299 30 631,42 umiarkowany 91 894,27 Wisły

9 Górnej-Zachodniej 81 renaturyzacja Wisły PLRW20000421419699 8 518,01 umiarkowany 25 554,04 Wisły

10 Górnej-Zachodniej 109 renaturyzacja Wisły PLRW2000042148569 4 511,41 umiarkowany 13 534,23 Wisły

11 Górnej-Zachodniej 137 renaturyzacja Wisły PLRW2000062139815 16 778,24 umiarkowany 50 334,72 Wisły

12 Górnej-Zachodniej 165 renaturyzacja Wisły PLRW200006216789 3 157,66 umiarkowany 9 472,97 Wisły

13 Górnej-Zachodniej 193 renaturyzacja Wisły PLRW2000072138749 7 968,55 umiarkowany 23 905,65 Wisły

14 Górnej-Zachodniej 221 renaturyzacja Wisły PLRW200008214599 12 039,74 umiarkowany 36 119,21 Wisły

15 Górnej-Zachodniej 249 renaturyzacja Wisły PLRW2000102174369 5 697,90 umiarkowany 17 093,70 Wisły

16 Górnej-Zachodniej 277 renaturyzacja Wisły PLRW2000152141149 5 648,66 umiarkowany 16 945,98 Wisły

17 Górnej-Wschodniej 305 renaturyzacja Wisły PLRW200004223699 17 901,67 umiarkowany 53 705,02 Wisły

18 Górnej-Wschodniej 333 renaturyzacja Wisły PLRW2000072185369 2 060,54 umiarkowany 6 181,63 Wisły

19 Górnej-Wschodniej 361 renaturyzacja Wisły PLRW2000092252329 3 446,47 umiarkowany 10 339,42 Wisły

20 Górnej-Wschodniej 389 renaturyzacja Wisły PLRW200010218969 3 061,06 umiarkowany 9 183,18 Wisły

21 Górnej-Wschodniej 417 renaturyzacja Wisły PLRW2000102256789 3 297,26 umiarkowany 9 891,79 Wisły

22 Górnej-Wschodniej 445 renaturyzacja Wisły PLRW20001022852 3 300,45 umiarkowany 9 901,35 Wisły

23 Górnej-Wschodniej 473 renaturyzacja Wisły PLRW2000112259 32 259,27 umiarkowany 96 777,80 Wisły

24 501 renaturyzacja Wisły Środkowej Wisły PLRW20000623749 57 328,34 umiarkowany 171 985,03

25 529 renaturyzacja Wisły Środkowej Wisły PLRW20000923529 27 652,19 umiarkowany 82 956,57

26 557 renaturyzacja Wisły Środkowej Wisły PLRW20001025223 20 048,64 umiarkowany 60 145,93

27 585 renaturyzacja Wisły Środkowej Wisły PLRW2000102544949 4 952,16 umiarkowany 14 856,48

28 613 renaturyzacja Wisły Środkowej Wisły PLRW2000102549149 13 617,53 umiarkowany 40 852,60

29 641 renaturyzacja Wisły Środkowej Wisły PLRW20001025649 9 443,31 umiarkowany 28 329,92

30 669 renaturyzacja Wisły Środkowej Wisły PLRW20001026585929 2 514,91 umiarkowany 7 544,73

31 697 renaturyzacja Wisły Środkowej Wisły PLRW2000102676 5 964,57 umiarkowany 17 893,70

32 725 renaturyzacja Wisły Środkowej Wisły PLRW200010272345 36 851,86 umiarkowany 110 555,59

33 753 renaturyzacja Wisły Środkowej Wisły PLRW200010275445 8 983,36 umiarkowany 26 950,08

34 781 renaturyzacja Wisły Środkowej Wisły PLRW20001125329 20 012,66 umiarkowany 60 037,99

35 809 renaturyzacja Wisły Środkowej Wisły PLRW2000112728699 2 800,91 umiarkowany 8 402,74

36 837 renaturyzacja Wisły Środkowej Wisły PLRW2000152671889 6 561,48 umiarkowany 19 684,45

37 865 renaturyzacja Wisły Środkowej Wisły PLRW2000162721899 18 023,59 umiarkowany 54 070,78

38 893 renaturyzacja Wisły Bugu PLRW20000624669 17 142,81 umiarkowany 51 428,43

39 921 renaturyzacja Wisły Bugu PLRW20001024376 3 656,48 umiarkowany 10 969,44

40 949 renaturyzacja Wisły Bugu PLRW200010249249 8 753,11 umiarkowany 26 259,34

41 977 renaturyzacja Wisły Bugu PLRW2000102671459729 5 976,00 umiarkowany 17 927,99

42 1005 renaturyzacja Wisły Bugu PLRW200010267147969 7 645,97 umiarkowany 22 937,91

43 1033 renaturyzacja Wisły Bugu PLRW20001126714239 5 936,14 umiarkowany 17 808,43

44 1061 renaturyzacja Wisły Bugu PLRW200015267143439 21 425,28 umiarkowany 64 275,84

45 1089 renaturyzacja Wisły Bugu PLRW2000152671448849 5 388,31 niski 16 164,94

46 1117 renaturyzacja Wisły Bugu PLRW20001626714499 41 261,37 najwyższy 123 784,10

47 1145 renaturyzacja Wisły Narwi PLRW200010261292 1 306,24 umiarkowany 3 918,71

48 1173 renaturyzacja Wisły Narwi PLRW2000102616899 13 343,52 wysoki 40 030,57

49 1201 renaturyzacja Wisły Narwi PLRW20001026296929 2 460,00 niski 7 379,99

50 1229 renaturyzacja Wisły Narwi PLRW200010265369 13 735,89 umiarkowany 41 207,68

51 1257 renaturyzacja Wisły Narwi PLRW200010265929 5 902,48 umiarkowany 17 707,43

52 1285 renaturyzacja Wisły Narwi PLRW2000152616184 1 323,50 umiarkowany 3 970,49

53 1313 renaturyzacja Wisły Narwi PLRW200016262699 15 268,17 umiarkowany 45 804,52

54 1341 renaturyzacja Wisły Narwi PLRW2000182628729 2 519,04 umiarkowany 7 557,13

55 1369 renaturyzacja Wisły Dolnej Wisły PLRW20000947456 3 153,11 umiarkowany 9 459,34

56 1397 renaturyzacja Wisły Dolnej Wisły PLRW20001028552 2 152,82 umiarkowany 6 458,46

57 1425 renaturyzacja Wisły Dolnej Wisły PLRW200010292569 9 574,36 umiarkowany 28 723,08

58 1453 renaturyzacja Wisły Dolnej Wisły PLRW200010296169 3 226,30 umiarkowany 9 678,90

59 1481 renaturyzacja Wisły Dolnej Wisły PLRW20001047274 1 482,48 umiarkowany 4 447,44

60 1509 renaturyzacja Wisły Dolnej Wisły PLRW20001047989 5 337,39 umiarkowany 16 012,18

61 1537 renaturyzacja Wisły Dolnej Wisły PLRW200010566569 3 521,13 umiarkowany 10 563,39

62 1565 renaturyzacja Wisły Dolnej Wisły PLRW200011292799 12 229,44 umiarkowany 36 688,32

63 1593 renaturyzacja Wisły Dolnej Wisły PLRW20001147435 10 858,59 umiarkowany 32 575,76

64 1621 renaturyzacja Wisły Dolnej Wisły PLRW20001447729 6,31 umiarkowany 18,92

65 1649 renaturyzacja Wisły Dolnej Wisły PLRW20001629449 10 115,42 umiarkowany 30 346,27

66 1677 renaturyzacja Wisły Dolnej Wisły PLRW2000182923979 4 661,71 umiarkowany 13 985,14

67 1705 renaturyzacja Odry Górnej Odry PLRW60000311229 17 168,49 umiarkowany 51 505,47

68 1733 renaturyzacja Odry Górnej Odry PLRW6000091152949 3 095,29 umiarkowany 9 285,87

69 1761 renaturyzacja Odry Górnej Odry PLRW6000101175829 3 084,73 niski 9 254,18

70 1789 renaturyzacja Odry Górnej Odry PLRW600010118389 6 835,82 umiarkowany 20 507,45

71 1817 renaturyzacja Odry Górnej Odry PLRW600010132883 11 159,58 umiarkowany 33 478,74

72 1845 renaturyzacja Odry Środkowej Odry PLRW60000015223 1 096,38 umiarkowany 3 289,14

73 1873 renaturyzacja Odry Środkowej Odry PLRW6000031259469 19 593,33 niski 58 779,98

74 1901 renaturyzacja Odry Środkowej Odry PLRW600003163859 9 435,31 umiarkowany 28 305,94

75 1929 renaturyzacja Odry Środkowej Odry PLRW60000613839 23 739,21 umiarkowany 71 217,62

76 1957 renaturyzacja Odry Środkowej Odry PLRW6000091336329 2 080,19 umiarkowany 6 240,56

77 1985 renaturyzacja Odry Środkowej Odry PLRW600009138689 8 279,09 umiarkowany 24 837,28

78 2013 renaturyzacja Odry Środkowej Odry PLRW600010127329 1 317,55 niski 3 952,66

79 2041 renaturyzacja Odry Środkowej Odry PLRW6000101334662 1 238,08 umiarkowany 3 714,24

80 2069 renaturyzacja Odry Środkowej Odry PLRW600010137729 3 995,58 umiarkowany 11 986,73

81 2097 renaturyzacja Odry Środkowej Odry PLRW60001014334 1 104,86 umiarkowany 3 314,59

82 2125 renaturyzacja Odry Środkowej Odry PLRW600010148729 1 493,23 umiarkowany 4 479,70

83 2153 renaturyzacja Odry Środkowej Odry PLRW60001015633 27 089,65 umiarkowany 81 268,96

84 2181 renaturyzacja Odry Środkowej Odry PLRW600010169169 2 519,13 umiarkowany 7 557,40

85 2209 renaturyzacja Odry Środkowej Odry PLRW60001112899 13 142,43 umiarkowany 39 427,28

86 2237 renaturyzacja Odry Środkowej Odry PLRW60001115299 4 866,04 umiarkowany 14 598,13

87 2265 renaturyzacja Odry Środkowej Odry PLRW6000121739 6 019,50 umiarkowany 18 058,49

88 2293 renaturyzacja Odry Warty PLRW6000091816589 7 791,68 umiarkowany 23 375,05

89 2321 renaturyzacja Odry Warty PLRW600009185269 17 585,51 umiarkowany 52 756,53

90 2349 renaturyzacja Odry Warty PLRW6000101816549 7 246,25 umiarkowany 21 738,75

91 2377 renaturyzacja Odry Warty PLRW600010183285 22 527,74 umiarkowany 67 583,22

92 2405 renaturyzacja Odry Warty PLRW600010184699 1 543,47 niski 4 630,40

93 2433 renaturyzacja Odry Warty PLRW600010186563 2 601,74 umiarkowany 7 805,22

94 2461 renaturyzacja Odry Warty PLRW6000111831799 1 371,44 umiarkowany 4 114,32

95 2489 renaturyzacja Odry Warty PLRW6000151815529 5 312,70 umiarkowany 15 938,11

96 2517 renaturyzacja Odry Warty PLRW60001618369 1 503,67 umiarkowany 4 511,01

97 2545 renaturyzacja Odry Warty PLRW60001918787514 4 958,59 umiarkowany 14 875,76

98 2573 renaturyzacja Odry Noteci PLRW60000918865994889 16 646,93 umiarkowany 49 940,79

99 2601 renaturyzacja Odry Noteci PLRW600009188982 6 135,70 niski 18 407,11

100 2629 renaturyzacja Odry Noteci PLRW60001118865994899 14 233,57 umiarkowany 42 700,71

101 2657 renaturyzacja Odry Noteci PLRW600018188149 9 829,65 umiarkowany 29 488,94

102 Dolnej Odry i 2684 renaturyzacja Odry Przymorza PLRW600009191859 24 215,56 umiarkowany 72 646,69

103 Dolnej Odry i 2708 renaturyzacja Odry Przymorza PLRW6000091985729 1 945,70 umiarkowany 5 837,10

104 Dolnej Odry i 2732 renaturyzacja Odry Przymorza PLRW600009456149 11 980,44 umiarkowany 35 941,33

105 Dolnej Odry i 2756 renaturyzacja Odry Przymorza PLRW60001031429 14 942,74 umiarkowany 44 828,21

106 Dolnej Odry i 2780 renaturyzacja Odry Przymorza PLRW60001042849 3 643,99 umiarkowany 10 931,98

107 Dolnej Odry i 2804 renaturyzacja Odry Przymorza PLRW60001044894 1 937,27 umiarkowany 5 811,80

108 Dolnej Odry i 2828 renaturyzacja Odry Przymorza PLRW600010465169 2 903,46 umiarkowany 8 710,37

109 Dolnej Odry i 2852 renaturyzacja Odry Przymorza PLRW600011191259 30 675,28 umiarkowany 92 025,85

110 Dolnej Odry i 2876 renaturyzacja Odry Przymorza PLRW600011448999 11 922,80 umiarkowany 35 768,40

111 Dolnej Odry i 2900 renaturyzacja Odry Przymorza PLRW60001519743929 3 472,62 umiarkowany 10 417,87

112 Dolnej Odry i 2924 renaturyzacja Odry Przymorza PLRW60001619899 940,46 umiarkowany 2 821,37

113 2950 renaturyzacja Pregoły Łyny i Wegorapy PLRW70000958448899 8 030,40 umiarkowany 24 091,21

114 2978 renaturyzacja Pregoły Łyny i Wegorapy PLRW7000105848689 6 033,00 umiarkowany 18 098,99

115 3006 renaturyzacja Pregoły Łyny i Wegorapy PLRW7000165849851 14 430,30 umiarkowany 43 290,89

116 3034 renaturyzacja Niemna Niemna PLRW80002064871 18 970,54 umiarkowany 56 911,62

117

Typ działania nr 4. Zalesianie, zadrzewianie oraz przebudowa drzewostanów

132 odnowienie 22 Pregoły Łyny i Węgorapy 3 030,98 PGL Lasy Państwowe drzewostanów

133

owoserko bul elats wótnurg eleicicśałw 47,5 78,2 anmeiN anmeiN hcyłkomdop hcarazsbo an ezcinlor einaworadopsog 41 hcynawelaz 731

doP

Typ działania nr 6. Promowanie i wdrażanie zabiegów agrotechnicznych zwiększających retencję glebową

142 18 zwiększanie warstwy próchniczej Odry Noteci 2 043,26 Rolnicy 40 865,27

143

yT

.)yrefsomta z ńezczsyzceinaz w,wóbosops eleiw an enawozilaer ćyb eżom einałaizD ineleiz wóneret hciksjeim einawotłatzsk zezrpop myt ńaząiwzor ajcazinredom bul/ i awodub,jenozdązru,użanerd ymetsys zaro hcywodapo dów ainazdaworpdo hcynlarutan anorhco,hcynlazczsupezrp wóneret anorhco jenoleiz.wzt einażardw,hcywowelaz wórazsbo ijcakinumok umetsys einaząiwop,)ignikrap(yrutketihcra i jeiksjeim ineleiz wógąic medałku z jeworewor i jezseip,enzcinhcet:einałaizD.dti jeiksjeimdop enjycakude-onjycamrofni 271

zaro hcywon ęwodub an tsej enawoknureiku einałaizD i einnezrtsezrp hcynaząiwop iceis hcycąjeintsi jówzor,hcynlarutan-łóp i hcynlarutan wórazsbo einlanojcknuf jenozdązru ineleiz ymrof ewilżom eiktsyzsw hcycąjumjebo wótnemele meineindęlgzwu z jenozdązruein i od aicśjedop ewometsyS.yrutkurtsarfni jentikęłb-onoleiz yrutkurtsarfni jenoleiz-ontikęłb wótnemele ainezrowt wóneret hcycąjeintsi żuj ąbos ez einaząiwop adałkaz zezrpop)ecńeleiz,yrewks,ysal,ikrap(jeiksjeim ineleiz i jewortęipoleiw ineleiz wótnemele einawosotsaz w imaneret imyt yzdęimop ineleiz mrof hcywoinil imakżeicś,yrutketihcra jełam wótnemele z uinezcąłop anaizdiwezrp ainałaizd hcamar W.imyworewor i imyzseip eicśeim w ijcneterorkim umetsys jówzor i awodub tsej hcynozsorpzor i)ah 1 od(hcyłam uleiw ęwodub zezrpop,ulopO w górD dązraZ iksjeiM hcawor an wógorp,hcyndow kezco i wówats,wókinroibz yrutkurtsarfnI łaizdyW wómetsys hcynlakol zaro hcakeic hcyłam i hcynjycaroilem jenoleiz i jentikęłb jówzor i awoduB ikradopsoG i jenzcinhceT golataK.imatkeibo imyt yzdęimop ńaząiwop meineindęlgzwu z eicśeim w yrutkurtsarfni łaizdyW,jenlanumoK:ejumjebo hcywołógezczs ńałaizd hcywodałkyzrp einałaizd jewokdorŚ.d.b elopO yrdO hcynnyzc jenzcigoloib inhczreiwop ułaizdu 06 oruiB,hciksjeiM ijcytsewnI z jennyzc einzcigoloib inhczreiwop ułaizdu einezskęiwz ełgąic yrdO inhczreiwop einezcinargo zezrpop.sd łaizdyW,enzcytsinabrU ainezdasan(ineleiz ąrutkurtsarfni ąindeiwopdo.eicśeim w hcynlazczsupezrpein ainawonalP i hciksjeporuE arótk,)nilśor i wówezrk,wezrd wóknutag hcindeiwopdo ujowzoR zaro hcywodapo dów uwyłps ainainźópo od ęis inyzcyzrp ęwodub,hcynjycneter icśowilżom einezskęiwz an einyłpw,ąwodapo ędow hcycąjurtlifni kecein i kewatsaz,wówats hcynlazczsupezrpondow,hcywozczsed wódorgo ęwodub i hcynmeizdop wókinroibz,hcywognikrap inhczreiwop dów ainaworadopsogaz i ainezdamorg od hcynmeizan jenoleiz i jentikęłb mrof hcywoinil ęwodub,hcywodapo yzdęimop einezcąłop hcycąiwonats yrutkurtsarfni i jenozdązru ineleiz imarazsbo imynlógezczsop ineleiz wóneret hciksjeim einawotłatzsk,jenozdązruein imakeic i imakinroibz jein w imyncebo z zarw,jenozdązru dasaz i hcynzcytyw,rudecorp einawocarpo,imyndow sazchcytod wóneret ainawywodubaz ogenożawonwórz hcywocsjeim w einawosots zaro hcynoinlezczsuein wósipaz ogennezrtsezrp ainaworadopsogaz hcanalp.ainawywodubaz ogenożawonwórz hcycązcytod 181 w jewoizdowop yrutkurtsarfni ujowzor eicśketnok W:ąs enawonalp uhcyzrbłaW jewozczsed ijcazilanak ajcazinredom i awodub.a;)…ajcneter ałaM eimargorp w enazaksw(dów wókinroibz ajcazinredom bul einanokyw.b 02 - hcywodapo dów akinroibz einanokyW(hcywodapo w 3m 6 - ogendow akinroibz zaro)ogecąjazcąszor(3m,ogeikseiboS.mi ukrap ńezdązru,hcywodapo dów akinroibz tnomeR wówor zaro utsupezrp i hcynzcinhcetordyh,awonisuR ukraP w hcynjycaroilem.lu:hcynśel wókinroibz hcyrats awodubdo bul awoduB 11.lu,inaK.lu,aksresiG.lu,hcikswokyzcruB ynizdoR,)sukarK(adapotsiL;wókyzcdralliV.lu yzrp akinroibz ogenwad awodubdO żułdzw hcytrawto hcynjycaroilem kesapo einanokyw.c,inaK,hcikswokyzcruB ynizdoR,jeiksresiG:cilu;jeiksonokraK injarks hcaneret yzrp tyrok hcytrawto einanokyW.d jewokdorŚ hcyzrbłaW MU.d.b;hcynśel 5202 hcyzrbłaW yrdO jewoizdowopwicezrp yrutkurtsarfni jówzoR 16 yrdO ulec w wódapdo ksipysyw i dłah ainaiselaz margorP.e dów uwyłps aineinlowops i ijcneter ainezskęiwz.hcywodapo jenoleiz i jentikęłb umetsys jówzor i awoduB:yrutkurtsarfni:z anaząiwz eizdęb ainadaz ajcazilaeR ineleiz unats ogewołdiwarp meinamyzrtu i medąlgezrp.a jeiksjeim eimargorP w ijcneter jełam wótkeibo meineindęlgzwu.b an wókdorś ilup jenwep einezcanzezrp - wótnargorkiM naimz od ejcatpada ecąjareipsw enloddo ywytajcini utamilk z imynzcilbup imainezrtsezrp imynjyckarta.c z endogz(yrutkurtsarfni jentikęłb-onoleiz meineindęlgzwu - ijcazilatiweR umargorP ogennimG imaineżołaz ajcazilatiweR - hcynjycytsewni utkejorp ajcyzoporP.)kerówdop,wórewks ecsjeim w jetsaiwart-onnołhc inhczreiwan meinanokyw.d wókaribyS.mi ukrap w ucalp ogenozdrawtu icśęzc 281

jej i yrutkurtsarfni jentikęłb-onoleiz einamyzrtu kandeJ ald oklyt ein einezcanz ewozculk am einaincamzw i ikytsyrut ujowzor ald i ela,wócńakzseim aicyż utrofmok hcywozculk z myndej ąs anytzslO ald erótk,awtcizdeizd einaincamzw adałkaz einałaizd dątS.ujowzor wóknureik jej hcamar w einezrowt i yrutkurtsarfni jet einezcanz ainazdęps csjeim i hcynzcytsyrut ijckarta hcywon ujowzor ainałaizd metnemele mywozculK.wócńakzseim ald usazc hcaicśyzrok o jenzcełops icśomodaiwś eineiseindop tsej myt w,hcywometsysoke ńezcdaiwś ez hcycąjakinyw,atsaim ikimret i utamilkorkim ajcaluger(hcynjycaluger.)dów ajcneter:owodałkyzrp ążelan IZB ńałaizd oD,jenozdązru ineleiz wóneret hciksjeim einawotłatzsk -.2.4 einałaizD,imyndow imakeic i imakinroibz jein w imyncebo z zarw jenoleiz i jentikęłb umetsys jówzor i awoduB ainazdaworpdo ńaząiwzor ajcazinredom bul/ i awodub - i ynyŁ awtsńezcełops ald einawosotsod yrutkurtsarfni nytzslO MU.d.b,użanerd ymetsys zaro hcywodapo dów 5202 nytzslO yłogerP 67 yparogęW.3.5 einałaizD wóneret(hcynoipelksazein wóneret anorhco - jenoleiz i jentikęłb umetsys jówzor i awoduB ąjserp dezrp hciksjeim belg myt w,)hcynlazczsupezrp)IZB(yrutkurtsarfni,ąnjycytsewni hcainaząiwzor w ijcneteroib inhczreiwop einawotłatzsk -,ewozczsed ecalp.pn,hcynzcilbup inezrtsezrp,hcywowelaz wórazsbo hcynlarutan anorhco -,yhcad,ignikrap(yrutketihcra jenoleiz.wzt ainaząiwzor -,)enlakytrew ydorgo,PZPM.pn(wótnemukod hciksjeim od einazdaworpw - ymargorp,enzcinotketihcra-onzcytsinabru ejcpecnok ńagamyw hcycązcytod wósipaz).pti ijcazilatiwer i wókeic hcynlarutan,hcynzcigoloke yzratyrok ainawohcaz ułajcnetop ainatsyzrokyw eżkat a,hcyndow wókinroibz,hciksjeim wómetsysoke gułsu z jeworewor i jezseip ijcakinumok umetsys einaząiwop -.jeiksjeimdop i jeiksjeim ineleiz wógąic medałku 881 4 rn kinzcąłaZ (cid:3) (cid:3) 4 rn kinzcąłaZ (cid:3) ijcazilaer imatetyroirp imynadan z zarw enjycytsewni ainałaizD (cid:3):⁾1alebaT (cid:3)(cid:1006)(cid:3)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:3)1 ćśęzC (cid:3)(cid:1010)(cid:1011)(cid:1006)(cid:3)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:856)(cid:3)2 ćśęzC (cid:3) (cid:3)(cid:3) (cid:3)(cid:3) (cid:3) (cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3) (cid:3).icśęzc eiwd an onoleizdop ęlebat nmulok ćśoli ążud i raimzor an igawu Z)1 (cid:3)

(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)

ijcneter einezskęiwZ:5 einadaZ (cid:3)(cid:286)(cid:349)(cid:374)(cid:381)(cid:361)(cid:286)(cid:396)(cid:3)(cid:449)(cid:3)(cid:455)(cid:282)(cid:349)(cid:69)(cid:3)(cid:349)(cid:364)(cid:286)(cid:460)(cid:396)(cid:3)(cid:361)(cid:286)(cid:449)(cid:381)(cid:374)(cid:349)(cid:367)(cid:381)(cid:282) (cid:3),enróG oksrkoM icśowocsjeim icśonżord einecórwyzrP:6 einadaZ (cid:3)(cid:455)(cid:282)(cid:349)(cid:69)(cid:3)(cid:349)(cid:364)(cid:286)(cid:460)(cid:396)(cid:3)(cid:381)(cid:336)(cid:286)(cid:374)(cid:460)(cid:272)(cid:349)(cid:336)(cid:381)(cid:367)(cid:381)(cid:364)(cid:286)(cid:3)(cid:258)(cid:460)(cid:396)(cid:258)(cid:410)(cid:455)(cid:396)(cid:381)(cid:364) reirab eineinżordu(cid:3)(cid:882) wówyłpod jej i wómzinagro ald hcynjycargim (cid:3),acinźezrB i adiN ecezr an hcyndow icśonżord einecórwyzrP:7 einadaZ (cid:3)(cid:349)(cid:364)(cid:286)(cid:460)(cid:396)(cid:3)(cid:381)(cid:336)(cid:286)(cid:374)(cid:460)(cid:272)(cid:349)(cid:336)(cid:381)(cid:367)(cid:381)(cid:364)(cid:286)(cid:3)(cid:258)(cid:460)(cid:396)(cid:258)(cid:410)(cid:455)(cid:396)(cid:381)(cid:364) reirab eineinżordu(cid:3)(cid:882)(cid:3)(cid:258)(cid:449)(cid:258)(cid:460)(cid:396)(cid:286)(cid:349)(cid:68) wómzinagro ald hcynjycargim (cid:3)(cid:3)(cid:853)(cid:258)(cid:449)(cid:258)(cid:460)(cid:396)(cid:286)(cid:349)(cid:68)(cid:3)(cid:286)(cid:272)(cid:286)(cid:460)(cid:396)(cid:3)(cid:258)(cid:374)(cid:3)(cid:346)(cid:272)(cid:455)(cid:374)(cid:282)(cid:381)(cid:449) (cid:3)(cid:258)(cid:374)(cid:460)(cid:272)(cid:455)(cid:396)(cid:258)(cid:410)(cid:374)(cid:286)(cid:373)(cid:336)(cid:258)(cid:396)(cid:38)(cid:3)(cid:855)(cid:1012)(cid:3)(cid:286)(cid:349)(cid:374)(cid:258)(cid:282)(cid:258)(cid:127) wóław hcynżezrbowarp akróibzor (cid:3)(cid:286)(cid:349)(cid:374)(cid:381)(cid:361)(cid:286)(cid:396)(cid:3)(cid:449)(cid:3)(cid:346)(cid:272)(cid:455)(cid:449)(cid:381)(cid:349)(cid:460)(cid:282)(cid:381)(cid:449)(cid:381)(cid:393)(cid:449)(cid:349)(cid:272)(cid:286)(cid:460)(cid:396)(cid:393) uknureik w wózcńiP atsaim (cid:3),wółahciM icśowocsjeim (cid:3)(cid:258)(cid:361)(cid:272)(cid:258)(cid:460)(cid:349)(cid:367)(cid:258)(cid:410)(cid:349)(cid:449)(cid:286)(cid:90)(cid:3)(cid:855)(cid:1013)(cid:3)(cid:286)(cid:349)(cid:374)(cid:258)(cid:282)(cid:258)(cid:127) (cid:3)(cid:449)(cid:3)(cid:455)(cid:282)(cid:349)(cid:69)(cid:3)(cid:349)(cid:364)(cid:286)(cid:460)(cid:396)(cid:3)(cid:258)(cid:460)(cid:272)(cid:286)(cid:460)(cid:396)(cid:381)(cid:396)(cid:258)(cid:410)(cid:400) (cid:3),onźezrB icśowocsjeim (cid:3)(cid:437)(cid:449)(cid:286)(cid:367)(cid:258)(cid:460)(cid:3)(cid:258)(cid:361)(cid:272)(cid:258)(cid:460)(cid:349)(cid:367)(cid:258)(cid:410)(cid:349)(cid:449)(cid:286)(cid:90)(cid:3)(cid:855)(cid:1004)(cid:1005)(cid:3)(cid:286)(cid:349)(cid:374)(cid:258)(cid:282)(cid:258)(cid:127) yzcezrorats zaro ogeikswozcńip (cid:3)(cid:349)(cid:374)(cid:367)(cid:258)(cid:460)(cid:272)(cid:460)(cid:400)(cid:455)(cid:460)(cid:272)(cid:381)(cid:3)(cid:286)(cid:349)(cid:374)(cid:381)(cid:361)(cid:286)(cid:396)(cid:3)(cid:449)(cid:3)(cid:455)(cid:282)(cid:349)(cid:69)(cid:3)(cid:349)(cid:364)(cid:286)(cid:460)(cid:396) (cid:3),wózcńiP atsaim (cid:3)(cid:455)(cid:410)(cid:367)(cid:286)(cid:282)(cid:3)(cid:258)(cid:361)(cid:272)(cid:258)(cid:460)(cid:455)(cid:396)(cid:437)(cid:410)(cid:258)(cid:374)(cid:286)(cid:90)(cid:3)(cid:855)(cid:1005)(cid:1005)(cid:3)(cid:286)(cid:349)(cid:374)(cid:258)(cid:282)(cid:258)(cid:127) (cid:3).ydiN ikezr jewodąldórś z enaząiwz utkejorp ainałaizD i ikezr icśonżord meinecórwyzrp ąjcazyrutaner ąwoknicdo einamyzrtu i ęwarpop ąinwepaz i dów unats ogerbod ogełac einawonojcknuf zratyrok tsej myrótk,umetsysoke (cid:3)(cid:853)(cid:361)(cid:286)(cid:374)(cid:460)(cid:272)(cid:286)(cid:460)(cid:396)(cid:3)(cid:455)(cid:374)(cid:349)(cid:367)(cid:381)(cid:282)(cid:3)(cid:455)(cid:374)(cid:460)(cid:272)(cid:349)(cid:336)(cid:381)(cid:367)(cid:381)(cid:364)(cid:286) jewonilod ijcneter einezskęiwz (cid:3).ewoizdowop eineżorgaz yzci(cid:374)(cid:258)(cid:396)(cid:336)(cid:381) (cid:3)(cid:460)(cid:3)(cid:258)(cid:364)(cid:349)(cid:374)(cid:455)(cid:449)(cid:3)(cid:258)(cid:349)(cid:374)(cid:258)(cid:282)(cid:258)(cid:460)(cid:3)(cid:258)(cid:361)(cid:272)(cid:258)(cid:460)(cid:349)(cid:367)(cid:258)(cid:286)(cid:90) (cid:882)(cid:381)(cid:374)(cid:282)(cid:381)(cid:449)(cid:3)(cid:437)(cid:373)(cid:258)(cid:396)(cid:336)(cid:381)(cid:396)(cid:87)(cid:3)(cid:349)(cid:361)(cid:272)(cid:258)(cid:460)(cid:349)(cid:367)(cid:258)(cid:437)(cid:410)(cid:364)(cid:258):iirogetak w ujark ogewoksiwodorś wóknusots einawotłatzsK (cid:3)(cid:258)(cid:374)(cid:381)(cid:396)(cid:346)(cid:272)(cid:381)(cid:3)(cid:460)(cid:258)(cid:396)(cid:381)(cid:3)(cid:346)(cid:272)(cid:455)(cid:374)(cid:282)(cid:381)(cid:449),hcynżelaz dów do wómetsysoke eineinwepaZ:ńałaizd apurg zezrpop wókotop i kezr icśołgąic wótkeibo eineinżordu ald ędokzsezrp hcycąiwonats:einałaizD,byr ijcargim wókeic icśonżord einecórwyzrP

z enaząiwz utkejorp ainałaizD i ikezr icśonżord meinecórwyzrp ąjcazyrutaner ąwoknicdo einamyzrtu i ęwarpop ąinwepaz i dów unats oge(cid:396)(cid:271)(cid:381)(cid:282) ogełac einawonojcknuf zratyrok tsej myrótk,umetsysoke (cid:3)(cid:853)(cid:361)(cid:286)(cid:374)(cid:460)(cid:272)(cid:286)(cid:460)(cid:396)(cid:3)(cid:455)(cid:374)(cid:349)(cid:367)(cid:381)(cid:282)(cid:3)(cid:455)(cid:374)(cid:460)(cid:272)(cid:349)(cid:336)(cid:381)(cid:367)(cid:381)(cid:364)(cid:286) jewonilod ijcneter einezskęiwz (cid:3).ewoizdowop eineżorgaz yzcinargo (cid:3)(cid:460)(cid:3)(cid:258)(cid:364)(cid:349)(cid:374)(cid:455)(cid:449)(cid:3)(cid:258)(cid:349)(cid:374)(cid:258)(cid:282)(cid:258)(cid:460)(cid:3)(cid:258)(cid:361)(cid:272)(cid:258)(cid:460)(cid:349)(cid:367)(cid:258)(cid:286)(cid:90) (cid:882)(cid:381)(cid:374)(cid:282)(cid:381)(cid:449)(cid:3)(cid:437)(cid:373)(cid:258)(cid:396)(cid:336)(cid:381)(cid:396)(cid:87)(cid:3)(cid:349)(cid:361)(cid:272)(cid:258)(cid:460)(cid:349)(cid:367)(cid:258)(cid:437)(cid:410)(cid:364)(cid:258):iirogetak w ujark ogewoksiwodorś wóknusots einawotłatzsK (cid:3)(cid:258)(cid:374)(cid:381)(cid:396)(cid:346)(cid:272)(cid:381)(cid:3)(cid:460)(cid:258)(cid:396)(cid:381)(cid:3)(cid:346)(cid:272)(cid:455)(cid:374)(cid:282)(cid:381)(cid:449) hcynżelaz dów do wómetsysoke z enaząiwz utkejorp ainałaizD i ikezr icśonżord meinecórwyzrp ąjcazyrutaner ąwoknicdo einamyzrtu i ęwarpop ąinwepaz i dów unats ogerbod ogełac einawonojcknuf zratyrok tsej myrótk,umetsysoke (cid:3)(cid:853)(cid:361)(cid:286)(cid:374)(cid:460)(cid:272)(cid:286)(cid:460)(cid:396)(cid:3)(cid:455)(cid:374)(cid:349)(cid:367)(cid:381)(cid:282)(cid:3)(cid:455)(cid:374)(cid:460)(cid:272)(cid:349)(cid:336)(cid:381)(cid:367)(cid:381)(cid:364)(cid:286) jewonilod ijcneter einezskęiwz (cid:3).ewoizdowop eineżorgaz yzcinargo (cid:3)(cid:460)(cid:3)(cid:258)(cid:364)(cid:349)(cid:374)(cid:455)(cid:449)(cid:3)(cid:258)(cid:349)(cid:374)(cid:258)(cid:282)(cid:258)(cid:460)(cid:3)(cid:258)(cid:361)(cid:272)(cid:258)(cid:460)(cid:349)(cid:367)(cid:258)(cid:286)(cid:90) (cid:882)(cid:381)(cid:374)(cid:282)(cid:381)(cid:449)(cid:3)(cid:437)(cid:373)(cid:258)(cid:396)(cid:336)(cid:381)(cid:396)(cid:87)(cid:3)(cid:349)(cid:361)(cid:272)(cid:258)(cid:460)(cid:349)(cid:367)(cid:258)(cid:437)(cid:410)(cid:364)(cid:258):iirogetak w ujark ogewoksiwodorś wóknusots einawotłatzsK (cid:3)(cid:258)(cid:374)(cid:381)(cid:396)(cid:346)(cid:272)(cid:381)(cid:3)(cid:460)(cid:258)(cid:396)(cid:381)(cid:3)(cid:346)(cid:272)(cid:455)(cid:374)(cid:282)(cid:381)(cid:449),hcynżelaz dów do wómetsysoke eineinwepaZ:ńałaizd apurg zezrpop wókotop i kezr icśołgąic wótkeibo eineinżordu ald ędokzsezrp hcycąiwonats:einałaizD,byr ijcargim wókeic icśonżord einecórwyzrP icśołgąic ainawohcaz ald hcyntotsi (cid:3)(cid:856)(cid:361)(cid:286)(cid:374)(cid:460)(cid:272)(cid:349)(cid:336)(cid:381)(cid:367)(cid:381)(cid:296)(cid:396)(cid:381)(cid:373) hcynsałw wókdorś hcamar W (cid:3)(cid:349)(cid:361)(cid:460)(cid:455)(cid:272)(cid:286)(cid:282)(cid:3)(cid:286)(cid:349)(cid:374)(cid:258)(cid:364)(cid:400)(cid:455)(cid:460)(cid:437)(cid:3)(cid:410)(cid:400)(cid:286)(cid:361)(cid:3)(cid:286)(cid:374)(cid:258)(cid:449)(cid:381)(cid:400)(cid:374)(cid:258)(cid:374)(cid:349)(cid:296) do wómetsysoke hcynjycazilaer:ńałaizd apurg,hcynżelaz dów i kezr icśołgąic eineinwepaZ eineinżordu zezrpop wókotop hcycąiwonats wótkeibo,byr ijcargim ald ędokzsezrp icśonżord einecórwyzrP:einałaizD

(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:3)

2 ćśęzC

(cid:3) 104 (cid:3) (cid:1007)(cid:3) (cid:374)(cid:349)(cid:400)(cid:364)(cid:349)(cid:3) poprawa warunków (cid:336)(cid:367)(cid:286)(cid:271)(cid:381)(cid:449)(cid:455)(cid:272)(cid:346)(cid:853)(cid:3) (cid:400)(cid:349)(cid:286)(cid:282)(cid:367)(cid:349)(cid:400)(cid:364)(cid:381)(cid:449)(cid:455)(cid:272)(cid:346)(cid:3)(cid:349)(cid:3) (cid:373)(cid:349)(cid:364)(cid:396)(cid:381)(cid:364)(cid:367)(cid:349)(cid:373)(cid:258)(cid:410)(cid:455)(cid:272)(cid:460)(cid:374)(cid:455)(cid:272)(cid:346)(cid:3) (cid:271)(cid:396)(cid:258)(cid:364)(cid:3) (cid:271)(cid:396)(cid:258)(cid:364)(cid:3) (cid:271)(cid:396)(cid:258)(cid:364)(cid:3) (cid:1007)(cid:3) (cid:1005)(cid:1011)(cid:853)(cid:1009)(cid:1011)(cid:1006)(cid:1010)(cid:3) (cid:1004)(cid:3) (cid:1004)(cid:853)(cid:1009)(cid:3) (cid:1005)(cid:1012)(cid:853)(cid:1013)(cid:1005)(cid:1010)(cid:1012)(cid:3) (cid:1004)(cid:3) położenie na (cid:381)(cid:271)(cid:400)(cid:460)(cid:258)(cid:396)(cid:460)(cid:286)(cid:3)(cid:381)(cid:3) (cid:374)(cid:381)(cid:396)(cid:373)(cid:258)(cid:367)(cid:374)(cid:455)(cid:373)(cid:3) (cid:460)(cid:258)(cid:393)(cid:381)(cid:410)(cid:396)(cid:460)(cid:286)(cid:271)(cid:381)(cid:449)(cid:258)(cid:374)(cid:349)(cid:437)(cid:3) na wodę (cid:3) (cid:1005)(cid:3) (cid:437)(cid:373)(cid:349)(cid:258)(cid:396)(cid:364)(cid:381)(cid:449)(cid:258)(cid:374)(cid:455)(cid:3) (cid:1004)(cid:853)(cid:1009)(cid:3) (cid:410)(cid:258)(cid:364)(cid:3) (cid:374)(cid:349)(cid:286)(cid:3) (cid:1006)(cid:3) (cid:410)(cid:258)(cid:364)(cid:3) (cid:374)(cid:349)(cid:286)(cid:3) (cid:1004)(cid:3) (cid:3)(cid:3) (cid:90)(cid:127)(cid:39)(cid:116)(cid:3)(cid:449)(cid:3) Białymstoku(cid:3) (cid:1004)(cid:3) (cid:271)(cid:856)(cid:282)(cid:856)(cid:3) (cid:271)(cid:856)(cid:282)(cid:856)(cid:3) (cid:1006)(cid:1004)(cid:1006)(cid:1005)(cid:3) (cid:1006)(cid:1004)(cid:1006)(cid:1005)(cid:3) (cid:1011)(cid:1006)(cid:1010)(cid:856) (cid:3) (cid:3)(cid:449)(cid:3)(cid:271)(cid:286)(cid:460)(cid:396)(cid:410)(cid:381)(cid:393)(cid:3)(cid:286)(cid:349)(cid:373)(cid:381)(cid:349)(cid:460)(cid:381)(cid:393)(cid:3)(cid:373)(cid:455)(cid:374)(cid:258)(cid:449)(cid:381)(cid:364)(cid:396)(cid:258)(cid:349)(cid:373)(cid:437)(cid:3)(cid:381)(cid:3)(cid:286)(cid:460)(cid:396)(cid:258)(cid:460)(cid:400)(cid:271)(cid:381)(cid:3)(cid:258)(cid:374)(cid:3)(cid:410)(cid:400)(cid:286)(cid:361)(cid:3)(cid:258)(cid:374)(cid:258)(cid:449)(cid:381)(cid:460)(cid:349)(cid:367)(cid:258)(cid:364)(cid:381)(cid:367)(cid:460)(cid:3)(cid:258)(cid:361)(cid:272)(cid:455)(cid:410)(cid:400)(cid:286)(cid:449)(cid:374)(cid:47) myrótk an,bezrtop eimoizop mynlamron o,ńałaizd ijcazilaer eiserkaz (cid:3)udapo ogeinderś tsorzw tsej ynawozongorp (cid:3) 5

ijcutytsni awzaN.pL ikuaN i ijcakudE owtsretsiniM 1 2 aksiwodorŚ i utamilK owtsretsiniM 3 4 ujowzoR i awtcinloR owtsretsiniM 5 isW 6

0202 do,einzcoroc anawozilaer.r 3202 od.r 9102 do einzcoroc anawozilaer.r 7202 od einzcoroc,.r.r 7202–2202,.r 9102 do anawozilaer.r 7202 od einzcoroc,.r 8102 do anawozilaer ukor 7202 od einzcoroc 1202 7202–1202.r 1202.r 1202 ńeizdurg – ńeipreis.r 1202 ainteiwk 92–82

02 12 22 32 42 52 62 72 82 92

192 292 ceiwałsoriM owtcinśeldaN 392 492 zcurK owtcinśeldaN 592 692 ninotnA owtcinśeldaN 792 892 992 ikbaB owtcinśeldaN 003 103 owejeinrezC owtcinśeldaN 203 ceizdorG owtcinśeldaN 303 ksizdorG owtcinśeldaN 403 503 nicoraJ owtcinśeldaN 603

703 803 zsilaK owtcinśeldaN 903 013 ołoK owtcinśeldaN 113 ninoK owtcinśeldaN 213

3202 7202-1202 2202 cezram

owonytnatsnoK owtcinśeldaN wółairetam kurdyw i ajckudorP owonytnatsnoK owtcinśeldaN 313 w hcynjycamrofni i hcynjycomorp pu-llor myt ecytamet o enjycakude aicęjaZ w ydow ilor,dów ainawonojcneter z enawozilaer eizdoryzrp einlautriw imałokzs,imalokzsdezrp ysyŁ" LEO muirotarobal mynśel w 413 w ydow aloR" ecżeicś an zaro "nyłM meinatsyzrokyw z "eizdoryzrp okwóhcupoŁ owtcinśeldaN eżkat a, lp.nilw.www ymroftalp ynaimz ukdapyzrp w einranojcats ogenzcigoloimedipe unats ecżeicś an cilbat anaimyW 513 jenjycakude ainapmak - usal od ądniW o anjycamrofni - onjycakude uinawoktyżu mynożawonwórz z zarw hcynlarutan wóbosaz ikinrobO owtcinśeldaN 613 yrutkurtsarfni ąjcazinredom ikinrobO awtcinśeldaN bóso ybezrtop ącąjaindęlgzwu pate IIhcynwarpsonłepein

6 rn kinzcąłaZ 6 rn kinzcąłaZ ńałaizd icśonzcetuks i upętsop ikinreiM icśert sipS 2............................................................................................................................................................................................... hcywołdarkom wómetsysoke ajcazyrutaneR 1 rn ainałaizd pyT 4....................................................................................................................................................................................................................................... kezr ajcazyrutaneR 2 rn ainałaizd pyT 5.............................................................................................................................. hcynśel hcaneret an ijcneterorkim i ijcneter jełam wótkeibo einazrawtdo i ajcazilaeR 3 rn ainałaizd pyT 5................................................................................................................................................................................... hcasal w ijcneter jełam wókinroibz awoduB 1.3 rn ainałaizd pytdoP 7....................................................................................... ijcneter jełam wókinroibz meinezcąływ z hcasal w hcynzcinhcetordyh wótkeibo hcyłatsozop awoduB 2.3 rn ainałaizd pytdoP 01....................................................................................................................... hcyzcinlor hcaneret an ijcneterorkim i ijcneter jełam wótkeibo einazrawtdo i ajcazilaeR.5 rn ainałaizd pyT 01..................................................................................................................................................................................... hcynawelaz owoserko wórazsbo anorhcO 2.5 rn ainałaizd pytdoP 21.................................................................................................................................................................... hcyłkomdop hcarazsbo an ezcinlor einaworadopsoG 3.5 rn ainałaizd pytdoP 41............................................................................................................................................................................... ijcneterorkim wótkeibo hcycąjeintsi anorhcO 4.5 rn ainałaizd pytdoP 71......................................................................................................................................... hcynlopdórś wókinroibz einezrowt zezrpop ijcneterorkim einareipsW 5.5 rn ainałaizd pytdoP 12........................................................................................................................ ąwobelg ęjcneter hcycąjazskęiwz hcynzcinhcetorga wógeibaz einażardw i einawomorP 6 rn ainałaizd pyT 52........................................... hcycąjaindawdo-ocąjaindawan ijcknuf aineinwepaz ulec w hcynjycaroilem wómetsys hcycąjeintsi awodubezrp zaro hcywon ajcazilaeR 8 rn ainałaizd pyT 52......................................................................................................................................................................................... hcynjycaroilem wómetsys awodubezrP 1.8 rn ainałaizd pytdoP 03..................................................................................................................................................................... hcycąjaindawan hcynjycaroilem wómetsys awoduB 2.8 rn ainałaizd pytdoP 13........................................................................................................................................................................................... ędow hcycąjunojcneter wótkeibo ajcazilaeR 01 rn ainałaizd pyT 33................................................................................................................................................................... dów ijcneter eiwarpop hcycążułs ńałaizd hcynni ajcazilaeR 11 rn ainałaizd pyT 63................................................................................ enjycknufoleiw enjycneter ikinroibz w hcywoizdowopwicezrp wókinroibz hcyhcus hcynarbyw einacłatzskezrP 21 rn ainałaizd pyT 73.............................................................................................. enjycneter ikinroibz enjycknufoleiw okaj ainatsyzrokyw ulec w hcyzcinrógop ksiboryw ajcawytlukeR 31 rn ainałaizd pyT

d pyT

3202 12 eiksromopoindohcaz 9

51

atęjbo ainhczreiwoP w meinałaizd w ajcneter anaksyzU od uknusots atęjbo ainhczreiwoP 1 icśotraw od uineiseindo RDO 54,207 1 21,58 urtseinD urtseinD jezcinhcórp ywtsraw einazskęiwz 22 jenjycnerefer meinałaizd jenawocazs jetęjbo inhczreiwop meinałaizd 42

7

8 rn