Uchwała nr 154 Rady Ministrów z dnia 12 lipca 2022 r. w sprawie przyjęcia "Strategii produktywności 2030"

Przyjmuje się „Strategię produktywności 2030”, stanowiącą załącznik do uchwały.

Traci moc uchwała nr 7 Rady Ministrów z dnia 15 stycznia 2013 r. w sprawie Strategii Innowacyjności i Efektywności Gospodarki „Dynamiczna Polska 2020” (M.P. poz. 73).

Uchwała wchodzi w życie z dniem następującym po dniu ogłoszenia. Prezes Rady Ministrów: M. Morawiecki Załącznik do uchwały nr 154 Rady Ministrów z dnia 12 lipca 20P2o2z.r.9 26 (poz.) Załącznik do uchwały nr 154 Rady Ministrów z dnia 12 lipca 2022 r. (M.P. poz. 926) SSttrraatteeggiiaa pprroodduukkttyywwnnoośśccii 22003300 czerwiec 2022 r. M onitor Polski – 3 – Poz. 926 Spis treści Wstęp......................................................................................................................................................................... 4 Kilka słów o produktywności....................................................................................................................................... 6 Globalne makrotrendy................................................................................................................................................ 7 Skutki pandemii COVID-19........................................................................................................................................ 8 Wymiar terytorialny Strategii...................................................................................................................................... 9 I. Zasoby naturalne......................................................................................................................................................... 11 Kierunek interwencji I.1. Optymalizacja gospodarowania surowcami, w szczególności nieodnawialnymi, z uwzględnieniem ich jakości, wartości i możliwości wielokrotnego użycia.................................................................... 13 Kierunek interwencji I.2. Ekoinnowacje........................................................................................................................... 17 Projekty strategiczne...................................................................................................................................................... 19 II. Praca i kapitał ludzki.................................................................................................................................................... 20 Kierunek interwencji II.1. Dostosowanie kompetencji do wyzwań przyszłości................................................................ 21 Kierunek interwencji II.2. Rozwój nowoczesnego uczenia się przez całe życie.............................................................. 24 Projekty strategiczne...................................................................................................................................................... 26 III. Inwestycje.................................................................................................................................................................... 28 Kierunek interwencji III.1. Zwiększenie inwestycji prywatnych........................................................................................ 29 Kierunek interwencji III.2. Transformacja cyfrowa przedsiębiorstw................................................................................. 38 Projekty strategiczne...................................................................................................................................................... 41 IV. Organizacja i instytucje................................................................................................................................................ 42 Kierunek interwencji IV.1. Poprawa funkcjonowania instytucji publicznych na rzecz wzmocnienia wzrostu gospodarczego............................................................................................................................................................... 43 Kierunek interwencji IV.2. Poprawa funkcjonowania instytucji prywatnych na rzecz budowy zaufania i kooperacji....... 47 Projekty strategiczne...................................................................................................................................................... 51 V. Wiedza......................................................................................................................................................................... 52 Kierunek interwencji V.1. Wzmocnienie procesu generowania wiedzy i technologii....................................................... 53 Kierunek interwencji V.2. Poprawa procesu dyfuzji wiedzy............................................................................................ 57 Projekty strategiczne...................................................................................................................................................... 59 VI. Dane............................................................................................................................................................................ 60 Kierunek interwencji VI.1. Zwiększenie otwartości i wykorzystania danych.................................................................... 60 Kierunek interwencji VI.2. Rozwój technologii sztucznej inteligencji i wdrażanie ich w kluczowych obszarach gospodarki........................................................................................................................................................................................ 65 Kierunek interwencji VI.3. Powszechny dostęp do infrastruktury szybkiej i niezawodnej transmisji danych................... 67 Projekty strategiczne...................................................................................................................................................... 67 VII. Umiędzynarodowienie.................................................................................................................................................. 69 Kierunek interwencji VII.1. Ekspansja zagraniczna........................................................................................................ 69 M onitor Polski – 4 – Poz. 926 Kierunek interwencji VII.2. Budowa marki polskiej gospodarki....................................................................................... 71 Projekty strategiczne...................................................................................................................................................... 72 System wdrażania...................................................................................................................................................... 74 System sprawozdawczości, monitorowania i ewaluacji.............................................................................................. 78 Ramy finansowe......................................................................................................................................................... 82 Harmonogram wdrażania........................................................................................................................................... 84 Wykaz skrótów........................................................................................................................................................... 86 WWssttęępp „Strategia produktywności 2030” (dalej Strategia), zgodna ze średniookresową strategią rozwoju kraju, jest aktualizacją, uzupełnieniem i rozwinięciem obowiązującej do 2020 r. Strategii Innowacyjności i Efektywności Gospodarki „Dynamiczna Polska 2020” (dalej SIEG) w zakresie nowoczesnej gospodarki opartej na wiedzy i innowacyjnych technologiach cyfrowych, przy jednoczesnym wykorzystaniu przewag i uwzględnieniu ograniczeń wynikających z naturalnych uwarunkowań kraju. Biorąc pod uwagę dotychczasowe doświadczenia wynikające z realizacji SIEG, uznano, że innowacyjność i efektywność nie stanowią samoistnych celów strategicznych, a jedynie narzędzia ich realizacji. Za nadrzędne wyzwanie rozwojowe Polski w obszarze gospodarczym uznano sukcesywne zwiększanie produktywności – zarówno pracy, jak i pozostałych czynników produkcji. Jednocześnie przyjęto, iż wyzwanie to musi być postrzegane w szerszym kontekście globalnych makrotrendów i wyzwań rozwojowych. Wzrost produktywności ma prowadzić do wzrostu wartości dodanej tworzonej w polskiej gospodarce oraz wzrostu wydajności, eliminującej wąskie gardło, jakim zaczyna być brak wykwalifikowanych kadr. Przyjmując powyższe, cel główny Strategii został określony jako progresywny, zrównoważony (podtrzymywalny1) i inkluzywny2 wzrost produktywności oparty na wykorzystaniu wiedzy oraz nowych technologii, zwłaszcza cyfrowych. Następnie zostały określone cele szczegółowe w każdym z obszarów Strategii, które prowadzą do osiągnięcia celu głównego. Tabela 1. Lista celów Strategii

1 Rozwój podtrzymywalny (ang. sustainable) to taki, który nie konsumuje własnych podstaw, zachowując zdolność do długotrwałego występowania. 2 Rozwój inkluzywny (ang. inclusive) to taki rozwój, w którym nie wyklucza się żadnej grupy społecznej. M onitor Polski – 6 – Poz. 926

Realizacja powyższych celów musi odbywać się w otoczeniu i przy wzmocnieniu mechanizmów rynkowych. Działalność państwa nie jest w stanie zastąpić oddolnej przedsiębiorczości, odpowiadającej na zapotrzebowanie konsumentów, może jednak ją wspierać dzięki tworzeniu przyjaznego otoczenia prawnego, dostarczaniu dóbr publicznych, rozwojowi kapitału ludzkiego i społecznego oraz stymulowaniu tych rynków, które pozytywnie wpływają na całą gospodarkę (np. rynek kapitałowy czy rynek na wiedzę i technologie). Podstawą dla uwolnienia dodatkowego potencjału przedsiębiorstw powinny stać się szeroka deregulacja i zapewnienie prostoty, jednoznaczności oraz trwałości prawa gospodarczego. Uznając swoje ograniczenia, administracja publiczna przy projektowaniu szczegółowych polityk powinna bazować na wiedzy i oczekiwaniach sektora prywatnego. Tym samym większego znaczenia powinien nabrać dialog społeczny z organizacjami pracodawców i pracowników (m.in. w ramach Rady Dialogu Społecznego), a także z nauką i trzecim sektorem. Pomocne w tym zadaniu będą różnego rodzaju instytucje otoczenia biznesu, będące strefą dialogu przedsiębiorców, naukowców, agencji rządowych, samorządu terytorialnego i stowarzyszeń. Szczególną rolę we wzroście produktywności przypisano rozwojowi przemysłu i polityce przemysłowej. Jest to związane ze zdolnością tego sektora do absorpcji nowych technologii, stymulowania innowacji i skalowania produkcji. Polityka przemysłowa będzie odpowiadać również na wyzwania z zakresu ograniczenia emisji gazów cieplarnianych i modernizacji systemu energetycznego. Uwzględnienie celów klimatycznych w polityce przemysłowej – oprócz wymiaru społecznego – pozwoli na ograniczenie ryzyka uwięzienia własnych firm w schyłkowych niszach technologicznych, a tym samym utracenia potencjału eksportowego przemysłu krajowego, np. maszynowego, chemicznego czy materiałowego. Wyzwania społeczne polityki przemysłowej powinny być postrzegane nie tylko przez pryzmat oddziaływania na środowisko oraz wpływu tego oddziaływania na zdrowie i dobrostan społeczny, ale także m.in. w kontekście wewnętrznej organizacji i zarządzania działalnością przedsiębiorstwa, z uwzględnieniem zmian demograficznych oraz dostosowywania produktów i usług do zmieniających się potrzeb związanych z rosnącą świadomością konsumencką. W kontekście polityki innowacyjności Strategia mierzy się z barierami innowacyjności polskiej gospodarki, którymi są: mała zdolność absorpcyjna firm w zakresie innowacji wynikająca z niewielkiej skali działalności firm, awersja do ryzyka, niechęć do współpracy, brak świadomości w zakresie transformacji cyfrowej i zielonej, niewystarczający dostęp i jakość danych, deficyt umiejętności specjalistycznych w zakresie zarządzania innowacjami i ekoprojektowania oraz niski popyt publiczny na innowacje. Strategia w sposób kompleksowy odnosi się do obszaru gospodarki. Tym samym może być uważana za szczegółową strategię rozwoju gospodarczego kraju. Do strategii szczególnie powiązanych horyzontalnie ze Strategią należy zaliczyć przede wszystkim Strategię Rozwoju Kapitału Ludzkiego, zaś punkty styczne ze „Strategią produktywności 2030” mają m.in. Krajowa Strategia Rozwoju Regionalnego, Polityka dla rozwoju sztucznej inteligencji w Polsce od 2020 roku, Zintegrowana Strategia Umiejętności 2030, Polityka energetyczna Polski do 2040 r. oraz Polityka Ekologiczna Państwa, a także Polityka Surowcowa Państwa. Załączniki do Strategii stanowi sześć dokumentów: M onitor Polski – 7 – Poz. 926 1) Diagnoza do „Strategii produktywności 2030”, w której na podstawie danych statystycznych przedstawiono aktualny stan polskiej gospodarki w najważniejszych pod kątem dalszego rozwoju obszarach, wchodzących w zakres Strategii; 2) dokument „Krajowa Inteligentna Specjalizacja (KIS)– aktualizacja 2022 r.”; 3) dokument „Informacja na temat stanu wypełnienia przez Polskę warunku podstawowego pn. Dobre zarządzanie krajową lub regionalną strategią inteligentnej specjalizacji w ramach Celu Polityki 1 Bardziej inteligentna Europa dzięki wspieraniu innowacyjnej i inteligentnej transformacji gospodarczej w ramach Polityki Spójności 2021– 2027.”; 4) Matryca – Czynniki produktywności określająca czynniki zwiększające produktywność, która może zostać wykorzystana do oceny projektów pod kątem ich wpływu na produktywność; 5) Mapa „Strategii produktywności 2030” – wizualizująca strukturę Strategii 6) Lista projektów SOR realizowanych w ramach „Strategii produktywności 2030”. KKiillkkaa ssłłóóww oo pprroodduukkttyywwnnoośśccii Produktywność to relacja efektów określonej aktywności do nakładów poniesionych na jej wykonanie w określonym czasie. Jest pojęciem odnoszącym się do wszelkiego rodzaju działalności. Może to być produkcja dóbr, działalność usługowa, administracja, gromadzenie danych, przetwarzanie informacji itd. Termin ten odnosi się również do różnych systemów, np. gospodarki narodowej, danego regionu, branży, przedsiębiorstwa, a nawet pojedynczego stanowiska pracy. W tym sensie produktywność jest ogólną miarą sprawności zarządzania i gospodarowania. Wskaźnik PKB per capita, najczęściej używany do oceny kondycji gospodarki, jest pochodną tego, jak efektywnie gospodarka przekształca posiadane zasoby – ludzką pracę, wiedzę i umiejętności, kapitał rzeczowy, dane, zasoby środowiskowe – w towary i usługi atrakcyjne dla konsumentów. Kluczowymi warunkami osiągania tego celu (nie „osiągnięcia” – gdyż jest to proces, a nie jednorazowe wydarzenie) są postęp technologiczny oraz innowacyjność. Są to czynniki decydujące o jakości wzrostu i determinujące jego trwały i podtrzymywalny charakter. Dążenie do większej produktywności jest wpisane w działalność gospodarczą i jako takie realizuje się zwłaszcza poprzez działania innowacyjne i optymalizacyjne prywatnych podmiotów. Aktywność państwa uzasadniają przypadki zawodności rynku, które blokują zainicjowanie najefektywniejszych działań. Często wiąże się to z brakiem osiągnięcia pewnej masy krytycznej (wiedzy, liczby podmiotów, technologii) niezbędnej do prawidłowego funkcjonowania rynku, której skumulowanie wyzwoli sprawność mechanizmów rynkowych. Gospodarka jest skomplikowaną siecią wzajemnych powiązań pomiędzy poszczególnymi branżami. Sposób, w jaki jest ułożona, i to, z jakich elementów się składa, nie są obojętne dla tempa rozwoju gospodarczego. Udowodniły to światowe badania analizujące pułapkę średniego dochodu3, transformację strukturalną4 czy też umiejscowienie krajów w tzw. przestrzeni produktów5. Wewnętrzna struktura gospodarcza – udział różnych branż w wytwarzaniu dobrobytu – jest z jednej strony przejawem aktualnego poziomu rozwoju, a z drugiej determinantą dalszego postępu. Dlatego przyjęto założenie, że skuteczna polityka gospodarcza będzie wspierać zarówno wzrost produktywności w przekroju całej gospodarki, jak i stymulować przesuwanie się zasobów pracy i kapitału do sektorów wyróżniających się korzystniejszymi perspektywami. 3 B. Eichengreen, D. Park, K. Shin, Growth Slowdowns Redux: New Evidence on the Middle-Income Trap, NBER Working Paper 18673, 2013. 4 M. McMillan, D. Rodrik, Globalization, Structural Change And Productivity Growth, NBER Working Paper 17143, 2011. 5 A. Jankowska, A. Nagengast, J. Perea, The Product Space and the Middle-Income Trap: Comparing Asian and Latin American Experiences, OECD Working Paper No. 311, 2012. M onitor Polski – 8 – Poz. 926 Państwo ma do dyspozycji szereg instrumentów, m.in. administracyjnych, podatkowych, inwestycyjnych i właścicielskich. Wyzwanie polega na sprawnym, spójnym i skoordynowanym zarządzaniu nimi w poszczególnych obszarach polityki gospodarczej tak, aby optymalizować bodźce skłaniające podmioty życia gospodarczego do generowania i komercjalizacji nowych idei oraz do podejmowania ryzyka rozszerzania zakresu działalności. Zarządzanie to będzie odbywać się przy współpracy z sektorem przedsiębiorstw, nauką i organizacjami pozarządowymi, działającymi w obszarze wspierania rozwoju gospodarczego. Państwo powinno odpowiadać na potrzeby sektora prywatnego, rozpoznane w toku ciągłego dialogu i tworzyć rozwiązania oparte na tych potrzebach. Wzmacnianie innowacyjności wymaga oddziaływania na stronę popytową i podażową procesów innowacyjnych oraz na świadomość i postawy społeczne. Innowacje powstają bowiem jako efekt określonej potrzeby społecznej. GGlloobbaallnnee mmaakkrroottrreennddyy W nadchodzących latach rozwój polskiej gospodarki będzie w dużej mierze zależeć od tego, na ile intensywnie Polska weźmie udział w trwającej rewolucji technologicznej. Wykorzystanie szans na modernizację jest konieczne, aby cieszyć się wysokim standardem życia dzięki bardziej produktywnej pracy i wysokiej jakości usługom publicznym. Nowe wyzwania sprawiają, że Polska musi podjąć aktywne działania w kraju i na arenie międzynarodowej, a w szczególności na forum Unii Europejskiej (dalej UE). Wyzwaniem średniookresowym dla Polski jest przezwyciężenie jej pułapek rozwojowych. Istotny wpływ na to będą miały makrotrendy gospodarcze, w których otoczeniu polska gospodarka będzie funkcjonowała w najbliższych latach. Dobrze wykorzystane mogą stanowić narzędzie przyspieszonego wzrostu, jednak bez przemyślanej interwencji i działań dostosowawczych będą zagrażać pozycji konkurencyjnej kraju. Można wyróżnić kilka takich trendów, które muszą być wzięte pod uwagę przy wspieraniu transformacji polskiej gospodarki. Są to w szczególności:  powszechna cyfryzacja, prowadząca do czwartej rewolucji przemysłowej,  budowa gospodarki o obiegu zamkniętym,  dążenie do neutralności klimatycznej. Wyrazami nowej cyfryzacji są m.in. koncepcje czwartej rewolucji przemysłowej, inteligentnych miast (ang. smart cities) czy inteligentnego rolnictwa (ang. smart farming) – wszystkie oparte na rozwoju sztucznej inteligencji, Internetu rzeczy i rejestrów rozproszonych. W administracji publicznej cyfryzacja nie może odbywać się w sposób wyspowy, a musi stanowić przemyślany proces budowy cyfrowego państwa platformowego (ang. state as a platform). Wymaga to zdefiniowania nowego podejścia do danych, które stają się zasobem produkcyjnym tworzącym wartość. Mogą być wykorzystywane na wiele sposobów – do optymalizacji procesów, uczenia algorytmów sztucznej inteligencji czy też wydobywania nowych informacji (ang. data mining). Nie należy zapominać, że podstawą wszelkich procesów cyfryzacyjnych jest dostęp do nowoczesnych usług łączności elektronicznej, bez którego wszelkie inne działania w obszarze cyfrowego unowocześniania przemysłu, systemu ochrony zdrowia czy edukacji nie będą mogły być realizowane. Równolegle do zwiększania udziału narzędzi cyfrowych w życiu gospodarczym i działaniach państwa będzie rosnąć znaczenie zapewnienia cyberbezpieczeństwa, tak w podmiotach publicznych, jak i prywatnych.6 Istotnym makrotrendem jest budowa gospodarki o obiegu zamkniętym (dalej GOZ). Coraz większa presja środowiskowa i wyczerpujące się zasoby naturalne będą wymuszały zamykanie obiegu surowców i przygotowanie do 6 Zagadnienie to rozwija Strategia Cyberbezpieczeństwa Rzeczypospolitej Polskiej na lata 2019–2024 dostępna pod adresem: https://www.gov.pl/web/cyfryzacja/strategia-cyberbezpieczenstwa-rzeczypospolitej-polskiej-na-lata-2019-2024. M onitor Polski – 9 – Poz. 926 ponownego użycia oraz recykling odpadów stanowiących źródło wielu surowców i materiałów. Stanowi to poważne wyzwanie regulacyjne i wymaga szeregu dostosowań po stronie przedsiębiorstw, obywateli oraz jednostek samorządu terytorialnego. Jest to także wyzwanie technologiczne, gdyż GOZ będzie potrzebowała nowych materiałów oraz nowych metod projektowania. Elementem wielkiej rewolucji w kierunku GOZ jest biogospodarka. Z jednej strony dotyczyć ona będzie sektorów tradycyjnych, które w coraz większym stopniu będą korzystały z surowców i materiałów pochodzenia naturalnego, w szczególności roślinnego. Z drugiej oznacza szybki rozwój biotechnologii oraz jej zastosowania w nowych obszarach życia gospodarczego, w tym produkcji leków biologicznych oraz syntezy nowych paliw. Świat stoi również przed wyzwaniami związanymi z neutralnością klimatyczną. Bez odpowiednich działań po stronie przedsiębiorstw, mających na celu maksymalną redukcję emisji gazów cieplarnianych, ilości wytwarzanych odpadów oraz wzrost efektywności energetycznej, będą musiały się one mierzyć z rosnącymi kosztami. Z pomocą przyjdzie czwarta rewolucja przemysłowa, która dzięki wyposażeniu maszyn w czujniki, technologiom wodorowym i inteligentnemu zarządzaniu sieciami pozwoli na lepsze gospodarowanie zasobami energii. SSkkuuttkkii ppaannddeemmiiii CCOOVVIIDD--1199 Dziesięcioletni horyzont czasowy powoduje, że mimo trwającej pandemii COVID-19 optyka Strategii nadal ogniskuje się wokół czynników, które stanowią koło zamachowe długofalowego wzrostu – poziomu cyfryzacji, roli wiedzy (również w kontekście B+R w sektorze zdrowia) i danych oraz zamkniętego obiegu zasobów. Czynniki te w krótkim okresie są również jednymi z głównych metod walki z pandemią. Choć pandemia COVID-19 i „zamrożenie” gospodarki negatywnie wpłynęły na sytuację ekonomiczną, polska gospodarka przechodzi ten czas relatywnie dobrze w porównaniu z innymi państwami UE. W 2020 r. PKB Polski spadło o 2,7%, podczas gdy w całej UE spadek wyniósł 6%. Bezrobocie w Polsce wzrosło nieznacznie od końca 2019 r. z poziomu 2,9% do 3,1% na koniec 2020 r. (według Eurostat). Roczna inflacja wzrosła do 3,4% w roku 2020 z poziomu 2,3% w 2019 r. Dużą odpornością na kryzys wykazał się również polski eksport, który w całym 2020 r. wzrósł o 2,8%, licząc w złotych (licząc w euro, spadł o 0,3%). Przy spadku importu o 2% (PLN) polska gospodarka odnotowała dodatni bilans handlowy (53,7 mld zł). Pandemia spowodowana wirusem SARS-CoV-2 wymusiła wśród wielu firm przyspieszenie wdrażania narzędzi cyfrowych7. Pandemia COVID-19 wyraźnie pokazała, że nie wszystkie prace, które do tej pory wykonywano przy fizycznej obecności człowieka w miejscu pracy, mogą czy muszą być w ten sposób realizowane. Z kolei teleinformatyczne wsparcie procesów edukacji i nauczania nawet po zakończeniu pandemii wydaje się być obszarem, który będzie się dynamicznie rozwijał, stwarzając możliwości wirtualizacji sposobów dzielenia się wiedzą. Trwająca pandemia powinna być katalizatorem dla odważniejszych zmian w strukturze międzynarodowych stosunków gospodarczych, jak i w sposobie pracy, a tym samym dla przyspieszenia reindustrializacji Europy i częściowego jej przedefiniowania. W związku z globalnym trendem przenoszenia produkcji z Azji w inne rejony świata polscy przedsiębiorcy będą mogli nie tylko na nowo wpisać się w łańcuchy dostaw, ale również mieć realny wpływ na ich dynamikę, elastyczność oraz odporność, aby móc redukować i łagodzić ryzyka w przyszłości. Istota problemu koncentracji środków produkcji poza UE jest wyraźnie widoczna na przykładzie branży farmaceutycznej. Bezpieczeństwo lekowe powinno być zapewniane poprzez zdolność do samodzielnego wytworzenia krytycznych leków i oferowania ich po cenach umożliwiających masową preskrypcję. Pandemia pokazała, że oparcie bezpieczeństwa lekowego Europy na globalnych łańcuchach dostaw może zawieść. 7 Pandemia koronawirusa zmusiła 70 proc. polskich firm do zwrócenia się w kierunku nowoczesnych form komunikacji z klientami, a 10 proc. dużych firm wdrożyło systemy do zarządzania pracą zdalną (nie korzystając z nich wcześniej). Źródło: Raport Polskiego Instytutu Ekonomicznego „Nowoczesne technologie w przedsiębiorstwach przed, w trakcie i po pandemii COVID-19”. M onitor Polski – 10 – Poz. 926 Na podstawie wytycznych Komisji Europejskiej Polska przygotowała Krajowy Plan Odbudowy (dalej KPO). Opracowywano projekty inwestycyjne oraz projekty reform, które łagodzić będą negatywne skutki COVID-19 oraz wzmacniać odporność gospodarki i społeczeństwa na przyszłe szoki. Jednocześnie te inwestycje i reformy mają wzmacniać potencjał wzrostu gospodarczego, w szczególności jego trwałość, potencjał tworzenia nowych miejsc pracy, wspierać zmiany w kierunku tzw. zielonej gospodarki, wzmacniać cyfryzację gospodarki i społeczeństwa. Podstawowe obszary koncentracji wsparcia to m.in.: wzrost umiejętności pracowników (edukacja, uczenie się przez całe życie, kompetencje cyfrowe itp.), dalsze zwiększanie aktywności zawodowej, likwidacja przeszkód dla bardziej trwałych form zatrudnienia, lepsze ukierunkowanie świadczeń społecznych i zapewnienie dostępu do tych świadczeń osobom potrzebującym, poprawa funkcjonowania systemu opieki zdrowotnej, w tym e-zdrowia, innowacyjność gospodarki, transformacja cyfrowa przedsiębiorstw i administracji, infrastruktura energetyczna, transportowa (transport kołowy, szynowy, miejski, infrastruktura bazowa w zakresie paliw alternatywnych), infrastruktura gospodarki cyfrowej, ograniczenie emisji gazów cieplarnianych poprzez obniżenie emisyjności wytwarzania energii elektrycznej i cieplnej oraz zmniejszenie energochłonności, poprawa klimatu inwestycyjnego i regulacji gospodarczych, wsparcie dialogu społecznego, wsparcie rozwiązań GOZ, zrównoważony rozwój regionalny. Zdefiniowane w KPO reformy i obszary wsparcia wraz z obszarami i instrumentami ujętymi w Umowie Partnerstwa będą kontrybuowały do realizacji Strategii. WWyymmiiaarr tteerryyttoorriiaallnnyy SSttrraatteeggiiii Strategia ma charakter horyzontalny. Pomimo że każde przedsiębiorstwo umiejscowione jest na określonym obszarze i funkcjonuje na określonym rynku, to czynniki wpływające na jego sprawność w dużej mierze mają charakter ogólnokrajowy lub międzynarodowy. Związane są z takimi aspektami jak funkcjonowanie otoczenia prawnego i instytucjonalnego oraz wpływ głęboko zakorzenionych czynników socjoekonomicznych – zaufania, skłonności do ryzyka, horyzontu czasowego podejmowanych decyzji czy też skłonności do zdobywania wiedzy. Nie oznacza to jednak, że Strategia nie będzie miała oddziaływania terytorialnego. Wsparte zostaną inicjatywy sieciujące przedsiębiorstwa, co pozwoli na wzmacnianie potencjału regionów (zwłaszcza zasobu kompetencji ogólnych i specjalizacyjnych) i wykorzystywanie ich naturalnych przewag komparatywnych. Przemyślana polityka sektorowa z kolei umożliwi tym regionom przyspieszenie transformacji strukturalnej. Dotychczasowe działania, takie jak wprowadzenie Polskiej Strefy Inwestycji, biorą już pod uwagę wymagania rozwoju zrównoważonego terytorialnie. Przykładami działań o bezpośrednim oddziaływaniu terytorialnym są: program dla małych i średnich miast przemysłowych, koordynacja Krajowych i Regionalnych Inteligentnych Specjalizacji, polityka klastrowa, polityka inwestycyjna oraz selektywna polityka przemysłowa. Działania te odnoszą się do konkretnych regionów lub ośrodków miejskich w całym swoim zakresie lub też w części – jak ma to miejsce w przypadku polityki przemysłowej – i skupią się na:  koordynacji działań dotyczących Krajowych Inteligentnych Specjalizacji (dalej KIS) i Regionalnych Inteligentnych Specjalizacji (dalej RIS), wskazujących priorytety badawczo-rozwojowe i innowacyjne, których określenie jest warunkiem dystrybucji środków UE z przeznaczeniem dla innowacyjnych firm, oraz na współpracy kraj – region w tym obszarze,  koordynacji na poziomie kraj – region działań dotyczących świadczenia usług proinnowacyjnych przez instytucje otoczenia biznesu,  wspieraniu organizacji badawczych, które mają największe znaczenie dla rozwoju regionu i cechują się relatywnie wysokim poziomem działalności naukowej i współpracy z otoczeniem społeczno-gospodarczym (np. uczestniczących w programie MEiN „Inicjatywa Doskonałości – Uczelnia Badawcza” i „Regionalna Inicjatywa Doskonałości”),  polityce klastrowej skoordynowanej na poziomie kraj – region, zakładającej realizację określonych działań na rzecz rozwoju klastrów na poziomie krajowym i regionalnym oraz udział klastrów w realizacji polityk rozwojowych (np. w zakresie edukacji czy rozwoju cyfryzacji); planuje się, że instrumenty wsparcia dla klastrów będą M onitor Polski – 11 – Poz. 926 funkcjonowały na poziomie krajowym i regionalnym i zostaną dostosowane do etapu ich rozwoju; Krajowe Klastry Kluczowe uzyskają wsparcie na poziomie krajowym, klastry wzrostowe będą mogły pozyskać środki na rozwój zarówno na szczeblu krajowym (klastry o charakterze ponadregionalnym), jak i regionalnym, z kolei klastry zalążkowe będą mogły być wspierane na poziomie regionalnym. Istotnym obszarem współpracy administracji rządowej i samorządów regionalnych jest wspólne zaplanowanie instrumentów wsparcia rozwoju przedsiębiorstw i innowacyjności gospodarki w ramach tzw. krajowych i regionalnych programów operacyjnych na kolejną perspektywę finansową UE (na lata 2021–2027). W tym zakresie konieczne są koordynacja prowadzonych działań i określenie demarkacji pomiędzy poziomem krajowym i regionalnym po to, aby instrumenty wsparcia dla firm nie powielały się na obydwu poziomach; instrumenty te powinny być również lepiej dostosowane do potrzeb rozwojowych poszczególnych regionów oraz OSI. Poszczególne regiony (województwa) cechują się istotnym zróżnicowaniem w zakresie produktywności, inwestycji, dostępności transportowej, dostępności edukacyjnej, aktywności innowacyjnej. Wzrost produktywności nie może ograniczać się do metropolii i najbardziej zurbanizowanych regionów. Tym samym przewiduje się kontynuację instrumentów dedykowanych regionom słabiej rozwiniętym - Polsce Wschodniej, mających na celu dalsze zakorzenianie i dynamiczny rozwój kultury sprzyjającej rozwojowi przedsiębiorczości startupowej i ekosystemu jej wsparcia. Proces ten jest zorientowany na wzmocnienie konkurencyjności przedsiębiorstw. M onitor Polski – 12 – Poz. 926 I. Zasoby naturalne Wizja i cel8 Zasoby naturalne stanowią – obok m.in. zasobów ludzkich i kapitałowych – podstawowy czynnik produkcji w gospodarce. Kontynuowanie wzrostu gospodarczego nie jest możliwe bez wykorzystania zasobów. Zgodnie z powszechnie obowiązującą klasyfikacją zasoby naturalne można podzielić na surowce odnawialne (np. woda, drewno, płody rolne) i nieodnawialne (surowce kopalne). Na przestrzeni ostatnich dziesięcioleci odnotowano rosnące zapotrzebowanie na zasoby naturalne. Globalne zużycie zasobów wzrosło trzykrotnie od 1970 r., jednak globalna produktywność materiałowa nie uległa poprawie w ciągu ostatnich 20 lat9. W tym okresie nastąpiła również zmiana struktury wydobycia, tj. zmniejszenie wydobycia odnawialnych surowców biotycznych na rzecz nieodnawialnych surowców mineralnych10. Surowce odnawialne przy założeniu gospodarowania nimi w sposób zrównoważony, tj. pozyskiwanie w tempie nie większym niż tempo ich odnawiania – nie ulegają wyczerpaniu. Natomiast surowce nieodnawialne raz wydobyte zostają utracone. W związku z tym w miarę rozwoju gospodarczego ilość zasobów nieodnawialnych staje się niedostateczna w stosunku do popytu na nie. Jednocześnie surowce nieodnawialne (w tym węgiel kamienny i brunatny) mają kluczowe znaczenie dla bezpieczeństwa energetycznego i rozwoju gospodarczego Polski, w tym dla rozwoju zaawansowanych technologii, do których zalicza się m.in. technologie niskoemisyjne. Kluczem do rozwoju tych technologii jest odzyskiwanie surowców i materiałów z istniejących już odpadów11. Gospodarka przyszłości wymaga, aby zasoby (w tym naturalne) umożliwiały wytwarzanie dóbr o jak najwyższej wartości dodanej przy jednoczesnej minimalizacji negatywnego wpływu wytwarzania i użytkowania tych dóbr na środowisko i społeczeństwo oraz przy zachowaniu zdolności przyszłych pokoleń do wzrostu gospodarczego. W tym kontekście głównym wyzwaniem rozwojowym staje się ograniczenie wpływu dostępności pierwotnych surowców nieodnawialnych i odnawialnych na rozwój gospodarczy i zwiększanie znaczenia surowców wtórnych i odnawialnych jako czynników produkcji. Otoczenie prawne i gospodarcze dla transformacji klimatycznej i ekologicznej będzie kształtowane w duchu komunikatu Komisji Europejskiej „Europejski Zielony Ład” (ang. European Green Deal, dalej EGD). W dokumencie przedstawiono wstępne zestawienie najistotniejszych działań legislacyjnych oraz inicjatyw o charakterze strategii politycznych i planów, 8 Kwestie związane z rozwojem OZE są tematem Krajowego Planu na rzecz Energii i Klimatu i nie będą poruszane w „Strategii produktywności 2030”. 9 Global Resources Outlook 2019. United Nations Environment Programme. 10 UNEP (2011) Decoupling natural resource use and environmental impacts from economic growth, A Report of the Working Group on Decoupling to the Internatonal Resource Panel. Fischer-Kowalski, M., Swilling, M., von Weizsäcker, E.U., Ren, Y., Moriguchi, Y., Crane, W., Krausmann, F., Eisenmenger, N., Giljum, S., Hennicke, P., Romero Lankao, P., Siriban Manalang, A. 11 W przypadku konieczności importu surowców z innych krajów niezbędne jest przyjęcie procedur należytej staranności w odniesieniu do bezpieczeństwa transakcji i poszanowania praw człowieka lokalnych społeczności żyjących na terenach złóż metali. Potrzebne są zatem działania mające na celu wzmacnianie wiedzy przedsiębiorców w zakresie ryzyk związanych z działalnością wydobywczą, np. na terenach objętych konfliktami. M onitor Polski – 13 – Poz. 926 jakie są przewidziane do realizacji do 2024 r. Zostały one wyszczególnione w załączniku do komunikatu, w którym wskazano 47 działań z następujących obszarów:  polityka klimatyczna – celem jest osiągnięcie neutralności klimatycznej UE do 2050 r., m.in. poprzez wprowadzenie prawa o klimacie oraz zwiększenie ambicji12 w zakresie redukcji CO do 2030 r. o 55% względem 2 poziomu z 1990 r.,  energetyka – czysta energia,  zrównoważony przemysł – polityka przemysłowa oparta na GOZ,  transport – zrównoważona i inteligentna mobilność,  przyroda i leśnictwo,  rolnictwo,  eliminowanie zanieczyszczeń,  uwzględnianie kwestii zrównoważonego rozwoju we wszystkich obszarach polityki UE,  polityka międzynarodowa. Podstawowe założenia EGD i konieczność dążenia do obniżenia emisyjności gospodarki UE uzyskały krajowe poparcie13. Wdrożono już działania realizujące jego cele, takie jak: pierwsze w UE zachęty dla inwestorów w formie zielonych obligacji, wsparcie dla fotowoltaiki prosumenckiej na obszarach wiejskich, program termomodernizacji budynków mieszkalnych, zielone zamówienia publiczne czy wymiana źródeł ciepła w gospodarstwach domowych. Jednakże cel w zakresie neutralności klimatycznej należy osiągnąć w sposób sprawiedliwy, który uwzględni trudny punkt startowy i specyficzne uwarunkowania polskiej transformacji klimatycznej. Odpowiedzialna ścieżka realizacji ww. celu pozwoli zachować konkurencyjność polskiej gospodarki i innych państw członkowskich m.in. poprzez opracowanie skutecznych środków minimalizujących ryzyko wystąpienia tzw. ucieczki emisji. Należy zapewnić spójność regulacyjną i stabilne, długoterminowe zasady, które pozwolą podnieść stopę prywatnych inwestycji w zieloną gospodarkę. Przemysł europejski, który chce spełniać wymagania stawiane przez EGD, wymaga proinnowacyjnych działań, stąd też konieczność rozwoju systemu badań i innowacji na poziomie europejskim. Projektem realizującym założenia transformacji gospodarki w długim horyzoncie czasowym jest Strategia Transformacji do Gospodarki Neutralnej Klimatycznie. Dokument ten przedstawia możliwe ścieżki dojścia do głębokiej redukcji emisji oraz ich skutki dla systemu paliwowo-energetycznego, gospodarki jako całości, jej poszczególnych sektorów oraz gospodarstw domowych do 2050 r. „Strategia produktywności 2030” realizuje politykę transformacji ku neutralności klimatycznej w kontekście polityki przemysłowej. W obszarze zasobów naturalnych działania Strategii skupią się na dwóch kierunkach interwencji: 1) optymalizacji gospodarowania surowcami; 2) ekoinnowacjach. Podejmowane działania w pierwszym z nich zmniejszą zasobochłonność polskiej gospodarki dzięki bardziej produktywnemu wykorzystaniu surowców, szczególnie nieodnawialnych. Drugi kierunek interwencji skupia działania, które mają na celu zwiększenie innowacyjności polskich przedsiębiorstw w zakresie produktów i procesów o mniejszym negatywnym lub pozytywnym wpływie na środowisko. Tym samym tworzone są przewagi konkurencyjne polskich firm w produkcji dóbr coraz chętniej kupowanych przez świadomych konsumentów lub wprost promowanych w ramach polityki klimatycznej i ekologicznej. 12 Komunikat „Stepping up Europe’s 2030 climate ambition” wraz z Impact Assessment on Stepping up Europe's 2030 Climate Ambition. 13 Przy założeniu, że cel neutralności klimatycznej został ustanowiony dla całej UE. M onitor Polski – 14 – Poz. 926

KKiieerruunneekk iinntteerrwweennccjjii II..11.. Optymalizacja gospodarowania surowcami, w szczególności nieodnawialnymi, z uwzględnieniem ich jakości, wartości i możliwości wielokrotnego użycia Cel, którym jest zwiększanie wydajności gospodarowania wszystkimi zasobami, będzie możliwy do osiągnięcia dzięki rozwiązaniom w ramach dwóch koncepcji przewodnich: gospodarki o obiegu zamkniętym oraz przemysłu 4.0. Kluczowe jest podejście systemowe do wszystkich zasobów (odnawialnych i nieodnawialnych) i postrzeganie ich w kategoriach W ggoossppooddaarrccee oo oobbiieegguu zzaammkknniięęttyymm wzajemnych powiązań (ang. resource nexus). Należy odchodzić od (GOZ) wysoka wartość i jakość osobnego rozpatrywania roli poszczególnych surowców (np. surowców i produktów jest energetycznych surowców kopalnych, wody, ziemi) w gospodarce utrzymywana możliwie jak najdłużej i koncentrować się na ich wzajemnym wpływie na siebie (np. w ich całym cyklu życia, ilość w procesach wydobycia surowców kopalnych potrzebne są duże generowanych odpadów jest ilości wody; produkcja nawozów mineralnych do użyźniania gleb minimalizowana na wszystkich etapach wymaga użycia surowców mineralnych itp.). Zrozumienie zależności cyklu życia, a powstające odpady są między wszystkimi zasobami naturalnymi (odnawialnymi zagospodarowywane w optymalny i nieodnawialnymi) stanowi podstawę do podjęcia działań mających sposób. na celu zabezpieczenie ich podaży w przyszłości. Dzięki rozwojowi pprrzzeemmyyssłłuu 44..00 Na zasobochłonność można patrzeć na dwa uzupełniające się w zakresie technologii przemysłowych, sposoby. Pierwszy z nich określa, ile materiałów potrzeba zużyć do analizy dużych zbiorów danych, wyprodukowania jakiegoś dobra. Drugi zaś – ile dóbr można robotyki i automatyki, Internetu rzeczy wytworzyć z danej jednostki materiału. Pierwsze spojrzenie kieruje czy druku 3D będzie możliwa działania optymalizacyjne na zmniejszenie potrzeb materiałowych, a optymalizacja zużycia materiałów i drugie na możliwie wielokrotne wykorzystanie surowców. Oba te energii. podejścia będą uwzględnione przy realizacji Strategii. Działania I.1.1. Surowce wtórne z przemysłu: skuteczność obecnej legislacji, tworzenie i rozwój rynków surowców wtórnych Prawie wszystkie (około 90% w 2019 r.)14 odpady generowane w Polsce to odpady przemysłowe, w szczególności pochodzące z górnictwa i wydobycia, przetwórstwa przemysłowego oraz wytwarzania energii i zaopatrywania w energię. Odpady te, podobnie jak odpady z sektora budowlanego, mają duży potencjał do ponownego wykorzystania w różnych 14 Publikacja pt. „Ochrona środowiska”, GUS, 2020. M onitor Polski – 15 – Poz. 926 sektorach. Jako przykład można wskazać wysokopopiołowe odpady węglowe, których przetworzenie termiczne (dzięki odpowiednim technologiom) może dostarczyć półproduktów do produkcji galanterii budowlanej oraz pokaźne ilości ciepła odpadowego o parametrach przemysłowych. W celu zwiększenia wykorzystania surowców wtórnych z przemysłu zostaną zastosowane takie narzędzia, jak:  dostosowanie regulacji umożliwiających rozwój rynków surowców wtórnych, konkurencyjnych w stosunku do surowców pierwotnych. Za ich pomocą odpady jednego przedsiębiorcy będą wykorzystywane przez innego w procesie produkcji.  instrumenty wspierające przedsiębiorstwa przetwarzające odpady do formy surowca wtórnego lub produktu oraz te wykorzystujące surowce wtórne w produkcji.  określenie standardów surowców wtórnych, gwarantujących jakość i paramentów pozwalających na wykorzystanie ich jako alternatywy dla surowców pierwotnych.  stworzenie rynku surowców wtórnych, umożliwiających obrót surowcami wtórnymi.  prace w obszarze B+R w zakresie możliwości wykorzystania materiałów, które są produktami ubocznymi lub utraciły status odpadów w procesach produkcyjnych oraz w zakresie zastąpienia nimi surowców pierwotnych wykorzystywanych do produkcji dóbr.

I.1.2. Nowe modele biznesowe w gospodarce o obiegu zamkniętym Dla bardzo wielu uczestników rynku zwiększenie wydajności wykorzystania surowców będzie możliwe jedynie wskutek przeorganizowania modelu funkcjonowania. Nowość modeli biznesowych, która ma umożliwić transformację w kierunku GOZ, polega zarówno na wprowadzeniu innowacji w ramach tradycyjnych elementów modeli biznesowych (kluczowi partnerzy, kanały dystrybucji, klienci itd.), jak i na dodaniu nowych elementów (np. logistyka zwrotna). Modele biznesowe nie dotyczą tylko przedsiębiorstw, ale także można je odnosić do działalności administracji publicznej i konsumentów. W tym kontekście konieczne jest zapewnienie odpowiednich warunków, np. do stosowania dobrowolnych systemów zarządzania środowiskowego, rozwoju standardów odpowiedzialnego biznesu i tworzenia przedsiębiorczości społecznej (spółdzielnie, kooperatywy, współdziałanie, współdzielenie). Podstawowym mechanizmem skłaniającym do tworzenia nowych modeli biznesowych będzie rozszerzona odpowiedzialność producenta (ang. Extended Producer Responsibility, dalej EPR), która zobowiąże producenta do zebrania i zagospodarowania odpadów powstałych z produktów wprowadzanych przez niego na rynek. Narzędzie to realizuje zasadę „zanieczyszczający płaci”, a także – a może przede wszystkim – zachęca do spojrzenia na cały cykl życia produktu. Bowiem już w fazie projektowania i produkcji można użyć surowców i technologii oraz wprowadzić takie rozwiązania konstrukcyjne i użytkowe, które pozwolą na wytworzenie jak najmniejszej ilości odpadów oraz na poddanie jak największej ich części recyklingowi i innym metodom odzysku. W obecnym systemie regulacyjnym rozszerzona odpowiedzialność producenta wprowadzona jest w szczególności w odniesieniu do opakowań, pojazdów, sprzętu elektrycznego i elektronicznego, opon, baterii i akumulatorów oraz olejów smarowych. Aby EPR mogła być skutecznym narzędziem, powinna z jednej strony wprowadzać czytelne prawa i obowiązki dla producentów, z drugiej natomiast nie utrudniać prowadzenia działalności gospodarczej. EPR powinna być tak skonstruowana, aby być jednym z domyślnych elementów prowadzenia działalności, przyczyniającym się do pozyskiwania dobrej jakości surowców do produkcji i zwiększania przewag konkurencyjnych nad innymi uczestnikami rynku. Powinna także zachęcać do wprowadzania innowacyjnych produktów oraz procesów produkcyjnych, które ułatwią ponowne wykorzystanie materiałowe odpadów powstałych z tych produktów. Konieczne jest zatem zmodyfikowanie istniejącego systemu EPR oraz wprowadzenie rozwiązań zachęcających przedsiębiorstwa do korzystania z surowców wtórnych. M onitor Polski – 16 – Poz. 926 Odpowiedzią na wyzwania związane z wprowadzeniem nowych modeli biznesowych do gospodarki może być utworzenie przyjaznego przedsiębiorcom otoczenia regulacyjnego i opracowanie ekosystemu wsparcia, które pozwolą na zwiększenie konkurencyjności przedsiębiorstw działających na podstawie tych modeli. Działanie to częściowo jest realizowane w ramach PEP2030. I.1.3. Zwiększanie wydajności gospodarowania surowcami w całym cyklu życia: upowszechnienie narzędzia pomiaru śladu środowiskowego Jednym z narzędzi służących do oceny wydajności procesów produkcyjnych pod kątem wykorzystania zasobów jest pomiar śladu środowiskowego. Jego celem jest określenie oddziaływania produktów (lub organizacji) na środowisko (bezpośrednie bądź pośrednie emisje do wody, gleby, powietrza, zużywanie zasobów wody, minerałów, gleby, pokrycia leśnego i degradacja bioróżnorodności) w ich całym cyklu życia, tj. przy uwzględnieniu wszystkich lub wybranych elementów związanych z pozyskaniem zasobów, z transportem, procesem produkcji, fazą użytkową oraz wycofaniem z rynku. W ramach oceny obliczane są ilości wykorzystywanych surowców i energii oraz emisji do środowiska. Regulacje w zakresie śladu środowiskowego mogą być istotnym narzędziem napędzającym transformację w kierunku GOZ, w tym głównie w zakresie:  określania kryteriów wyboru produktów i usług w krajowych zamówieniach publicznych,  konstrukcji instrumentów wsparcia dla przedsiębiorstw i branż, tj. wysokość ewentualnej pomocy finansowej będzie mogła być uzależniona od śladu środowiskowego,  różnicowania stawek podatkowych w zależności od wyniku analizy środowiskowej. Z uwagi na powyższe uwarunkowania kluczowymi działaniami będą: 1) rozpowszechnienie narzędzia LCA15 wśród przedsiębiorców jako narzędzia optymalizującego wykorzystanie zasobów do produkcji oraz zwiększającego konkurencyjność na rynku; 2) finansowanie procesu ekoprojektowania w firmach (np. w postaci voucherów na przeprowadzenie pomiaru LCA lub też w komponencie z ekoprojektowaniem); 3) zwiększanie świadomości ekologicznej konsumentów oraz producentów; 4) tworzenie strategii zarządzania środowiskowego przedsiębiorstw. Część tych działań jest realizowana w ramach PEP203016. I.1.4. Wspieranie przejścia do gospodarki o obiegu zamkniętym w zakresie tworzyw sztucznych Wyzwania związane z produkcją i konsumpcją tworzyw sztucznych oraz ze zużytymi tworzywami sztucznymi mogą stać się szansą dla UE i konkurencyjności europejskiego przemysłu. W unijnej strategii 17 wyznaczone działania są 15 LCA – ocena cyklu życia (ang. life cycle assesment) jest techniką, która służy do zbadania aspektów środowiskowych i potencjalnych wpływów w całym okresie życia wyrobu, począwszy od pozyskania lub wytworzenia surowca z zasobów naturalnych przez produkcję i użytkowanie aż do ostatecznej likwidacji. 16 Zwiększanie świadomości ekologicznej konsumentów oraz producentów można znaleźć w ramach kierunku interwencji: Edukacja ekologiczna, w tym kształtowanie wzorców zrównoważonej konsumpcji (IV.1) PEP2030; tworzenie strategii zarządzania środowiskowego przedsiębiorstw – w kierunku interwencji: Usprawnienie systemu kontroli i zarządzania ochroną środowiska oraz doskonalenie systemu finansowania (V.1) PEP2030. 17 Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów „Europejska strategia na rzecz tworzyw sztucznych w gospodarce o obiegu zamkniętym” z dnia 16 stycznia 2018 r. [COM(2018) 28 final]. M onitor Polski – 17 – Poz. 926 skoncentrowane na realizacji wizji gospodarki o bardziej zamkniętym obiegu tworzyw sztucznych. Zadaniem państw członkowskich jest doprowadzenie do zmian w projektowaniu, wytwarzaniu i stosowaniu produktów oraz ich recyklingu. Opakowania z tworzyw sztucznych często są produktami jednorazowego użytku. Cel zmniejszenia negatywnego wpływu na środowisko i zdrowie ludzi, wynikającego z m.in. niedostrzegania wagi całego cyklu życia produktu na etapie projektowania i produkcji czy złego gospodarowania opakowaniami z tworzyw sztucznych, można osiągnąć dzięki zmianom w kierunku:  produkcji opakowań w całości z surowców naturalnych lub z jednego typu surowca nadającego się do recyklingu,  sprawnej gospodarki odpadami, obejmującej ich wtórne wykorzystywanie surowcowe i energetyczne,  zmniejszania emisji zanieczyszczeń poprzez m.in. działania ograniczające stosowanie produktów z tworzyw sztucznych jednorazowego użytku i dodawanie mikrodrobin tworzyw sztucznych do produktów,  edukacji i podniesienia świadomości konsumentów na temat wartości odpadów tworzyw sztucznych i konieczności selektywnego zbierania odpadów,  rozwijania innowacyjnych technologii produkujących materiały bardziej inteligentne i nadające się w większym stopniu do recyklingu,  śledzenia i usuwania substancji niebezpiecznych z tworzyw sztucznych. Działania te są realizowane również w ramach PEP2030. I.1.5. Wspieranie rozwoju innowacyjnych biotworzyw18 w celu przejścia do gospodarki o obiegu zamkniętym Narastający problem zagospodarowania odpadów opakowaniowych, szczególnie jednorazowego użytku, skutkuje wzrostem świadomości konsumentów na temat wpływu opakowań na środowisko. Jednakże nawet odpady z tworzyw biodegradowalnych porzucone jako śmieci nie rozwiążą problemu zaśmiecania środowiska, ponieważ nie ulegną samoistnej biodegradacji. Stąd wynika konieczność właściwego oznakowania biotworzyw w celu rozpoznania materiału, z jakiego został wykonany. Biotworzywa dzieli się na dwie grupy: Rynek innowacyjnych opakowań wymaga wielu działań 1) tworzywa bbiiooppoocchhooddnnee – otrzymywane regulacyjnych, umożliwiających rozwój segmentu opakowań opartych z surowców odnawialnych (biosurowców), co na surowcach z recyklingu i biosurowcach, a także na materiałach pozwala oszczędzać surowce dzięki przeznaczonych do wielokrotnego użytku. Kwestie związane z wykorzystywaniu cyklicznie odnawiającej się biotworzywami (biopochodnymi i biodegradowalnymi) muszą zostać biomasy. Produkcja biotworzyw z biosurowców uporządkowane nie tylko poprzez dostosowanie legislacji, ale także ma także niższy ślad węglowy (węgiel odnawialny poprzez ekoprojektowanie, ulepszone systemy zbiórki i zmianę pochodzący z roślin). zachowań konsumenckich. 2) tworzywa bbiiooddeeggrraaddoowwaallnnee – wykorzystywane W obszarze tworzyw biopochodnych wskazane będzie wykorzystanie w tych obszarach gospodarki, w których potencjału rolniczego polskiej gospodarki, np. zagospodarowanie preferowane jest zawrócenie materiałów do produktów ubocznych lub odpadowych z przemysłu mleczarskiego obiegu przez kompostowanie. Ogranicza to w produkcji w pełni biodegradowalnych polimerów (polilaktydów) czy szkody w ekosystemach, w tym morskim, powodowane przez zaśmiecenie. W wyniku produkcji pochodnych skrobi z odpadów przemysłu spożywczego. recyklingu organicznego, w tym kompostowania, powstaje biomasa, która może być wykorzystana w produkcji nowych biosurowców. 18 Biotworzywa to szerokie pojęcie, w którym mieszczą się dwie odmienne grupy tworzyw, definiowane ze względu na pochodzenie surowca do produkcji polimeru oraz ze względu na właściwości materiału polimerowego. Do pierwszej grupy należą tworzywa wytworzone z surowców odnawialnych, czyli tworzywa biopochodne, do drugiej zaś tworzywa ulegające biodegradacji, czyli tworzywa biodegradowalne. M onitor Polski – 18 – Poz. 926 Innym kierunkiem może być wykorzystanie produktów odpadowych przemysłu drzewnego do produkcji folii i włókien celulozowych. W obszarze tworzyw biodegradowalnych kierunkiem rozwoju mogą być nowe zastosowania w rolnictwie (np. folie biodegradowalne do ściółkowania), produkty ułatwiające zagospodarowanie bioodpadów (np. kompostowalne worki) oraz wyroby używane podczas imprez masowych (np. kubki, pojemniki, sztućce). KKiieerruunneekk iinntteerrwweennccjjii II..22.. Ekoinnowacje Ekoinnowacje są dziś bardzo istotnym czynnikiem rozwoju państw oraz przedsiębiorstw w UE. Przyczyniają się do powstania nowych procesów, technologii i usług, dzięki którym organizacje stają się bardziej przyjazne środowisku. Wdrożenie ich zmniejsza koszty prowadzenia działalności, kreuje postawy przedsiębiorców oraz konsumentów i przyczynia się do tworzenia pozytywnego wizerunku organizacji. Stworzenie warunków dla rozwoju polskich technologii tego typu da postawy do budowania długookresowej konkurencyjności przedsiębiorstw. Wsparcie powinno obejmować wszystkie etapy rozwoju technologii od pomysłu do wprowadzenia gotowych rozwiązań na rynek krajowy oraz zagraniczny. Celem tego obszaru działania jest stworzenie rynku – popytu, ale przede wszystkim podaży innowacyjnych rozwiązań sprzyjających poprawie wydajności wykorzystywania zasobów, ograniczających powstawanie odpadów oraz negatywny wpływ na środowisko, a także umożliwiających substytucję surowców nieodnawialnych zasobami odnawialnymi. Działania I.2.1. Ekoprojektowanie: stworzenie eksperckiej platformy ekoprojektowania Ekoprojektowanie polega na włączeniu kryteriów ochrony środowiska w ramach cyklu życia produktu lub usługi. Głównym celem ekoprojektowania jest przewidywanie i minimalizowanie negatywnego wpływu na środowisko produkcji, użytkowania i zagospodarowywania produktów przy utrzymaniu poziomu jakości zgodnie z jego zastosowaniem. Możliwości poprawy projektowania dotyczą pięciu obszarów19: 1) projektowania potrzebnego przy pozyskaniu materiałów (waga i objętość produktu, wykorzystanie materiałów pochodzących z recyklingu, udział surowców wtórnych); 2) projektowania procesów produkcji (zużycie energii, wody, emisja do powietrza, wody i gleby, powstawanie odpadów); 3) projektowania transportu i dystrybucji (optymalizacja zużycia paliwa czy minimalizacja wielkości i wagi produktu); 4) projektowania użytkowego (zmniejszenie zużycia energii i wody potrzebnej do użytkowania produktu, zwiększenie dostępności części zamiennych, maksymalizowanie łatwości utrzymania, ponownego użycia i demontażu oraz łatwości recyklingu materiałowego); 5) projektowania końca życia produktów (unikanie aspektów projektowych utrudniających recykling materiałów i redukcję ilości wytwarzanych odpadów). Nowe podejście do projektowania produktów w wielu przypadkach będzie wymagać całkowitego przeorganizowania dotychczasowych procesów produkcyjnych. Ekoprojektowanie powinno być jednym z elementów kształcenia inżynierów, ekonomistów, projektantów, architektów procesów produkcyjnych itd. z jednej strony, a z drugiej – 19 Charter M., Designing for the Circular Economy, Routledge, 2018. M onitor Polski – 19 – Poz. 926 przedmiotem działań skierowanych bezpośrednio do producentów, w tym MŚP, którzy wdrażaliby to podejście w strategiach biznesowych. Dziś są to dość elitarne kompetencje, a bez nich gospodarka nie będzie w stanie tworzyć produktów czy usług zaprojektowanych zgodnie z zasadami GOZ (ang. circular by design). Kolejnym działaniem, które wpłynie na rozwój wiedzy związanej z GOZ, będzie stworzenie eksperckiej platformy ekoprojektowania. Będzie to miejsce, w którym przedsiębiorcy otrzymają pomoc ekspercką w postaci doradztwa, audytu oraz propozycji zmian w procesach produkcyjnych pod kątem GOZ. I.2.2. Upowszechnianie systemów zarządzania środowiskowego i certyfikacji Systemy zarządzania środowiskowego (SZŚ) tworzą część całego systemu zarządzania przedsiębiorstwem, która obejmuje strukturę organizacyjną, planowanie, rozłożenie odpowiedzialności, jak również wykorzystanie środków potrzebnych do opracowywania i wdrażania przyjętej przez organizację polityki środowiskowej oraz zarządzania w sposób uwzględniający kwestie środowiskowe. SZŚ prowadzi do minimalizowania szkodliwego oddziaływania na środowisko w sposób korzystny dla danego przedsiębiorstwa. Wśród systemów zarządzania środowiskowego najistotniejszą rolę odgrywają dwa standardy: norma ISO 14001 oraz wspólnotowy system ekozarządzania i audytu EMAS. Posiadanie certyfikowanego SZŚ, w szczególności EMAS, stanowi źródło wiarygodnych danych do sprawozdawczości, a także zapewnia ulgi regulacyjne oraz możliwość analizy porównawczej organizacji w odniesieniu do najlepszych dostępnych praktyk. Obecnie potencjalni odbiorcy ekoinnowacyjnych rozwiązań technologicznych oferowanych przez małe i średnie przedsiębiorstwa często nie mają zaufania do oferowanych technologii. Wynika to z jednej strony z ograniczonego zaufania do innowacji ze strony nabywców, w szczególności z sektora finansów publicznych, a z drugiej – z braku możliwości wiarygodnego udokumentowania efektów działania i korzyści środowiskowych wynikających z wdrożenia innowacyjnych technologii oraz braku równorzędnych zasad konkurencji dla tych technologii i ich wytwórców względem technologii konwencjonalnych. Jednym z narzędzi odpowiadających na zarysowany powyżej problem jest system weryfikacji technologii środowiskowych (ang. Environmental Technology Verification, dalej ETV). Jest to narzędzie wspierające komercjalizację i upowszechnianie innowacyjnych technologii środowiskowych. System ETV pozwala w sposób wiarygodny i bezstronny potwierdzić efekt działania nowatorskiej technologii oraz korzyści środowiskowe wynikające z jej zastosowania deklarowane przez dostawcę, a podstawą do przeprowadzenia weryfikacji są rzetelne dane z badań technologii. Ponadto system dostarcza rynkowo istotnych informacji, które pozwalają wytwórcy wyróżnić technologię na rynku, a nabywcy dokonać wyboru technologii najlepiej odpowiadającej jego potrzebom. Dzięki uznawalności świadectw weryfikacji na rynkach ogólnoświatowych ETV przyczynia się także do wzrostu potencjału eksportowego polskich przedsiębiorstw oraz budowania ich pozycji na rynkach globalnych. Działania ukierunkowane na wsparcie rozwoju ETV realizowane są również w ramach PEP2030. I.2.3. Green Innovation Hub – koordynacja wsparcia dla firm rozwijających zielone technologie Obszar finansowania zielonych technologii ze środków publicznych charakteryzuje się dużą liczbą i zróżnicowaniem instrumentów wsparcia oraz brakiem jednolitego zdefiniowania tych technologii. Wyniki analiz i wnioski z warsztatów z przedstawicielami przedsiębiorstw oraz instytucji finansujących wskazują, że potencjał rozwoju i komercjalizacji innowacyjnych rozwiązań w obszarze zielonych technologii nie jest w pełni wykorzystywany. Przyczyną jest m.in. rozdrobnienie i brak koordynacji przedsiębiorstw, niski stopień koordynacji programów i instrumentów wsparcia, rozproszenie informacji, nadmierne zróżnicowanie zasad naboru, oceny i realizacji projektów oraz brak mechanizmów M onitor Polski – 20 – Poz. 926 integracji instrumentów wsparcia. Z uwagi na powyższe wiele przedsiębiorstw z rezerwą podchodzi do wykorzystania środków zewnętrznych lub korzysta z niewielkiej części dostępnych instrumentów. Z uwagi na powyższe uwarunkowania jednym z kluczowych kierunków działania w obszarze ekoinnowacji jest powołanie punktu koordynującego działania na rzecz wsparcia zielonych technologii (co wpisuje się również w działania programu GreenInn20), do którego zadań będzie należało przede wszystkim: 1) informowanie, komunikacja oraz wsparcie firm rozwijających zielone technologie, skierowane do: a. wszystkich firm zainteresowanych rozwojem zielonych technologii (działania informacyjne dotyczące dostępnych instrumentów wsparcia), b. wybranych firm w ramach zintegrowanego programu wzmocnienia kompetencji i rozwoju zielonych technologii21; 2) koordynacja oraz inicjowanie działań systemowych wspierających zielone technologie, polegających m.in. na integracji instrumentów wsparcia dostępnych w ramach różnych programów, jak również na projektowaniu oraz wdrażaniu nowych instrumentów wsparcia; 3) stymulowanie popytu na zielone technologie poprzez m.in. popularyzację wiedzy nt. korzyści płynących z zastosowania zielonych technologii. PPrroojjeekkttyy ssttrraatteeggiicczznnee Zielone zamówienia – dalsze upowszechnianie zielonych zamówień, opracowanie materiałów lub zaleceń stosownie do celów i priorytetów określonych w Polityce Zakupowej Państwa. Biogospodarka – opracowanie systemu sprawozdawczości i statystyki (w zakresie input/output) dla sektora biogospodarki. Platforma surowców wtórnych – stworzenie i rozwój rynków na surowce wtórne, rozwój klastrów typu „moje odpady twoim surowcem” i symbioz gospodarczych. Ekoprojektowanie – stworzenie eksperckiej platformy ekoprojektowania. Upowszechnienie narzędzia pomiaru śladu środowiskowego, skutkującego zwiększaniem wydajności gospodarowania surowcami w całym cyklu życia. Bioopakowania – przegląd obowiązujących regulacji i stworzenie jednolitych wymagań w obszarze GOZ opakowań. GIH (ang. Green Innovation Hub) – utworzenie punktu koordynującego działania na rzecz rozwoju i komercjalizacji zielonych technologii. 20 Celem projektu było ukierunkowanie wsparcia na polskie innowacyjne przedsiębiorstwa działające w obszarze zielonych rozwiązań lub rozwiązań przyjaznych środowisku poprzez opracowanie propozycji kompleksowego programu wsparcia i rozwoju innowacyjnych technologii niskoemisyjnych i innych technologii środowiskowych. 21 Związanych również z ETV. II. Praca i kapitał ludzki Wizja i cel W wyniku rozwoju technologii informacyjnych, w tym sztucznej Rysunek 1. Lista wybranych umiejętności inteligencji, nastąpi radykalny wzrost automatyzacji (robotyzacji) potrzebnych pracownikom w gospodarce opartej procesów w wielu branżach. W branżach objętych najsilniejszymi na wiedzy i danych Źródło: Opracowanie własne na podstawie zmianami technologicznymi będzie odczuwalny silny deficyt Zintegrowanej Strategii Umiejętności 2030 i innych kreatywnych kadr przy nadmiarze pracowników potrafiących dobrze wykonywać rutynowe czynności. Nawet w przypadku najbardziej scyfryzowanych przedsiębiorstw XXI wieku, mających autonomiczne systemy zarządzania oraz rozbudowaną automatykę przemysłową, obecność człowieka przy produkcji nadal pozostaje jednak niezbędna. Właściwie przygotowana kadra, posługująca się głównie wiedzą, wykorzystująca w pracy nowoczesne techniki zdobywania informacji oraz przetwarzania danych to niezbędny warunek zakładanego „skoku cywilizacyjnego”. Warunkiem zapewnienia odpowiednich kadr dla nowoczesnej gospodarki, która podlega intensywnym przemianom technologicznym, jest dokonanie dalszych zmian w systemie edukacyjnym i stopniowe odejście od wzorców wypracowanych we wcześniejszych fazach nowoczesności. Szkoły powinny rozwijać predyspozycje i aspiracje uczniów oraz kształtować ich zdolności do twórczego uczenia się. Niezbędna jest zasadnicza reinstytucjonalizacja kształcenia – od najmłodszych lat po aktywność edukacyjną dorosłych i rozwój wiedzy. Konieczne jest osadzenie szeroko rozumianej edukacji w różnych sferach życia zbiorowego i różnych formach jego organizacji (np. teatr, muzeum, przedsiębiorstwo publiczne)22. Zapotrzebowanie polskiej gospodarki na kwalifikacje, umiejętności i kompetencje będzie determinowane przez trendy pojawiające się na rynkach europejskich i światowych, które obecne są także na polskim rynku pracy. Nie bez znaczenia będą również zjawiska typowe dla transformacji strukturalnej, takie jak konieczność masowego przekwalifikowywania pracowników. 22 Szeroko rozumianą edukację (zorganizowany transfer wiedzy, umiejętności i kompetencji społecznych) można organizować nie tylko w szkołach, na uczelniach oraz w podobnych, dedykowanych kształceniu i szkoleniu miejscach, ale także w miejscach pracy (w przedsiębiorstwach, urzędach, różnych instytucjach i organizacjach), w miejscach usług lub działań publicznych (np. na rzecz społeczeństwa obywatelskiego i rozwoju różnych społeczności, kultury, sportu, turystyki, ochrony zdrowia, wsparcia rodziny, bezpieczeństwa publicznego, ochrony środowiska i klimatu, rozwoju świadomości prawnej, rozwoju własnych zainteresowań itp.). M onitor Polski – 22 – Poz. 926

KKiieerruunneekk iinntteerrwweennccjjii IIII..11.. Dostosowanie kompetencji do wyzwań przyszłości Zdobywanie nowych kompetencji jest najważniejszym elementem budowania kapitału ludzkiego. W wyniku dynamicznie zachodzących zmian i przewidywanej transformacji strukturalnej gospodarki należy z wyprzedzeniem programować rozwój kadr przy współpracy przedsiębiorstw, tak by rynek pracy nie borykał się ze strukturalnym niedopasowaniem kompetencji, a w konsekwencji – z bezrobociem technologicznym. Tabela 2. Podział zawodów według prognozowanego zapotrzebowania w nadchodzących latach Źródło: Światowe Forum Ekonomiczne Rosnące zapotrzebowanie Malejące zapotrzebowanie Analiza danych i data scientists Wprowadzanie danych Programowanie SI Obsługa biurokracji Analiza big data Księgowość Marketing cyfrowy i specjaliści od strategii Audyt Automatyzacja procesów Składanie produktów finalnych Specjaliści od rozwoju biznesu Usługi biznesowe i zarządzanie administracją Transformacja cyfrowa Obsługa klienta Analitycy bezpieczeństwa informatycznego Zarządzanie operacyjne Twórcy oprogramowania Naprawa urządzeń i maszyn Specjaliści od Internetu rzeczy Pracownicy nadzorujący stan zapasów Należy przyjąć, iż już w nieodległej przyszłości część zawodów zacznie zanikać, a równocześnie będą pojawiały się nowe zawody przyszłości. Wiele z nich będzie wymagało kształcenia i szkolenia w wąskich specjalizacjach, inne kluczowych kompetencji i rozległej wszechstronnej wiedzy. Wymusi to lepsze gospodarowanie zasobami pracy. Wzrost produktywności pracy będzie prowadził do zmniejszenia pracochłonności gospodarki i zmiany jej struktury. Ludzie dotychczas wykonujący prace powtarzalne (zarówno fizyczne, jak i intelektualne) będą zmieniać swoje kwalifikacje w kierunku kreatywnych zawodów lub zawodów wymagających interakcji z drugim człowiekiem lub z maszyną. Nie będzie to możliwe bez rozbudowy nowoczesnego systemu praktycznego uczenia się przez całe życie, w tym opartego na nowoczesnych technikach e-learningowych. Równolegle zmiana podejścia do kapitału ludzkiego będzie musiała się odbyć na poziomie kadr zarządzających przedsiębiorstwami. W wyniku rosnącej konkurencji będą one zmuszone do M onitor Polski – 23 – Poz. 926 lepszego zarządzania zróżnicowanymi umiejętnościami pracowników, jak również samym procesem zdobywania umiejętności. Działania II.1.1. Rozwój kompetencji cyfrowych na wszystkich etapach uczenia się Kompetencje cyfrowe, w szczególności dotyczące poziomu ponadpodstawowego, stanowią priorytetowy obszar dopasowania kompetencji pracowników do wymagań przyszłego rynku pracy. Zakres wymaganych kompetencji cyfrowych będzie się stale rozszerzał. Powszechna stanie się konieczność obsługi baz danych i umiejętność myślenia algorytmicznego pozwalającego na szybką naukę nowych języków programowania. Warto zaznaczyć, że część umiejętności uznawanych dzisiaj za umiejętności specjalistyczne już w niedługim czasie stanie się umiejętnościami podstawowymi. W celu zwalczania zacofania cyfrowego i zwiększania poziomu umiejętności cyfrowych zostanie wdrożony kompleksowy i wieloletni Program Rozwoju Kompetencji Cyfrowych (dalej PRKC), realizowany pod przewodnictwem ministra właściwego ds. informatyzacji w ścisłej współpracy z ministrami właściwymi ds. oświaty i wychowania, szkolnictwa wyższego i nauki, gospodarki oraz pracy przy wsparciu jednostek samorządu terytorialnego. Program ten będzie realizowany m.in. poprzez zwiększanie kompetencji metodycznych i merytorycznych nauczycieli, edukatorów oraz kadry akademickiej w obszarze dydaktyki cyfrowej, kompetencji nauczycieli do pracy z utalentowaną informatycznie młodzieżą i w zakresie nauczania programowania, a także poprzez zapewnienie dostępu do materiałów edukacyjnych oraz rozwijanie dydaktyki cyfrowej. W ramach PRKC planuje się także systemowe wsparcie edukacji cyfrowej dorosłych użytkowników ICT, jak również osób wykluczonych cyfrowo, bowiem ciągle jeszcze 13% społeczeństwa nie korzysta z Internetu, najczęściej z powodu braku potrzeby lub z powodu niewystarczających umiejętności. Kolejnymi istotnymi obszarami wsparcia będzie podniesienie poziomu kompetencji cyfrowych wśród pracowników administracji publicznej wszystkich szczebli oraz zwiększanie liczby specjalistów ICT na potrzeby gospodarki opartej na wiedzy. Uzupełnieniem działań PRKC, skoncentrowanych na rozwoju kompetencji cyfrowych, będą inicjatywy rozwojowe w zakresie infrastruktury w edukacji formalnej. Ogólnopolska Sieć Edukacyjna (dalej OSE) jest projektem, współfinansowanym ze środków Programu Operacyjnego Polska Cyfrowa, dzięki któremu szkoły w Polsce będą mieć dostęp do szybkiego, bezpiecznego Internetu. Na bazie dostępu do Internetu szerokopasmowego zostaną poczynione dalsze inwestycje w cyfrową infrastrukturę szkół w ramach komponentu „Transformacja cyfrowa” w KPO. Celem inwestycji jest zwiększenie wykorzystania rozwiązań IT w edukacji, doposażenie szkół podstawowych i ponadpodstawowych w sprzęt komputerowy, oprogramowanie i pracownie multimedialne, odpowiadające potrzebom współczesnej szkoły. II.1.2. Rozwój kształcenia zawodowego na potrzeby przemysłu przyszłości Zachodzące dynamicznie zmiany, związane z czwartą rewolucją przemysłową, będą wymagać rozwoju nowych umiejętności w zakresie wytwarzania oraz wykorzystania technologii, takich jak: systemy cyberfizyczne, zaawansowane systemy zarządzania produkcją, zaawansowana robotyzacja, złożone systemy analizy danych produkcyjnych czy sztuczna inteligencja. W nowym modelu kształcenia zawodowego nacisk będzie położony na wzmocnienie współpracy i partycypacji pracodawców, w tym m.in. w kształtowaniu propozycji programów nauczania. Zapotrzebowanie na kreatywną kadrę o bardzo wysokich kompetencjach będzie się wiązać z przygotowaniem jej do aktualnych i przyszłych potrzeb, a to wymusza aktualizację treści kształcenia pod kątem wyzwań związanych z cyfrową transformacją przemysłu. System edukacji i rozwoju umiejętności powinien być na tyle elastyczny, aby pozwalał na szybkie reagowanie na zapotrzebowanie M onitor Polski – 24 – Poz. 926 gospodarki na konkretne umiejętności. Z uwagi na dynamikę zmian we współczesnej gospodarce niezbędne jest wzmocnienie procesu aktualizacji wiedzy nauczycieli zawodu. Ważnym elementem jest platforma edukacyjno-szkoleniowa, łącząca system szkolnictwa branżowego z przedsiębiorcami, Fundacją Platforma Przemysłu Przyszłości (dalej FPPP)23 oraz DIH-ami24 w obszarach kompetencji powiązanych z rewolucją przemysłową. Stworzenie i prowadzenie platformy cyfrowej, udostępniającej kursy rozwijające kompetencje powiązane z technologiami, procesami i modelami biznesowymi przemysłu 4.0, jest zadaniem FPPP. II.1.3. Kształtowanie zdolności menedżerskich do zarządzania innowacjami w przedsiębiorstwach Gospodarka oparta na wiedzy wymaga przełamania barier mentalnych i przyzwyczajeń z okresu konkurowania tanią siłą roboczą. Potrzeba zupełnie nowego podejścia do zarządzania firmą – systemowego podejścia otwartego na innowacje. Obok zasobów koniecznych do tworzenia innowacji, takich jak: dobre pomysły, przełomowe wynalazki, kapitał finansowy oraz zespół specjalistów potrzebny jest dobrze przygotowany menedżer, który potrafi stymulować, dostrzegać, oceniać oraz sprzedawać nowatorskie pomysły i rozwiązania dostosowane do potrzeb konsumentów. Dlatego też szczególna uwaga zostanie skupiona na kompetencjach menedżerskich, które pomagają kształtować kulturę innowacyjną i zarządzać całym cyklem innowacyjnym. Empiryczne dowody potwierdzają istnienie silnego związku między dobrze zarządzanym procesem innowacyjnym a rynkowym sukcesem firmy. Poprawa umiejętności zarządzania innowacjami poprzez dedykowane programy menedżerskie powinna przyczynić się do rozwoju innowacyjnych firm. W tym zakresie przewiduje się m.in. kontynuację projektu Akademia Menedżera Innowacji wspomagającego rozwój kompetencji menedżerów firm dotyczących wdrażania innowacyjnych rozwiązań w przedsiębiorstwach. Dla rozwoju innowacji duże znaczenie odgrywa wzmocnienie współpracy pomiędzy sektorami nauki i przedsiębiorstw. W jej stymulowaniu ważne jest zaprojektowanie odpowiednich narzędzi wspierających rozwój kompetencji pracowników podmiotów z otoczenia biznesu, zwłaszcza systemu szkolnictwa wyższego i nauki, w zakresie zarządzania innowacjami. II.1.4. Edukacja uczniów dla innowacji – kształtowanie kompetencji proinnowacyjnych i kompetencji kluczowych Zmiany dokonane w ostatnich latach w systemie edukacji, w tym przede wszystkim ujęcie rozwoju postaw kreatywności i innowacyjności uczniów w podstawie programowej, otwierają drogę do kształtowania kompetencji przyszłości. Konieczne są dalsze systemowe zmiany polegające na otwarciu systemu edukacji formalnej na inne formy uczenia się zarówno młodego pokolenia, jak i ludzi dorosłych, co jest niezbędnym warunkiem budowania ogólnospołecznego i wielopokoleniowego systemu rozwoju kompetencji. Obecnie wciąż dominuje transmisyjny (jednokierunkowy) sposób (model) edukacji, który powinien zostać zastąpiony przez model relacyjny, w którym doświadczanie rzeczywistości dzieje się w bezpośredniej relacji między dwiema lub więcej osobami (zarówno rówieśnikami, jak i międzypokoleniowo), co stanowi podstawowe ogniwo budowania wiedzy, umiejętności, postaw i wartości. Tak rozumiane doświadczenia edukacyjne sumują się w trwałe efekty uczenia się. Istotne jest uczenie się tego, co nowe, uczenie się przez działanie i przez współdziałanie oraz poprzez popełnianie błędów, które powinny być traktowane jako wyzwania i szansa na rozwój. Uczącym się należy umożliwić zgłębianie tematów szczególnie dla nich interesujących, również w formach niestandardowych (np. realizacja projektów, zajęcia dodatkowe, w tym pozaszkolne). Istotnym elementem zmian powinno być odpowiednie przygotowanie rodziców oraz 23 Zob. III.2.2. 24 Digital Innovation Hubs – Huby Innowacji Cyfrowych, zob. III.2.2. M onitor Polski – 25 – Poz. 926 zwiększanie prestiżu zawodu nauczyciela i zaufania do szkoły, co powinno się przyczynić do budowy partnerstwa edukacyjnego. Koniecznym i podstawowym czynnikiem warunkującym zwiększenie innowacyjności polskich przedsiębiorstw i w konsekwencji ich konkurencyjności opartej na produktach i usługach o wysokiej wartości dodanej jest człowiek zdolny do tworzenia innowacyjnych rozwiązań. Dlatego też niezbędne jest podjęcie działań ukierunkowanych na kształtowanie innowatorów, bez których przejście do etapu rozwoju gospodarczego opartego na innowacjach będzie trudne. Mają one z założenia charakter długofalowy, a ich wymiernych efektów należy oczekiwać w dłuższym horyzoncie czasowym. Dla rozwoju zdolności do tworzenia innowacyjnych rozwiązań znaczenie ma promowanie nauczania interdyscyplinarnego, łączącego wiedzę z różnych przedmiotów, oraz wykorzystywanie w praktyce szkolnej metody projektu, polegającej na rozwiązywaniu autentycznych problemów, wzbudzaniu zainteresowań, zachęcaniu do współpracy i łączeniu wiedzy teoretycznej z praktyką. W tym kontekście na szeroką skalę powinny być kontynuowane działania zainicjowane w projekcie pilotażowym „Szkoła dla Innowatora” polegające na stosowaniu w praktyce szkolnej metod nauczania sprzyjających kształtowaniu kompetencji proinnowacyjnych. Opracowane w wyniku projektu narzędzia i metody nauczania powinny znaleźć szerokie zastosowanie. Ważną kwestią jest również dostarczanie infrastruktury niezbędnej do demonstracji wiedzy, eksperymentowania i rozwoju kreatywności, np. na wzór Centrum Nauki Kopernik, która powinna być dostępna w każdym regionie. Modyfikacji wymaga system oceny i awansów nauczycieli, który powinien być bardziej zorientowany na motywowanie do ciągłego doskonalenia się i dzielenia wiedzą, zwłaszcza w zakresie metod kształtowania kompetencji proinnowacyjnych. Zostaną też podjęte działania w celu lepszego przygotowania kandydatów do zawodu nauczyciela, w tym lepszej koordynacji procesów kształcenia nauczycieli oraz ich dalszego doskonalenia zawodowego. KKiieerruunneekk iinntteerrwweennccjjii IIII..22.. Rozwój nowoczesnego uczenia się przez całe życie Dynamicznie zmieniająca się gospodarka wymaga ciągłego dostosowywania struktury kompetencji do wymogów rynku. Dotychczasowe dostosowywanie, zachodzące poprzez zastępowanie starszych pokoleń młodszymi, nie będzie dłużej wystarczało. Współcześnie nawet najlepiej przygotowany i wybiegający w przyszłość program nauczania nie pozwoli na zdobycie kwalifikacji niezbędnych pracownikowi przez całe życie. Dynamika przemian gospodarczych, społecznych i technologicznych osiągnęła tempo, w którym zdobywanie nowej wiedzy i zapominanie o starych przyzwyczajeniach staje się kompetencją samą w sobie. W takich warunkach utrzymanie długookresowego dopasowania struktury kapitału ludzkiego do wymagań rynku staje się zasadniczym wyzwaniem rozwojowym. Dlatego też wzrost produktywności polskiej gospodarki nie będzie możliwy bez rozwoju uczenia się przez całe życie. Każdy pracownik wchodzący na rynek pracy musi być gotowy w niedługim czasie dokonać istotnego uzupełnienia swojej wiedzy lub przekwalifikowania, być może nawet kilkukrotnie w trakcie swojego życia. Zjawisko to powinno być traktowane jako nieodłączny element życia zawodowego, a sama zdolność uczenia się powinna być elementem kształcenia na etapie szkolnym. Konieczny staje się dynamiczny rozwój pozaszkolnych form uczenia się, np. w miejscu pracy czy w formie zdalnej. Nauka w miejscu pracy coraz mniej przypominać powinna szkolenia, w których wiedza jest przekazywana w formie wykładu, a coraz bardziej stawać się procesem wspólnego rozwiązywania problemów, pobudzającego uczących się do wymiany wiedzy, poszukiwania niekonwencjonalnych metod i wykorzystania własnej kreatywności. Realizacja tego kierunku zmian będzie wymagała połączenia wysiłków różnych interesariuszy: przedsiębiorców, pracowników oraz sektora publicznego. Należy zaprojektować rozwiązania systemowe ułatwiające proces ciągłego M onitor Polski – 26 – Poz. 926 uczenia się i przekwalifikowywania pracowników np. na wzór szwedzkich instrumentów AVE i AEI25. We wzmacnianiu praktycznych elementów uczenia się i kompetencji odpowiadających na potrzeby społeczno-gospodarcze istotne jest wykorzystywanie danych pochodzących z ogólnopolskiego systemu monitorowania Ekonomicznych Losów Absolwentów szkół wyższych (ELA) oraz nowego systemu monitorowania karier absolwentów szkół ponadpodstawowych. Działania II.2.1. Rozwój platform edukacyjnych typu MOOC Tradycyjny model kształcenia, opierający się na publicznych instytucjach edukacyjnych i bezpośrednim kontakcie z nauczycielem, dostosowany jest przede wszystkim do długich cykli kształcenia. Gospodarka przyszłości, wymagająca dynamicznych dostosowań, specjalistycznego szkolenia ściśle powiązanego z praktyką oraz elastycznego podejścia do czasu poświęcanego na edukację, będzie wymagała zmian w tym modelu. Mimo że szkoły różnego stopnia nadal pozostaną główną instytucją budowania kapitału ludzkiego młodych osób, to niezbędne będzie stworzenie nowoczesnego systemu zdalnego zdobywania kompetencji przez wszystkie grupy wiekowe, opartego na rozwiązaniach informatycznych. Platformy edukacyjne typu MOOC zapewniają darmowy dostęp do kursów z szerokiego zakresu nauki. Powstała w 2018 r. platforma Navoica26 (wcześniej „Polski MOOC”) powinna stać się ważnym narzędziem edukacji, zwłaszcza w koncepcji life-long learning, odpowiadającym na potrzeby współczesnych odbiorców zarówno pod względem wygodnej i atrakcyjnej formy przekazywania wiedzy, jak również obszernej i dostosowanej do potrzeb rynkowych tematyki kursów. W tym celu potrzebne będzie regularne określanie umiejętności i wiedzy, niezbędnych do rozwoju kapitału ludzkiego kompatybilnego z rozwojem technologicznym. Szczególne znaczenie powinno mieć zapewnienie dostępu do wiedzy potrzebnej w zawodach o ponadprzeciętnej produktywności. Ogólnopolską platformą edukacyjną, na której są udostępniane bezpłatne materiały edukacyjne oraz kursy e-learningowe do wykorzystania nie tylko przez uczniów i nauczycieli, ale także przez wszystkich innych uczących się, i która może być wykorzystywana w realizacji koncepcji life-long learning, jest również Zintegrowana Platforma Edukacyjna (dalej ZPE), dostępna pod adresem zpe.gov.pl. ZPE to narzędzie dedykowane szkołom i placówkom, ale mogą z niej korzystać również inni użytkownicy, zainteresowani podnoszeniem swoich umiejętności i wiedzy. II.2.2. Wzmocnienie polityki szkoleniowej firm sektora MŚP Ważnym wyzwaniem rozwojowym jest zwiększanie świadomości oraz skłonności przedsiębiorców do inwestowania w aktualizację wiedzy i rozwój kompetencji swoich pracowników. Przedsiębiorcy i instytucje otoczenia biznesu, w tym 25 Edukacja ustawiczna – Adult Education Initiative (AEI) oraz Advanced Vocational Education (AVE) AEI to funkcjonujący w latach 1997–2002 w Szwecji instrument skierowany do osób, które chciały wzmocnić swoją pozycję na rynku pracy oraz podnieść swoje kompetencje. Celem inicjatywy AEI było zwiększenie wiedzy i rozwój umiejętności, by zwiększać jednocześnie równość szans, wzrost gospodarczy i zatrudnienie. Z programu skorzystało ok. 800 tys. osób (50% bezrobotnych), które zwiększyły swój poziom wykształcenia o odpowiadający 2 semestrom kształcenia na uczelni, a ¾ z nich znalazło nową pracę. W wyniku programu wielu studentów rozpoczęło kształcenie na uczelni, osoby, które ukończyły szkolenie, zwiększyły swoje dochody, zwiększył się poziom współpracy instytucji edukacyjnych z przemysłem i związkami zawodowymi, wdrażano nowoczesne metody nauczania, w tym e-learning. W trakcie programu rząd finansował ok. 110 tys. miejsc w szkołach dla dorosłych rocznie. AVE to powołany na mocy ustawy z 2000 r. pn. Advanced Vocational Education 2000/01:63 instrument wspierający kształcenie policealne ukierunkowane na realne potrzeby przedsiębiorstw i wraz z nimi organizowane – przedsiębiorcy uczestniczyli w kształtowaniu programów nauczania i często oferowali staże i ewentualne zatrudnienie absolwentom kursów, które trwały ok. 2–3 lat. W AVE uczestniczyło rocznie 12 tys. studentów na kursach organizowanych w ok. 250 obszarach. Coroczna ewaluacja AVE wskazuje, że ok. 75% studentów programu znajduje zatrudnienie. 26 Platforma Navoica to ogólnopolska platforma edukacyjna oferująca bezpłatne kursy online typu MOOC realizowane przez uczelnie i instytucje edukacyjne. Platforma jest dostępna pod adresem navoica.pl. M onitor Polski – 27 – Poz. 926 jednostki naukowe, powinni zintensyfikować działania służące podnoszeniu umiejętności i kompetencji zaangażowanych kadr. Pracodawcy powinni mieć świadomość, że wspieranie pracownika w procesie zdobywania nowych kompetencji i umiejętności przyczynia się do rozwoju całej organizacji i zwiększa zasoby firmy. Szczególne znaczenie mają w tej kwestii zorganizowane formy uczenia się w miejscu pracy, które są najlepiej dopasowane do potrzeb przedsiębiorstwa. Wobec silnej konkurencji na rynku pracy pracodawca inwestujący w różne formy rozwoju kompetencji pracowników zwiększa swoją atrakcyjność i zmniejsza rotacyjność kadry. Forma wsparcia powinna być tak dostosowana, żeby sprostać specyficznym wyzwaniom i zagrożeniom, jakie napotykają firmy zainteresowane szkoleniem pracowników. Do wyzwań tych należą m.in. problemy z oddelegowaniem wystarczającej liczby pracowników pozwalającej na zorganizowanie szkolenia wewnętrznego, zwłaszcza bez zakłócania normalnego funkcjonowania firmy. Natomiast regularne korzystanie ze szkoleń dostępnych na rynku często przekracza możliwości finansowe firm. Niektórym firmom brakuje też wiedzy i umiejętności do zorganizowania szkolenia wewnętrznego lub poszukania odpowiedniej oferty dostępnej na rynku. Dla przezwyciężenia tych wyzwań niezbędne będzie uruchomienie odpowiednich działań edukacyjnych oraz instrumentów kształtujących politykę szkoleniową firm MŚP, takich jak zapewnienie dostępu do bonów lub voucherów dofinansowujących szkolenia, ewentualne odpisy lub ulgi podatkowe itp. Skutecznym sposobem może być zachęta finansowa do organizowania się małych przedsiębiorstw w konsorcja lub klastry i organizowanie wspólnych szkoleń wewnętrznych, a także dofinansowania tych szkoleń, np. w formie pokrycia kosztów przygotowania programu szkolenia oraz pracy trenerów. Zmiana w sposobie budowania kompetencji będzie wymagać również skupienia się na samym procesie zarządzania, a w szczególności na menedżerach i właścicielach firm, gdyż to oni są w największym stopniu odpowiedzialni za kulturę organizacyjną firmy. Programy wspierające rozwój kompetencji powinny promować metody szkoleniowe rozwijające umiejętność współpracy i innowacyjne podejście do realizowanych zadań. Ważnym zadaniem jest również stworzenie platformy (analogicznej do funkcjonującego wcześniej Portalu Innowacji), na której będą zamieszczane wszystkie informacje powiązane z rozwojem firmy i innowacyjnością – jednego miejsca dla przedsiębiorców i policymakers, w którym jest agregowana dostępna wiedza. Obok dostępu do repozytorium wiedzy twórcy polityk krajowych muszą mieć zapewniony dostęp do nowoczesnych narzędzi analitycznych wspomagających proces decyzyjny, oparty na analizie wielkich zbiorów danych. PPrroojjeekkttyy ssttrraatteeggiicczznnee Program Rozwoju Kompetencji Cyfrowych, którego celem jest stały wzrost poziomu kompetencji cyfrowych. Kompleksowy program rozwoju kompetencji cyfrowych od poziomu podstawowego do zaawansowanego będzie uwzględniać potrzeby gospodarcze i społeczne, cały cykl kształcenia oraz uczenia się przez całe życie wraz z likwidacją analfabetyzmu cyfrowego. Wsparcie w ramach Programu będzie kierowane m.in. do przedsiębiorców, pracowników sektora prywatnego i publicznego, jak również przyszłych specjalistów ICT. Rozwój platform edukacyjnych typu MOOC – platforma jako nowoczesne narzędzie wspierające uczenie się przez całe życie oraz pozwalające na darmowe zdobywanie kompetencji powinna przyczynić się do wyrównywania dostępu do wiedzy w całym kraju. Z punktu widzenia wzrostu produktywności pożądane jest, aby miejsce znalazły na niej kursy najlepiej odpowiadające potrzebie zarządzania i obsługi innowacyjnego przemysłu. M onitor Polski – 28 – Poz. 926 Polityka szkoleniowa przedsiębiorstw – instrumenty wspierające kulturę szkoleniową w przedsiębiorstwach oraz wsparcie na finansowanie szkoleń pracowników dla przedsiębiorstw korzystających z tematycznych ulg podatkowych27. 27 Zob. III.2.5 Finansowe wsparcie robotyzacji. M onitor Polski – 29 – Poz. 926 III. Inwestycje Wizja i cel Trwałe podniesienie stopy inwestycji stanowi kluczowe zadanie umożliwiające rozwój polskiej gospodarki i dotrzymanie kroku rewolucji technologicznej, zachodzącej na świecie. Wzrost inwestycji, a szerzej – kapitałochłonności – jest konieczny, aby dokonać strukturalnej transformacji gospodarki i odejść od konkurowania zasobami taniej siły roboczej. Jest to wyzwanie cywilizacyjne dla rozwoju Polski, a jednocześnie przymus wynikający z nieuniknionego pogorszenia sytuacji demograficznej w kolejnych latach. W tym kontekście istotna będzie substytucyjna rola kapitału względem pracy. Poprzez daleko posuniętą automatyzację, robotyzację i cyfryzację, czyli inwestycje w aktywa gospodarki 4.0, Polska będzie mogła ograniczyć zagrożenia związane z niedoborem zasobów pracy. Znaczenia nabierze, opisana w poprzednim obszarze, komplementarność uszczuplonych kadr z nowoczesnym wyposażeniem gospodarki. Celem działań w tym obszarze jest, aby do roku 2030 trwale zwiększyć stopę inwestycji prywatnych, zapewniających finansowanie działalności gospodarczej oraz istotnie zredukować zależność od inwestycji zagranicznych. Kluczowe jest skupienie się właśnie na zagadnieniu inwestycji prywatnych, które w największym stopniu przekładają się na wzrost produktywności i nie są silnie uzależnione od cyklu inwestycyjnego wynikającego z wydatkowania środków unijnych. Na zwiększenie inwestycji prywatnych największy wpływ będą miały dwa rodzaje działań. Po pierwsze, poprawa otoczenia instytucjonalnego, którego dotyczy obszar IV Strategii. Lepsze mechanizmy współpracy, proinnowacyjna, sprawna administracja, wysokiej jakości dobra publiczne – te czynniki wpływają na większą skłonność do inwestowania w działalność gospodarczą w danym kraju. Drugim rodzajem działań będą zmiany na rynku kapitałowym, ułatwiające łączenie przedsiębiorców z inwestorami oraz finansowe zachęty dla inwestorów, które bezpośrednio wpływają na opłacalność inwestycji. Szczególne pole wsparcia stanowi transformacja cyfrowa, która hamowana jest dziś przez nieefektywne rynki rozwiązań cyfrowych, cierpiące na brak odpowiedniej wiedzy ich uczestników. Należy pamiętać, że dziś w dyspozycji jest zasób kapitału będący już w użyciu – jest on ulokowany m.in. w dużych firmach przemysłowych. Przed szczególnym wyzwaniem, natury przejściowej i pozaekonomicznej, stają dziś przemysły energochłonne, definiowane jako te, w których kosztach produkcji cena energii wynosi co najmniej 5%. Rentowność firm z tych branż jest zagrożona przez nagły wzrost kosztów energii, spowodowany rosnącymi opłatami środowiskowymi. Jednocześnie, to właśnie te przedsiębiorstwa są najbardziej naturalnym gruntem, na którym może wyrosnąć polski nowoczesny, wielkoskalowy przemysł, gdyż posiadają bazową, często bardzo kosztowną, infrastrukturę. Ich ewentualny upadek wiązałby się z zagrożeniem nieodtworzenia tego kapitału w rodzimym przemyśle ze względu na wysokie koszty początkowe inwestycji. Dlatego też perspektywiczną polityką przemysłową jest wspieranie ich w okresie transformacji, gdy regulacje w zakresie użycia energii generują dla nich szybko rosnące koszty.

M onitor Polski – 30 – Poz. 926 KKiieerruunneekk iinntteerrwweennccjjii IIIIII..11.. Zwiększenie inwestycji prywatnych Jednoznaczne określenie przyczyny niskiej stopy inwestycji nie jest proste. Prawdopodobnie wynika to z sekwencyjnego wykorzystywania rezerw prostych – inwestycja wymaga zaangażowania kapitału i wiąże się z ryzykiem, dlatego jest podejmowana po wyczerpaniu wspomnianych rezerw (np. taniej siły roboczej). Obecna struktura finansowania przedsiębiorstw, w połączeniu z niewystarczającą wiedzą nt. mechanizmów i zasad finansowania działalności gospodarczej, utrudnia ich długoterminowy rozwój. Podstawowym źródłem finansowania inwestycji dla ok. 75% krajowych przedsiębiorców pozostają środki własne przedsiębiorstw. Źródło to dopełniają: kredyt bankowy, leasing oraz faktoring. Słaby rozwój rynków kapitałowych – szczególnie długu korporacyjnego czy pozagiełdowego obrotu udziałowego – skutkuje poważnymi trudnościami w pozyskaniu finansowania przez przedsiębiorstwa. W niewystarczającym stopniu wykorzystywane są dziś te segmenty rynku finansowego, które charakteryzują się wyższym ryzykiem. Dotyczy to zwłaszcza finansowania dłużnego, rozwiązań hybrydowych oraz mechanizmów rynku kapitałowego. Mniej oczywistym wyjaśnieniem problemu niskiej stopy inwestycji może być relatywnie niewielka liczba firm średnich i dużych w polskiej gospodarce. Zgodnie z ustaleniami z „Diagnozy do „Strategii produktywności 2030”” to właśnie one odpowiadają w największym stopniu za inwestycje w środki trwałe oraz wartości niematerialne i prawne. Wzrost liczby średnich i dużych przedsiębiorstw może zatem spowodować trwałe podniesienie stopy inwestycji. Dla rozwoju rynku kapitałowego kluczowe jest również przezwyciężenie deficytów wiedzy w obszarze finansowym (ang. financial illiteracy) wśród obywateli i przedsiębiorców. Najbardziej zasadne wydaje się wspieranie systemowych szkoleń w tym zakresie oraz nauczanie na wszystkich poziomach edukacji. Działania III.1.1. Wzrost wykorzystania pozakredytowych instrumentów finansowania przedsiębiorstw Szukając źródeł pozakredytowych i pozagiełdowych, firmy mogą korzystać z alternatywnych form finansowania dłużnego lub udziałowego. Rozwój tych rynków pozwoli zwiększyć nie tylko stopę inwestycji jako taką, ale także udział w niej projektów innowacyjnych, wizjonerskich i tych, których potencjał biznesowy nie może być wyceniony za pomocą bankowych reguł oceny ryzyka. W ramach Strategii przewiduje się następujące działania: 1) Rozwój rynku długu poprzez promocję wśród przedsiębiorców oraz dalsze upraszczanie systemu wymogów dla nowych emitentów obligacji (zwłaszcza korporacyjnych), tak aby zmniejszyć koszty takich emisji. 2) Rozwój crowdfundingu dłużnego, który wykazuje się prostotą i szybkością odformalizowanego procesu zbierania kapitału. Konieczne są identyfikacja barier, hamujących wykształcenie się tego rynku w Polsce, oraz dostosowanie przepisów prawnych, które je umożliwią. Następnie istotne będzie podjęcie działań informacyjno-promocyjnych nt. korzyści, jakie daje finansowanie dłużne, w przypadku których szczególna rola powinna przypaść Giełdzie Papierów Wartościowych oraz podmiotom rynku kapitałowego. 3) Rozwój rynku venture capital (dalej VC) w Polsce, w tym wspólne inwestycje funduszy prywatnych i finansowanych ze środków publicznych (na przykładzie inwestycji realizowanych z POIR). Brakuje obecnie instrumentów zachęcających inwestorów indywidualnych, inwestujących środki własne w wysoce ryzykowne przedsięwzięcia (poprzez fundusze VC lub jako tzw. aniołowie biznesu). Celowe byłoby wprowadzenie ulgi podatkowej. Ulgi takie w wielu krajów znakomicie przyczyniły się do rozwoju ekosystemów startupowych. Przyspieszenia w ostatnich latach nabrał polski rynek crowdfundingu udziałowego, stając się coraz ważniejszym elementem drabiny finansowania dla start-upów i MŚP. Oprócz samego kapitału dostarcza on korzyści w postaci odpowiedzi zwrotnej i walidacji projektu przez rynek, przyciągnięcia innych źródeł finansowania, narzędzia

M onitor Polski – 31 – Poz. 926

III.1.2. Program wsparcia dla przemysłów energochłonnych W wyniku regulacji unijnych (m.in. polityki klimatycznej) oraz braku dostatecznej modernizacji sektora wytwarzania energii w Polsce (w tym m.in. niewykorzystywania w tym celu wzrastających przychodów z aukcji uprawnień do emisji gazów cieplarnianych) przemysły energochłonne są obciążane coraz wyższymi opłatami oraz kosztami regulacyjnymi. Może to doprowadzić do wyłączenia sprawnych instalacji i likwidacji energochłonnych branż przemysłowych w Polsce, co wywrze negatywny wpływ na lokalną gospodarkę oraz na rynek pracy, a w konsekwencji pogłębi nierówności terytorialne oraz uzależni krajową gospodarkę od dóbr importowanych. Dlatego też wprowadzenie systemowego wsparcia przemysłów energochłonnych w okresie przejściowym jest konieczne, aby umożliwić istniejącym przemysłom przejście przez transformację do 2050 roku zgodnie z założeniami Europejskiego Zielonego Ładu. Utrzymanie w działaniu przedsiębiorstw ulokowanych często w małych i średnich miastach spowoduje utrzymanie na lokalnym rynku miejsc pracy nie tylko w przedsiębiorstwach przemysłowych, ale również tych związanych z obsługą tych firm i potrzeb jej pracowników. Działania składają się z trzech filarów: 1) Zapewnienie konkurencyjności (inwestycje w efektywność energetyczną, zmiany w opłacie mocowej oraz utrzymania systemu rekompensat po 2020 r.). 2) Budowa nowoczesnego szkolnictwa branżowego, opartego na współpracy przemysłu, administracji rządowej oraz jednostek samorządu terytorialnego. Przedsiębiorstwa, które dysponują specjalistyczną wiedzą praktyczną, będą współpracować z samorządami przy przygotowaniu kadr do pracy w istotnych lokalnie branżach, np. w ramach branżowych centrów umiejętności. 3) Wzrost inwestycji przemysłu w małych i średnich miastach. Skuteczność powyższych instrumentów będzie zależała w dużej mierze od ich wzajemnego powiązania. Aby utrzymać przemysłowy potencjał miast, należy zapewnić udział przedsiębiorstw w systemie edukacji branżowej oraz inwestowanie w modernizację zakładów, zwiększając tym samym ich konkurencyjność w obliczu rosnących kosztów zewnętrznych. III.1.3. Kształtowanie polityki inwestycyjnej Polski

28 Opracowanie własne na podstawie Przedsiębiorca wysłuchany. Czego potrzebuje do rozwoju?, Polska Rada Biznesu, Polityka Insight, Warszawa, V 2019; Raport Czego od rządu nowej kadencji oczekują przedsiębiorcy?, Gospodarczy Gabinet Cieni BCC, Warszawa, 9 X 2019 oraz Bariery w napływie bezpośrednich inwestycji zagranicznych do Polski, PAIH, Warszawa, 31 XII 2019. M onitor Polski – 32 – Poz. 926

Polityka inwestycyjna jako działanie strategiczne realizuje cele: 1) systemowe, zorientowane na zmianę starych specjalizacji gospodarczych na inne o wysokiej produktywności. Określone sektory strategiczne (branże kluczowe) uzyskują preferencyjne warunki w procesach inwestycyjnych. Celem jest zmiana struktury inwestycji w kraju, tak aby kluczową rolę w procesie wzrostu inwestycji przejmowały wysokojakościowe inwestycje, zorientowane na innowacje;

Konieczne jest zdynamizowanie polityki rozwojowej w obszarach kluczowych dla powodzenia wielkoskalowych inwestycji zorientowanych na budowanie współpracy regionalnej i ponadregionalnej. Czynniki, które w pierwszych dekadach XXI wieku korzystnie determinowały pozycję inwestycyjną Polski (np. tania siła robocza), ulegają niwelacji, dlatego konieczne jest efektywne rozwijanie alternatywnych czynników przyciągania inwestycji. W tym kontekście zasadne jest poprawienie dostępności terenów inwestycyjnych, zlikwidowanie wykluczenia infrastrukturalnego Polski Wschodniej, zapewnienie dostaw taniej i niskoemisyjnej energii oraz poprawa stopnia pokrycia miejscowymi planami zagospodarowania przestrzennego; 3) jakościowe, zorientowane na wzrost inwestycji w szeroko rozumianą własność intelektualną. Oczekuje się szczególnie, aby nowe inwestycje były innowacyjne i wysoko zaawansowane technologicznie; przede wszystkim korzystnie postrzegane są inwestycje o statusie B+R oraz inwestycje we własność intelektualną;

W świetle silnego regionalnego zróżnicowania rozwoju gospodarczego zasadne jest dążenie do „zagnieżdżania inwestycji” i przyciąganie integratorów złożonych łańcuchów wartości (wraz z kooperantami) do regionów wykluczonych społecznie i gospodarczo (szczególnie Polski Wschodniej) oraz ich skuteczne zatrzymywanie w ujęciu ogólnokrajowym (w konkurencji do innych państw regionu). Oprócz zakładu produkcyjnego, inwestycje te powinny zawierać, np. jednostkę badawczo-rozwojową, centrum usług wspólnych oraz zobowiązania w zakresie rozwijania współpracy z polskimi poddostawcami i transferu technologii oraz know-how. Pożądanym scenariuszem jest także dyfuzja wiedzy od wysoko zaawansowanych technologicznie producentów. Kluczowi odbiorcy polityki inwestycyjnej kraju Działania administracji rządowej powinny koncentrować się na tych inwestycjach, które mają największe znaczenie dla rozwoju gospodarczego kraju. Oznacza to, że zmiana podejścia jest dokonywana głównie przez pryzmat grup docelowych, do których należą: 1) bezpośrednie inwestycje zagraniczne o wysokim poziomie innowacyjności, produktywności i jakości produktów i usług lub tworzących i rozwijających łańcuch poddostawców w miejscu realizacji inwestycji; 2) inwestycje polskiego sektora MŚP niezależnie od ich charakteru i struktury (z uwzględnieniem potrzeby stymulowania do wdrażania innowacji procesowych); 3) inwestycje innowacyjne, zwłaszcza realizowane przez średnie i duże podmioty. 29 The Inclusive Development Index 2018, World Economic Forum, Cologny/Geneva Switzerland, 2018. M onitor Polski – 33 – Poz. 926 Zdolność do efektywnego i bezpośredniego wsparcia przedsiębiorców powinna ewoluować w kierunku rozszerzanej i skoordynowanej oferty bezpośredniego wsparcia finansowego (większego zaangażowania finansowego, jednak przekierowanego do polskich MŚP), rozbudowanej oferty doradztwa i koordynacji procesów inwestycyjnych (realizowanej na poziomie regionalnym w porozumieniu z samorządami gospodarczymi oraz organizacjami przedsiębiorców) oraz rozszerzania oferty państwa w zakresie kredytów i gwarancji (realizowanej w porozumieniu z bankami komercyjnymi). Instrumenty polityki inwestycyjnej Ministerstwo właściwe ds. gospodarki, odpowiedzialne za kreowanie i realizację podstawowych założeń polityki inwestycyjnej, wspiera inwestycje za pomocą dwóch kluczowych narzędzi: 1) zwolnieniami podatkowymi z podatku CIT udzielanymi na podstawie ustawy z dnia 10 maja 2018 r. o wspieraniu nowych inwestycji (Dz. U. z 2020 r. poz. 1752, z późn. zm.). W systemie przyznawania zwolnień podatkowych na mocy decyzji o wsparciu kluczowy jest system kryteriów, jakie przedsiębiorca zobowiązuje się zrealizować, by uzyskać pomoc publiczną. Wśród kryteriów znajdują się m.in.: inwestycje w branże zgodne z aktualną polityką rozwojową kraju, w których Polska może uzyskać przewagę konkurencyjną (lub w projekty usługowe wspierające te branże), współpraca z jednostkami badawczo-rozwojowymi lub naukowymi, utworzenie centrum nowoczesnych usług dla biznesu o zasięgu wykraczającym poza Polskę (w tym centrum B+R), ale również zatrudnienie w ramach projektu pracowników prowadzących badania przemysłowe, utworzenie wyspecjalizowanych miejsc pracy, rozwój klastrów, współpraca ze szkołami branżowymi, wspieranie pracowników w rozwoju kompetencji i kwalifikacji zawodowych; 2) grantami rządowymi realizowanymi na podstawie Programu wspierania inwestycji o istotnym znaczeniu dla gospodarki polskiej (dalej Program). Celem znowelizowanego Programu jest wzrost innowacyjności oraz konkurencyjności polskiej gospodarki poprzez wspieranie nowych inwestycji realizowanych przez polskie i zagraniczne firmy, spełniające kryteria określone w Programie. Program koncentruje się na wspieraniu inwestycji innowacyjnych gwarantujących transfer wiedzy i B+R, na inwestycjach realizowanych na terenach zagrożonych wykluczeniem, promujących wysokopłatne, stabilne miejsca pracy oraz przyczyniających się do tworzenia lokalnej sieci kooperantów. Wszystkie nowe inwestycje poddawane będą także dokładnej ocenie pod kątem oddziaływania na lokalny i sektorowy ekosystem gospodarczy, tak aby zapewnić odpowiednie wsparcie dla inwestycji pozytywnie wpływających na rozwój gospodarczy regionów i kraju. Dalsze kierunki rozwoju polityki inwestycyjnej Istniejące narzędzia polityki inwestycyjnej wspierają rozwój przede wszystkim wysokowydajnych i innowacyjnych inwestycji, w szczególności na obszarach zmagających się z trudnościami społeczno-gospodarczymi. Pakiet działań realizowanych przez instytucje rozwoju, SSE oraz ministra właściwego ds. gospodarki obejmuje przede wszystkim pomoc publiczną w formie zwolnień podatkowych lub grantów inwestycyjnych, ale także katalog produktów oferowanych przedsiębiorcom na preferencyjnych warunkach. Wsparcie nowych inwestycji jest realizowane niezależnie od pochodzenia kapitału, a zgodnie z polityką rozwojową UE preferencyjne warunki są oferowane dla MŚP oraz inwestycji innowacyjnych. W świetle narastających problemów z podażą siły roboczej zmniejszono rolę zatrudnienia przy ocenie projektów inwestycyjnych przedsiębiorstw finansowanych ze środków publicznych. Kolejne działania zmierzają w kierunku dalszej poprawy standardów. Obecnie kluczowym zadaniem, w stosunku do już realizowanych instrumentów, jest dalsze monitorowanie efektów regulacji oraz stopniowanie poziomu wsparcia oferowanego w ramach programu grantowego, tak aby coraz większy udział środków był kierowany na inwestycje innowacyjne i wysokoproduktywne. Konieczne są rozbudowanie posiadanych baz danych, pozyskiwanie informacji oraz rozwój zdolności agregowania i przetwarzania danych dotyczących inwestycji i potrzeb przedsiębiorców. Potencjał dynamicznego rozwoju, przeskalowania działalności, a w efekcie rozwoju innowacyjności i wzrostu produktywności ma pewna, choć nieokreślona dokładnie, liczba przedsiębiorstw działających w kraju. Ich zidentyfikowanie i dookreślenie ich potrzeb stanowi klucz do bardziej elastycznego i efektywnego adresowania produktów inwestycyjnych i efektywniejszego wykorzystania instrumentów polityki inwestycyjnej. Potrzeba znacznego rozszerzenia Ewidencji Wsparcia Nowej Inwestycji, której M onitor Polski – 34 – Poz. 926 celem jest pozyskiwanie danych wykorzystywanych do obsługi procesu inwestycyjnego, przeprowadzania analiz efektów zwolnień podatkowych lub grantów oraz dostosowania założeń polityki inwestycyjnej i gospodarczej do aktualnych uwarunkowań, a także monitorowania pomocy publicznej. Jednocześnie, w wymiarze współpracy spółek strefowych z samorządem, potrzeba skuteczniej wykorzystywać

terytorialny wynikający z przestrzennej lokalizacji tych branż, zatem kluczowa jest koordynacja działań między rządem (reprezentowanym w wymiarze polityki inwestycyjnej przez spółki strefowe) a samorządami terytorialnymi w celu maksymalizacji efektów synergii działań realizowanych w ramach różnych polityk. Dotychczasowe działania podejmowane przez samorządy w ramach polityki regionalnej wpłynęły na poprawę wyposażenia regionów w infrastrukturę (np. techniczną, społeczną i ochrony środowiska), jakość kapitału społecznego oraz potencjał do innowacji, który obejmuje zasoby przeznaczone na B+R, ale tylko w niektórych województwach zwiększyły atrakcyjność inwestycyjną obszarów dla kapitału zewnętrznego w formie bezpośrednich, dużych inwestycji gospodarczych, będących cennym akceleratorem rozwoju. Skonsolidowanie (przez instytucje rozwoju) oferty dla inwestorów oraz ich obsługi (przez strefy ekonomiczne) w jednym miejscu, przy pełnej współpracy z jednostkami samorządowymi, powinno zwiększyć skuteczność i racjonalność wydatkowania środków finansowych, zarówno na szczeblu centralnym, jak i regionalnym, i zapobiec dublowaniu się zadań realizowanych dotychczas przez różne instytucje. W perspektywie średnioterminowej konieczne będą ponowne modyfikacje kluczowych aktów prawnych w kierunku dalszego zaostrzenia kryteriów przyznawania pomocy. Zasadna jest stopniowa zmiana proporcji rzeczywiście wydatkowanych środków (na podstawie danych systemu ewidencjonowania), tak aby ograniczać wsparcie dla inwestycji nierealizujących celów Strategii, a dominujący udział środków kierować na inwestycje innowacyjne i wysoko produktywne. Jednocześnie należy podnosić wartość bezwzględną udzielanej pomocy poprzez aktualizację Programu oraz wzrost świadomości przedsiębiorców i przyznawanie kolejnych zwolnień podatkowych. W perspektywie długoterminowej należy dążyć do wdrożenia nowych instrumentów, które docelowo będą zastępować instrumenty obecnie realizowane. Szczególnie dotyczy to:

Zasadne jest akcentowanie zróżnicowania poziomów wsparcia dla sektorów strategicznych oraz pozostałych branż. Jakkolwiek nie należy ograniczać rozwoju gospodarczego kraju w żadnym z sektorów, to te generujące szanse rozwojowe i perspektywę systemowej zmiany struktury przemysłu w Polsce powinny otrzymać uprzywilejowaną pozycję. III.1.4. Rozwój inwestycji w ramach projektów międzynarodowych Ważne Projekty Stanowiące Przedmiot Wspólnego Europejskiego Zainteresowania (ang. Important Projects of Common European Interest, dalej IPCEI) Wspieranie dużych innowacyjnych przedsiębiorstw w skali europejskiej odbywa się za pomocą mechanizmu finansowania tzw. Ważnych Projektów Stanowiących Przedmiot Wspólnego Europejskiego Zainteresowania. Projekty takie obejmują stworzenie międzynarodowego łańcucha wartości wewnątrz UE, który produkuje innowacyjne i złożone technologicznie produkty. Głównym celem IPCEI jest wspieranie europejskiego przemysłu w konkretnym obszarze, w którym wyraźnie pozostaje on w tyle wobec globalnej konkurencji. W ten sposób są wspierane branże, które zabezpieczyć mają państwa M onitor Polski – 35 – Poz. 926 UE przed zależnością ekonomiczną w długim okresie. Firmy działające w takim łańcuchu mogą uzyskać zgodę KE na otrzymanie pomocy publicznej, która w innym przypadku byłaby sprzeczna z unijnymi zasadami konkurencyjności. Tam, gdzie prywatne inicjatywy wspierające innowacje nie są Udział w IIPPCCEEII pozwala na wsparcie realizowane z powodu znacznego ryzyka, narzędzie dotyczące IPCEI publicznymi środkami strategicznie umożliwia państwom członkowskim, deklarującym wspólne utworzenie istotnych, w skali europejskiej, branż. łańcucha wartości w danej branży, wypełnienie luki inwestycyjnej celem Są to obszary zaawansowane pobudzenia realizacji innowacyjnych projektów. Polskie ogniwa technicznie, rozwijające poziom łańcuchów IPCEI powinny stać się obiektem zainteresowania Polskiego kompetencji w swoim otoczeniu. Już Funduszu Rozwoju, dostarczającego częściowego finansowania w 2019 r. do aliansu bateryjnego udziałowego. Jako projekty długoterminowe, wymagające dużych (jednego z IPCEI) zgłoszone zostały nakładów kapitału i przesuwające granicę technologiczną, a także polskie firmy działające w sektorze wspierane publicznymi środkami na rozwój innowacji obsługi cyklu życia baterii w przyszłościowych branżach, stają się one odpowiednim celem samochodowych. inwestycyjnym dla państwowego funduszu rozwojowego. W kolejnych latach Polska będzie inicjowała i zwiększała swoje uczestnictwo w projektach IPCEI m.in. w zakresie baterii, technologii i systemów wodorowych czy mikroelektroniki. Koordynacja realizacji projektów IPCEI leży w gestii ministra właściwego ds. gospodarki przy zaangażowaniu innych ministrów, jeśli dany projekt dotyczy właściwego im obszaru. Na poziomie operacyjnym każdy projekt IPCEI będzie zarządzany przez kierownika wyznaczonego przez Koordynatora. Do jego zadań będzie należało utworzenie zespołu, grup roboczych oraz zespołu wsparcia merytorycznego dla grup roboczych. Współpraca z organizacjami międzynarodowymi, w tym NATO Każdego roku 8000 organizacji międzynarodowych rozpisuje przetargi o wartości ok. 50 mld dol., z największym udziałem instytucji systemu Narodów Zjednoczonych (dalej NZ) i Grupy Banku Światowego. Udział polskich firm w tych przetargach jest znikomy – w zamówieniach systemu NZ nie przekracza 0,1%. Potrzeba instrumentów wsparcia polskich firm odpowiednich do różnych etapów przygotowania do udziału w zamówieniach organizacji międzynarodowych lub realizacji takich zamówień. Wsparcie powinno obejmować: edukację i popularyzację postępowań tych organizacji, w tym działalność edukacyjną wśród przedsiębiorców jeszcze nieobecnych na tym rynku (np. spotkania szkoleniowe, webinaria, konferencje), pomoc udzielaną już doświadczonym firmom (np. newslettery lub portale informujące o prowadzonych postępowaniach), sieciowanie firm, aby zachęcić je do udziału w przetargach w ramach konsorcjów lub jako podwykonawcy, oraz wzmacnianie konkurencyjności polskich firm poprzez aktywne zaangażowanie polskiej dyplomacji ekonomicznej. III.1.5. Stymulowanie rozwoju sektora FinTech Innowacje technologiczne zmieniają całą gospodarkę, w tym także sektor usług finansowych. Innowacja finansowa określana terminem FinTech stała się natomiast wiodącym czynnikiem transformacji sektora finansowego w skali globalnej. Kryzys finansowy z końca poprzedniej dekady w istotny sposób przyspieszył ten proces. Zmiany technologiczne stanowią szanse zarówno dla młodych, małych podmiotów (start-upy FinTech), jak i dla dojrzałych instytucji. Pozwalają opracować, a następnie wykreować (to jest stworzyć dla nich rynek) nowe modele biznesowe, zwiększyć zasięg działania czy też obniżyć koszty funkcjonowania. Pandemia Covid-19 spowodowała istotne zmiany w zachowaniu społeczeństwa. Wymusiła także na administracji oraz sektorze prywatnym daleko idące zmiany funkcjonowania i zdecydowanie przyśpieszyła transformację cyfrową, w tym także w obszarze identyfikacji elektronicznej czy zdalnej weryfikacji, które to procesy są podstawą operacji finansowych. Pandemia spowodowała przyspieszenie procesu przenoszenia znaczącej część handlu produktami i usługami do Internetu. Dla firm fintechowych stworzyło to wyraźną szansę na zbudowanie lub rozwinięcie interesujących modeli biznesowych, produktów oraz usług odpowiadających rosnącym potrzebom klientów. Jednocześnie dzięki coraz większej skali operacji, rosnącej powszechności i świadomości klientów wejście na rynek może być znacznie łatwiejsze. M onitor Polski – 36 – Poz. 926 FinTech definiowany jest jako innowacyjne usługi finansowe oparte na technologii informacyjnej. Wspomniany sektor obejmuje liczne podmioty finansowe, m.in. podmioty nadzorowane, np. banki, instytucje płatnicze, zakłady ubezpieczeń, firmy inwestycyjne oraz podmioty nienadzorowane, takie jak start-upy oferujące usługi finansowe. Wśród najbardziej popularnych obszarów działalności podmiotów z sektora FinTech wyróżnia się: 1) płatności; 2) ubezpieczenia; 3) rynki kapitałowe; 4) crowdfunding; 5) cyberbezpieczeństwo. Tradycyjne podejście do rynku technologii finansowych obejmuje podział na start-upy oraz banki i pozostałe duże instytucje. Polski rynek dzięki swojemu technologicznemu zaawansowaniu jest jednak dość specyficzny. W polskich realiach można mówić przynajmniej częściowo o fintechowych bankach. Pod względem wdrożeń takich, jak płatności bezstykowe (zarówno kartowe, jak i bazujące na płatnościach mobilnych), płatności typu pay-by-link czy sektorowe rozwiązania typu BLIK Polska jest w technologicznej czołówce europejskiej. Dlatego budowanie silnej pozycji rynkowej przez polskie fintechowe start-upy jest znacznie trudniejsze niż w Europie Zachodniej. Z kolei wiele z innowacyjnych rozwiązań zostało wprowadzonych przez banki w ścisłej współpracy ze start-upami. Aby zrealizować potencjał nowych innowacyjnych rozwiązań, niezbędne są odpowiednia skala biznesu oraz zaufanie wśród konsumentów, co w polskich realiach jest domeną banków. Dlatego w polskim wydaniu rewolucja fintechowa powoduje, że banki zmieniają swoje podejście do start-upów na bardziej efektywne, otwarte i inkluzywne. Banki aktywnie uczestniczą w programach akceleracyjnych finansowanych ze środków publicznych, tworzą też takie własne programy, stając się aktywnym graczami na rynku wyspecjalizowanej akceleracji. Obecnie żaden z dwóch głównych modeli interakcji banków z fintechowymi start-upami – współpraca versus konkurencja – ostatecznie nie przeważył. Polska ma wiele atutów, aby włączyć się w rywalizację o miano jednego z kluczowych hubów FinTech. Szybko rozwijająca się gospodarka, relatywnie duży rynek wewnętrzny, wysoka popularność bankowości mobilnej i internetowej wyrastająca zarówno z procesów dyfuzji technologicznej, jak i otwartości polskiego społeczeństwa na innowacje świadczą o dużym potencjale. Tworzenie nowych i innowacyjnych rozwiązań związanych z mobilnością, przetwarzaniem danych, sztuczną inteligencją czy Internetem rzeczy może wpłynąć pozytywnie nie tylko na samych klientów (tzw. włączenie finansowe i obniżenie kosztów usług), ale przyczynić się także do pobudzenia gospodarki, w tym rynku kapitałowego czy finansowania sektora MŚP, a w konsekwencji do poprawy pozycji gospodarczej Polski. Nie bez znaczenia pozostaje także wpływ na dalszą cyfryzację administracji. Stworzenie sprzyjającego otoczenia dla rozwoju sektora FinTech ma szczególne znaczenie dla budowy pozycji Polski jako centrum innowacji finansowych. Optymalne środowisko rozwoju innowacji finansowej to takie, które kreuje właściwe ramy funkcjonowania zarówno dojrzałych i uznanych instytucji finansowych (np. banków), jak i start-upów, które często od początku budują produkt o zasięgu globalnym. Identyfikacja czynników, które hamują wdrażanie innowacji finansowej, ma kluczowe znaczenie dla możliwości zaproponowania kierunkowych rozwiązań optymalizujących funkcjonowanie tego sektora rynku. Ważne jest, aby znaleźć sposób powiązania rozwoju nowoczesnych technologii z gwarancją bezpieczeństwa i wiarygodności polskiego sektora finansowego (secure fintech – bezpieczny fintech). Szczególnego wsparcia i analizy ze strony rządu, w celu ułatwienia rozwoju sektora FinTech, wymagają: 1) otoczenie regulacyjne i biznesowe; 2) dialog rynkowy; 3) wsparcie finansowe dla podmiotów aktywnych w sektorze FinTech; 4) umożliwienie testowania nowych rozwiązań przez start-upy lub firmy z sektora FinTech. Atrakcyjność Polski w zakresie innowacji finansowej powinna polegać na przyjaznych ramach regulacyjno-prawnych, nadzorze finansowym otwartym na współpracę i zarazem zapewniającym bezpieczeństwo, systemie wsparcia dla startupów i inwestorów, rozwiniętym ekosystemie fintechowym oraz najwyższej klasy edukacji i talentach. Przedstawiciele przedsiębiorstw, w tym start-upów, wskazują jednocześnie na bariery, które uniemożliwiają lub utrudniają im rozwój własnych usług i produktów, do których należą: 1) brak wiedzy i świadomości społecznej dotyczących działalności podmiotów z sektora FinTech oraz korzyści wynikających z wykorzystania ich usług; 2) niejasności prawne związane z działalnością w sektorze FinTech, współpracy z bankami oraz instytucjami finansowymi, a także niejasność regulacji dotyczących praw autorskich; 3) jeszcze niedostatecznie rozwinięte ramy finansowania przedsięwzięć startupowych, w tym związanych z sektorem FinTech; 4) niechęć podmiotów z sektora finansowego do współpracy ze start- M onitor Polski – 37 – Poz. 926 upami; 5) brak kompleksowych regulacji dotyczących walut wirtualnych; 6) niska świadomość organów centralnych dotyczących wiedzy o nowych technologiach; 7) niedostatecznie rozwinięte państwowe zasoby platformowe zezwalające na rozwój nowych produktów, usług lub modeli biznesowych, np. cyfrowa tożsamość, cyfrowy portfel; 8) niski popyt na innowacje, szczególnie ze strony sektora publicznego; 9) niedostatecznie wysoki poziom cyfryzacji gospodarki; 10) nierozpowszechniona praktyka cyfrowej biometrycznej identyfikacji osób fizycznych. Dla rozwoju sektora Fintech niezbędne jest coraz szersze udostępnianie zbiorów danych, także przetwarzanych w rejestrach publicznych, tak aby mogły być wykorzystywane w ramach świadczenia innowacyjnych usług przez podmioty sektora innowacji finansowej, w tym banki. Otwartość i cyfryzacja dostępu do danych publicznych zapewniają nie tylko przyspieszenie obrotu, ale również prowadzą do ograniczenia kosztów i czasu zarówno dla obywateli, jak i dla państwa. Ekosystem FinTech, ze względu na swoją specyfikę, nie może obejść się bez jednostki koordynacyjno-doradczej30, skupiającej przedstawicieli sektora publicznego i prywatnego, zarówno organizacji reprezentujących sektor innowacji finansowej, jak i banków i innych dużych podmiotów. Jej celem powinny być ciągła identyfikacja barier i pojawiających się problemów oraz dialog pomiędzy wszystkimi interesariuszami sektora innowacji finansowej w Polsce. Należy zaznaczyć, że w ostatnich latach zaszły zauważalne, pozytywne zmiany w funkcjonowaniu nadzoru finansowego pod kątem wparcia innowacji finansowych. Rozszerzono ustawowe cele nadzoru, które obejmują także działania na rzecz rozwoju innowacji finansowych, a jednostka dedykowana FinTech31 prowadzi bardzo aktywną działalność. Ustanowiono także wydajne ramy dialogu z rynkiem, a polityka informacyjna stała się zdecydowanie bardziej przyjazna. Jednocześnie w dalszym ciągu należy dążyć do przyśpieszenia i mniejszego sformalizowania postępowań licencyjnych, obniżania kosztów nadzoru finansowego, szerszego wykorzystania zasady proporcjonalności czy zoptymalizowania wymogów sprawozdawczych, w tym wykorzystania narzędzi RegTech. Ekosystem fintechowy należy rozpatrywać jako element całego ekosystemu startupowego. Stąd programy wsparcia dla innowacyjnych przedsiębiorców (start-upów), w tym także zagranicznych, którzy chcą prowadzić działalność w Polsce, powinny uwzględniać FinTech jako istotny element tego ekosystemu. Kolejnym obszarem jest dalsze wspieranie rynku VC i aniołów biznesu jako niezbędnego elementu rozwoju start-upów, które umożliwią dynamiczny rozwój obiecujących i skalowalnych projektów. Formą wsparcia, już istniejącą, lecz jeszcze stosunkowo mało popularną wśród start-upów i wymagająca popularyzacji, są ulgi podatkowe związane z prowadzeniem prac badawczo-rozwojowych oraz ulga IP Box – obniżone opodatkowanie przychodów pochodzących z praw własności intelektualnej. Podmioty aktywne w sektorze FinTech często wskazują, że jedną z głównych barier rozwoju są szeroko rozumiane kwestie prawne. Aktywności związane z funkcjonowaniem i rozwojem sektora często nie są uregulowane prawnie, co wywołuje awersję do podejmowania nowych projektów. Z uwagi na powyższe należy utworzyć środowisko, w którym podmioty z sektora FinTech będą miały możliwość przetestowania swoich pomysłów i upewnienia się jednocześnie o ich zgodności z prawem obowiązującym w Polsce oraz z możliwościami technologicznymi, np. przez stworzenie tzw. piaskownicy regulacyjnej i cyfrowej. 30 Obecnie jest nim Komitet Sterujący ds. FinTech organizowany przez Departament Fintech Urzędu Komisji Nadzoru Finansowego. 31 Komisja Nadzoru Finansowego sprawuje nadzór nad sektorem bankowym, rynkiem kapitałowym, ubezpieczeniowym, emerytalnym, nadzór nad instytucjami płatniczymi i biurami usług płatniczych, instytucjami pieniądza elektronicznego oraz nad sektorem kas spółdzielczych. Do zadań Komisji należy między innymi podejmowanie działań służących prawidłowemu funkcjonowaniu rynku finansowego oraz działań mających na celu rozwój rynku finansowego i jego konkurencyjności. M onitor Polski – 38 – Poz. 926

Jako środek pośredni w drodze do piaskownicy wirtualnej i regulacyjnej powinny być prowadzone działania doradcze, mentorskie skierowane zarówno do fintechów, jak i dojrzałych instytucji funkcjonujących na rynku finansowym. Główne obszary doradztwa, mentoringu powinny dotyczyć pomocy fintechom w ubieganiu się o licencje potrzebne do rozpoczęcia działalności na polskim rynku w następujących obszarach innowacyjnych usług finansowych: robotyzacja usług finansowych, technologie rozproszonych rejestrów blockchain, usługi pożyczkowe i ubezpieczeniowe z wykorzystaniem aplikacji mobilnej, handel algorytmiczny, systemy płatności elektronicznych. Kolejną inicjatywą ważną dla środowiska fintechowego jest utworzenie Chmury Krajowej, która służyłaby przechowywaniu i przetwarzaniu danych. Zasadniczą korzyścią generowaną przez wspomnianą inicjatywę jest zwiększenie cyberbezpieczeństwa polskiej gospodarki dzięki rozpowszechnieniu wykorzystania chmury cyfrowej, której skala pozwala na korzystanie z zabezpieczeń niedostępnych pojedynczym przedsiębiorstwom. M onitor Polski – 39 – Poz. 926 KKiieerruunneekk iinntteerrwweennccjjii IIIIII..22.. Transformacja cyfrowa przedsiębiorstw Polska musi przyspieszyć proces wdrażania rozwiązań automatyzacji, robotyzacji i cyfryzacji gospodarki, aby uniknąć presji technologicznej, jaka będzie wywierana ze strony państw budujących swoje nowe przewagi w duchu czwartej rewolucji przemysłowej. Warto zaznaczyć, że gospodarka 4.0 oraz gospodarka cyfrowa nie odnoszą się jedynie do sektora przemysłowego, na który Strategia kładzie szczególny nacisk, ale będą stosowane także w rolnictwie (ang. smart farming), w aglomeracjach miejskich (ang. smart cities) oraz w szeregu nowoczesnych usług, w tym w usługach medycznych. Polska jest zmuszona przyspieszyć proces automatyzacji także z powodu własnych, wewnętrznych uwarunkowań demograficznych. Szybkie kurczenie się zasobów pracy może zostać częściowo złagodzone właśnie poprzez automatyzację pracy ludzkiej, w szczególności w zakresie prostych i powtarzalnych zadań. Potrzebne jest również zapewnienie transformacji cyfrowej podmiotów systemu szkolnictwa wyższego i nauki jako kluczowych podmiotów z otoczenia biznesu. Zmiany powinny objąć m.in. rozwój infrastruktury informatycznej (repozytoria danych i wyników badań) oraz kompetencji cyfrowych, w tym pracowników administracyjnych zajmujących się dostępem do informacji naukowej czy prawnymi aspektami udostępniania danych. Podstawową barierą dla transformacji cyfrowej polskich przedsiębiorstw jest nieznajomość globalnych trendów technologicznych. Zdecydowana większość MŚP, oceniając swoją pozycję rynkową, odnosi się do lokalnych rywali. Kolejną barierę dla cyfryzacji stanowi brak wiedzy w zakresie praktycznego zastosowania rozwiązań cyfrowych w organizacji. Działania III.2.1. Stymulowanie popytu na rozwiązania cyfrowe w przedsiębiorstwach i administracji publicznej Działaniem wspierającym zrozumienie transformacji cyfrowej oraz potrzeby jej realizacji przez polskie przedsiębiorstwa jest działalność uświadamiająca, przyjmująca formy działań informacyjnych i edukacyjnych, a także stworzenie systemu doradztwa, w ramach którego odpowiednio wykwalifikowani specjaliści wychodzą do firm, by prezentować wymierne korzyści płynące z transformacji oraz zagrożenia wynikające ze zignorowania przemian globalnych. Działania te muszą być równolegle adresowane do administracji publicznej i jednostek samorządu terytorialnego, aby podejmując dialog na temat wdrażania innowacji technologicznych, obie strony mówiły tym samym językiem. W wymiarze praktycznego wdrożenia rozwiązań cyfrowych pożądane będzie zapewnienie dostępnych cenowo dla MŚP usług doradztwa technologicznego, biznesowego oraz dostępu do infrastruktury demonstracyjnej umożliwiających wprowadzenie przedsiębiorstwa na ścieżkę transformacji. Kompetencje oraz niezbędna infrastruktura są ulokowane w sieciach dedykowanych centrów kompetencji oraz Hubów Innowacji Cyfrowych (ang. Digital Innovation Hub, dalej DIH), które ponadto dysponują zdolnością do opracowywania i testowania aplikacji niezbędnych do obniżenia ryzyka inwestycyjnego związanego z wdrażaniem nowych technologii. Ważnym elementem będzie również upowszechnienie rozwiązań cyfrowych oraz wzmocnienie popytu na kompetencje cyfrowe wśród przedsiębiorców. Usługi świadczone przez DIH-y polegają na dostarczaniu przedsiębiorstwu dostosowanych do jego potrzeb aktualnej wiedzy, ekspertyz i technologii do testowania i eksperymentowania z innowacjami cyfrowymi, które przedsiębiorca powinien zaimplementować w swojej organizacji. Tym samym najważniejszym zasobem DIH-ów są kompetencje i wiedza ekspercka oraz dobra znajomość potrzeb lokalnego rynku. DIH-y, korzystając ze swojego zasobu partnerów i posiadanej wiedzy oraz znajomości potrzeb przedsiębiorców, oferty dostawców technologii czy kontaktów do wykwalifikowanych ekspertów, będą redukować napotykane przez przedsiębiorców bariery poprzez pełnienie funkcji brokera pomiędzy poszczególnymi podmiotami ekosystemu. Będą również ułatwiały firmom dostęp do adekwatnych instrumentów finansowych i źródeł finansowania wydatków na działania transformacyjne. Ułatwienia te będą polegały na działalności informacyjnej, łączeniu przedsiębiorców z inwestorami, wyjaśnianiu reguł dostępu do publicznych programów pomocowych czy pomocy w sporządzaniu odpowiednich wniosków. M onitor Polski – 40 – Poz. 926 III.2.2. Budowa infrastruktury instytucjonalnej dla transformacji cyfrowej Interwencja publiczna potrzebna jest tam, gdzie zawodzą mechanizmy rynkowe. W przypadku transformacji cyfrowej jest tak przede wszystkim w zakresie integracji, dystrybucji wiedzy i zapewnienia odpowiednich ram prawnych oraz standardów technicznych i organizacyjnych. Platforma Przemysłu Przyszłości przyjmuje rolę krajowego integratora i akceleratora transformacji do przemysłu 4.0. Platforma będzie kontynuować działalność uświadamiającą w kontekście korzyści płynących z cyfryzacji i wdrożenia konkretnych rozwiązań oraz upowszechniać model doradcy-specjalisty, który docelowo powinien zostać zaimplementowany w DIH-ach. Będzie też koordynować, wspierać i czuwać nad standaryzacją usług lokalnych centrów innowacji cyfrowych. W ramach DIH-ów będzie stymulowana współpraca pomiędzy różnymi podmiotami zaangażowanymi w rozwój technologiczny – uczelniami, zrzeszeniami przedsiębiorców, parkami technologicznymi, izbami handlowymi, samorządem terytorialnym, agencjami rozwoju, inkubatorami przedsiębiorczości, spółkami zarządzającymi SSE i wreszcie dostawcami rozwiązań cyfrowych. DIH-y staną się więc miejscami spotkania uczestników ekosystemu innowacji cyfrowych, wykorzystywanych w produkcji przemysłowej, usługach czy rolnictwie (np. poprzez organizację targów i wymianę wiedzy). Działające w Polsce DIH-y będą miały szansę udziału w unijnym programie Digital Europe, w ramach którego zostanie wyłoniona sieć European Digital Innovation Hubs (EDIH) rozlokowanych po całym terenie UE. Program EDIH-ów w perspektywie na lata 2021–2027 będzie finansowany w równej części ze środków UE (z programów Horizon Europe i Digital Europe) oraz z budżetów państw członkowskich. Problem z procesem polskiej cyfryzacji w dużej mierze wynika z rozproszenia podmiotów w nim uczestniczących przy jednoczesnym szerokim zakresie działań niezbędnych do podjęcia. Cyfryzacja jest procesem wieloelementowym, obejmującym zagadnienia technologiczne, systemowe, procesowe, kompetencyjne, finansowe i społeczne, a jednocześnie podlegającym dynamicznym zmianom, coraz częściej w wymiarze międzynarodowym. Cyfryzacja dotyczy tysięcy podmiotów sektora publicznego i milionów przedsiębiorstw oraz gospodarstw domowych. Działania te muszą być wsparte przez wzmocniony mechanizm koordynacji procesu cyfryzacji. Dużą rolę do odegrania w tym zakresie ma wspomniana Fundacja Platforma Przemysłu Przyszłości. III.2.3. Wsparcie dla budowy krajowych rozwiązań cyfrowych Z punktu widzenia udziału w transformacji cyfrowej od strony podażowej barierą dla polskiego rynku jest często brak rodzimych liderów technologicznych, którzy aktywnie wyznaczaliby kierunki zmian dla całego ekosystemu. Krajowe firmy występują w łańcuchu wartości często jako poddostawcy dużych międzynarodowych integratorów, tworzących kompleksowe technologie o znacznie wyższej wartości dodanej. Aby przełamać ten schemat, należy stworzyć warunki i narzędzia sprzyjające kooperacji polskich dostawców, aby mogli razem tworzyć złożone produkty, czerpać wyższe zyski i zwiększać skalę działań. Przykładem takich narzędzi są platformy cyfrowe, które dzięki umieszczonym na nich aplikacjom inżynierskim pozwalają wielu małym firmom podejmować wspólnie złożone projekty i dostarczać na rynek zaawansowane, kompleksowe produkty. Wejście przedsiębiorstw na platformy będzie wspierać stworzenie jasnych regulacji dotyczących przepływu danych i zarządzania dostępem do danych, jednocześnie wprowadzając zachęty dla przedsiębiorstw do udostępniania danych innym na platformach. Właściwe standardy bezpieczeństwa i narzędzia ich stosowania są niezbędne do budowy zaufania wśród przedsiębiorców. W ten sposób można przełamać wyspowy charakter innowacji cyfrowych w Polsce oraz budować sprawny ekosystem dla transformacji cyfrowej. Kolejnym działaniem, które ma być ukierunkowane na stworzenie przyjaznego środowiska prawno-organizacyjnego w celu testowania innowacyjnych usług, ma być utworzenie piaskownic regulacyjnych dla wybranych sektorów. Nowoczesne regulacje, zgodnie z zasadą innowacyjności (ang. innovation principle), powinny być projektowane w sposób, który stwarza jak najlepsze warunki dla rozwoju innowacji. Regulacje prawne powinny z jednej strony zapewniać stabilne ramy funkcjonowania danych rynków, a z drugiej umożliwiać testowanie nowych rozwiązań pod nadzorem regulatora. M onitor Polski – 41 – Poz. 926 Najważniejszymi elementami piaskownic są: możliwość swobodnej aplikacji przez przedsiębiorców, ocena regulatora pod względem stosowności, skalowalności, reprezentatywności i niezawodności pomysłu, wtłoczenie pomysłu do wyodrębnionego, ale realnego świata przy zastosowaniu elementów bezpieczeństwa oraz ocena rozwiązania, która determinuje wdrożenie, a w konsekwencji także potencjalną możliwość zmiany samej regulacji. Korzyści polegają na uczeniu się regulatorów, tworzeniu tzw. zwinnych regulacji, transferze najlepszych praktyk oraz rozwoju innowacyjnych przedsiębiorstw. III.2.4. Dostosowanie mechanizmów finansowania do potrzeb transformacji cyfrowej w gospodarce Transformacja cyfrowa jako środek do podnoszenia konkurencyjności i innowacyjności przedsiębiorstw wymaga nowego systemu wsparcia zmniejszającego ryzyko związane ze zmianą modelu biznesowego. Jego instrumenty powinny zostać dostosowane do specyfiki procesu cyfryzacji i wspierać inwestycje w takie elementy, jak: infrastruktura, kompetencje czy doradztwo technologiczne i biznesowe, odpowiednio dopasowane do specyfiki konkretnych regionów, w tym słabiej rozwiniętych, jak Polska Wschodnia. Istotną barierą transformacji przedsiębiorstw w kierunku produkcji wiedzo- i danochłonnej jest niska skłonność instytucji finansowych do finansowania inwestycji w tym obszarze, szczególnie w aktywa niematerialne. Dotychczasowe metody księgowe nie pozwalają odpowiednio wycenić wiedzy czy zasobów danych, których przyszła rentowność jest obarczona wysokim ryzykiem. Te aktywa są coraz częściej projektowane na potrzeby danego przedsiębiorstwa i przedstawiają pełną wartość tylko w jego procesie produkcyjnym. Tym samym nie stanowią one dobrego zabezpieczenia kredytu. Z tego względu instytucje niechętnie udzielają kredytu na tego typu inwestycje, które w coraz większym stopniu odpowiadają za sukces przedsiębiorstwa. Potrzebne są działania zmierzające do udostępnienia przedsiębiorstwom kredytu od instytucji finansowych na aktywa trwałe i niematerialne związane z cyfryzacją. Odpowiedzią na powyższą potrzebę będą synergiczne względem siebie usługi oferowane przez Platformę Przemysłu Przyszłości i DIH-y w postaci audytów technologicznych i scenariuszy transformacji, które będą mogły być podstawą do oceny wydajności i skuteczności planowanych inwestycji i tym samym będą mogły obniżyć stopień niepewności podmiotu finansującego. Bezpośrednie wsparcie finansowe w zakresie cyfryzacji będzie udzielane firmom m.in. w ramach programów operacyjnych współfinansowanych ze środków polityki spójności, często jako komponent kompleksowych projektów. Cyfryzacja przedsiębiorstw jest jednym z modułów, na który będzie możliwe uzyskanie finansowania. Obowiązkowym modułem dla każdej firmy ubiegającej się o wsparcie będzie prowadzenie prac B+R lub zakup infrastruktury B+R. III.2.5. Finansowe wsparcie robotyzacji Wspomniane powyżej działania wymagają uzupełnienia o instrumenty finansowe przyspieszające robotyzację przedsiębiorstw. Ze względu na koszt takiego wsparcia, jego prostotę i powszechność, najlepszym rozwiązaniem będzie ulga podatkowa w postaci dodatkowego odliczenia części kosztów związanych z robotyzacją. Mechanizm działania ulgi powinien być podobny do ulgi B+R. Ulga powinna mieć charakter kompleksowy, tj. obejmować wszystkie koszty związane z robotyzacją przedsiębiorstwa – od kosztów przygotowawczych, przez koszty zakupu i instalacji robotów i odpowiedniego oprogramowania, urządzeń BHP aż do szkoleń pracowników z obsługi robotów. Czasowy charakter ulgi (zakłada się pięcioletni okres jej funkcjonowania) da dodatkowy i skupiony w czasie impuls inwestycyjny. Oczekiwany efekt wprowadzenia ulgi na robotyzację to wzrost produktywności polskich przedsiębiorstw dzięki rosnącemu wykorzystaniu robotów, a co za tym idzie wzrost konkurencyjności na rynkach międzynarodowych. Na podstawie danych Międzynarodowej Federacji Robotyki (IFR) dotyczących szacowanego wzrostu polskiego rynku robotów w latach 2019–2022 ustalono, że w wyniku wprowadzenia ulgi nastąpi wzrost liczby robotów w Polsce o 10% w pierwszym roku funkcjonowania ulgi oraz o 30% w piątym. Robotyzacja stworzy także zapotrzebowanie na pracowników o nowych specjalnościach m.in. w obszarze programowania, analityki danych, wsparcia klienta, obsługi i serwisowania, których stanowiska charakteryzują się wyższymi wynagrodzeniami niż stanowiska zastępowane przez roboty. M onitor Polski – 42 – Poz. 926 PPrroojjeekkttyy ssttrraatteeggiicczznnee

Ważne Projekty Stanowiące Przedmiot Wspólnego Europejskiego Zainteresowania (IPCEI) – polskie i ulokowane w Polsce firmy będą zgłaszane do udziału w projektach IPCEI celem otrzymania wsparcia, umożliwiającego produkcję w ramach europejskich łańcuchów wartości w wybranych specjalizacjach. Polska uczestniczy już w tzw. aliansie bateryjnym, który działa w obszarze całego cyklu życia baterii samochodowych. Rozpoczęto również proces wyboru firm w IPCEI nowoczesnego wykorzystywania wodoru. Ulga w podatku dochodowym dla inwestorów prywatnych inwestujących za pośrednictwem instytucji wspólnego inwestowania (funduszy VC) lub bezpośrednio (aniołów biznesu) – ulga polegająca na odliczeniu od podstawy opodatkowania wartości inwestycji w nowo powstałej spółce zajmującej się wdrażaniem nowych technologii. W Polsce funkcjonuje zaledwie kilkuset inwestorów indywidualnych dokonujących tak ryzykownych inwestycji. Aby zachęcić inwestorów do tego, aby częściej posługiwali się swoim kapitałem w celu dofinansowywania start-upów i początkujących biznesów, w wielu krajach wprowadzono ulgę podatkową od zysku z inwestycji kapitałowych. Piaskownice regulacyjne dla wybranych obszarów technologicznych – budowanie testowego środowiska regulacyjnego, pozwalającego w bezpieczny sposób przetestować innowacje, które często wychodzą poza tradycyjne kategorie produktów. W ramach piaskownic regulator danego rynku będzie oferował specjalistyczne wsparcie dla firm, tak aby umożliwić przetestowanie skutków wdrożenia nowego rozwiązania technologicznego w pewnej odizolowanej od rynku, ale rzeczywistej przestrzeni gospodarczej. Ulga na robotyzację będzie obejmować wszystkie koszty związane nie tylko z zakupem nowego robota przemysłowego, ale także koszty przygotowawcze, koszty zakupu i instalacji robotów i odpowiedniego oprogramowania, urządzeń BHP oraz szkolenia pracowników z obsługi robotów. Ulga da impuls inwestycyjny oraz będzie instrumentem, za pomocą którego polskie firmy będą mogły efektywnie ucyfrowić produkcję. Huby Innowacji Cyfrowych (DIH) są i będą tworzone przez konsorcja jednostek naukowych, instytucji otoczenia biznesu i przedsiębiorstw, których celem jest wsparcie transformacji cyfrowej małych i średnich firm. Projekt, przewidziany na lata 2019–2021, był działaniem mającym na celu ułatwienie zdobycia doświadczeń i budowę potencjału polskich ośrodków oraz standaryzację ich usług przed nową perspektywą finansową 2021–2027, gdy w ramach unijnego programu Cyfrowa Europa zostanie powołana europejska sieć hubów. IV. Organizacja i instytucje Wizja i cel Wpływ instytucji – formalnych (ustanowionych, zapisanych i narzuconych do przestrzegania) i nieformalnych (samorodnych, utrwalonych w świadomości ludzi) – na rozwój gospodarczy jest dziś niepodważalny. Strategia skupia się przede wszystkim na instytucjach formalnych – tak publicznych, jak i prywatnych, na które państwo może mieć największy wpływ. Stymulowanie rozwoju i zmiany instytucji nieformalnych są zagadnieniami żywo dyskutowanymi, lecz nie zaproponowano dotychczas przekonujących narzędzi interwencji w tym obszarze innych niż miękkie oddziaływanie na zachowania lub tworzenie ram prawnych ograniczających pewne negatywne zjawiska społeczne. Funkcjonowanie instytucji wyraża się często poprzez organizacje – formalne i nieformalne podmioty operujące w obszarze jakiejś części rynku lub życia społecznego. Do organizacji należą wszelkiego rodzaju prawne podmioty publiczne: ministerstwa, jednostki samorządu terytorialnego i urzędy, ale także podmioty prywatne: przedsiębiorstwa, stowarzyszenia czy oddolne inicjatywy klastrowe. Poprawa funkcjonowania organizacji jest kluczowym elementem poprawy funkcjonowania samych instytucji, których są częścią. Podjęta interwencja w obszarze instytucji i organizacji skupi się na dwóch kierunkach: poprawie funkcjonowania instytucji publicznych istotnych dla wzrostu gospodarczego oraz poprawie funkcjonowania instytucji prywatnych na rzecz budowy zaufania i kooperacji. Działania w tym obszarze będą organizowane w powiązaniu z KIS, które stopniowo będą integrowane wokół technologicznych map drogowych (ang. technology roadmaps), uzupełnionych przez kompetencyjne mapy drogowe (ang. skills roadmaps). Mapy te będą aktualizowane wraz ze zmieniającymi się trendami w zakresie technologii i modeli biznesowych. Instrumenty wsparcia finansowego będą nakierowane na wspieranie aktywności opartej na nowoczesnej infrastrukturze, nie zaś na finansowanie samej infrastruktury. Wynika to z priorytetu nadanego wartościom niematerialnym (wiedzy, umiejętnościom, danym), które często mają cechy dóbr służących całym, a często wielu branżom, a nie tylko pojedynczym przedsiębiorcom (ang. industrial commons). Wśród nich wymienić możemy kompetencje z zakresu programowania lub projektowania, które są ważnym zasobem kapitału ludzkiego w licznych gałęziach gospodarki, a także biblioteki algorytmów lub zdecentralizowane repozytoria danych. Instrumenty pomocy finansowej powinny pobudzać przedsiębiorstwa do świadomie zaplanowanego rozwoju działalności i konkurencji. Służyć temu będzie projektowanie sekwencyjnej struktury wsparcia, w której udzielenie pomocy finansowej będzie uzależnione od nabycia przez przedsiębiorstwo wiedzy – poprzez odbycie odpowiednich szkoleń – niezbędnej do skutecznego wykorzystania tej pomocy. Polityka innowacyjności ma na celu również integrację przedsiębiorstw, których zasoby są wobec siebie komplementarne, a których synergie są dzisiaj hamowane przez nieoptymalne mechanizmy koordynacji. Model koordynacji rynkowej, w której każda usługa nabywana jest osobno na rynku, powinien być zastępowany bardziej zintegrowanymi formami współpracy (zob. tabela 3). Tworzenie ekosystemów, w których większość procesów jest koordynowana pomiędzy podmiotami przez mechanizmy sieciowe i kooperację zintegrowaną na wszystkich etapach procesu produkcji, przyczyni się do lepszego wykorzystania efektów synergii pomiędzy przedsiębiorstwami oraz tworzenia się nowoczesnych sieci wartości.

M onitor Polski – 44 – Poz. 926 2) Stymulowanie mechanizmów współpracy pomiędzy podmiotami gospodarczymi. KKiieerruunneekk iinntteerrwweennccjjii IIVV..11.. Poprawa funkcjonowania instytucji publicznych na rzecz wzmocnienia wzrostu gospodarczego Poprawa działalności instytucji publicznych stanowi ważny czynnik rozwoju gospodarczego nowoczesnych gospodarek. Odpowiednie otoczenie regulacyjne i instytucjonalne odpowiada za zmniejszenie kosztów prowadzenia działalności, zachęcanie do współpracy czy ograniczenie ryzyka działalności gospodarczej. Strategia skupia się na kluczowych zasadach funkcjonowania całego systemu wsparcia gospodarki lub uzupełnianiu luk instytucjonalnych, tak by docelowy system sprawnie odpowiadał na pojawiające się wyzwania ekonomiczne. Działania IV.1.1. Proinnowacyjna administracja System ukierunkowany na promocję innowacji wymaga zmiany roli administracji publicznej, która z obserwatora tendencji rynkowych powinna stać się katalizatorem zmian w gospodarce poprzez innowacyjne podejście do własnego funkcjonowania. Podmioty administracji publicznej powinny być bardziej otwarte na zmiany organizacyjne, które powinny zachodzić w miarę rozwoju narzędzi cyfrowych (w tym sztucznej inteligencji) i wzrostu wiedzy na temat planowania, realizacji i ewaluacji polityk publicznych. W miarę rosnącej złożoności i wielowymiarowości wyzwań społecznogospodarczych potrzeba szerszego wykorzystywania elastycznych form współpracy pomiędzy różnymi podmiotami administracji publicznej, a także zwiększenia udziału partnerów rynkowych. W tym celu zostaną stworzone regularne formy współpracy i dialogu administracji z licznymi interesariuszami, zostanie opracowany zestaw dobrych praktyk oraz cykl szkoleń e-learningowych w zakresie prowadzenia dialogu społecznego i realizacji innowacyjnych zamówień publicznych. Ponadto administracja publiczna staje coraz częściej przed wyzwaniami w obszarach takich, jak IT, ochrona zdrowia, bezpieczeństwo czy walka z przestępczością zorganizowaną. Odpowiadają na nie programy takie jak GovTech, przyczyniające się do otwarcia administracji publicznej na innowatorów, tak aby realizacja zadań państwa trafiała także do start-upów oraz MŚP, które zaproponują administracji najbardziej skuteczne i nowatorskie rozwiązania. Zamówienia publiczne są jednym z najbardziej widocznych narzędzi wpływania państwa na rynek. Ich roczny wolumen przekracza 10% PKB, co oznacza, że państwo generuje znaczną część krajowego popytu. Działaniem strategicznym powinno być nakierowanie tego strumienia wydatków na stymulowanie i wzmacnianie rozwoju gospodarczego – rozumianego przede wszystkim w sposób jakościowy. Warunkiem pozytywnego oddziaływania zamówień publicznych na rozwój innowacyjności dostawców oraz samej administracji jest zmiana postawy wobec ryzyka. Sektor publiczny musi stać się wymagającym zamawiającym, generującym popyt na nowoczesne i innowacyjne rozwiązania, a nie tylko realizującym w minimalnym zakresie własne potrzeby operacyjne. Zamówienia takie mogą dać impuls do rozwoju sektorowi nowoczesnej produkcji i usług, ale także umożliwią podniesienie jakości świadczonych usług publicznych. Działanie to będzie realizowane w ramach stosowania przepisów ustawy z dnia 11 września 2019 r. – Prawo zamówień publicznych (Dz. U. z 2022 r. poz. 1710, z późn. zm.) poprzez wdrażanie celów, które zostaną określone w Polityce Zakupowej Państwa. Dokument będzie miał za zadanie wytyczyć kierunki, które zamawiający powinni uwzględniać, realizując swoje strategie zakupowe, przy wykorzystaniu odpowiednich dla ich realizacji wskazówek praktycznych. Należą do nich:  większe uwzględnianie kryteriów pozacenowych przy opracowywaniu dokumentacji przetargowych (m.in. innowacyjność, wpływ na środowisko i społeczeństwo, jakość, udział MŚP, koszt w cyklu życia), w tym kwestii bezpieczeństwa dostaw, a w efekcie lokalizacji łańcuchów dostaw i wartości,  wzrost efektywności zamówień publicznych, rozumianej jako dążenie do osiągnięcia możliwe najlepszych efektów z zaangażowanych nakładów, M onitor Polski – 45 – Poz. 926  postępująca profesjonalizacja zamawiających – osoby przeprowadzające zamówienia publiczne powinny być przede wszystkim ekspertami w dziedzinie zarządzania zakupami (ang. sourcing and procurement). Istota zamówień publicznych powinna przesuwać się z „kupić” w kierunku „co i jak kupić”,  szersza dostępność rynku zamówień publicznych dla MŚP – zgodnie z unijną polityką wsparcia sektora MŚP zamówienia publiczne powinny w szerszy sposób otwierać się na te firmy; należy zalecać zamawiającym dzielenie dużych zamówień na mniejsze części, co umożliwi udział w postępowaniach lokalnym MŚP,  częstsze korzystanie z krajowych i międzynarodowych norm i standardów – zamawiający powinni inspirować się powszechnie przyjętymi standardami (ISO, IEEE, EMAS) bądź je bezpośrednio stosować w procesie udzielania bardziej skomplikowanych zamówień oraz uwzględniać w dokumentacji przetargowej wymogi stosowania przez wykonawców norm i standardów procesów realizacji zamówień,  dalsza cyfryzacja procesu zamówień publicznych,  rozwój systemu przedkomercyjnych zamówień publicznych. IV.1.2. Poprawa koordynacji polityki innowacyjności na szczeblu centralnym oraz na linii kraj – region Koordynatorem polityki innowacyjności na szczeblu krajowym jest Rada ds. Innowacyjności, która wyznacza strategiczne kierunki i działania w zakresie wsparcia innowacyjności poprzez identyfikowanie podstawowych problemów oraz wypracowywanie propozycji o charakterze systemowym. Rada dokonuje także oceny skuteczności podejmowanych działań na szczeblu rządowym. Z Radą współdziała Międzyresortowy Zespół ds. Innowacyjności, którego podstawowym zadaniem jest wypracowywanie skutecznych zachęt dla przedsiębiorców przeznaczających środki na działania proinnowacyjne, koncentrację polityki proinnowacyjnej na obszarach o największej spodziewanej efektywności oraz usuwanie barier rozwojowych, w szczególności w obszarze działalności gospodarczej. Ze względu na dynamiczne zmiany technologiczne, organizacyjne i procesowe zachodzące w globalnej gospodarce, wymagające ciągłego i szybkiego reagowania na pojawiające się zmiany i wyzwania niezbędne jest włączenie w prace Zespołu ds. Innowacyjności przedstawicieli organizacji pozarządowych i organizacji pracodawców, które funkcjonując w świecie biznesu, mogą najszybciej wskazać pola do pożądanej lub niezbędnej interwencji administracji rządowej. Koordynacja na linii kraj – region wymaga też określenia obecnego i docelowego podziału odpowiedzialności i zadań, czyli z jednej strony linii demarkacyjnej między krajem i regionami, a z drugiej zadań wspólnych ze spodziewanym wysokim efektem synergicznym. Koordynacja będzie odbywać się w ramach istniejącego zaplecza instytucjonalnego – Rady ds. Innowacyjności poszerzonej o przedstawicieli regionów. Współpraca na poziomie roboczym, wymiana informacji, dobrych praktyk, wyzwań i rekomendacji oraz ustalanie kierunków i synergii podejmowanych działań nastąpi m.in. poprzez Grupę Konsultacyjną ds. KIS, Regionalne Forum Inteligentnych Specjalizacji, Grupę Roboczą ds. polityki klastrowej oraz Grupę ds. rozwoju ośrodków innowacji, przyczyniając się tym samym do zwiększenia intensywności i skuteczności działań w ramach już istniejących gremiów i sieci powiązań. Szczególnie ważnym elementem koordynacji polityki innowacyjnej kraju jest zapewnienie współpracy w obszarze krajowych i regionalnych inteligentnych specjalizacji (priorytetowych obszarów społeczno-gospodarczych w obszarze badań, rozwoju i innowacji – B+R+I). Określenie inteligentnych specjalizacji w tzw. procesie przedsiębiorczego odkrywania, w który zaangażowane są przedsiębiorstwa, jednostki naukowe i organizacje pozarządowe, stanowi warunek wykorzystania środków finansowych UE w ramach polityki spójności z przeznaczeniem na wsparcie rozwoju innowacyjności gospodarki. W Strategii zawarto szereg informacji mających wpływ na realizację koncepcji inteligentnej specjalizacji. Dokument „Krajowa Inteligentna Specjalizacja – aktualizacja 2022 r.” stanowi załącznik nr 2 do Strategii, natomiast szczegółowe informacje dotyczące powiązań pomiędzy zapisami i działaniami przewidzianymi w Strategii a kryteriami oceny wypełnienia warunku dotyczących inteligentnych specjalizacji w perspektywie finansowej UE na lata 2021–2027 zostały określone w załączniku nr 3. Dotychczasowe działania koordynacyjne pomiędzy poziomami krajowym i regionalnym były ukierunkowane na współpracę administracji publicznej w zakresie wymiany danych i informacji nt. działań prowadzonych w obszarze procesu przedsiębiorczego odkrywania (definiowanie wyłaniających się specjalizacji, nowych potencjałów rozwojowych) oraz monitorowania inteligentnych specjalizacji (obserwacja realizacji założeń koncepcji inteligentnych specjalizacji, znoszenie barier rozwojowych) w celu zapewnienia spójności działań na poziomach krajowym i regionalnym w obszarze innowacyjności, zwiększając efekt skali M onitor Polski – 46 – Poz. 926 inwestycji, a także w celu uniknięcia podwójnego wydatkowania środków na te same działania. W ramach monitorowania KIS i RIS opracowano interaktywne narzędzie SmartRadar, które ma na celu agregację, wizualizację oraz porównywanie krajowych i zagranicznych danych statystycznych oraz danych projektowych (programy operacyjne perspektywy finansowej 2014–2020 oraz 2021–2027) w zakresie KIS i RIS. Równie istotnymi elementami współpracy na linii kraj – region są działania w obszarze procesu przedsiębiorczego odkrywania, zmierzającego do wyłaniania priorytetów w obszarze B+R+I, ich weryfikacji i aktualizacji oraz zapewnienia aktywnego udziału przedsiębiorców, przedstawicieli jednostek naukowych, Instytucji Otoczenia Biznesu czy organizacji pozarządowych w tym procesie. Działania te obejmują współpracę grup roboczych poziomu krajowego i regionalnego, a także współpracę w ramach grup fokusowych smart labs i wypracowywanych w ich ramach Biznesowych Map Technologicznych (ang. BTR – Business Technology Roadmap). Współpraca Ministerstwa Rozwoju i Technologii oraz urzędów marszałkowskich odbywa się aktualnie na podstawie wypracowanego modelu współpracy z każdym z regionów, a także w ramach Grupy Konsultacyjnej ds. KIS (inicjatywa krajowa) oraz Regionalnego Forum Inteligentnych Specjalizacji przy Konwencie Marszałków (inicjatywa regionalna). Kolejnym krokiem we współpracy poziomu krajowego i regionalnego w obszarze inteligentnych specjalizacji jest dążenie do zwiększenia zaangażowania polskich podmiotów w inicjatywy międzynarodowe w obszarach inteligentnych specjalizacji. W związku z powyższym proponuje się podejmowanie działań zmierzających do:  zwiększenia zaangażowania polskich podmiotów w inicjatywy unijne w obszarach inteligentnych specjalizacji, m.in. w Partnerstwa Tematyczne S3 przy KE, Interreg, KICs (ang. Knowledge Innovation Community), partnerstwa tematyczne w ramach Horyzontu Europa w celu poszukiwania obszarów zainteresowania dla wspólnych projektów innowacyjnych finansowanych z dostępnych źródeł zaangażowanych krajów, które przyczynią się do poprawy konkurencyjności makroregionu na rynku globalnym – obejmujących działania animacyjne, doradcze, wspierające logistykę współpracy,  tworzenia project pipeline poziomu krajowego i regionalnego, polegającego na wypracowywaniu wspólnych przedsięwzięć, wpisujących się w krajowe i regionalne inteligentne specjalizacje, finansowanych ze środków szczebla centralnego i regionalnego – wspólne projekty pozwolą na realizację priorytetów kraju i regionu w obszarach strategicznych, zapewniając przy tym spójność i efektywność podejmowanych działań. Szczegółowy opis systemu Krajowej Inteligentnej Specjalizacji znajduje się w załączniku nr 2 „Krajowa inteligentna specjalizacja (KIS) – aktualizacja 2022 r.”. IV.1.3. Aktywna polityka sektorowa Nowy model rozwoju Polski zakłada uzupełnienie myślenia horyzontalnego o podejście selektywne wyrażone w aktywnej polityce sektorowej. Rozwój nowych modeli biznesowych oraz interwencje w branżach tracących swoje przewagi komparatywne jest wyzwaniem, które wymaga szeregu celnych i punktowych działań. Stanowią one nową filozofię interwencji publicznej, która będzie rozwijana w perspektywie obowiązywania Strategii. Najbliższym wyzwaniem dla polityki sektorowej jest dostosowanie otoczenia regulacyjnego oraz zaplanowanie programów wsparcia dla sektorów dotkniętych kryzysem wywołanym pandemią COVID-19. Stopień i sposób oddziaływania pandemii na działalność gospodarczą różni się w zależności od sektora przemysłu, co sprawia, że potrzebne są rozwiązania „szyte na miarę” dla branż przemysłowych. Określenie ich potrzeb i projektowanie działań powinno odbywać się w dialogu z przedstawicielami sektora i odpowiadać na aktualne wyzwania przemysłu. Należy określić kryteria doboru branż strategicznych, uznanych przez państwo za kluczowe dla rozwoju gospodarczego i technologicznego. Branże te powinny charakteryzować się m.in. silnymi efektami zewnętrznymi, które pozytywnie oddziałują na całą gospodarkę – np. poprzez transfer wiedzy, współpracę klastrową, rozwój branż powiązanych czy działalność B+R przesuwającą granicę technologiczną. Wśród instrumentów polityki przemysłowej, obok deregulacji, agend badawczych, programów rozwoju kompetencji czy polityki zakupowej, znajdzie się również kontrakt branżowy, będący porozumieniem pomiędzy podmiotami sektora publicznego a reprezentacją przedsiębiorców jednej branży. M onitor Polski – 47 – Poz. 926 Przedsiębiorstwa budują swoją konkurencyjność w ramach pewnego otoczenia rynkowego i prawnego, które można nazwać ekosystemem branżowym. W jego skład wchodzą m.in. instytucje formalne i nieformalne, rynek pracy i system edukacji na potrzeby branży, a do tego konkurencja krajowa i międzynarodowa, kluczowe technologie oraz zasoby komplementarne. Aby poznać rzeczywiste bariery rozwoju branży, należy dokonać szczegółowej diagnozy ekosystemu. W ramach identyfikacji ekosystemów zostanie ustanowiona forma stałego dialogu z przedsiębiorcami oraz zostanie rozwinięty program eksperckich analiz w zakresie identyfikacji barier rozwojowych wybranych ekosystemów, ich potencjałów, wyzwań, trendów światowych oraz nisz rynkowych, których zaadresowanie może znacząco i pozytywnie wpłynąć na konkurencyjność polskiej gospodarki. Dzięki nim możliwe będzie podniesienie jakości interwencji publicznej, zgodnej z potrzebami określonymi przez sektor prywatny. IV.1.4. Rozwój ekosystemu wsparcia start-upów w Polsce Program Start in Poland skupił rozproszone wcześniej instrumenty ukierunkowane na stworzenie ekosystemu sprzyjającego rozwojowi start-upów w Polsce. Program, oprócz podstawowego celu, jakim jest wsparcie polskich startupów na każdym etapie ich rozwoju, ma także mobilizować duże i średnie przedsiębiorstwa do współpracy z młodymi firmami, charakteryzującymi się wysokim potencjałem rozwoju, wpływać na rozwój polskiego rynku VC i aniołów biznesu, a także zachęcać cudzoziemców do zakładania innowacyjnych start-upów w Polsce. Program Start in Poland skorelowany z działaniami legislacyjnymi i innymi instrumentami wsparcia stworzył podwaliny rozwoju ekosystemu startupowego. Istniejące rozwiązania prawne powinny podlegać ciągłemu monitoringowi i analizie w celu identyfikowania pojawiających się barier, które należy na bieżąco eliminować. Horyzont inwestycji kapitałowych prowadzonych w ramach Start in Poland sięga roku 2030, dlatego niezbędna jest kontynuacja programów akceleracyjnych. Wsparcie dla start-upów powinno do nich docierać poprzez akceleratory, które animowałyby zaangażowanie dużych i średnich przedsiębiorstw. Programy akceleracyjne powinny uwzględniać zaangażowanie odbiorców technologii, finansowanie ze środków prywatnych, a także skupiać się na dedykowanych obszarach specjalizacji. W ten sposób wspierane rozwiązania będą odpowiadały potrzebom klientów biznesowych. Start in Poland w dalszym ciągu powinien angażować uczelnie już na poziomie powstawania pomysłów. Biorąc pod uwagę pozytywne doświadczenia Platform Startowych, celowe jest wspieranie zaangażowania studentów w prowadzenie badań i podnoszenie kwalifikacji w zakresie zarządzania procesem komercjalizacji oraz prowadzenia działalności gospodarczej. Taka działalność uczelni powinna być wspierana w szczególności przez inkubatory przedsiębiorczości, akceleratory, fundusze inwestycyjne, sieci aniołów biznesu. Dlatego niezbędna jest kontynuacja wdrażania programu Platform Startowych, realizowanego obecnie na obszarze makroregionu Polski Wschodniej, w celu tworzenia warunków sprzyjających powstawaniu i rozwijaniu innowacyjnych start-upów oraz wzmacniania i profesjonalizacji ekosystemu wsparcia start-upów na wybranych obszarach. Program powinien wspierać komercjalizację rozwiązań tworzonych przez pracowników naukowych w ramach prac badawczych w uczelniach, instytutach badawczych, instytutach PAN i Sieci Badawczej Łukasiewicz, w tym poprzez tworzenie spółek spin-off i spin-out. Wzrosnąć powinno zaangażowanie uczelnianych centrów transferu technologii oraz spółek celowych w Start in Poland. W tym programie powinny być kontynuowane instrumenty finansowe poprzez wsparcie funduszy VC. Wsparcie dla startupów powinno być przeznaczone na finansowanie wszystkich faz rozwoju spółek z uwzględnieniem poziomu ryzyka takich inwestycji. W celu wyrównania szans negocjacyjnych start-upów z inwestorami należy kontynuować instrument wsparcia prawnego. Dotychczasowe doświadczenia programów krajowych pokazują, że jest on niezwykle potrzebny. Instrument ten powinien także wspierać transfer technologii z uczelni i instytutów badawczych. W dłuższej perspektywie należy wprowadzić instrumenty stymulujące sektor prywatny (zarówno osoby fizyczne, jak i przedsiębiorstwa) do szerszego włączenia się w finansowanie start-upów. Dostępność środków publicznych na ten cel będzie bowiem maleć, a potrzeby rynku, wraz z jego rozwojem, będą rosnąć. Środki prywatne będą musiały przejąć na siebie ciężar finasowania rozwoju start-upów, środki publiczne docelowo powinny jedynie je uzupełniać w najbardziej ryzykownych, początkowych fazach. M onitor Polski – 48 – Poz. 926 KKiieerruunneekk iinntteerrwweennccjjii IIVV..22.. Poprawa funkcjonowania instytucji prywatnych na rzecz budowy zaufania i kooperacji Drugi kierunek interwencji w ramach obszaru instytucjonalnego to poprawa funkcjonowania instytucji prywatnych. Nie oznacza to bezpośredniej ingerencji w zachowania podmiotów prywatnych lub sterowania nimi. Poprawa ta odbywa się narzędziami posiadanymi przez sektor publiczny, które mogą wpływać na relacje pomiędzy przedsiębiorcami i sposoby ich zbiorowej organizacji. Jedną z głównych zidentyfikowanych niesprawności jest niski poziom kapitału społecznego oraz ogólny brak zaufania – zarówno do państwa, jak i przedsiębiorstw do siebie nawzajem. Objawia się to niskim udziałem przedsiębiorców w zrzeszeniach pracodawców, niewielkim stopniem współpracy z sektorem nauki oraz niskim (choć rosnącym) udziałem w inicjatywach klastrowych. Utrudnia to znacząco budowanie trwałych relacji wykraczających poza proste uczestnictwo w jednym łańcuchu dostaw. Bez przekroczenia tej bariery nie będzie możliwe budowanie innowacyjnej gospodarki opartej na wiedzy i danych. Współcześnie tworzenie wiedzy i innowacji nie odbywa się indywidualnym wysiłkiem jednostek czy firm, ale w ramach interakcji sieciowych, umożliwiających ciągłą wymianę informacji i pomysłów. Miejscem takiej zaawansowanej współpracy stają się m.in. klastry, które dzięki naturalnie nawiązanej współpracy przedsiębiorstw, instytucji badawczych, instytucji otoczenia biznesu, organizacji pozarządowych oraz innych interesariuszy są uznawane za katalizator procesów innowacyjnych, w szczególności zaś prowadzą do rozwoju sieci wartości. Szczególne znaczenie ma udział MŚP w klastrach, które dzięki tworzonemu tam łańcuchowi wartości mogą łatwiej odpowiadać na wyzwania rynku i szybciej rosnąć. Klastry często mają unikatowe zasoby wiedzy specjalistycznej i kompetencje, dzięki którym mogą przyczyniać się do rozwoju firm w sektorze, w którym działają, i pomagać firmom w zdobywaniu wiedzy, pozyskiwaniu dostawców, odbiorców i kontaktów międzynarodowych. Tabela 3. Formy współdziałania podmiotów wraz z krótką charakterystyką Źródło: MRiT Zaufanie do państwa jest z kolei warunkiem sprawnej realizacji polityk rozwojowych. Stymulowanie wzrostu poprzez polityki rozwoju i przedsiębiorcze podejście państwa wymaga kooperacji podmiotów publicznych z prywatnymi, przede wszystkim poprzez pośrednie ciała typu klastry czy zrzeszenia przedsiębiorców. Działania IV.2.1. Dostosowanie przepisów prawa w celu poprawy warunków wykonywania działalności gospodarczej M onitor Polski – 49 – Poz. 926 Poważne wyzwania stojące przed polską gospodarką sprawiają, że jednym z najważniejszych elementów przebudowy i reformy prawno-instytucjonalnego otoczenia przedsiębiorców jest poprawa warunków wykonywania działalności gospodarczej i upraszczanie prawa. Odpowiedzią na te wyzwania była Konstytucja dla biznesu – pakiet ustaw, w którym stworzono bardziej korzystne dla przedsiębiorców, spójne, przejrzyste i stabilne warunki do prowadzenia działalności gospodarczej, zmniejszono ryzyko biznesowe oraz docelowo ma zostać zwiększona chęć do podejmowania i wykonywania działalności gospodarczej. Kolejnym krokiem państwa będzie deregulacja działalności gospodarczej. Na podstawie sygnałów otrzymanych z sektora prywatnego administracja państwowa dokona przeglądu regulacji obciążających przedsiębiorców i zmniejszenia ich ciężaru w obszarach niezagrażających osłabieniem pozycji konsumentów lub generowaniem negatywnych efektów środowiskowych i społecznych. Równocześnie z upraszczaniem prawa należy systematycznie powtarzać proces rozpoczęty przez Białą Księgę Innowacji, dokument opracowany przy szerokim udziale wszystkich interesariuszy polityki innowacyjności, czyli szybkiego identyfikowania pojawiających się barier dla innowacyjności oraz ich skutecznego usuwania przez działania legislacyjne i pozalegislacyjne. Proces ten pozwoli także identyfikować i likwidować ograniczenia prawne uniemożliwiające wdrażanie nowych modeli biznesowych i rozwijanie innowacji. Przewiduje się, że przeglądy barier innowacyjności będą dokonywane cyklicznie, pod auspicjami Rady ds. Innowacyjności, co zapewni możliwość wdrożenia opracowanych rekomendacji. IV.2.2. Polityka klastrowa Polityka klastrowa jest polityką horyzontalną, której elementy wpisują się w ramy innych polityk publicznych prowadzonych przez państwo, m.in. polityki technologicznej, innowacyjnej, przemysłowej, cyfrowej, naukowej i edukacyjnej oraz polityki regionalnej. Działania ukierunkowane na wsparcie klastrów powinny być zróżnicowane na poziomie regionalnym i centralnym. Te na szczeblu regionalnym (ukierunkowane na klastry zalążkowe i wzrostowe) mają służyć wspieraniu istniejących w regionie klastrów w zwiększaniu spójności działania, a także rozwoju nowych produktów i usług innowacyjnych. Na poziomie centralnym działania mają wzmacniać klastry ponadregionalne oraz wybrane w drodze otwartego konkursu Krajowe Klastry Kluczowe (dalej KKK), rozumiane jako klastry o istotnym znaczeniu dla gospodarki kraju i wysokiej konkurencyjności międzynarodowej. Wsparcie będzie dostosowane do poziomu rozwoju klastra i obejmie wzmocnienie potencjału do świadczenia nowych usług dla swoich członków, umiędzynarodowienie lub realizację zadań publicznych. Szczegółowy zakres instrumentów wsparcia dla klastrów zostanie wypracowany na etapie konstruowania krajowych i regionalnych programów operacyjnych dla perspektywy finansowej 2021–2027 (na podstawie założeń przedstawionych na str. 9–10). Kryteria wyboru KKK wskazują kierunek rozwoju polityki klastrowej kraju. Odnoszą się one do najistotniejszych obszarów funkcjonowania klastrów, takich jak: zasoby ludzkie, infrastrukturalne i finansowe, potencjał gospodarczy klastra, tworzenie i transfer wiedzy, działania na rzecz polityk publicznych, orientacja na klienta. W przeprowadzonych dotychczas konkursach o status KKK wyłoniono kilkanaście takich podmiotów. Polityka klastrowa będzie obejmować działania zapewniające: synergię pomiędzy polityką klastrową i innymi politykami publicznymi, jak również synergię działań podejmowanych na szczeblu kraj – region; transfer wiedzy i technologii oraz wspieranie B+R i innowacyjności; budowanie atmosfery współpracy i zaufania; podnoszenie kompetencji oraz umiędzynaradawianie klastrów i ich członków. Polityka ta będzie prowadzona dwutorowo – z jednej strony będzie ukierunkowana na wspieranie rozwoju i wzmacnianie potencjału istniejących klastrów, a z drugiej będzie tworzyć ramy do współpracy pomiędzy instytucjami publicznymi i klastrami, służącej realizacji zadań publicznych32. Klastry będą więc nie 32 Założenia polityki klastrowej zostały przedstawione szerzej w dokumencie „Kierunki rozwoju polityki klastrowej w Polsce po 2020 roku”, dostępnym na stronie: https://www.gov.pl/web/rozwoj-praca-technologia/krajowe-klastry-kluczowe. M onitor Polski – 50 – Poz. 926 tylko odbiorcami wsparcia, ale również podmiotami wspomagającymi realizację zadań publicznych w takich obszarach, jak: cyfryzacja, dostosowanie do potrzeb przemysłu 4.0, gospodarka obiegu zamkniętego, gospodarka neutralna klimatycznie czy edukacja i szkolenia. Ponadto przewiduje się wzmocnienie roli klastrów jako ośrodków innowacji, które będą świadczyły usługi o charakterze proinnowacyjnym dla przedsiębiorców. IV.2.3. Partnerstwo publiczno-prywatne jako model finansowania inwestycji Partnerstwo publiczno-prywatne (dalej PPP) jest jedną z form finansowania inwestycji ważnych dla podmiotów sektora publicznego. Jego istotą jest wspólna realizacja przedsięwzięcia przez podmiot publiczny i partnera prywatnego, w szczególności polegająca na sfinansowaniu (zwrotnym) inwestycji w części lub całości przez sektor prywatny. PPP szczególnie często jest wykorzystywane przy inwestycjach infrastrukturalnych o dużej kapitałochłonności. Upowszechnienie PPP jako modelu realizowania inwestycji publicznych pozwoli państwu w większym stopniu korzystać z know-how podmiotów gospodarczych przy określaniu rozwiązań technicznych stosowanych w budowanej infrastrukturze – jest to w tej formule możliwe dzięki wykorzystaniu negocjacji i dialogu przy udzielaniu zamówienia, w którym we współpracy z potencjalnymi partnerami prywatnymi ustala się kształt dokumentów umownych i elementów składowych kontraktu. Pozwoli to zatem stronie publicznej wcześniej absorbować pojawiające się na rynku innowacje, a przedsiębiorcom da poszerzony rynek zbytu dla innowacyjnych rozwiązań. Synergia osiągana dzięki współpracy publiczno-prywatnej powinna stanowić przesłankę do rozszerzenia stosowania tego instrumentu na projekty B+R. Rozwój formuły PPP powinien przebiegać w dwóch kierunkach: 1. Promowanie projektów realizowanych w modelu PPP, które odpowiadają na aktualne wyzwania społeczne związane ze zdrowiem (np. starzeniem się społeczeństwa), zrównoważoną gospodarką i energią (np. magazynowaniem energii elektrycznej, efektywnością energetyczną), z inteligentną i czystą mobilnością (np. inteligentną i zieloną infrastrukturą transportową). 2. Umożliwienie realizacji projektów PPP w obszarze badań i innowacji: publiczno-prywatne programy badawcze, inwestycje w infrastrukturę badawczą, wsparcie w zakresie komercjalizacji. IV.2.4. Polityka Nowej Szansy Celem Polityki Nowej Szansy jest przeciwdziałanie upadłości przedsiębiorstw i ułatwianie ponownego podjęcia działalności gospodarczej przez osoby doświadczone porażką. Należy zadbać, aby firmy doznające trudności, a mające szansę na wyjście z kryzysu, nie zmierzały prosto do likwidacji, ale miały możliwość naprawy i w konsekwencji dalszego rozwoju. Jest to szczególnie ważne z punktu widzenia ochrony miejsc pracy. Stabilność zatrudnienia stanowi bowiem ważny element społecznego dobrostanu. Działania w tym zakresie wymagają również zaangażowania ze strony przedsiębiorców i ich pracowników, przejawiającego się w gotowości do nabywania nowych kwalifikacji i umiejętności, umożliwiającej płynną adaptację do zmian zachodzących na rynku. Realizację tego celu zapewnią następujące działania: 1. Zapobieganie sytuacjom kryzysowym przedsiębiorstw (system wczesnego ostrzegania) – wykrywanie podatności podmiotów gospodarczych na sytuacje kryzysowe i trudności finansowe zanim przedsiębiorca stanie się niewypłacalny, co w konsekwencji doprowadziłoby do jego upadłości. Jest to wsparcie o charakterze doradczoinformacyjnym, oferowane przez wykwalifikowanych konsultantów i doradców, któremu będzie mogła towarzyszyć pomoc doświadczonych przedsiębiorców w charakterze mentorów. 2. Ograniczenie ryzyka likwidacji przedsiębiorstw – pomoc przedsiębiorcom, którzy już znaleźli się w kłopotach, ale istnieją realne przesłanki, że ich firmę da się uratować. Narzędzie przewiduje udzielanie takiej pomocy przedsiębiorcom w trudnościach w formie wsparcia finansowego oraz w formie ulg w wykonaniu administracyjnej kary pieniężnej. Wysokość wsparcia będzie zindywidualizowana tak, aby wsparcie było skuteczne i adekwatne w stosunku do problemu, który ma rozwiązać. Obecnie kluczowym działaniem jest monitorowanie uruchomionego procesu udzielania pomocy publicznej w tym zakresie. 3. Wsparcie ponownego podejmowania działalności gospodarczej, tzw. nowy start (działania o charakterze doradczo-szkoleniowym) – pomoc dla przedsiębiorców doświadczonych porażką, którzy chcą ponownie założyć działalność gospodarczą – opierając się na nowych pomysłach, ale z uwzględnieniem nabytych doświadczeń, co M onitor Polski – 51 – Poz. 926 determinuje szczególną formę i zawartość merytoryczną tego wsparcia. Przedsiębiorcy otrzymają usługi szkoleniowe i doradcze w obszarach analizy przyczyn niepowodzenia, planowania kierunków rozwoju, analizy luk kompetencyjnych w działalności zakończonej niepowodzeniem oraz tej rozpoczynanej od nowa. IV.2.5. Zwiększenie skuteczności działań ośrodków innowacji Ośrodki innowacji z jednej strony, poprzez różnorodność współpracy z instytucjami wspierającymi rozwój gospodarczy, skutecznie diagnozują rynek innowacyjnych usług oraz kompetencje otoczenia instytucjonalnego, z drugiej strony, ze względu na wieloletnie doświadczenie rynkowe, mają umiejętność trafnego analizowania potrzeb przedsiębiorców. Dlatego ważnym jest, aby wykorzystać umiejętności posiadane przez instytucje otoczenia biznesu jako koła zamachowe określonych w Strategii kierunków transformacji gospodarki. W tym celu konieczne jest wyposażenie tych ośrodków w instrumenty, które umożliwią świadczenie nowych lub ulepszonych usług i dostosowywanie się do bieżących trendów. Narzędzia te powinny być stworzone i prowadzone na trzech płaszczyznach:  organizacyjnej – akredytacja ośrodków innowacji (poziom 1) oraz konsorcjów tematycznych (poziom 2) pozwalająca wyłonić podmioty mogące świadczyć nowe lub ulepszone usługi wspierające procesy transformacji,  finansowej – instrumenty wsparcia zwiększające potencjał instytucji otoczenia biznesu wspierających innowacyjność firm oraz instrumenty generujące popyt na usługi proinnowacyjne wśród przedsiębiorstw,  informacyjnej – platforma instytucji otoczenia biznesu wspierających innowacyjność przedsiębiorstw. Akredytacja ośrodków innowacji ma zapewniać wysoką jakość usług dla przedsiębiorstw w zakresie ich innowacyjnego rozwoju oraz stymulować specjalizację i współpracę pomiędzy ośrodkami innowacji. System akredytacji ma również służyć ułatwieniu przedsiębiorcom wyboru wykonawcy usługi innowacyjnej poprzez m.in. sprofilowanie i weryfikację zdolności akredytowanego ośrodka do świadczenia określonego rodzaju usługi. Nowy model akredytacji zakłada odejście od dotychczasowej weryfikacji podmiotowej (tj. ze względu na typy podmiotów, takie jak np. parki naukowo-technologiczne, centra transferu technologii) na rzecz indywidualnej weryfikacji funkcjonalnej lub technologicznej podmiotów, tj. zdolności do świadczenia usług określonego rodzaju. Zakłada się dwa poziomy akredytacji. W ramach pierwszego poziomu akredytacji ośrodki będą oceniane indywidualnie pod względem określonych funkcji, które mogą pełnić (np. doradztwo proinnowacyjne, demonstracja), drugi poziom będzie dotyczył zdolności konsorcjów z udziałem ośrodków innowacji do świadczenia kompleksowych usług proinnowacyjnych w ramach określonych specjalizacji technologicznych. Przewiduje się uruchomienie instrumentów wsparcia finansowego dla akredytowanych podmiotów, których zakres będzie odzwierciedlał cele stawiane przed nimi w zakresie posiadanej akredytacji. Zakres wsparcia będzie obejmował wzmocnienie potencjału akredytowanych podmiotów do tworzenia nowych lub doskonalenia dotychczas świadczonych usług proinnowacyjnych, jak również będzie wspierał aktywność tych podmiotów na arenie międzynarodowej. Istotną zachętą do podejmowania działalności innowacyjnej przez firmy będzie współfinansowanie ze środków publicznych usług świadczonych przez ośrodki innowacji dla przedsiębiorców. Szczegółowe rozwiązania w ww. zakresach zostaną wypracowane na etapie konstruowania krajowych i regionalnych programów wsparcia innowacji po 2020 r. Projektowany system akredytacji zostanie wsparty przez elektroniczną platformę stanowiącą bazę wiedzy na temat ośrodków innowacji i świadczonych przez nie usług oraz monitorującą posiadane zasoby i aktywność podmiotów wspierających innowacyjność przedsiębiorstw. Platforma umożliwi zarówno dostawcom, jak i odbiorcom usług o charakterze proinnowacyjnym dostęp do informacji nt. posiadanych przez akredytowane podmioty infrastruktury, technologii, potencjału kadrowego, świadczonych usług itp. w jednym miejscu, co ułatwi wybór odpowiedniego podmiotu do wykonania pożądanej przez przedsiębiorcę usługi oraz zapewni bieżący monitoring potencjału i świadczonych usług instytucji otoczenia biznesu. M onitor Polski – 52 – Poz. 926 PPrroojjeekkttyy ssttrraatteeggiicczznnee Polityka zarządzania jakością w gospodarce – stworzenie szerokiego i systemowego wsparcia dla przedsiębiorstw w celu podnoszenia jakości ich produkcji opartego na standaryzacji i instytucjach wsparcia eksperckiego. Nowy system akredytacji instytucji otoczenia biznesu wspierających innowacyjność przedsiębiorstw ma na celu wyłonienie podmiotów świadczących profesjonalne usługi proinnowacyjne oraz zapewniających kompleksową pomoc przedsiębiorcom na każdym etapie rozwoju innowacji, również w ramach określonych specjalizacji lub obszarów technologicznych. Udostępnienie na platformie zasobów i aktywności instytucji otoczenia biznesu wspierających innowacyjność przedsiębiorstw – elektroniczna platforma, która umożliwi dostęp do informacji nt. posiadanych przez instytucje otoczenia biznesu infrastruktury, technologii, potencjału kadrowego, świadczonych usług itp. w jednym miejscu i umożliwi jednocześnie monitorowanie jakości świadczonych usług. Kompleksowy system wsparcia klastrów – system wspierania rozwoju klastrów w obszarach opracowywania, testowania nowych usług, budowy potencjału oraz umiędzynarodowienia oraz system włączenia klastrów do realizacji polityk publicznych. Polskie inteligentne systemy agrotechniczne – w ramach projektu nastąpi: powołanie klastra rolnictwa inteligentnego (World Class Cluster), utworzenie Centrum Zaawansowanych Technologii w Rolnictwie, które skupi przedsiębiorstwa z klastra rolnictwa inteligentnego oraz uczelnie i instytucje B+R, utworzenie laboratorium i linii produkcyjnych do wykorzystania przez ww. Centrum i start-upy. Opracowany zostanie we współpracy z Narodowym Centrum Badań i Rozwoju krajowy sektorowy program dla rolnictwa precyzyjnego. W ramach działalności klastra będą realizowane również projekty badawcze i szkoleniowe lub instruktażowe dla uczniów i nauczycieli szkół rolniczych, doradców rolniczych, rolników i pracowników administracji rolnej. Portal rolnika (Okienko dla rolnika) – celem projektu jest utworzenie dedykowanego portalu dla rolnika, pełniącego funkcję informacyjną oraz usługową, integrującego rozproszone źródła informacji oraz usługi świadczone w formie elektronicznej dostarczane przez różne instytucje wspierające obszar rolnictwa. Portal będzie główną platformą komunikacji administracji rolnej z interesariuszami obszaru rolnictwa oraz bramą do e-usług administracji i instytucji wspierających rolnictwo. V. Wiedza Wizja i cel Akumulacja i rozwój wiedzy jest czynnikiem koniecznym do budowy nowoczesnej gospodarki w warunkach wyzwań rozwojowych i makrotrendów opisanych na początku Strategii. Obszar wiedzy w Strategii należy rozumieć w sposób rozszerzający. Dotyczy on zarówno procesu wytwarzania, rozprzestrzeniania i wykorzystywania wszelkich efektów prac naukowych, jak i zagadnień takich, jak innowacyjność, badania i rozwój czy technologie. Wpływ wiedzy na gospodarkę może przybierać różne formy. Z jednej strony jest to wpływ jakościowy – dzięki wykorzystaniu nowej wiedzy potrafimy w lepszy sposób realizować dotychczas wykonywane zadania, uzyskiwać wyższą użyteczność lub nadawać wyrobom i usługom nowe funkcjonalności. Wiedza pozwala także na wzrost ilościowy – poprawę procesów produkcyjnych, wytwarzanie nowych, wcześniej nieistniejących produktów czy lepsze zarządzanie rozbudowanymi organizacjami. Dużą rolę w tworzeniu nowej wiedzy powinno odgrywać wykorzystanie podejścia wielosektorowego (ang. multi-actor approach). W tak prowadzonych pracach od samego początku biorą udział końcowi użytkownicy i praktycy z sektora prywatnego razem z naukowcami. Wspólnie dostarczają oni gotowych do wdrożenia rozwiązań problemów, napotykanych wcześniej w praktyce gospodarczej. Dzięki podjętej interwencji publicznej Polska, w perspektywie roku 2030, powinna osiągnąć poziom gospodarki opartej na wiedzy – zdolnej konkurować w skali globalnej innowacyjnością i jakością swojej produkcji i usług. Powinno to spowodować zmianę przewag komparatywnych oraz wzmocnienie procesu transformacji strukturalnej. Prawdopodobnie w przewidywanym okresie nie będzie jeszcze możliwe dogonienie światowych liderów. Powinny jednak zostać wytworzone zdolności do szybkiego i trwałego generowania pomysłów, innowacji i technologii, które staną się siłą napędową rozwoju gospodarczego. Dokumentem strategicznym w zakresie funkcjonowania systemu szkolnictwa wyższego i nauki będzie projektowana Polityka Naukowa Państwa, której celem jest określenie najważniejszych wyzwań rozwojowych dla polskiej gospodarki i polskiego społeczeństwa, na które odpowiedzią powinny być badania naukowe prowadzone na najwyższym poziomie oraz kształcenie wysokiej klasy specjalistów na studiach wyższych i w szkołach doktorskich. W celu kompleksowego ujęcia powyższego problemu obszar wiedzy został podzielony na dwa kierunki interwencji dotyczące generowania oraz dyfuzji i absorpcji wiedzy. Takie ujęcie pozwoli na wsparcie całego cyklu prowadzącego do ekonomicznego wykorzystania wiedzy oraz technologii. Kierunek pierwszy agreguje działania związane z procesem B+R+I. Samo to jednak nie pozwala na ich skuteczne ekonomiczne wykorzystanie. Proces generowania musi być wspierany przez proces dyfuzji. Bez tego wiedza nie będzie się sprawnie rozprzestrzeniała w gospodarce i co najwyżej pozwoli indywidualnym przedsiębiorcom na osiąganie renty ekonomicznej – nie spowoduje jednak podniesienia poziomu zaawansowania technologicznego w całej gospodarce. Wzmocniona dyfuzja charakteryzuje się również występowaniem efektu sprzężenia zwrotnego, czyli ułatwia powstawanie nowej wiedzy. Ostatni element – absorpcja – jest finalnym ogniwem całego cyklu, który prowadzi bezpośrednio do wykorzystania powstałej wiedzy w przedsiębiorstwach.

M onitor Polski – 54 – Poz. 926 KKiieerruunneekk iinntteerrwweennccjjii VV..11.. Wzmocnienie procesu generowania wiedzy i technologii Generowanie wiedzy, technologii i innowacji jest podstawowym wyzwaniem związanym z poniższym obszarem. Wiedzę, podobnie jak pozostałe czynniki produkcji, da się wytwarzać i eksploatować w mniej lub bardziej usystematyzowany sposób, co prowadzi do jej akumulacji, a następnie wykorzystania. Jak wspomniano wcześniej, rozwój technologiczny nie jest jedynie procesem opracowywania wynalazków i nowych rozwiązań. Aby dorobek jednostek B+R mógł być w szerokim stopniu wdrażany i stosowany, niezbędne jest prowadzenie równoległego procesu rozwoju kompetencji, dzięki którym technologia zostanie wprowadzona na rynek w formie produktu, a następnie będzie skutecznie obsługiwana przez finalnych odbiorców. Dlatego też mapy drogowe rozwoju kompetencji będą ważnym instrumentem prowadzenia polityki rozwoju technologicznego. Powinny one określać ścieżkę rozwoju kapitału ludzkiego nie tylko w obszarze bezpośredniego korzystania ze zdobyczy techniki, ale również w nowoczesnych formach zarządzania organizacjami czy wprowadzania innowacji na rynek. Działania V.1.1. Stymulowanie sektora prywatnego do zwiększenia inwestycji w działalność B+R+I i ochrony jej wyników Wprowadzane zachęty dla przedsiębiorców, takie jak ulga na B+R czy ulga IP Box, służą pobudzeniu inwestycji w badania i rozwój firm poprzez zwiększenie korzyści prowadzenia takiej działalności w Polsce oraz komercjalizacji praw własności intelektualnej pozyskanych w jej wyniku. Polskie firmy w dalszym ciągu charakteryzują się niską świadomością konieczności ochrony praw własności intelektualnej33. Istotne jest również wprowadzanie mechanizmów, które zachęcą firmy do samej komercjalizacji własności intelektualnej. Opracowany system wsparcia działalności B+R ma pozwolić również zwiększyć zatrudnienie w dziale badań i rozwoju w sektorze prywatnym oraz zwielokrotnić liczbę zgłoszeń patentowych i patentów wydawanych przez Urząd Patentowy w Polsce oraz liczbę patentów europejskich i międzynarodowych uzyskanych przez polskie podmioty. Prowadzenie prac B+R pozostaje dużym wyzwaniem dla firm. Związane jest to z brakiem odpowiednich kompetencji wśród kadry oraz awersją do ryzyka, nieodłącznego od działalności B+R. Kluczowe w tym kontekście staje się:  uświadamianie firmom znaczenia prac B+R dla konkurencyjności wytwarzanych produktów czy usług,  dzielenie ryzyka z firmami poprzez system grantów finansujących kompleksowo projekty B+R oraz ich wdrożenie,  wsparcie procesu zarządzania innowacjami i B+R w firmach, w tym zarządzania projektem B+R. Spośród firm aktywnych badawczo (5863 firm) z ulgi na B+R w 2019 r. skorzystało ponad 26,5% (1550)34. Wstrzemięźliwość przedsiębiorców jest spowodowana obawami przed nadmiernie restrykcyjną postawą organów podatkowych. Z kolei z ulgi IP Box skorzystało w 2019 r. 1859 podatników PIT oraz 59 podatników CIT. Duże zainteresowanie tą nową i trudną ulgą podatkową dobrze rokuje na przyjęcie się tego rozwiązania podatkowego 33 Dane Urzędu Patentowego RP: https://uprp.gov.pl/sites/default/files/inline-files/raport_roczny_2018.pdf. 34 Dane GUS: https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/nauka-i-technika-spoleczenstwo-informacyjne/nauka-i-technika/dzialalnosc-badawcza-irozwojowa-w-polsce-w-2019-roku,8,9.html oraz dane wstępne Ministerstwa Finansów. M onitor Polski – 55 – Poz. 926 w dłuższej perspektywie. Konieczne jest jednak ciągłe zarządzanie i monitorowanie skuteczności wprowadzanych działań poprzez podjęcie czynności promocyjnych, szkoleniowych, a także edukacyjnych. Wydaje się zasadne, aby dokonać analizy i ewentualnie rozszerzyć katalog kosztów kwalifikowanych ulgi B+R, tak aby objąć nimi koszty specyficzne dla niektórych branż, które w świetle obowiązujących dziś przepisów nie mogą być rozliczane w tym instrumencie. Ulga taka miałaby ze względu na selektywność charakter pomocy publicznej, jednakże dałoby to zdecydowany impuls rozwoju prac B+R w branżach takich jak np. farmacja. Dotychczasowy system fiskalnego wsparcia innowacji odnosi się do etapu początkowego (ulga B+R) oraz końcowego – komercjalizacji wyników prac B+R. Konieczne staje się wsparcie etapu wprowadzania na rynek efektów prac B+R. Wymagają one często znaczących inwestycji, jak również działań mających na celu uzyskanie stosownych certyfikatów, homologacji, znaku CE, znaku bezpieczeństwa, rejestracji, uzyskania lub utrzymania zezwolenia na obrót albo innych obowiązkowych dokumentów lub oznakowań związanych z dopuszczeniem do obrotu lub użytkowania, a także badania cyklu życia produktu czy weryfikacji technologii środowiskowych. Koszty z tym związane są znaczącym obciążeniem dla przedsiębiorców, a bez poniesienia kosztów nie ma możliwości wprowadzenia produktów na rynek. System wsparcia mógłby wykorzystać znany system dodatkowego odliczenia takich kosztów od podstawy opodatkowania. V.1.2. Poprawa funkcjonowania systemu szkolnictwa wyższego i nauki w Polsce poprzez zmiany w obszarach organizacji i zarządzania Długofalowym wyzwaniem dla poprawy funkcjonowania systemu szkolnictwa wyższego i nauki w Polsce jest podniesienie poziomu polskich uczelni do poziomu światowego. Pomimo tego, że Polska jest znaczącym europejskim krajem, w którym w wielu obszarach transformacja ustrojowa odniosła sukces, to międzynarodowa pozycja akademicka i osiągnięcia polskich uczelni pozostają na poziomie, który jest nieadekwatny do jej ambicji i potencjału. Dalsze działania zmierzające do podniesienia jakości działalności uczelni powinny uwzględniać doświadczenia wynikające z wdrażania Konstytucji dla Nauki oraz projektowaną w MEiN politykę naukową państwa, która zaprojektuje m.in. zmiany zmierzające w kierunku konsolidacji potencjału podmiotów tworzących system nauki i szkolnictwa wyższego oraz dywersyfikacji ról, które podmioty w tym systemie odgrywają (skupienie na realizacji określonych misji: badawczej, dydaktycznej, oddziaływania na otoczenie społeczno-gospodarcze). Wysoki poziom ambicji powinien determinować działania związane ze zmianami organizacyjnymi, migracją pracowników naukowych na światowym poziomie do Polski czy też przeciwdziałanie zjawisku tzw. drenażu mózgów poprzez zachęty dla polskich naukowców, pracujących w wiodących światowych uczelniach, do powrotu do Polski (Program Polskie Powroty). Zmiany w zakresie organizacji uczelni powinny skupiać się wokół:  zwiększenia zainteresowania sfery nauki wpływem na zmiany otoczenia, zwłaszcza gospodarczego,  usprawnienia sposobu zarządzania własnością intelektualną w uczelniach,  agregacji wiedzy o dostępnych technologiach na wspólnej platformie,  promocji najlepszych praktyk w ww. zakresie. V.1.3. Aktywna polityka technologiczna państwa Wraz z wyczerpywaniem się prostych rezerw wzrostu to właśnie technologia będzie stawała się w coraz większym stopniu motorem rozwoju gospodarczego. Technologia może być również odpowiedzią na realne, globalne i lokalne wyzwania i problemy społeczne oraz może przyczynić się do zwiększenia poziomu bezpieczeństwa i zdrowia obywateli. Polityka technologiczna Polityka technologiczna jest to zestaw strategicznych działań podejmowanych przez państwo, mających na celu rozwój wybranych technologii o szczególnym potencjale gospodarczym lub społecznym, stanowiących odpowiedź na wyzwania globalne m.in. w obszarze bezpieczeństwa państwa, wyczerpywania się dostępu do surowców, zmian klimatu, postępującej digitalizacji społeczeństwa, a także zmian demograficznych. Obejmuje ona m.in. listę problemów wymagających rozwiązania, aktualny stan wiedzy naukowej w danym obszarze i ścieżkę dojścia do stanu docelowego wraz z harmonogramem realizacji i zestawem dostępnych narzędzi oraz finansowania. M onitor Polski – 56 – Poz. 926 Polska polityka technologiczna była dotychczas prowadzona w dużej mierze w modelu wspierającym działania w obszarze B+R+I. Od kilku lat Polska zmierza jednak w kierunku koncentracji działań badawczo-rozwojowych i skupia się w coraz większym stopniu na osiąganiu konkretnych efektów w ramach podejścia selektywnego. Wyrazem tego jest m.in. utworzenie programów strategicznych czy też realizowanie programów w modelu problem-driven research (w formie zamówień przedkomercyjnych) przez NCBR, w tym programów odpowiadających na problemy kraju w perspektywie długoterminowej. Zmiana ta odbywa się zarówno w procesie oddolnym, angażującym przedstawicieli biznesu i nauki w definiowaniu priorytetów badawczo-rozwojowych i innowacyjnych w ramach KIS, a także w procesie odgórnym, polegającym na wskazywaniu obszarów strategicznych kluczowych dla rozwoju kraju (np. sektorów strategicznych). Brakującym ogniwem polskiej polityki technologicznej jest budowa odpowiedniego ośrodka decyzyjnego. Do prowadzenia tej polityki powinny zostać wykorzystane istniejące instrumenty oraz instytucje wraz z dostępnymi im środkami finansowymi (np. Rada ds. Innowacyjności) z uwzględnieniem wypracowanych dobrych praktyk w obszarze polityki technologicznej, innowacyjnej i przemysłowej. W tym celu podmiot odpowiedzialny za realizację polityki technologicznej musi dokonać identyfikacji wyzwań gospodarczych, społecznych i ekologicznych, także na podstawie dostępnych dokumentów strategicznych i analiz. Kluczowe elementy w definiowaniu polityki technologicznej obejmują:  określenie aktualnego potencjału technologicznego (kadry, wdrożenia technologiczne, potencjał naukowy, potrzeby rynkowe),  zidentyfikowanie trendów technologicznych. Uwzględnienie obu elementów pozwoli dostosować potencjał i potrzeby technologiczne Polski do trendów rozwojowych w skali globalnej i zaprojektować działania – w postaci technologicznych map drogowych – które pozwolą przygotować się na rozwój technologii przyszłości i rozwijać innowacyjne technologie i produkty, którymi Polska mogłaby konkurować na rynkach globalnych. W kontekście identyfikowania perspektywicznych technologii, stanowiących realny potencjał konkurencyjny na skalę światową, kluczowym aspektem jest prognozowanie przyszłości technologii na podstawie analizy foresightowej oraz analizy trendów rozwojowych. Ostatnim etapem operacjonalizacji polityki technologicznej powinno być tworzenie średnio- i długofalowych programów badawczych, które będą realizowały mapy drogowe. W ramach polityki technologicznej zostanie określonych kilka dużych obszarów, których rozwój będzie niezbędnym warunkiem dla utrzymania i poprawy pozycji polskiej gospodarki w przewidywanej przyszłości. Chodzi tu o odpowiedzi na najbardziej palące, w perspektywie od kilkunastu do kilkudziesięciu lat, wyzwania gospodarcze i społeczne, które mogą być rozwiązywane dzięki rozpowszechnianiu się produktów opartych na nowych technologiach. Obszary powinny charakteryzować się również odpowiednim zapleczem naukowym tworzonym przez polskie instytucje. Aktywna dyplomacja technologiczna Tradycyjnie dyplomacja skoncentrowana była na relacjach natury politycznej, później nastąpiło rozszerzenie jej zakresu o zagadnienia gospodarcze, kulturowe i naukowe. Obecnie ze względu na rosnące znaczenie rozwoju technologicznego uwzględnienia wymiaru międzynarodowego wymaga także polityka technologiczna. Dyplomacja technologiczna jest specyficzną formą dyplomacji wychodzącą poza tradycyjne rozumienie dyplomacji jako budowania relacji, stąd przy opracowaniu koncepcji i narzędzi dyplomacji technologicznej oraz jej wdrażaniu powinny ściśle ze sobą współdziałać resorty odpowiedzialne za politykę zagraniczną oraz politykę technologiczną. Podstawowymi działaniami podjętymi w tym kierunku będą:  określenie kierunków tworzenia i rozwoju polskiej dyplomacji technologicznej – priorytetów w zakresie dyplomacji technologicznej,  wypracowanie odpowiednich rozwiązań prawnych i finansowych, które ułatwią wdrożenie koncepcji dyplomacji technologicznej, a także dedykowanych usług wsparcia odpowiadających na potrzeby polskich innowacyjnych przedsiębiorstw zainteresowanych współpracą międzynarodową lub wejściem na rynki zagraniczne oraz innych podmiotów zaangażowanych w rozwój technologii w międzynarodowym wymiarze,  opracowanie profilu kompetencyjnego polskich dyplomatów mających zajmować się dyplomacją technologiczną, a także odpowiedni program kształcenia rozwoju kompetencji kadry do pełnienia tej funkcji, M onitor Polski – 57 – Poz. 926  dywersyfikacja aktywności dyplomacji technologicznej – tak aby uwzględnić nie tylko możliwości pozyskiwania, ale też transferu wiedzy w układzie globalnym (w tym zwłaszcza krajów spoza UE). V.1.4. Promocja i wsparcie innowacji społecznych Tak jak innowacje technologiczne dotyczą komercjalizacji udanych zastosowań nowych technologicznych pomysłów, tak innowacje społeczne postrzegane są jako udane wdrożenia nowych reform społecznych, dzięki czemu mają potencjał dla wzmacniania usług publicznych. Innowacje społeczne wyrażają się w zmianach zachodzących w strukturze społecznej ludności, we wzorach obyczajowych, w postawach ludzkich, a nawet w ogólnej kulturze narodu. Wraz z zachodzącymi w wielu krajach dużymi przeobrażeniami gospodarczymi, społeczno-kulturowymi, a zwłaszcza technologicznymi postrzeganie innowacji społecznych stopniowo uległo zmianie – od biernego, poprzez pierwsze próby aktywizowania się społeczeństwa w okresie rozwoju zaawansowanej technologii i uczestnictwa w ich kreowaniu aż do aktualnego etapu rozwoju z góry zakładającego aktywne i szerokie uczestnictwo społeczeństwa w kształtowaniu zmian społecznych w celu poprawy jakości życia. Innowacje społeczne są wspierane przez naukę obywatelską, tzw. citizen science. Citizen science oznacza otwarte i partycypacyjne podejście społeczeństwa do nauki i obejmuje szereg poziomów zaangażowania: od lepszego uzyskiwania informacji o nauce po udział w samym procesie naukowym poprzez obserwację, gromadzenie lub przetwarzanie danych. Wiele obywatelskich projektów naukowych służy celom edukacyjnym i społecznym, otwierając tym samym pole do rozwoju innowacji społecznych. Szczególnej uwagi wymagają innowacje społeczne na obszarach wiejskich, ponieważ nierówności w dostępie do usług społecznych dotyczą przede wszystkim mieszkańców mniejszych miejscowości. Z drugiej strony liczne badania naukowe wskazują, że obszary wiejskie i rolnictwo stwarzają ogromne możliwości w zakresie rozwoju innowacyjnych usług społecznych. Potrzeby, jakie są identyfikowane, dotyczą m.in. integracji osób z grup defaworyzowanych35 lub wykluczonych na obszarach wiejskich; stymulowania rozwoju gospodarczego i innowacyjności na obszarach wiejskich z wykorzystaniem potencjału społecznego, gospodarczego, kulturowego, środowiskowego i krajobrazowego oraz narzędzi cyfrowych; szerszego wykorzystania elastycznych form pracy, także z wykorzystaniem technologii teleinformatycznych; wzmacniania społeczności lokalnej – realizacji inicjatyw oddolnych, np. świadomego kupowania lokalnych produktów, wspierania postaw przedsiębiorczych wpływających na rozwój lokalnych społeczności. Innowacje społeczne na obszarach wiejskich mogą być narzędziem ograniczania negatywnych skutków zmian demograficznych czy migracji, zwłaszcza młodych osób, do większych ośrodków miejskich (wyludnianie się miejscowości peryferyjnych). Innowacje społeczne są zatem bardzo potrzebne dla podniesienia poziomu życia mieszkańców obszarów wiejskich, gdyż mogą przyczynić się do rozwiązania wielu problemów społecznych i mogą przeciwdziałać wykluczeniu społecznemu wielu grup społecznych, m.in. kobiet i osób starszych. Innowacje społeczne mają także szerokie zastosowanie w procesach adaptacji przedsiębiorstw do zmieniających się warunków w otoczeniu społeczno-gospodarczym. Mogą odnosić się do dwóch obszarów:  nowych rozwiązań dla biznesu – wówczas będą dotyczyć zagadnień związanych z ulepszaniem warunków pracy czy wdrażaniem nowych modeli organizacyjnych, zarządczych bądź budowania partnerskich platform współpracy z interesariuszami (kontrahentami, klientami, pracownikami, partnerami w łańcuchu dostaw), 35 Grupy defaworyzowane to grupy osób, które ze względu na wspólną cechę mają utrudniony dostęp do usług publicznych lub niektórych aktywności, szczególnie aktywności zawodowej. M onitor Polski – 58 – Poz. 926  nowych rozwiązań dla społeczeństwa poprzez dostosowywanie rozwiązań technologicznych i organizacyjnych do społecznych, demograficznych lub kulturowych wyzwań współczesnej gospodarki36. Aktywizacja sektora prywatnego na rzecz rozwoju innowacji społecznych będzie możliwa wówczas, gdy innowacje te będą zapewniały powiązanie potrzeb społecznych z celami biznesowymi. Należy zatem zapewnić przestrzeń dla przedsiębiorstw zainteresowanych rozwijaniem innowacji społecznych, które oprócz rozwiązywania pewnych problemów społecznych będzie przynosiło efekty biznesowe czy to poprzez sprzedaż nowego produktu, czy zwiększenie wydajności pracy pracowników. Podobnie istotne jest dalsze wspieranie rozwoju sektora przedsiębiorczości społecznej, który już teraz z powodzeniem łączy cele społeczne z działalnością biznesową, często bazując na innowacjach społecznych. Słowem kluczem tematyki innowacji społecznych jest współpraca – pomiędzy organizacjami rządowymi, pozarządowymi, przedsiębiorstwami oraz nauką. Administracja każdego szczebla powinna stanowić przy tym odpowiednie wsparcie kształtujące warunki dla rozwoju innowacji społecznych. W obszarze wspierania innowacji społecznych będą realizowane następujące działania: 1. Realizacja programu Strefa Pomysłodawcy, w ramach którego powstanie przestrzeń do pracy nad innowacyjnymi rozwiązaniami, do eksperymentowania, doświadczania, testowania, swobodnej wymiany wiedzy, inspiracji i sieciowania dla innowatorów, wynalazców, badaczy, pasjonatów nauki i nowych technologii. 2. Zaangażowanie Krajowych Klastrów Kluczowych do rozwoju oraz upowszechnienia wiedzy na temat innowacji społecznych – łączenie profesjonalnej wiedzy, umiejętności i kompetencji, sieci kontaktów, reputacji, doświadczenia, aktywów oraz innych zasobów dla tworzenia i rozwoju innowacyjnych rozwiązań odpowiadających na współczesne wyzwania i problemy społeczne. 3. Promocja szerszego wykorzystania nauki obywatelskiej tzw. citizen science, wspieranie otwartego i partycypacyjnego podejścia do nauki. Realizacja projektów umożliwiających włączenie społeczeństwa do udziału w obywatelskich projektach naukowych – zachęcanie obywateli do aktywnego udziału w prowadzeniu badań, opracowywaniu innowacyjnych rozwiązań służących społeczeństwu. KKiieerruunneekk iinntteerrwweennccjjii VV..22.. Poprawa procesu dyfuzji wiedzy Tworzenie wiedzy i innowacji charakteryzuje się występowaniem efektów zewnętrznych i efektów rozlewania (ang. spillover). Oznacza to, że przedsiębiorca nie jest w stanie zachować wszystkich korzyści wynikających z wytworzonych usprawnień tylko dla siebie. Mimo że z perspektywy indywidualnej stanowi to stratę, to sprzyja podnoszeniu produktywności pozostałych uczestników rynku imitujących dostępne rozwiązania. W najbardziej podstawowym aspekcie dyfuzja dotyczy przepływu wiedzy pomiędzy przedsiębiorstwami. Może się to odbywać drogą formalnego zakupu praw własności intelektualnej, w wyniku przepływu pracowników, współpracy w ramach łańcucha lub sieci wartości, otwartego udostępniania wyników prac badawczych (tzw. otwarte innowacje), ale także nieformalnymi ścieżkami. Szczególnie te ostatnie, będące konsekwencją posiadanego kapitału społecznego, stanowią prawdopodobnie główne źródło wymiany wiedzy. 36 Jednym z najpoważniejszych obecnie problemów jest starzenie się społeczeństwa. Zjawisko to jest dużym wyzwaniem dla społeczeństwa, ale może też być wielką szansą dla biznesu i gospodarki. Zestaw produktów i usług, dostosowany do potrzeb osób starszych jest nazywany srebrną gospodarką, tzw. silver economy. Co istotne, srebrna gospodarka również umożliwia powstanie nowych miejsc pracy i zawodów, np. w zakresie opieki nad osobami starszymi. M onitor Polski – 59 – Poz. 926 Drugim wymiarem dyfuzji wiedzy jest jej wymiana pomiędzy sektorem przedsiębiorstw i sektorem nauki, która w Polsce wymaga znaczącej poprawy. Interakcje zachodzące między tymi sektorami wydatnie wpływają na innowacyjność i konkurencyjność gospodarki. W warunkach burzliwego rozwoju technologicznego konieczne jest zwiększenie transferu wiedzy w tych sektorach, generowanej przez intensywną i trwałą kooperację pomiędzy autorami a odbiorcami rozwiązań innowacyjnych, opierającą się na partnerstwie, otwartości i zaufaniu. Taka współpraca przyczynia się do osiągania rezultatów często niedostępnych dla pojedynczych podmiotów. Dotychczasowa słabość tego procesu w Polsce wskazuje na potrzebę stworzenia mobilizującego do współpracy systemu zachęt ze strony państwa. Wielu przedsiębiorstwom, zwłaszcza małym i średnim, bez korzystania z wyników badań i kompetencji sektora nauki trudno będzie wytwarzać zaawansowane i złożone produkty lokujące się blisko granicy technologicznej. Z kolei świat nauki bez współpracy z przedsiębiorstwami będzie skupiony przede wszystkim na badaniach podstawowych. Problematyka transferu wiedzy i technologii będzie przedmiotem planowanej przez MEiN ewaluacji, która powinna przyczynić się do zaplanowania odpowiednich działań wspierających w tym zakresie. Istotne znaczenie dla poprawy procesu dyfuzji wiedzy będzie również miała aktywizacja międzynarodowa polskich zespołów badawczych, np. poprzez wprowadzenie wymogu komponentu międzynarodowego w projektach finansowanych publicznie, co powinno przyczynić się do pozyskania nowej wiedzy i umiejętności przez polskie podmioty. Działania V.2.1. Wzmocnienie współpracy pomiędzy sektorami nauki i przedsiębiorstw Jakość nauki w danym kraju i zdolność przetwarzania jej osiągnięć w nowoczesne produkty i usługi ma bezpośredni wpływ na poziom innowacyjności i tempo rozwoju gospodarki. Wpływ ten polega przede wszystkim na:  tworzeniu nowej wiedzy oraz własności intelektualnej, która może znaleźć praktyczne zastosowanie,  rozwoju kompetencji środowiska nauki – studentów, doktorantów i pracowników naukowych,  oferowaniu usług badawczych i prowadzeniu wspólnych projektów z partnerami zewnętrznymi, w tym przede wszystkim z przedsiębiorstwami,  tworzeniu tzw. firm odpryskowych, których zadaniem jest komercjalizacja nowej wiedzy. Skuteczny transfer wiedzy do przedsiębiorstw wymaga dobrze skonstruowanego i mobilizującego do podjęcia współpracy systemu zachęt ze strony państwa. Wiele z istniejących w Polsce instrumentów wsparcia dla firm (np. programy NCBR, PARP oraz BGK) finansowanych ze środków publicznych wspiera nawiązywanie współpracy pomiędzy jednostkami badawczymi i przedsiębiorstwami lub zachęca do wdrożenia wyników prac badawczo-rozwojowych. Przedsiębiorcy mogą uzyskać wsparcie finansowe w ramach tych programów na opracowanie nowych technologii i produktów, które tworzą we współpracy z naukowcami. Tworzenie warunków sprzyjających współpracy pomiędzy partnerami, w szczególności pomiędzy nauką a praktyką, jest również istotne dla sprawnego funkcjonowania systemu wiedzy i innowacji w rolnictwie (ang. Agricultural Knowledge and Innovation System – AKIS). Aby zwiększyć wzajemny transfer wiedzy pomiędzy wspomnianymi sektorami, należy położyć większy nacisk na dofinansowywanie projektów wspólnych ukierunkowanych na prowadzenie prac B+R, a także wsparcie wdrożeń wyników badań naukowych i prac rozwojowych. Ważną rolę odgrywa również sieciowanie potencjalnych partnerów dzięki funkcjonowaniu formalnych i nieformalnych grup łączących przedsiębiorców z naukowcami. W działania takie wpisuje się również wspieranie projektów realizowanych przez grupy operacyjne na rzecz innowacji EPI (ang. European Partners for Innovations) oraz wspieranie tworzenia takich partnerstw w ramach Sieci na rzecz innowacji w rolnictwie i na obszarach wiejskich. Kolejnym istotnym elementem jest wspieranie mobilności kadry instytucji naukowych i firm, tak by naukowcy przechodzili do sektora przedsiębiorstw, a doświadczeni managerowie i specjaliści zasilali sektor nauki. Działaniem ułatwiającym tego typu mobilność będzie dalsza realizacja programów doktoratów wdrożeniowych, czyli rozwój M onitor Polski – 60 – Poz. 926 i upowszechnienie nowego modelu prowadzenia badań ukierunkowanego na wdrażanie ich wyników, już od etapu kształcenia w szkołach doktorskich. V.2.2. Zwiększenie potencjału podmiotów systemu szkolnictwa wyższego i nauki, w szczególności instytutów Sieci Badawczej Łukasiewicz oraz tworzenie związków tych podmiotów Sieć Badawcza Łukasiewicz to trzecia co do wielkości sieć badawcza w Europie, dysponująca potencjałem 32 instytutów badawczych, reprezentujących różne obszary tematyczne. Istotą jej działalności jest prowadzenie badań w obszarach strategicznych dla rozwoju państwa, komercjalizacja ich wyników, a także wzmocnienie pozycji międzynarodowej polskiej nauki. Instytuty Sieci Badawczej Łukasiewicz zostały zgrupowane w cztery grupy badawcze, skupiające ekspertów z różnych instytutów: Zdrowie, Transformacja cyfrowa, Inteligentna i czysta mobilność, Zrównoważona gospodarka i energia. Inicjatywą mającą zdynamizować przekształcanie badań naukowych w innowacyjne produkty jest tworzenie wirtualnych instytutów badawczych. Wirtualne instytuty badawcze koncentrowałyby w swoim obrębie nie tylko znaczny kapitał finansowy, ale także kapitał ludzki, w tradycyjnym systemie finansowania nauki, rozproszony pomiędzy kilku ośrodkami w kraju. Pierwszy wirtualny instytut badawczy, powołany w październiku 2020 r., jest ukierunkowany na biotechnologię medyczną i onkologię. PPrroojjeekkttyy ssttrraatteeggiicczznnee Polityka technologiczna – opracowanie polityki, która określi sposoby wyłaniania technologii kluczowych dla rozwoju gospodarczego, cele działań w tym obszarze, sposoby wspierania rozwoju technologii oraz finansowania projektów. Elementem przygotowania do polityki technologicznej będzie stworzenie map drogowych rozwoju technologii w ramach systemu Krajowych Inteligentnych Specjalizacji. Dyplomacja technologiczna – stworzenie systemu wsparcia innowatorów i firm technologicznych na rynkach globalnych oraz pozyskiwania informacji o światowych trendach technologicznych. Zintegrowana platforma doradcza – wsparcie systemu transferu wiedzy i innowacji w rolnictwie i na obszarach wiejskich – usprawnienie transferu wiedzy i innowacji pomiędzy nauką a praktyką rolniczą (AKIS) poprzez informatyzację systemu i przygotowanie nowoczesnych narzędzi dla doradztwa rolniczego, naukowców i rolników wspierających realizację polityki państwa w zakresie stworzenia sprawiedliwego, zdrowego i przyjaznego środowisku systemu żywnościowego oraz wzmacniania potencjału wzrostu gospodarczego. VI. Dane Wizja i cel Dane są kluczowym aktywem w XXI wieku – czynnikiem przez wiele lat niezauważanym, a dziś stanowiącym podstawę rozwoju gospodarki cyfrowej. Wystarczy wspomnieć, że wiele z najwyżej wycenianych na giełdzie firm świata uzyskało przewagę nad konkurencją właśnie dzięki inteligentnemu wykorzystaniu gromadzonych przez siebie danych, często monopolizując wtórnie do nich dostęp. Podstawowymi elementami polskiej gospodarki opartej na danych powinna być otwartość danych publicznych, wzajemna otwartość danych przemysłowych oraz ochrona danych osobowych. Wszelkie działania w tym obszarze powinny prowadzić do otwierania zasobów zarówno publicznych, jak i prywatnych, a także gwarantować interoperacyjność i automatyczne przetwarzanie danych oraz wzajemne powiązanie między nimi. Oznacza to stworzenie odpowiednich narzędzi służących zarówno udostępnianiu, jak i zdalnemu pobieraniu lub zdalnemu dostępowi do danych oraz ewentualnemu przetwarzaniu ich. Wymaga to jednak zagwarantowania odpowiedniej struktury danych i odmiennego podejścia do zarządzania dostępem do nich. Ważne jest zapewnienie interoperacyjności i wzajemnego uznawania formatów danych, ponieważ koszty związane z czyszczeniem i przetwarzaniem nieuporządkowanych zbiorów mogą znacząco przewyższać potencjalną korzyść z ich wykorzystania.

KKiieerruunneekk iinntteerrwweennccjjii VVII..11.. Zwiększenie otwartości i wykorzystania danych Budowa gospodarki opartej na danych nie może się odbyć bez zapewnienia ich dostępności, która stanowi współcześnie wąskie gardło rozwoju gospodarczego. Łatwy dostęp do wiarygodnych danych publicznych oraz możliwość szerokiego ich wykorzystywania na potrzeby analiz, strategii i ewaluacji stanowią podstawę dla opierania polityk publicznych na danych, usprawniania i podnoszenia jakości pracy urzędników. Korzystnie na wzrost poziomu udostępnianych danych prywatnych będących w posiadaniu przedsiębiorców powinno działać też opracowanie systemu zachęt do dzielenia się danymi (w modelu zaufanym lub otwartym, odpłatnie lub nieodpłatnie), w tym również promowanie wymiany danych pomiędzy przedsiębiorstwami a administracją publiczną. Dla zwiększenia intensywności wykorzystania danych niezbędne jest też oddziaływanie na otoczenie prawne, które ograniczy ryzyko prowadzenia działalności gospodarczej oraz zlikwiduje dotychczasowe bariery. Równie istotne wydaje się upowszechnianie wiedzy na temat korzyści płynących z szerokiego wykorzystywania danych i zaawansowanej analityki danych w przedsiębiorstwach i urzędach. Większa intensywność wykorzystywania danych jest też wprost zależna od kapitału ludzkiego pracowników, stąd duży wysiłek powinien być położony na uczenie się dorosłych w tym zakresie, począwszy od uzupełniania wiedzy po całkowite przekwalifikowywanie części pracowników. Działania VI.1.1. Stymulowanie wzrostu ilości cyfrowych danych w gospodarce M onitor Polski – 62 – Poz. 926 Upowszechnienie wykorzystywania danych jako kluczowego czynnika produkcji wymaga likwidacji szeregu barier związanych z dzieleniem się danymi. Ich szczegółowa identyfikacja powinna zostać przeprowadzona w dialogu administracji publicznej z przedsiębiorcami, organizacjami pozarządowymi, naukowcami i innymi interesariuszami w ramach ewaluacji Polityki dla rozwoju sztucznej inteligencji w Polsce od 2020 r. Wśród kluczowych barier można już teraz wymienić niewystarczającą liczbę standardów, reguł oraz decyzji, dotyczących tego, w jaki sposób takie dane mogłyby być udostępnianie przedsiębiorstwom; brak formalnej współpracy międzynarodowej w zakresie wymiany danych; wysokie normy (prawne i techniczne) w zakresie przechowywania danych; ograniczenia sektorowe lub ugruntowane złe praktyki (w tym utrudnienia w wymianie danych pomiędzy sektorami) oraz niską świadomość w zakresie korzyści wynikających z gromadzenia i wymiany danych. Kluczowym warunkiem jest tu dostęp do danych, których ilość zależy od czynników zarówno „miękkich” (poziom otwartości danych publicznych i prywatnych), jak i „twardych” (zaufana, bezpieczna i dostępna infrastruktura wymiany danych, upowszechnienie i usieciowienie sensorów umożliwiających cyfrowy zapis i przesył pomiaru wszelkiego rodzaju zjawisk związanych z procesami przemysłowymi, interoperacyjność i wzajemne uznawanie standardów lub certyfikatów). Rekomendowane byłoby również wypracowanie zasad i standardów wymiany danych pochodzących spoza sektora publicznego, w szczególności danych nieosobowych gromadzonych w związku z realizacją zadań w interesie ogólnym. Należy pamiętać, że wykorzystywanie danych przez sektor publiczny musi być oparte na zaufaniu państwa do obywateli, podobnie dzielenie dostępu do danych niepublicznych musi odbywać się na zasadach zaufania i z uwzględnieniem kwestii cyberbezpieczeństwa, np. w modelu federacyjnym wykorzystującym jeden standard API lub protokół rejestrów rozproszonych. Dzięki zachęcaniu do dzielenia się dostępem do danych, szczególnie niepublicznych (przemysłowych), w ramach zaufanych przestrzeni danych, jak wirtualne składnice danych czy data trusts, przedsiębiorcy uzyskają dostęp do większej ilości zasobów mogących stanowić podstawę dla rozwoju nowych modeli biznesowych i tworzenia innowacji. Zasady i metody dzielenia dostępu do danych niepublicznych oraz tworzenia wirtualnych składnic danych, standardów interoperacyjności i wzajemnego uznawania formatów danych będą zgromadzone w stale uaktualnianej bazie wiedzy dla MŚP o współdzieleniu danych. W dialogu z interesariuszami będą podejmowane działania stymulujące wzrost gromadzenia, wymiany i wykorzystania danych przez podmioty prywatne. W procesie ewaluacji Polityki dla rozwoju sztucznej inteligencji w Polsce od 2020 r. zostanie też określone stanowisko Polski wobec najważniejszych dylematów prawnych i instytucjonalnych związanych z przetwarzaniem danych, dyskutowanych na forum europejskim i światowym. VI.1.2. Zwiększenie dostępu do danych publicznych zdatnych do automatycznego przetwarzania Administracja publiczna powinna otwierać nowe zasoby danych istotne dla przedsiębiorców, organizacji pozarządowych, naukowców i innych użytkowników, w tym dane badawcze oraz dane będące w posiadaniu podmiotów publicznych (np. w sektorach gospodarki wodnej, energetyki, transportu i usług pocztowych) oraz świadczących usługi publiczne (np. w zakresie transportu pasażerskiego). Administracja publiczna będzie kontynuować zatem analizy rynku popytu na dane, których wyniki będą stanowić punkt wyjścia dla procesu otwierania danych publicznych. Danymi o szczególnie wysokim potencjale dla ponownego wykorzystywania są dane dynamiczne, podlegające częstym aktualizacjom. Dostęp do nich poprzez interfejs programistyczny API w czasie rzeczywistym umożliwi powstawanie produktów i usług konkurujących pod względem efektywności i innowacyjności z publicznymi. Wobec tego otwartość danych należy uwzględniać już od fazy projektowania rejestrów publicznych (by design) albo w przypadku systemów już funkcjonujących w procesie ich rozbudowy. M onitor Polski – 63 – Poz. 926 Zapewnienie rozliczalności, cyberbezpieczeństwa, transparentności37 wymiany danych i zarządzania nimi oraz wdrożenie Digital Governance muszą być ściśle powiązane z Polityką dla rozwoju sztucznej inteligencji w Polsce od roku 2020, Programem Otwierania Danych 2021–2027 i Europejską Strategią Danych38. Skuteczne i użyteczne dla odbiorców otwieranie danych publicznych jest uwarunkowane stosowaniem standardów otwartości danych w trzech wymiarach: prawnym, technicznym i bezpieczeństwa39. Udostępnianie danych publicznych na co najmniej trzecim stopniu otwartości40 oraz stosowanie jednolitego standardu interfejsu programistycznego API zwiększy popyt na dane i ułatwi rozwój aplikacji i usług bazujących na tych danych. Podmiot udostępniający dane zawsze powinien zapewniać ich integralność (informacje są kompletne i nie zostały zmodyfikowane w sposób nieuprawniony) oraz dostępność (dostęp do informacji nie zostanie utracony lub nie zostanie trwale uszkodzony). W ramach nowych ram regulacyjnych dla zoptymalizowania ponownego wykorzystywania otwartych danych implementowano do krajowego porządku prawnego dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/1024 z dnia 20 czerwca 2019 r. w sprawie otwartych danych i ponownego wykorzystywania informacji sektora publicznego (Dz. Urz. UE L 172 z 26.06.2019, str. 56). Ponadto ustawa z dnia 11 sierpnia 2021 r. o otwartych danych i ponownym wykorzystywaniu informacji sektora publicznego (Dz. U. poz. 1641) zawiera rozwiązania instytucjonalne, usprawniające dystrybucję danych do dalszego wykorzystywania, które wykraczają poza obowiązki wynikające z transpozycji dyrektywy 2019/1024. Obok rozwiązań technicznych i prawno-legislacyjnych w celu zapewnienia prawidłowej, kompetentnej i skutecznej realizacji polityki otwartości danych należy zapewnić wsparcie instytucjonalne – pełnomocników ds. otwartości danych. Na mocy ustawy z dnia 11 sierpnia 2021 r. o otwartych danych i ponownym wykorzystywaniu informacji sektora publicznego taka sieć pełnomocników już formalnie funkcjonuje, ale tylko na poziomie administracji rządowej (KPRM, ministerstwa i GUS). Powyższa ustawa w ramach dobrowolności dopuszcza powołanie pełnomocników również w innych instytucjach, co pozwoli na ujednolicenie działań w zakresie wdrażania polityki otwierania danych na różnych szczeblach administracji, jak i przyczyni się do przyspieszenia procesu otwierania danych w Polsce oraz poprawy ich jakości. Równolegle do powyższych rozwiązań konieczne jest kontynuowanie i rozwijanie systematycznych działań edukacyjnych, na różnych poziomach zaawansowania, obejmujących zarówno osoby decyzyjne, pełnomocników ds. otwartości danych, jak i pracowników urzędów zajmujących się na co dzień gromadzeniem i udostępnianiem danych publicznych (w tym z systemów administracyjnych)41. VI.1.3. Unowocześnienie narzędzi cyfrowych do zbierania danych statystyki publicznej W sposób szczególny należy podejść do dalszej cyfryzacji zasobów stanowiących potencjalne źródło danych dla badań statystycznych statystyki publicznej. Milowym krokiem w rozwoju statystyki publicznej przyszłości będzie integracja zasobów cyfrowych państwa. Należy otworzyć zbiory danych gromadzone we wszystkich obowiązkowych rejestrach publicznych, do których dostęp dziś jest ograniczony lub są one niezdatne do automatycznego przetwarzania danych. 37 Transparentność zarządzania danymi i wymiany danych musi uwzględniać gwarantowaną prawem kontrolę nad podmiotami przetwarzającymi dane. 38 https://ec.europa.eu/info/strategy/priorities-2019-2024/europe-fit-digital-age/european-data-strategy_en 39 Więcej informacji na temat standardów otwartości danych jest dostępnych na stronie: https://dane.gov.pl/pl/knowledgebase/usefulmaterials/standardy-otwartosci-danych. 40 Według schematu pięciu poziomów otwartości danych Tima Bernesa-Lee. Więcej informacji o tym schemacie można znaleźć na stronie https://5stardata.info oraz na stronach W3C. 41 Realizacja działań edukacyjnych w tym obszarze została szczegółowo opisana w Programie Otwierania Danych na lata 2021–2027 (rozdział 5.6. Cel szósty – Podnoszenie wiedzy i umiejętności pracowników administracji publicznej w zakresie otwierania i zarządzania danymi oraz zwiększanie świadomości społecznej na temat potencjału otwartych danych). M onitor Polski – 64 – Poz. 926 Ujednolicenie i udostępnienie powinno mieć miejsce również w instytucjach zajmujących się bieżącym pomiarem stanu środowiska lub zarządzających infrastrukturą. Większemu wykorzystaniu powinny ulec zasoby ZUS, jednostek świadczących usługi społeczne zarówno w sektorze publicznym, jak i prywatnym (w tym m.in. w zakresie edukacji, zdrowia, kultury) i pozostałych państwowych i samorządowych osób prawnych, które dzięki powiązaniu ich z klasyfikacjami zmniejszą pracochłonność zbierania danych w ramach statystyki publicznej i podniosą jej jakość. Uzyskanie spójności metodologicznej badań prowadzonych przez różne instytucje wiąże się z zastosowaniem standardów metainformacyjnych (klasyfikacje, nomenklatury, typologie, pojęcia, słowniki) i jest możliwe m.in. dzięki systemowi metainformacji prowadzonemu przez GUS. Niektóre dane z przyczyn prawnych nie mogą lub nie powinny być dostępne publicznie, choć agregaty utworzone na ich podstawie mogą być cennym źródłem do analiz społecznych i ekonomicznych dla administracji publicznej. Dlatego też działania Strategii nie obejmują otwierania rejestrów publicznych, które zawierają dane osobowe czy inne dane jednostkowe identyfikowalne, które zgodnie z ustawą z dnia 29 czerwca 1995 r. o statystyce publicznej (Dz. U. z 2022 r., z późn. zm.) objęte są tajemnicą statystyczną. VI.1.4. Prawo własności intelektualnej w gospodarce opartej na danych Z uwagi na aktualny dynamiczny postęp w zakresie techniki i technologii zasadne jest rozważenie dedykowanej ochrony programom komputerowym i bazom danych w kontekście systemu ochrony własności przemysłowej, przy założeniu że konieczne jest zapewnienie spójności rozwiązań na poziomie krajowym i UE. W kontekście trwających prac na forum UE zasadne jest również dokonanie przeglądu regulacji w zakresie ochrony wynalazków, a także wzorów użytkowych i wzorów przemysłowych w celu potencjalnego zmodernizowania tych regulacji w taki sposób, aby użytkownicy systemu ochrony własności przemysłowej, w tym przedsiębiorcy, mogli skutecznie chronić innowacyjne rozwiązania i czerpać z tych rozwiązań korzyści ekonomiczne. Oczekiwanym rozwiązaniem, zarówno przez przedsiębiorców, jak i twórców i wynalazców będących osobami fizycznymi nieprowadzącymi działalności gospodarczej, jest także stworzenie instrumentu wsparcia poprzez ustanowienie funkcji brokerów patentowych, którzy koncentrowaliby się na potencjale ekonomicznym udzielonego prawa i możliwościach jego komercjalizacji. Konieczne jest także w tym zakresie wprowadzenie regulacji usprawniających i modernizujących zasady organizacji pracy rzecznika patentowego i samorządu zawodowego rzeczników patentowych. W kontekście dyskusji na poziomie UE oraz w dobie powszechnego implementowania nowych technologii w działalności gospodarczej zasadne jest także podjęcie szerokiej dyskusji na temat konieczności i ewentualnego zakresu uregulowania patentów koniecznych do spełnienia normy (ang. standard essential patents). Konieczne jest podjęcie dyskusji i analiz dotyczących ewentualnych zmian legislacyjnych związanych z wykorzystaniem sztucznej inteligencji, w szczególności w związku z podejmowanymi na forum międzynarodowym kwestiami związanymi z wyjaśnialnością (ang. explainability42) sztucznej inteligencji, nieprzenoszeniem uprzedzeń (ang. bias) i zasadami ponoszenia odpowiedzialności odszkodowawczej za jej działalność oraz oceną zagrożenia powodowanego przez systemy SI dla bezpieczeństwa, źródeł utrzymania i praw obywateli. Spośród działań o charakterze pozalegislacyjnym, najistotniejsze zadania przewiduje się w zakresie:  upowszechniania i promowania odformalizowanego, uproszczonego i terminowego rozstrzygania sporów z tytułu naruszanych praw wyłącznych w drodze pozasądowego rozstrzygania sporów, w szczególności sporów 42 Por. Ethics Guidelines for Trustworthy AI, Bruksela, 2019, s. 18. M onitor Polski – 65 – Poz. 926 wynikających z zobowiązań kontraktowych związanych z umowami licencyjnymi, porozumieniami o transferze technologii i porozumieniami badawczo-rozwojowymi,  zwiększenia promocji polskiego wzornictwa przemysłowego i zaangażowania podmiotów pośredniczących pomiędzy administracją a rynkiem odpowiedzialnych za zwiększanie świadomości i wpływanie w pozytywny sposób na tendencje twórców-przedsiębiorców do uzyskiwania i utrzymywania ochrony praw własności przemysłowej,  wprowadzenia cyklicznych audytów procesów w zakresie czynności dotyczących ochrony własności przemysłowej,  podniesienia świadomości w zakresie istoty i wartości ekonomicznej praw własności intelektualnej w środowisku z obszaru bankowości i egzekucji majątkowej, w celu dalszego rozwoju rynku praw własności intelektualnej i budowania przewagi konkurencyjnej na rynku w oparciu o te prawa,  stworzenia nowego lub wykorzystania istniejącego forum networkingowego (trwała platforma łącząca administrację z biznesem i nauką w sprawie wspólnych wizji w obszarze praw własności intelektualnej,  rozpowszechniania wśród przedsiębiorców wiedzy na temat praw własności przemysłowej oraz uświadamiania na temat wartości rynkowej i znaczenia ekonomicznego praw własności przemysłowej; przyczyni się to do zwiększenia liczby zgłoszeń polskich przedsiębiorców w krajowych lub regionalnych urzędach patentowych i zwiększy ich potencjał eksportowy i rozpoznawalność ich towarów i usług za granicą,  promowania cyklicznych konkursów i nagród dla przedsiębiorców za najlepsze umiejętności rynkowego wykorzystania własności przemysłowej, w szczególności w zakresie komercjalizacji wiedzy lub technologii,  podejmowania działań informacyjno-promocyjnych na temat instrumentów dostępnych przedsiębiorcom w zakresie własności przemysłowej wykorzystywanej w działalności gospodarczej. VI.1.5 Wykorzystanie danych z obserwacji Ziemi dla rozwoju gospodarki Stosowanie danych satelitarnych i bazujących na nich aplikacji może mieć istotne znaczenie dla poprawy produktywności. Aplikacje oparte na technikach satelitarnych (łączność, nawigacja, obserwacja Ziemi) już są wykorzystywane w wielu obszarach – we wszystkich rodzajach transportu, w monitorowaniu środowiska, rolnictwie, planowaniu przestrzennym, bezpieczeństwie i zarządzaniu kryzysowym, energetyce, bankowości i innych. W polskim sektorze kosmicznym, który wciąż się rozwija, można już wskazać obszary o znaczących kompetencjach polskich podmiotów: elektronika, automatyka i robotyka, mechanika czy też technologie kwantowe, których dalszy rozwój przyczyni się do wzrostu produktywności tego sektora gospodarki. Dane satelitarne dają możliwość poprawy skuteczności podejmowanych działań przez administrację publiczną, ze względu na pełniejszą świadomość sytuacyjną w obszarach kompetencji oraz osiągnięcia wyższego poziomu koordynacji w danym obszarze działalności. Dane satelitarne mogą stanowić cenne uzupełnienie informacji pozyskiwanych z innych źródeł, np. ze zobrazowań lotniczych. Zgodnie z Polską Strategią Kosmiczną do roku 2030 przyjętą przez Radę Ministrów w dniu 26 stycznia 2017 r. polski sektor kosmiczny powinien być zdolny do skutecznego konkurowania na rynku europejskim, a jego obroty wzrosną do co najmniej 3% globalnych obrotów tego rynku (proporcjonalnie do polskiego potencjału gospodarczego). Polska administracja publiczna będzie wykorzystywać dane satelitarne dla szybszej i skuteczniejszej realizacji swoich zadań, a krajowe przedsiębiorstwa będą w stanie w pełni zaspokoić popyt wewnętrzny na tego typu usługi oraz eksportować je na inne rynki. Polska gospodarka i instytucje publiczne będą miały dostęp do infrastruktury satelitarnej umożliwiającej zaspokojenie ich potrzeb, zwłaszcza w dziedzinie bezpieczeństwa i obronności oraz rolnictwa. Osiągnięcie powyższych celów zostanie zrealizowane m.in. poprzez realizację konkretnych zadań polegających m.in. na:  rozbudowie Narodowego Systemu Informacji Satelitarnej, w ramach którego będą rozwijane i następnie operacyjnie generowane serwisy monitoringowe; będą one obejmowały m.in. mapy i analizy podlegające ciągłej aktualizacji i pozwalające na śledzenie rozwoju zjawisk istotnych dla użytkownika, udostępniane zazwyczaj w postaci portalu internetowego; serwisy będą tworzone na podstawie danych Programu Copernicus i w miarę dostępności uzupełniane danymi z polskiej konstelacji typu Earth Observation – Satelitarnego Systemu Obserwacji Ziemi, M onitor Polski – 66 – Poz. 926  budowie Satelitarnego Systemu Obserwacji Ziemi MikroGlob, w ramach którego powstanie segment kosmiczny obejmujący platformy satelitarne mikro wraz z sensorami umożliwiającymi pozyskiwanie danych obrazowych w zakresie optoelektronicznym oraz radarowym (jako opcjonalny zakres, w ramach możliwości budżetu krajowego),  utworzeniu inkubatora przedsiębiorczości Europejskiej Agencji Kosmicznej w Polsce (ESA Business Incubation Centre – ESA BIC), którego celem jest wspieranie przedsiębiorstw z branży kosmicznej na wczesnych etapach ich rozwoju, a także zapewnianie doradztwa o charakterze biznesowym i technologicznym w branży kosmicznej. KKiieerruunneekk iinntteerrwweennccjjii VVII..22.. Rozwój technologii sztucznej inteligencji i wdrażanie ich w kluczowych obszarach gospodarki Sztuczna inteligencja (dalej SI), odnosząca się m.in. do zaawansowanych technik, systemów, algorytmów logiki operacyjnej przetwarzania danych, stanowi perspektywiczny kierunek rozwoju. Obszar implementacji SI jest bardzo szeroki, zaczynając od analiz obrazu, dźwięku i tekstu, a kończąc na zaawansowanym przetwarzaniu danych imitującym ludzkie rozumowanie. Dynamicznie rozwijające się technologie SI skłoniły wiele państw do podjęcia skoordynowanych działań43, mających na celu osiągnięcie przewagi konkurencyjnej w zakresie rozwoju i wykorzystania SI. Istnieje ryzyko, że SI włączona w światową sieć teleinformatyczną przetransferuje bogactwo lub generowaną lokalnie wartość dodaną do tych państw lub organizacji transgranicznych, które będą potrafiły ją budować i sprawnie kontrolować. Dla kontynuowania rozwoju gospodarczego niezbędne będzie zaangażowanie Polski w wytwarzanie i rozwój systemów SI i ich zastosowań gospodarczych. W grudniu 2020 r. przyjęto Politykę dla rozwoju sztucznej inteligencji w Polsce od roku 2020, która kreśli kluczowe cele i działania administracji publicznej, nakierowane na pobudzenie badań nad SI oraz zwiększeniem jej wykorzystania przez firmy i konsumentów. W dokumencie zidentyfikowany został potencjał SI dla polskiej gospodarki, zostali zmapowani interesariusze oraz została określona lista barier i niezbędnych działań do podjęcia. Efektem wdrożenia polityki rozwoju SI w Polsce ma być ukształtowanie się kompletnego ekosystemu, w którym będą współdziałać interesariusze publiczni, nauka, przedsiębiorcy i organizacje pozarządowe. W centrum tej technologii zostanie postawiony człowiek i jego relacje ze środowiskiem naturalnym oraz odpowiedzialny rozwój społeczny. Działania VI.2.1. Wzmocnienie potencjału kapitału ludzkiego w obszarze SI Programy szkoleniowe dla dzieci i młodzieży, a wcześniej przygotowanie merytoryczne nauczycieli je realizujących powinny pomóc w zrozumieniu SI i jej wpływu na społeczeństwo, w zdobywaniu kompetencji niezbędnych w zawodach stworzonych dzięki możliwościom SI oraz w efektywnym korzystaniu z innowacyjnych rozwiązań i nowoczesnych technologii. Równocześnie programy skupiające się na zrozumieniu technologii SI powinny być dostępne dla wszystkich pracowników, aby zapobiegać w ten sposób bezrobociu technologicznemu. Osobną grupę stanowią administracja i jej pracownicy, którzy tworząc otoczenie ekosystemu SI, sami muszą ją dobrze rozumieć. Zauważalną barierą w rozwoju SI w Polsce są braki w kadrach naukowych kształcących w tych technologiach. Przekłada się to na małą liczbę projektów badawczych i publikacji z obszaru SI w polskim systemie nauki. Celem stworzenia licznej 43 Lista narodowych i ponadnarodowych strategii rozwoju sektora sztucznej inteligencji jest dostępna po adresem: https://futureoflife.org/national-international-ai-strategies/?cn-reloaded=1. M onitor Polski – 67 – Poz. 926 kadry naukowej jest kształcenie zarówno przyszłych naukowców opracowujących nowe technologie sztucznej inteligencji, jak również specjalistów wdrażających je na szeroką skalę. Wykształcenie licznej kadry takich specjalistów jest niezbędne dla stworzenia ekosystemu SI, w którym popyt na pracę będzie mógł być zaspokojony. VI.2.2. Podnoszenie świadomości społecznej w zakresie technologii SI Dobrze funkcjonujący rynek potrzebuje nie tylko firm dostarczających rozwiązań, ale także licznych i świadomych klientów zgłaszających popyt na dane produkty. Uczestniczenie w tym rynku wymaga podstawowej wiedzy posiadanej przez potencjalnych klientów, bez której podmioty te nie będą w stanie wycenić dostępnych produktów oraz korzyści i ryzyka płynących z ich używania. Z uwagi na relatywnie niskie kompetencje cyfrowe oraz słabą cyfryzację przedsiębiorstw rozpowszechnienie w Polsce rozwiązań opartych na SI może być utrudnione, szczególnie w tak wrażliwych obszarach jak ochrona zdrowia czy sądownictwo. W pewnym stopniu zrozumiała niechęć do udostępniania informacji o własnej aktywności wprowadza dodatkową trudność prowadzenia badań związanych z SI, które wymagają dużych zbiorów danych. Z tego względu rozwój polskiego ekosystemu SI zakłada nie tylko stworzenie odpowiednich warunków dla firm i specjalistów, ale także pozytywnego oddziaływania na stronę popytową. Zadaniem państwa w tym zakresie jest przeciwdziałanie klasycznym niedoskonałościom rynku – asymetrii informacji i niekompletności rynku – tak aby potrzeby mogły być skutecznie zaspokajane poprzez mechanizm rynkowy. Działania powinny skupić się na rozpowszechnianiu wiedzy na temat SI oraz jej praktycznych zastosowań. Realizować się to może poprzez szkolenia, demonstracje, doradztwo, udostępnianie środowisk testowych i inne formy wsparcia merytorycznego. Decydującą rolę mają tu spółki Skarbu Państwa oraz zamówienia publiczne, a także konkursy angażujące budżet państwa lub środki pomocy publicznej, w tym pochodzące z UE. VI.2.3. Zwiększenie nakładów inwestycyjnych na technologie związane z SI Oprócz podejmowania działań w obszarze rozwoju rynku kapitałowego wspominanych w poprzednich obszarach Strategii państwo może występować jako podmiot zamawiający duże projekty rozwijające kompetencje rodzimych firm i usprawniające działanie administracji publicznej. Wśród tworzonych form wsparcia ekosystemu powinien znaleźć się program finansujący zintegrowane rozwiązania branżowe z wykorzystaniem SI. Rolą programu powinno być wspieranie:  dostarczania kapitału, zasobów, know-how do rozwoju start-upów SI,  wdrażania SI w polskich firmach,  wdrażalności oferowanych rozwiązań w obszarze SI,  skalowania i ekspansji zagranicznej polskich firm SI,  zapewnienia dostępu do kluczowych technologii i patentów SI i ich ochrony. Nie mniej ważna pozostaje potrzeba stymulowania rynku kapitałowego, dostarczającego prywatnego finansowania do branży SI. Działania w obu wymiarach – finansowania publicznego i prywatnego – szerzej opisuje Polityka dla rozwoju sztucznej inteligencji w Polsce od 2020 r. Powszechne wdrażanie SI w firmach nie będzie możliwe bez zapewnienia na terenie całego kraju możliwości przesyłu dużych wolumenów danych z urządzeń lub czujników systemów Internetu rzeczy (podłączonych do sieci). Kluczowe jest zapewnienie przedsiębiorcom (zwłaszcza firmom produkcyjnym) powszechnego dostępu do sieci o wysokiej przepustowości i finansowanie inwestycji w zakresie infrastruktury przechowywania dużych wolumenów informacji oraz infrastruktury obliczeniowej wysokiej mocy dla SI. Należy prowadzić także działania na rzecz wzmocnienia kompetencji kwantowych i HPC, co jest podstawą do upowszechniania zastosowań technologii przełomowych i podniesienia produktywności we wszystkich sektorach gospodarki. Działaniem wzmacniającym będzie promowanie dzielenia się danymi w zaufanych przestrzeniach i przeciwdziałanie monopolizacji dostępu do danych, usuwanie zidentyfikowanych barier w rozwoju gospodarki opartej na danych oraz stworzenie stale uzupełnianej bazy wiedzy dla MŚP zawierającej wszelkie przydatne dla przedsiębiorców informacje dotyczące standardów danych, ich otwierania, wykorzystania oraz przetwarzania. M onitor Polski – 68 – Poz. 926 KKiieerruunneekk iinntteerrwweennccjjii VVII..33.. Powszechny dostęp do infrastruktury szybkiej i niezawodnej transmisji danych Gospodarka oparta na danych nie może funkcjonować poprawnie bez zapewnienia podmiotom gospodarczym dostępu do usług łączności elektronicznej na odpowiednim poziomie. Kluczowe jest zapewnienie wszystkim gospodarstwom domowym w kraju dostępu do sieci o przepustowości co najmniej 100 Mb/s. Dla gospodarki opartej na danych kluczowym czynnikiem pozwalającym na korzystanie z inteligentnych bezprzewodowych i mobilnych rozwiązań przyszłości (takich jak autonomiczne pojazdy, monitoring środowiska czy łączność maszynowa) jest dostępność łączności bezprzewodowej nowej generacji – 5G. Działania VI.3.1. Narodowy Plan Szerokopasmowy Celem Narodowego Planu Szerokopasmowego (dalej Plan) jest zapewnienie powszechnego, równego dostępu do sieci szerokopasmowych, umożliwiających szybką, niezawodną i bezpieczną komunikację elektroniczną, nie tylko w zastosowaniach personalnych, ale przede wszystkim gospodarczych – przemysłowych, w tym maszynowych, oraz innowacyjnych rozwiązaniach dla gospodarki i przestrzeni publicznych. Celami Planu do 2025 r. są: 1) zapewnienie wszystkim gospodarstwom domowym, zarówno na obszarach wiejskich, jak i miejskich, dostępu do Internetu o przepustowości dla łącza „w dół” wynoszącej co najmniej 100 Mb/s, z możliwością modernizacji do przepustowości mierzonej w gigabitach; 2) niezakłócony bezpieczny dostęp do sieci 5G na wszystkich obszarach miejskich i na wszystkich głównych szlakach komunikacyjnych; 3) gigabitowy dostęp do Internetu dla wszystkich miejsc stanowiących główną siłę napędową rozwoju społeczno-gospodarczego, takich jak szkoły, węzły transportowe i główne miejsca świadczenia usług publicznych, a także dla przedsiębiorstw prowadzących intensywną działalność w Internecie. Należy podkreślić, że realizacja Narodowego Planu Szerokopasmowego wykracza daleko poza cel gospodarki opartej na danych, określony w niniejszej Strategii, mając zdecydowanie horyzontalny charakter dla działań określonych w tej Strategii. PPrroojjeekkttyy ssttrraatteeggiicczznnee Cyfrowa statystyka publiczna – zestaw działań mający na celu unowocześnienie statystyki publicznej i wzrost wykorzystania zewnętrznych źródeł danych do automatycznego raportowania o stanie gospodarki. Budowa i wyniesienie w przestrzeń kosmiczną polskiego satelity, którego celem będzie dostarczanie wysokiej jakości danych satelitarnych. Geomatyka dla rolnictwa – utworzenie Centrum Geomatyki Rolniczej, które będzie odpowiedzialne m.in. za wdrożenie satelitarnego monitoringu rolniczej przestrzeni produkcyjnej, zaprojektowanie, budowę i rozwój platformy informatycznej wykorzystującej synergię danych satelitarnych, meteorologicznych, glebowych i statystycznych do monitorowania upraw rolnych na terenie całego kraju, za operacyjne wdrożenie systemu oceny strat w rolnictwie spowodowanych klęskami żywiołowymi i postępującymi zmianami klimatu, konsolidację przestrzennych i statystycznych baz danych dotyczących rolniczej przestrzeni produkcyjnej, opracowanie i udostępnienie narzędzi geoprzetwarzania Big Data oraz modeli scenariuszy skutków wdrażania programów rolno-środowiskowo-klimatycznych. AgroID – system monitoringu zdarzeń i terenów rolnych – zwiększenie efektywności procesu identyfikacji zmian pokrycia terenu w ramach zadań ARiMR związanych z utrzymywaniem i aktualizacją Systemu Identyfikacji Działek Rolnych; wykorzystanie narzędzi sztucznej inteligencji i uczenia maszynowego do analizy obrazu (zdjęcia satelitarne, ortofotomapy, zdjęcia z nalotu niskopułapowego) i wyodrębniania i kategoryzowania zadanych klas pokrycia terenu. M onitor Polski – 69 – Poz. 926 Program otwierania danych na lata 2021–2027 stanowi krajową strategię, która obejmuje kluczowe zagadnienia w zakresie udostępniania danych i zarządzania danymi. Głównym jej celem jest zwiększanie podaży i poprawa jakości danych dostępnych w portalu Dane.gov.pl dla każdego użytkownika w celu ponownego wykorzystywania oraz stworzenie środowiska, w którym korzyści gospodarcze i społeczne wynikające z otwartych danych są dostrzegane i przekładają się na budowę nowych usług, produktów, tworzenia modeli biznesowych i nowych miejsc pracy, a także wspierają podejmowanie decyzji strategicznych. Realizacja Programu pozwoli umocnić pozycję Polski w grupie liderów w Europie w zakresie jak najpełniejszego wykorzystania potencjału otwartych danych. VII. Umiędzynarodowienie Wizja i cel Umiędzynarodowienie działalności przedsiębiorstwa ma kluczowe znaczenie dla podniesienia jego produktywności. Uzyskane na zagranicznych rynkach know-how oraz doświadczenie owocują wdrażaniem przez krajowe firmy efektywnych rozwiązań i usprawnień procesów, zwiększających produktywność oraz jakość oferowanych przez nie produktów i usług. Tym samym skuteczne konkurowanie na rynku globalnym jest silnie uwarunkowane i powiązane z procesem zwiększania innowacyjności polskiej gospodarki. Polski eksport charakteryzuje bardzo wysoka koncentracja na rynku europejskim, a w szczególności unijnym. UE jest i pozostanie naszym największym partnerem handlowym z uwagi na bliskość geograficzną i regulacje wspólnego rynku. Jednakże rynki pozaeuropejskie stwarzają szanse na wysoką dynamikę wzrostu eksportu i ekspansji zagranicznej. Dlatego podejmowane działania będą koncentrowały się na tym, aby udział krajów pozaunijnych w polskim eksporcie wzrósł z 20% w 2016 r. do 30% w 2030 r. Umiędzynarodowienie działalności firm opiera się na założeniu, że ekspozycja na rynki zagraniczne pomaga przedsiębiorstwom pokonać przeszkody w zwiększaniu stopnia ich innowacyjności, dając też pozytywny efekt skali, który może pozwolić innowacyjnym firmom sprzedać nie tylko więcej produktów, ale i tych produktów np. bardziej zaawansowanych technologicznie. W ten sposób polskie przedsiębiorstwa będą przesuwały się w globalnym łańcuchu wartości, dostarczając dobra i usługi o coraz większej wartości dodanej.

KKiieerruunneekk iinntteerrwweennccjjii VVIIII..11.. Ekspansja zagraniczna Największym odbiorcą naszego eksportu towarowego są kraje UE. Polscy przedsiębiorcy bardzo skutecznie wykorzystują szanse, jakie stwarza obecność na jednolitym rynku, a ich towary coraz częściej są wybierane przez europejskich klientów. Dla rządu jest to ważna wytyczna – naszym celem jest konsekwentna obrona czterech niepodzielnych swobód: wolnego przepływu towarów, usług, kapitału i osób, a także wolnej i uczciwej konkurencji w UE. Naszym celem będzie zatem dalsze umacnianie relacji gospodarczych z krajami UE. Niemniej jednak polscy przedsiębiorcy, szczególnie z sektora MŚP, aby sprostać rosnącej konkurencji zagranicznej, muszą dążyć do ekspansji zagranicznej nie tylko na rynki europejskie, ale również silniej otworzyć się na zdobywanie rynków pozaeuropejskich. W ramach tego kierunku interwencji będą prowadzone działania skierowane do przedsiębiorców i obejmujące wsparcie edukacyjno-doradcze, informacyjno-promocyjne i finansowe. Mają one na celu wprowadzanie nowych i rozszerzanie istniejących zachęt dla polskich przedsiębiorstw do eksportu towarów i usług, w szczególności wysokich technologii, na rynki pozaunijne, w szczególności pozaeuropejskie. Działania VII.1.1. Wsparcie edukacyjne i informacyjne przedsiębiorców w zakresie internacjonalizacji Monito r Polski – 71 – Poz. 926 Działania będą prowadzone we współpracy z partnerami, w tym przede wszystkim z Grupą Polskiego Funduszu Rozwoju (PAIH, PARP, BGK i KUKE), Krajowym Ośrodkiem Wsparcia Rolnictwa, Polską Organizacją Turystyczną, izbami i stowarzyszeniami przedsiębiorców oraz innymi organizacjami publicznymi i pozarządowymi. Działania będą profilowane do potrzeb:  przedsiębiorców z poszczególnych branż,  przedsiębiorców zainteresowanych ekspansją na konkretne rynki,  przedsiębiorców na różnych etapach doświadczenia w eksporcie (rozpoczynających eksport, wchodzących na kolejne rynki, inwestujących za granicą),  przedsiębiorców zainteresowanych ekspansją na zagraniczne rynki e-commerce,  przedsiębiorców zainteresowanych udziałem w zagranicznych przetargach publicznych, w tym przetargach instytucji międzynarodowych. Kluczowym punktem dystrybucji wiedzy i informacji na temat wsparcia i możliwości eksportowych będzie zmodernizowany portal promocji eksportu trade.gov.pl integrujący działania instytucji administracji centralnej i lokalnej. Dzięki portalowi promocji eksportu przedsiębiorca uzyska pełny obraz wsparcia ekspansji zagranicznej. Poprawi się przez to efektywność wykorzystania instrumentów wsparcia internacjonalizacji polskich firm. Przeprowadzone w Polsce badania pokazują niską aktywność polskich firm w obszarze cyfrowego eksportu, która jest spowodowana w dużej mierze niewystarczającą liczbą specjalistów i menedżerów zajmujących się ecommerce (w tym specjalistów od prawa, podatków i logistyki w handlu transgranicznym), a po części nieobecnością globalnych platform marketplace w Polsce. Przy zaangażowaniu m.in. PARP i PAIH podejmowane działania będą koncentrować się na dostarczeniu wiedzy i informacji nt. możliwości, jakie stwarza eksport w kanałach elektronicznych, oraz na tematy typu: organizacja logistyki i obsługa zwrotów, prawo konsumenckie, rozliczenia podatkowe itd. Aktualizowane na bieżąco programy wsparcia eksportu będą uwzględniały specyfikę handlu internetowego. Będą one w większym stopniu wspierały przedsiębiorców w rozpoczęciu i prowadzeniu takiej działalności. Wsparcie będzie obejmowało nowoczesne kanały i formy promocji i działania promocyjne za granicą. VII.1.2. Rozwój form międzynarodowej działalności polskich przedsiębiorstw Ważnym obszarem działań w zakresie umiędzynarodowienia powinno być pobudzanie różnych form współpracy międzynarodowej polskich przedsiębiorstw, nie tylko wymiany handlowej. Długofalowo procesowi temu powinny sprzyjać następujące czynniki: 1) zbudowanie silnych polskich przedsiębiorstw (championów), których zasoby umożliwiają bardziej zaawansowane formy wychodzenia na rynki międzynarodowe; 2) pobudzenie mniejszych firm, charakteryzujących się dużą dynamiką wzrostu i mogących osiągnąć przewagi konkurencyjne w skali międzynarodowej, ale nieposiadających jeszcze wystarczających zasobów lub doświadczenia. Celem jest wzrost internacjonalizacji firm działających w ramach Krajowych Klastrów Kluczowych. Wsparcie powinno obejmować kompleksowe usługi wspierające wprowadzanie na rynki zagraniczne oferty klastra lub jego członków, szczególnie produktów zaawansowanych technologicznie. Usługi te uwzględnią zidentyfikowane potrzeby klastra związane z internacjonalizacją (wskazane w strategii rozwoju klastra) i będą się koncentrować na wspieraniu ekspansji międzynarodowej klastra w powiązaniu z jego działalnością B+R+I. VII.1.3. Promocja i wprowadzanie innowacyjnych produktów i usług na rynek globalny Polityka państwa powinna wspierać przemiany strukturalne w polskim eksporcie w kierunku bardziej zaawansowanych technologicznie produktów, obejmujących towary o wysokiej i średniowysokiej technice, o większej wartości dodanej i innych pożądanych cechach z punktu widzenia strategicznego kraju. Na potrzeby powyższych działań zostały zidentyfikowane zasadniczo dwie grupy rynków docelowych: Monito r Polski – 72 – Poz. 926 1) liderzy innowacji, od których możemy się uczyć, wspierając nasze talenty (przepływ wiedzy, danych i dobrych praktyk); 2) rynki wschodzące o dużym potencjale rozwojowym i zorientowaniu na innowacje – eksploracja rynku i zaspokajanie podstawowych potrzeb rozwojowych (medycyna, edukacja, ochrona środowiska) w wyrafinowany (nowatorski) sposób, w tym dopasowanie rozwiązań technologicznych do potrzeb i możliwości mało wymagającego, ale już świadomego klienta. Dla tych rynków zidentyfikowane zostaną również branże eksportowe, powiązane z KIS, które przeżywają gwałtowny rozwój na świecie, np. energetyka odnawialna (w tym smart grids), elektromobilność, branża kosmiczna, SI, Big Data, przemysł 4.0. KKiieerruunneekk iinntteerrwweennccjjii VVIIII..22.. Budowa marki polskiej gospodarki W procesie umiędzynarodowienia polskich przedsiębiorstw niezbędne jest prowadzenie działań promujących markę polskiej gospodarki oraz poszczególne kluczowe branże. Pozytywny wizerunek kraju ma szczególne znaczenie dla realizacji celów ekspansji zagranicznej polskich przedsiębiorstw. Z jednej strony wpływa on na zwiększenie znaczenia oraz wiarygodności Polski na arenie międzynarodowej, a z drugiej wzmacnia pozycję konkurencyjną polskich przedsiębiorców i ich marek. Należy zwrócić uwagę na wzajemne wzmacnianie znajomości i odbioru marek produktów z marką kraju ich pochodzenia. Innowacyjne i wysokiej jakości produkty z Polski wzmacniają ogólne postrzeganie polskiej gospodarki, a konsekwentne wzmacnianie pozytywnego wizerunku marki polskiej gospodarki wpływa pozytywnie na postrzeganie marek polskich produktów i przedsiębiorstw, co ułatwia działania promocyjne i obniża ich koszty. Działania VII.2.1. Targi i wystawy – duże wydarzenia promujące markę polskiej gospodarki Choć wizerunek Polski i polskiej gospodarki systematycznie ulega poprawie, konieczne jest prowadzenie dalszych intensywnych działań ugruntowujących markę polskiej gospodarki zarówno wśród największych partnerów gospodarczych Polski, jak i na rynkach, które powinny odgrywać kluczową rolę w procesie dywersyfikacji kierunków naszego eksportu. W związku z tym Polska powinna być obecna na dużych imprezach wystawienniczo-targowych o znaczeniu międzynarodowym, na których będzie prezentowany potencjał jej gospodarki, szczególnie kluczowych branż o potencjale eksportowym i promocyjnym. Planowana jest organizacja stoisk narodowych, a także ubieganie się o status kraju partnerskiego targów lub przedsięwzięć o charakterze międzynarodowym, mających duże znaczenie dla danej branży. Obok wydarzeń targowych promocja gospodarcza będzie realizowana poprzez udział w wystawach typu EXPO i towarzyszący im program gospodarczy. Lepsza rozpoznawalność marki polskiej gospodarki spowoduje:  wzrost międzynarodowej konkurencyjności polskiej gospodarki poprzez wspieranie zagranicznej ekspansji polskich przedsiębiorstw, umocnienie pozycji Polski w gospodarce światowej,  realny wzrost zysków ze sprzedaży produktów i usług eksportowanych z Polski poprzez zbudowanie silnego i pozytywnego efektu marki kraju pochodzenia,  wzmocnienie budowania świadomości narodowej marki Polska poprzez korelację marki narodowej i wybranych marek komercyjnych,  wzmocnienie ekspansji gospodarczej polskich firm na rynki perspektywiczne, wsparcie dywersyfikacji struktury geograficznej polskiego eksportu i inwestycji – w szczególności na kraje pozaunijne,  korzystne postrzeganie polskich inwestorów na rynkach zagranicznych. Monito r Polski – 73 – Poz. 926 Działania promujące polskie produkty i polską markę na określonych rynkach powinny być profilowane w zależności od informacji o uwarunkowaniach i problemach w danym kraju lub regionie. Duże znaczenie dla skuteczności całej polityki przemysłowej ma wsparcie dopasowane do potrzeb poszczególnych branż, w tym już aktywnych i potencjalnych eksporterów, m.in. poprzez uczestnictwo w wydarzeniach targowych, wsparcie i rozwój kompetencji w zakresie e-eksportu, rozwój oferty finansującej i zabezpieczającej transakcje eksportowe, aktywne włączanie dyplomacji ekonomicznej we wsparcie ekspansji zagranicznej polskich przedsiębiorstw, wsparcie rodzimych inwestycji za granicami naszego kraju. VII.2.2. Wzmocnienie konkurencyjności polskiej turystyki Komplikująca się w ostatnich latach sytuacja polityczna na arenie międzynarodowej, a także spadek bezpieczeństwa niosą korzystne dla polskiej turystyki trendy konsumenckie. Wzrasta popyt wewnętrzny na usługi turystyczne oraz obserwowany jest (z wyłączeniem okresu pandemii COVID-19) wzrost w turystyce przyjazdowej do naszego kraju. Turyści poszukują nowych miejsc i nowych form odpoczynku. W ostatnich latach poprawia się również wyraźnie stan infrastruktury transportowej i turystycznej. KE wskazuje44, że wykorzystaniem zasobów finansowych na wszystkich szczeblach powinna kierować wizja utrzymania Europy jako najpopularniejszego docelowego miejsca podróży na świecie pod względem wartości, jakości, zrównoważonego charakteru i innowacyjności. Wszystkie te korzystne zjawiska wymagają opracowania nowego podejścia do polityki turystycznej w Polsce jako do jednego z filarów nowoczesnej, konkurencyjnej i innowacyjnej gospodarki. Potrzebne jest wypromowanie obszarów o wysokich walorach przyrodniczych i krajobrazowych, jak też opartych na potencjale uzdrowiskowym i walorach kulturowych stanowiących o ich wysokiej atrakcyjności turystycznej, m.in. na potrzeby srebrnej turystyki, oraz tworzenie oferty turystycznej i kulturalnej bazującej na walorach regionu. Wykorzystanie endogenicznego potencjału Polski Wschodniej jako obszaru o szczególnych walorach przyrodniczych przyczyni się do zwiększenia konkurencyjności turystycznej tego regionu. Zasięg działań promocyjnych Polskiej Organizacji Turystycznej obejmie ważne i perspektywiczne dla zagranicznej turystyki przyjazdowej rynki europejskie i pozaeuropejskie, a także rynek krajowy. PPrroojjeekkttyy ssttrraatteeggiicczznnee E-eksport – projekt mający na celu zwiększenie eksportu polskich towarów i usług poprzez kanały elektroniczne, polegający na budowie bazy wiedzy i narzędzi edukacyjno-informacyjnych dla przedsiębiorców (np. organizacja logistyki i obsługa zwrotów, prawo konsumenckie, rozliczenia podatkowe itd.) oraz na tworzeniu programów wsparcia i dofinansowania obecności firm w Internecie, social media, na globalnych platformach zakupowych i w świecie urządzeń mobilnych. Zamówienia organizacji międzynarodowych – projekt mający na celu zwiększenie eksportu polskich firm poprzez umowy podpisywane z organizacjami międzynarodowymi. W ramach projektu będą prowadzone działania edukacyjne, szkoleniowe, zapewniony zostanie dostęp do informacji o ogłaszanych przetargach, będzie ułatwiona rejestracja w bazach przetargowych oraz będzie ułatwiony udział w targach i spotkaniach z przedstawicielami organizacji międzynarodowych. 44 Komunikat Komisji Europejskiej z 13 maja 2020 r. pn. „Turystyka i transport w roku 2020 i w dalszej przyszłości” (COM(2020) 550). Monito r Polski – 74 – Poz. 926 Polityka eksportowa Polski – opracowanie dokumentu strategicznego, którego nadrzędnym celem będzie wzmocnienie konkurencyjności polskiej gospodarki na rynkach światowych, budowa pozytywnego wizerunku i atrakcyjności polskiego biznesu w skali globalnej oraz wspieranie polskich eksporterów, w szczególności w odpowiedzi na wyzwania stojące przed polskim eksportem w świecie pocovidowym. Tak rozumiana polityka eksportowa ma być zewnętrznym wymiarem polityki przemysłowej. Planowany system zakłada także wsparcie kluczowych branż, stanowiących ważną pozycję eksportową kraju oraz tych, które mogą w przyszłości decydować o pozycji konkurencyjnej Polski w świecie. M onitor Polski – 75 – Poz. 926 SSyysstteemm wwddrraażżaanniiaa Organem odpowiedzialnym za koordynację wdrażania Strategii będzie minister właściwy ds. gospodarki. Oprócz koordynacji będzie on realizował wiele zadań szczegółowych, zwłaszcza w obszarze inwestycji oraz organizacji i instytucji. W niektórych przypadkach realizacja zadań wyznaczonych w Strategii należeć będzie do agencji rządowych wspierających rozwój gospodarczy, takich jak PARP, PAIH czy NCBR. Rola koordynacyjna ministra właściwego ds. gospodarki będzie związana również z kształtowaniem polityki technologicznej, w tym koordynacji działań na rzecz rozwoju określonych obszarów technologicznych, tak jak np. w ramach procesu KIS oraz zarządzania i wspierania transformacji przemysłowej. Strategia ma na celu głęboką, modernizującą zmianę charakteru polskiej gospodarki. Najważniejsze i najbardziej długofalowe plany – powszechna, zaawansowana cyfryzacja, stworzenie gospodarki opartej na wiedzy i danych oraz niska emisyjność – dotykają całego systemu ekonomicznego, a często wykraczają poza wymiar jedynie gospodarczy. Część ze zmian, które projektuje Strategia, wymagać będzie nie tylko działań w ramach polityki gospodarczej, ale również wpływu na kulturę społeczną, w związku z czym wdrażanie jej planów będzie w gestii nie tylko jednostek administracyjnych zorientowanych na gospodarkę. W centrum pożądanej zmiany technologicznej, prowadzącej do wzrostu produktywności, stoi upowszechnienie wykorzystania zaawansowanych technologii cyfrowych w działalności produkcyjnej i, szerzej ujmując, gospodarczej. By proces ten mógł objąć całą gospodarkę, konieczna będzie realizacja projektów związanych z rozbudową infrastruktury cyfrowej oraz rozwojem kompetencji cyfrowych, które wymagają zaangażowania ministra właściwego ds. cyfryzacji, a także (w nowej roli) Komitetu Rady Ministrów ds. Cyfryzacji, dedykowanej skoordynowanemu zarządzaniu Polityką dla rozwoju sztucznej inteligencji w Polsce od roku 2020. Również duża część projektów o istotnym znaczeniu dla długookresowego rozwoju gospodarczego będzie realizowana w obszarze edukacji i nauki oraz współpracy świata nauki z sektorem prywatnym. Z tego względu szczególną rolę we wdrażaniu Strategii odegrają ministrowie właściwi ds. oświaty i wychowania oraz szkolnictwa wyższego i nauki, przy szczególnym udziale Narodowego Centrum Nauki oraz NCBR dla wyzwań badawczych lub rozwojowych formułowanych przez administrację publiczną. Rola wyżej wymienionych resortów będzie niezwykle istotna dla przeprowadzenia głębokiej zmiany technologicznej i kulturowej, przygotowującej polską gospodarkę do nieuchronnych zmian zachodzących w gospodarce. Ponadto podmiotami zaangażowanymi w realizację Strategii będą między innymi szefowie urzędów centralnych i agencji rządowych, wojewodowie oraz organy jednostek samorządu terytorialnego. Zakres przedmiotowy Strategii jest bardzo szeroki. Na realizację głównego celu oddziałuje wiele czynników, które wpływają na siebie wielokierunkowo i w wielu płaszczyznach. Są one jednocześnie ściśle związane z obszarami aktywności państwa ujętymi w innych strategiach, szczególnie w Strategii Rozwoju Kapitału Ludzkiego. Horyzontalny zakres działań Strategii wymaga zaangażowania wielu jednostek sektora publicznego w realizację jej projektów strategicznych. Działania te będą realizowane w formie programów, projektów, aktów prawnych i przepisów technicznych. Pełną listę działań określonych w Strategii wraz z proponowaną odpowiedzialnością poszczególnych podmiotów przedstawia poniższa tabela 4. W tabeli zamieszczono zbiór działań o różnym charakterze. W terminie 3 miesięcy od daty przyjęcia Strategii podmioty odpowiedzialne określą formę, w jakiej będą (lub już są) realizowane wyróżnione działania. Przyjmuje się, że w wyniku analiz dokonanych przez podmioty odpowiedzialne działania mogą przyjąć formę portfeli programów i projektów, programów lub projektów. Część zadań może być realizowana również w ramach realizowanych już lub nowo powoływanych (w wyniku programu lub projektu) procesów. W przeciągu następnego miesiąca we współpracy z KPRM do wybranej formy realizacji działania zostanie określony odpowiedni system monitorowania inicjatywy właściwy dla portfela, programu, projektu lub procesu. Strategia będzie wdrażana z wykorzystaniem podejścia projektowego, w tym zwinnych metodyk zarządzania. M onitor Polski – 76 – Poz. 926 Tabela 4. Lista działań projektowanych w Strategii produktywności do 2030 r. wraz z podmiotami odpowiedzialnymi (w szarych polach są wymienione podmioty współpracujące z ministrem wiodącym przy wdrażaniu danego działania) Skróty użyte w tabeli: MRiT– Minister Rozwoju i Technologii, MFiPR – Minister Funduszy i Polityki Regionalnej, MKiŚ – Minister Klimatu i Środowiska, MEiN – Minister Edukacji i Nauki, MF – Minister Finansów; MSiT – Minister Sportu i Turystyki;, MS – Minister Sprawiedliwości, NCBR – Narodowe Centrum Badań i Rozwoju, KNF – Komisja Nadzoru Finansowego, KPRM – Kancelaria Prezesa Rady Ministrów, PARP – Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości, PAIH – Polska Agencja Inwestycji i Handlu S.A., PAK – Polska Agencja Kosmiczna, PFR – Polski Fundusz Rozwoju, POT – Polska Organizacja Turystyczna, UZP – Urząd Zamówień Publicznych, GUS – Główny Urząd Statystyczny, FPPP – Fundacja Platforma Przemysłu Przyszłości, BGK – Bank Gospodarstwa Krajowego, UPRP – Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej

M onitor Polski – 77 – Poz. 926

M onitor Polski – 78 – Poz. 926

M onitor Polski – 79 – Poz. 926 SSyysstteemm sspprraawwoozzddaawwcczzoośśccii,, mmoonniittoorroowwaanniiaa ii eewwaalluuaaccjjii Realizacja Strategii jest monitorowana przez ministra właściwego do spraw gospodarki na podstawie rocznego sprawozdania z realizacji oraz wskaźników monitorujących. Celem systemu monitorowania jest badanie postępu ilościowego i jakościowego realizacji zapisów Strategii w odniesieniu zarówno do celów i strategicznych kierunków interwencji, jak również zasad horyzontalnych, istotnych na każdym etapie wdrażania Strategii. Informacja o stanie wdrożenia Strategii będzie prezentowana w formie sprawozdania w ciągu 3 miesięcy od zakończenia roku kalendarzowego. Sprawozdanie będzie prezentowane raz na rok przez ministra właściwego do spraw gospodarki do informacji Komitetu Ekonomicznego Rady Ministrów i Komitetu Koordynacyjnego Polityki Rozwoju. Do prezentacji zestawów wskaźników monitorujących m.in. cele strategii zintegrowanych, w tym „Strategii produktywności 2030” (wraz z wartościami, w tym wartościami bazowymi, pośrednimi i docelowymi) służy system STRATEG, prowadzony przez GUS. Przy sporządzaniu sprawozdania będą analizowane sytuacja makroekonomiczna oraz wartości przyjętych wskaźników. W sprawozdaniu będzie zawarty opis podjętych działań pod kątem ich zgodności ze Strategią, jak również ewentualnych problemów z jej wdrażaniem oraz rekomendacje na kolejny okres. Ponadto sprawozdanie będzie zawierać ocenę wdrażania programów, polityk i innych dokumentów wdrażających Strategię. Minister właściwy ds. gospodarki koordynuje wdrażanie Strategii za pomocą portfela programów i projektów. Nad portfelem będzie czuwać Rada Portfela Strategii z właścicielem portfela z MRiT i wyznaczonymi ministrami z kluczowych dla realizacji strategii resortów. Poszczególne projekty będą prowadzone przez komitety sterujące projektów, liderów projektów oraz odpowiednie struktury dla programów rozumianych jako wiązki projektów (rada programu i kierownik programu). Realizacja Strategii, praca Rady Portfela Strategii Produktywności 2030 i poszczególnych struktur programowo-projektowych dla tej Strategii będzie wspierana przez odpowiednie Biuro Portfela Strategii ulokowane w MRiT. Projekty strategiczne zawarte w Strategii podlegają cyklicznemu monitoringowi strategicznemu oraz bieżącemu monitoringowi operacyjnemu prowadzonemu w ramach narzędzia informatycznego w postaci systemu MonAliZa. Wyznaczeni liderzy projektów przekazują dane niezbędne do zasilenia systemu MonAliZa, w tym wskazują m.in. ryzyka i osiągnięte rezultaty. Rada Portfela Strategii w kontakcie z odpowiednimi komitetami sterującymi lub radami programów na bieżąco decyduje o włączaniu i wyłączaniu (zamykaniu) projektów z portfela. Rada decyduje o formie i częstotliwości raportów służących jej dla pozyskiwaniu informacji o stanie projektów. Ważnym elementem procesu opracowania, oceny i wdrażania Strategii są kolejne ewaluacje, prowadzone przez zewnętrzny podmiot. Dwa raporty z ewaluacji ex ante zostały opracowane w trakcie prac nad projektem Strategii, dzięki czemu naniesiono poprawki zwiększające spójność dokumentu. Kolejne ewaluacje zostaną przeprowadzone w połowie okresu objętego Strategią, tj. po 2025 r., oraz po zakończeniu tego okresu, czyli po 2030 r. Celem tych ewaluacji będzie zbadanie stopnia realizacji Strategii oraz dopasowanie instrumentów do aktualnych realiów gospodarczych, a także zbadanie skuteczności podjętych dotychczas działań. Integralnym elementem monitoringu Strategii będzie zestaw wskaźników odnoszących się do celu głównego, jak i poszczególnych celów szczegółowych. Wskaźniki będą pozyskiwane przede wszystkim ze źródeł krajowej statystyki publicznej i Europejskiego Urzędu Statystycznego (EUROSTAT). Celem głównym Strategii jest wzrost produktywności polskiej gospodarki, a za wskaźnik go badający przyjęto wartość dodaną przypadającą na jedną godzinę pracy w polskiej gospodarce. Dla wydzielenia efektów krajowej polityki i rozwoju gospodarczego będzie ona prezentowana jako procent średniej grupy UE-27 w cenach stałych. Dodatkowo każdy z wydzielonych w Strategii obszarów ma przypisane wskaźniki służące do badania realizacji celów pośrednich. Proces ewaluacji będzie zapewniony również przez powszechnie dostępny system monitorowania rozwoju STRATEG, utrzymywany i rozwijany przez GUS, kumulujący wskaźniki monitorujące wszystkich dokumentów strategicznych i operacyjnych szczebla krajowego i regionalnego.

0302 %05 6,1 2,97 7 %77 %9 71 %0,02 531 22

awozab ćśotraW)7102(%5,63)0202(gk/SPP 3,1)9102(2,15)9102(3)0202(%0,47)0202(%7,3)0202(22)9102(%2,41)9102(64)0202(52

ijc

ar

,) ce e[u in us ś a a m so

u a ic śo w ł n b;Z K

y ks a rp ts s o m ts ć

wóretropske ybzcil einezskęiwZ w utropske icśotraw zaro iknyr an icśonlógezczs eiksjeporueazop wórawot utropske einezskęiwZ i iigolonhcet hcikosyw ezrazsbo w ecremmoc-e imałanak jeindałkod ezczsej melec,owoktadoD hcamar w enawocarpo,ZOG yskedni ainaworotinom ikinźaksW.6 alebaT jazdoR awzaN enwółg ikinźaksW incomop ikinźaksW skedni ywojarK ZOG ijcamrofsnart tsketnok ikinźaksW wzor an uwyłpw ZOG skedni ywojarK yzcradopsog-onzcełops M onitor Polski – 83 – Poz. 926 RRaammyy ffiinnaannssoowwee Źródła finansowania Działania podejmowane na podstawie Strategii i zgodnie ze Strategią będą finansowane:  ze środków budżetu państwa – cele Strategii będą realizowane w ramach programów rozwoju lub poprzez inne instrumenty finansowane z części budżetu państwa poszczególnych ministrów, w ramach limitów wydatków postawionych do ich dyspozycji na etapie planowania budżetu państwa; ponadto budżet państwa zapewni środki na współfinansowanie dla projektów realizowanych ze źródeł zagranicznych,  ze środków innych jednostek sektora instytucji rządowych i samorządowych, takich jak agencje wykonawcze, Fundacja Platforma Przemysłu Przyszłości, Polska Organizacja Turystyczna i inne,  z unijnych funduszy strukturalnych i inwestycyjnych (polityka spójności): alokacja dla Polski w perspektywie 2021–2027 będzie wynosiła ok. 76,5 mld euro; znaczna część tych środków zostanie przeznaczona na realizację programów operacyjnych mających wpływ na poziom produktywności przedsiębiorstw,  z innych środków publicznych, w tym ze środków ze źródeł zagranicznych (np. z Norweskiego Mechanizmu Finansowego), innych instrumentów funkcjonujących w oparciu o środki publiczne, jak np. instrumenty BGK w ramach oferty Grupy Polskiego Funduszu Rozwoju,  z instrumentów finansowych międzynarodowych instytucji finansowych (z kredytów, gwarancji, obejmowania udziałów),  ze środków prywatnych – realizacja celów Strategii będzie wymagała również zaangażowania środków prywatnych, w szczególności w zakresie zapewnienia współfinansowania projektom współfinansowanym ze środków UE. Ramy finansowe „Strategii produktywności 2030” Strategia będzie służyła ukierunkowaniu wsparcia na inwestycje produkcyjne w MŚP, procesy badawcze i innowacyjne, inwestycje w infrastrukturę, w tym na rzecz badań naukowych i innowacji, wsparcie ekologicznych procesów produkcyjnych. Część ze środków wydatkowanych w ramach Strategii realizuje cele Krajowej Strategii Rozwoju Regionalnego. Są to wydatki administracji publicznej w zakresie rozwoju regionalnego. Ramy finansowe Strategii zostały opracowane na podstawie klasyfikacji wydatków rozwojowych (dalej KWR) sektora instytucji rządowych i samorządowych. Zgodnie z KWR wydatki rozwojowe są to środki pieniężne wydatkowane w ramach polityki rozwoju państwa przez jednostki sektora instytucji rządowych i samorządowych na rzecz jednostek nienależących do tego sektora, prowadzące do pozytywnych przemian społeczno-gospodarczych, w szczególności do wzrostu konkurencyjności, produktywności oraz zwiększenia spójności społecznej i gospodarczej. Zgodnie z przyjętą konwencją ramy finansowe Strategii określają środki finansowe nie tylko na finansowanie nowych działań przewidzianych do realizacji, ale wszystkie środki o charakterze rozwojowym, które wpisują się w swoim zakresie w Strategię. Dodatkowo uwzględniono wydatki, które pośrednio wspierają działania rozwojowe określone w KWR. Wszelkie koszty potrzebne na realizację zadań i utrzymanie efektów Strategii zostaną sfinansowane w ramach corocznie ustalanego limitu wydatków dla poszczególnych części budżetowych i nie będą stanowiły podstawy do ubiegania się o dodatkowe środki z budżetu państwa na ten cel w roku bieżącym, jak i w kolejnych latach budżetowych. W zakresie prognoz ramy finansowe Strategii stanowią jedynie szacunki przedstawiające możliwy rząd wielkości wydatków, jednak realizacja zadań Strategii w ramach krajowych środków budżetowych będzie się odbywać w ramach limitów środków dla poszczególnych dysponentów, ustalanych w trakcie prac nad projektem ustawy budżetowej bez konieczności ich zwiększania z budżetu państwa. M onitor Polski – 84 – Poz. 926 Przewiduje się, że wydatki rozwojowe wpisujące się w realizację Strategii produktywności, ponoszone do 2025 r. wyniosą w sumie ponad 79,3 mld zł. W ramach tej kwoty niemal 20,3 mld zł będzie pochodziło z budżetu państwa, 23,6 mld zł z pozostałych jednostek sektora instytucji rządowych i samorządowych, 33,8 mld będzie wydatkowane w ramach projektów polityki spójności (wraz ze współfinansowaniem) i niemal 1,7 mld zł będzie pochodziło z innych instrumentów i funduszy zagranicznych. Dodatkowo realizację Strategii będą wspierać częściowo środki Krajowego Planu Odbudowy (ok. 23,9 mld euro w formie grantów i 11,5 mld euro w formie pożyczek). Środki te będą służyć przede wszystkim wsparciu odporności i konkurencyjności polskiej gospodarki, jej transformacji cyfrowej oraz energetycznej. Ramy finansowe Strategii – założenia na lata 2026–2030 Zapisy Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju oraz obecne projekcje dotyczące struktury potencjalnych źródeł finansowania działań rozwojowych przewidzianych w SOR wskazują, że od 2020 r. ciężar finansowania inwestycji rozwojowych jest przenoszony w większym stopniu na środki krajowe (zarówno publiczne, jak i prywatne). Znaczenie środków UE staje się relatywnie mniejsze, choć nadal istotne. Zadania sektora publicznego, które dotychczas były realizowane w znacznym stopniu przy współfinansowaniu z UE, będą w większym stopniu finansowane w oparciu o krajowe środki publiczne. Środki te będą pochodziły z budżetu centralnego oraz z budżetów samorządowych, które nabiorą większego znaczenia w finansowaniu wysiłku rozwojowego. Należy mieć na uwadze, że realizacja przedsięwzięć rozwojowych musi odbywać się przy zachowaniu stabilności makroekonomicznej, w tym w szczególności sektora finansów publicznych. Prowadzona polityka budżetowa musi uwzględniać ograniczenia związane z obowiązującymi regułami finansowymi oraz dążenie do osiągnięcia i utrzymania średniookresowego celu budżetowego. Wskazuje to na konieczność efektywnego stymulowania inwestycji sektora prywatnego (ze środków krajowych oraz zagranicznych) oraz dalszego podnoszenia efektywności wydatków rozwojowych sektora publicznego. Wykorzystanie środków UE należy skoncentrować na projektach o najwyższej wartości dodanej i pozytywnych efektach zewnętrznych. Oceniając warunki prowadzenia polityki gospodarczej (w tym przede wszystkim polityki inwestycyjnej) w nadchodzących latach zakłada się również, że działania wdrażane w ramach SOR przyniosą pozytywne impulsy w postaci mobilizowania kapitału prywatnego (krajowego i zagranicznego). Doprowadzą one do zwiększenia jego aktywności inwestycyjnej. Ze względu na potrzebę zapewnienia stabilności finansów publicznych to właśnie kapitał prywatny będzie odgrywał kluczową rolę w osiągnięciu planowanej stopy inwestycji w gospodarce. Z drugiej strony należy również pamiętać, że to właśnie działania realizowane przez sektor publiczny (zarówno inwestycyjne, jak i regulacyjne) sprzyjają poprawie warunków brzegowych determinujących ekonomiczną racjonalność i rentowność działalności podmiotów sektora prywatnego. Przyczyniają się one bowiem do kreowania atrakcyjnych warunków sprzyjających prowadzeniu działalności gospodarczej oraz podnoszeniu jej wydajności (m.in. poprzez rozbudowę infrastruktury niezbędnej dla działalności podmiotów gospodarczych oraz tworzenie ram instytucjonalnych efektywnie wspierających wzrost gospodarczy). Zakłada się, że dzięki przedstawionym powyżej kierunkom zmian struktury środków rozwojowych wydatkowanych na realizację celów Strategii udział tych środków w PKB będzie odpowiednio wysoki dla zapewnienia efektywnej realizacji zadań strategicznych. M onitor Polski – 85 – Poz. 926 HHaarrmmoonnooggrraamm wwddrraażżaanniiaa Tabela 7. Harmonogram wdrażania projektów strategicznych

M onitor Polski – 86 – Poz. 926

Załączniki: 1) Diagnoza do „Strategii produktywności 2030”; 2) Krajowa Inteligentna Specjalizacja (KIS) – aktualizacja 2022 r.; 3) Informacja na temat stanu wypełnienia przez Polskę warunku podstawowego pn. Dobre zarządzanie krajową lub regionalną strategią inteligentnej specjalizacji w ramach Celu Polityki 1 Bardziej inteligentna Europa dzięki wspieraniu innowacyjnej i inteligentnej transformacji gospodarczej w ramach Polityki Spójności 2021–2027; 4) Matryca – Czynniki produktywności; 5) Mapa „Strategii produktywności 2030”; 6) Lista projektów SOR realizowanych w ramach „Strategii produktywności 2030”. M onitor Polski – 87 – Poz. 926 WWyykkaazz sskkrróóttóóww B+R – badania i rozwój B+R+I – badania, rozwój i innowacje BGK – Bank Gospodarstwa Krajowego BIZ – bezpośrednie inwestycje zagraniczne DIH – Huby Innowacji Cyfrowych (ang. Digital Innovation Hubs) EGD – Europejski Zielony Ład (ang. European Green Deal) FPPP – Fundacja Platforma Przemysłu Przyszłości GOZ – gospodarka o obiegu zamkniętym KE lub Komisja – Komisja Europejska KIS – Krajowe Inteligentne Specjalizacje KKK – Krajowy Klaster Kluczowy KNF – Komisja Nadzoru Finansowego KWR – klasyfikacja wydatków rozwojowych LCA – ocena cyklu życia (ang. life cycle assesment) NCBR – Narodowe Centrum Badań i Rozwoju OECD – Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju OSE – Ogólnopolska Sieć Edukacyjna PAIH – Polska Agencji Inwestycji i Handlu S.A. PARP – Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości PEP2030 – Polityka ekologiczna państwa 2030 POIR – Program Operacyjny Inteligentny Rozwój POT – Polska Organizacja Turystyczna PPP – partnerstwo publiczno-prywatne PRKC – Program Rozwoju Kompetencji Cyfrowych Program – Program wspierania inwestycji o istotnym znaczeniu dla gospodarki polskiej na lata 2011– 2030 RIS – Regionalne Inteligentne Specjalizacje SI – sztuczna inteligencja SIEG – Strategia Innowacyjności i Efektywności Gospodarki „Dynamiczna Polska 2020” SOR – Strategia na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju SSE – Specjalne Strefy Ekonomiczne Strategia – „Strategia produktywności 2030” UE – Unia Europejska VC – venture capital Załącznik nr 1 do „Strategii produktywności 2030” Załącznik nr 1 do „Strategii produktywności 2030” Diagnoza do „Strategii produktywności 2030” Spis treści SPIS TREŚCI............................................................................................................................................................................. 1 1. PRODUKTYWNOŚĆ W GOSPODARCE........................................................................................................................ 3 PRODUKTYWNOŚĆ – DEFINICJA I POMIAR................................................................................................................................... 3 KONTEKST MIĘDZYNARODOWY: „PARADOKS PRODUKTYWNOŚCI”................................................................................................. 5 NARASTAJĄCE ZRÓŻNICOWANIE PRODUKTYWNOŚCI POMIĘDZY PRZEDSIĘBIORSTWAMI.................................................................. 7 TECHNOLOGIE CYFROWE A PRODUKTYWNOŚĆ........................................................................................................................... 8 PRODUKTYWNOŚĆ A ZMIANA STRUKTURALNA............................................................................................................................. 9 PRODUKTYWNOŚĆ W PRZETWÓRSTWIE PRZEMYSŁOWYM......................................................................................................... 11 DEKOMPOZYCJA WZROSTU PRODUKTYWNOŚCI........................................................................................................................ 14 PRODUKTYWNOŚĆ – WYMIAR TERYTORIALNY........................................................................................................................... 16 PRODUKTYWNOŚĆ A INWESTYCJE........................................................................................................................................... 23 LITERATURA.......................................................................................................................................................................... 27 2. MATERIAŁO- I ENERGOCHŁONNOŚĆ....................................................................................................................... 28 WYKORZYSTANIE ZASOBÓW................................................................................................................................................... 28 GOSPODARKA ODPADAMI, ODZYSK I RECYKLING....................................................................................................................... 32 ZUŻYCIE ENERGII, EFEKTYWNOŚĆ ENERGETYCZNA................................................................................................................... 35 EKOINNOWACJE..................................................................................................................................................................... 41 EKOPROJEKTOWANIE (EKODESIGN)......................................................................................................................................... 42 DOSTĘP DO SUROWCÓW DLA GOSPODARKI.............................................................................................................................. 44 LITERATURA.......................................................................................................................................................................... 45 3. KOMPETENCJE – UMIEJĘTNOŚCI.............................................................................................................................. 46 LITERATURA.......................................................................................................................................................................... 52 4. DZIAŁALNOŚĆ PRZEDSIĘBIORSTW........................................................................................................................... 53 PODSTAWOWE INFORMACJE STATYSTYCZNE............................................................................................................................ 53 BARIERY W DZIAŁALNOŚCI GOSPODARCZEJ.............................................................................................................................. 54 WSPÓŁPRACA W SYSTEMIE GOSPODARCZYM........................................................................................................................... 57 INSTYTUCJE WSPIERAJĄCE ROZWÓJ SEKTORA PRZEDSIĘBIORSTW............................................................................................. 60 MECHANIZMY FINANSOWANIA POTRZEB BIEŻĄCYCH ORAZ INWESTYCYJNYCH SEKTORA PRZEDSIĘBIORSTW................................... 63 ZAAWANSOWANE USŁUGI W POLSKIEJ GOSPODARCE................................................................................................................ 71 DIAGNOZA I OCENA POLITYKI INWESTYCYJNEJ KRAJU................................................................................................................ 73 LITERATURA.......................................................................................................................................................................... 74 5. CYFRYZACJA GOSPODARKI I PRZEMYSŁU.............................................................................................................. 77 WPROWADZENIE.................................................................................................................................................................... 77 DOSTĘP I KORZYSTANIE Z INTERNETU..................................................................................................................................... 79 UMIEJĘTNOŚCI CYFROWE....................................................................................................................................................... 79 PRZEDSIĘBIORSTWA – POPYT NA IT........................................................................................................................................ 80 PRZEDSIĘBIORSTWA – PODAŻ IT............................................................................................................................................. 84 SZANSE ROZWOJU SEKTORA SZTUCZNEJ INTELIGENCJI W POLSCE............................................................................................ 89 POLSKI SEKTOR ICT W OBLICZU REWOLUCJI SI........................................................................................................................ 90 POLSKI SEKTOR SI................................................................................................................................................................. 92 SZANSE INWESTYCJI W SI...................................................................................................................................................... 97 LITERATURA........................................................................................................................................................................ 101 6. DZIAŁALNOŚĆ BADAWCZA I ROZWOJOWA, INNOWACJE, POSTĘP TECHNO-LOGICZNY............................ 103 POZIOM INNOWACYJNOŚCI POLSKIEJ GOSPODARKI................................................................................................................. 103 AKTYWNOŚĆ INNOWACYJNA FIRM.......................................................................................................................................... 108 POZIOM ZAAWANSOWANIA TECHNOLOGICZNEGO.................................................................................................................... 112 SEKTOR KOSMICZNY............................................................................................................................................................ 116 WSPÓŁPRACA BIZNESU I NAUKI............................................................................................................................................. 117 KOMERCJALIZACJA BADAŃ.................................................................................................................................................... 120 LITERATURA........................................................................................................................................................................ 122 7. UMIĘDZYNARODOWIENIE GOSPODARKI............................................................................................................. 124 ROLA KAPITAŁU ZAGRANICZNEGO.......................................................................................................................................... 124 ROLA EKSPORTU.................................................................................................................................................................. 126 LITERATURA........................................................................................................................................................................ 139 Strona 2 z 139 1. Produktywność w gospodarce Produktywność – definicja i pomiar Nazwanie strategii gospodarczej rządu „Strategią produktywności 2030” jest przesądzeniem strategicznym. Produktywność określonej aktywności to nic innego jak relacja jej efektów do nakładów poniesionych na jej wykonanie. W tym sensie produktywność jest ogólną miarą sprawności zarządzania i gospodarowania. Wskaźnik PKB per capita, najczęściej używany w dyskusjach ekonomicznych, jest pochodną tego, jak efektywnie gospodarka przekształca posiadane zasoby – ludzką pracę, kapitał rzeczowy, dane, zasoby środowiskowe – w towary i usługi atrakcyjne dla krajowych i zagranicznych konsumentów, a także niezbędne do sprawnego funkcjonowania państwa, gwarantujące szeroko rozumiane bezpieczeństwa obywateli Rzeczypospolitej Polskiej. Na obecnym etapie rozwoju Polski trwały i zrównoważony1 wzrost produktywności można uznać za nadrzędny cel polityki gospodarczej. Kluczowymi warunkami osiągania tego celu (nie osiągnięcia – gdyż jest to proces, a nie jednorazowe wydarzenie) są postęp technologiczny oraz innowacyjność, czyli zdolność do tworzenia i wdrażania nowych rozwiązań produktowych, procesowych, organizacyjnych oraz marketingowych, a także optymalne wykorzystanie własnych zasobów i potencjału. Są to czynniki decydujące o jakości wzrostu i determinujące jego trwały i zrównoważony charakter. Produktywność gospodarki jest mierzona zwykle na dwa uzupełniające się sposoby. Po pierwsze, jako wydajność pracy, czyli wartość dodana przypadająca na jednostkę pracy (np. na jednego zatrudnionego lub na przepracowaną godzinę)2. Po drugie, jako łączna produktywność czynników produkcji (ang. total factor productivity – TFP3), która odzwierciedla wydajność, z jaką zasoby kapitału i pracy są przekształcane w wartość dodaną. TFP jest parametrem skalującym w równaniu ekonometrycznym i ma sens jedynie matematyczny. W kategoriach ekonomicznych pożądana jest wyższa wartość TFP, choć jej interpretacja nie jest jednoznaczna. Zmiana TFP bywa utożsamiana z efektem wprowadzania innowacji technologicznych, jednak takie podejście jest nadmiernie uproszczone. W rzeczywistości zmiany w TFP uwzględniają również nowe tendencje w zarządzaniu i organizacji, podniesienie poziomu wiedzy ogólnej, efekty sieci, efekty marki, efekty wynikające z odchyleń rzeczywistej struktury gospodarki od modelu konkurencji doskonałej czy przesunięcia zasobów (pracy, kapitału) między różnymi branżami. W porównaniu ze zmianą w wydajności pracy wskaźnik ten być może zawiera zatem bardziej kompleksową informację4, ale jest bardzo wrażliwy na założenia dotyczące zmiennych i parametrów modelu ekonometrycznego, w ramach którego dokonuje się jego szacowania (Ghosh, Swati, Kraay, Aart, 2000). Stąd w dalszej części niniejszej diagnozy słowo „produktywność” będzie używane zamiennie z pojęciem „wydajność pracy” w sensie wartości dodanej w przeliczeniu na jednostkę pracy. Ilekroć będzie mowa o TFP lub innym ujęciu produktywności lub wydajności pracy, zostanie to explicite zaznaczone, tak jak w przypadku poniższego wykresu, który obrazuje produktywność mierzoną jako PKB na przepracowaną godzinę. 1 Zrównoważony w czasie – czyli zapewniający przyszłym pokoleniom możliwość korzystania z zasobów naturalnych; zrównoważony w przestrzeni – czyli nie dopuszczający do utrwalenia się nadmiernych zróżnicowań terytorialnych; zrównoważony społecznie (inkluzywny) – czyli pozwalający wszystkim grupom społecznym na korzystanie z podniesionego poziomu dobrobytu. 2 Wartość dodana to różnica pomiędzy wartością produkcji a zużyciem pośrednim. Można ją obliczać na dwa sposoby, które teoretycznie powinny prowadzić do tego samego wyniku: odejmując ww. zużycie pośrednie (materiałów, surowców, energii) od wartości produkcji albo sumując korzyści odniesione z procesu produkcji przez wszystkie podmioty (głównie: zysk firmy, wynagrodzenia pracowników, wpływy podatkowe państwa). 3 Spotyka się też równoznaczne określenie ang. multifactor productivity (MFP). 4 Obrazuje łączną efektywność wykorzystania pracy i kapitału. Wydajność pracy może wzrosnąć w wyniku czysto ilościowego wzrostu inwestycji kapitałowych bez zmiany ich zaawansowania technologicznego. TFP jest odporna na ten efekt. Jednak nowe technologie często wchodzą do gospodarki „ucieleśnione” w inwestycjach kapitałowych i wówczas podnoszą wydajność pracy, ale nie TFP. Tłumaczy to, dlaczego wzrost wydajności pracy jest szybszy niż wzrost TFP. Strona 3 z 139 Wykres 1. Produktywność w państwach OECD w 2017 r. (PKB na przepracowaną godzinę)*

* USD w cenach stałych z 2010 r. według parytetu siły nabywczej. Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych OECD (stats.oecd.org) Jak widać (mimo ponadprzeciętnego w ostatnich latach wzrostu produktywności, o którym poniżej) Polska w ekskluzywnym klubie najbogatszych państw świata należy do członków o względnie niskiej wydajności pracy. W 2017 r. produktywność Czechów była niemalże identyczna, Słowaków wyższa o 14%, a Niemców o 68%. W porównaniu z rokiem poprzednim w 2017 r. wyprzedziliśmy w zestawieniu Czechy, Estonię, Grecję, Portugalię i Węgry. Dalsze podnoszenie produktywności polskiej gospodarki jest koniecznym warunkiem osiągnięcia głównego celu Strategii Odpowiedzialnego Rozwoju, jakim jest wzrost poziomu życia Polaków mierzony wzrostem dochodów gospodarstw domowych. Produktywność (wydajność) pracy generuje wzrost PKB i dochodów gospodarstw domowych. Wykres 2. Główne wskaźniki gospodarcze w Polsce (zmiana r/r w %) aidnalrI aigewroN grubmeskuL ainaD aigleB aidnaloH ajcewzS ajcnarF airacjawzS ycmeiN airtsuA aidnalsI aidnalniF KU adanaK yhcołW ainapzsiH ainopaJ ajcawołS ainewołS awtiL aidnaleZ awoN aksloP yhcezC ailagutroP ainotsE yrgęW ajcerG awtoŁ elihC

Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych Eurostat Strona 4 z 139 Nadrzędny cel podniesienia produktywności będzie realizowany w ramach Strategii produktywności 2030 przez szereg działań w wielu obszarach szeroko rozumianej polityki gospodarczej. Kluczowe będzie zarówno zapewnienie ogólnych warunków rozwoju przedsiębiorczości i innowacyjności, jak i indywidualne podejście do poszczególnych branż, oparte na specyfice każdej z nich. Gospodarka nie jest monolitem mierzonym tylko i wyłącznie przez zagregowany poziom PKB, ale skomplikowaną siecią wzajemnych powiązań pomiędzy poszczególnymi branżami. To, w jaki sposób jest ułożona gospodarka i z jakich elementów się składa, nie jest obojętny dla tempa rozwoju gospodarczego. Proces konwergencji, czyli doganiania gospodarek bogatszych przez gospodarki biedniejsze, nie jest procesem bezwarunkowym. Wewnętrzna struktura gospodarcza – udział różnych branż w wytwarzaniu dobrobytu – jest z jednej strony przejawem aktualnego poziomu rozwoju, a z drugiej determinantą dalszego postępu. Dlatego skuteczna polityka gospodarcza powinna wspierać zarówno wzrost produktywności i innowacyjności w przekroju całej gospodarki, jak i stymulować przesuwanie się zasobów pracy i kapitału do sektorów wyróżniających się korzystniejszymi perspektywami w zakresie wzrostu produktywności, innowacyjności i umiędzynarodowienia. Państwo ma do dyspozycji szereg instrumentów m.in. regulacyjnych, podatkowych, inwestycyjnych i właścicielskich. Wyzwanie polega na sprawnym i skoordynowanym zarządzaniu nimi w poszczególnych obszarach polityki gospodarczej i przemysłowej tak, aby maksymalizować bodźce skłaniające podmioty życia gospodarczego do generowania i komercjalizacji nowych idei oraz podejmowania ryzyka rozszerzania zakresu działalności. Kontekst międzynarodowy: „paradoks produktywności” Główne wyzwania rozwojowe stające przed Polską i globalne megatrendy zostały opisane w Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju (SOR), zatem nie ma potrzeby powtarzać ich w niniejszej diagnozie. Warto natomiast zwrócić uwagę na zjawisko globalnego spowolnienia tempa wzrostu produktywności, które z racji trudności jego wytłumaczenia w kontekście tempa zachodzących zmian technologicznych dość powszechnie jest nazywane zagadką lub paradoksem produktywności (ang. productivity puzzle / productivity paradox). Od końca lat 60. w USA i Europie Zachodniej spada tempo wzrostu produktywności pomimo ewidentnego postępu technologicznego zwłaszcza w sferze cyfryzacji, która, jak podpowiada zdrowy rozsądek, jest zjawiskiem pozwalającym tę produktywność radykalnie podnieść. Co więcej, spowolnienie tempa wzrostu produktywności pogłębiło się od początku XXI wieku. Średnioroczny wzrost wydajności pracy wciąż jest w większości krajów dodatni, natomiast średnioroczna zmiana TFP dla dość licznej grupy państw w okresie 2007–2016 okazała się już ujemna (wykresy 3 i 4). Polskę na tle innych państw cechują relatywnie wysokie wartości średniorocznego wzrostu produktywności, również w porównaniu do innych państw Europy Środkowej i Wschodniej mających status krajów nadrabiających zaległości w stosunku do krajów Europy Zachodniej. Ma to pokrycie w danych statystycznych o strukturze zatrudnienia oraz wartości dodanej, wskazujących, że w polskiej gospodarce realnie zachodzi zmiana strukturalna. Z drugiej strony należy pamiętać, że wysoka stopa wzrostu do pewnego stopnia jest pochodną niskiej wartości początkowej i jeśli chcemy to zadawalające tempo utrzymać, musimy wykorzystać nowe źródła zwiększania produktywności. Kwestia ta została w SOR opisana w ramach modelu pięciu pułapek rozwojowych, a poprawność postawionej tam diagnozy potwierdzają również ustalenia z innych procesów badawczych. Przykładowo, w raporcie Komisji Europejskiej nt. innowacyjności w Europie wskazano – dla grupy państw o wysokim PKB – na wyraźną korelację pomiędzy intensywnością nakładów na działalność B+R a wzrostem TFP w kolejnych latach. W grupie państw Europy Środkowej i Wschodniej taka korelacja nie występowała, co sugeruje, że wzrost TFP był oparty na czynnikach mniej ściśle powiązanych z innowacyjnością, takich jak inwestycje zagraniczne, import technologii czy poprawa dostępu do wewnętrznych i zewnętrznych rynków. Zdaniem autorów raportu bez zwiększenia zdolności innowacyjnej tych gospodarek dalszy wzrost TFP może być trudny do utrzymania (EC 2018, s. 51). Strona 5 z 139 Wykres 3. Wydajność pracy jako PKB na przepracowaną godzinę – skumulowany roczny wskaźnik wzrostu w latach 2007–2016 (PPS w EUR, ceny i kursy z 2010 r.) Wykres 4. TFP – skumulowany roczny wskaźnik wzrostu w latach 2007–2016 Źródło: EC (2018) Globalne spowolnienie tempa wzrostu produktywności w państwach rozwiniętych wywołuje ożywioną dyskusję w kwestii jego przyczyn. Proponowane wyjaśnienia o charakterze pesymistycznym obejmują wyczerpanie się najlepszych źródeł innowacji oraz nieusuwalne, być może, błędy w pomiarze produktywności. Najczęstszym wyjaśnieniem typu optymistycznego jest stwierdzenie, że efekt nowych technologii pojawia się zarówno w gospodarce, jak i w statystykach z dużym opóźnieniem. Niedawne studium McKinsey (2018, s. 11 i następne) rozszerza tę argumentację, wskazując, że opóźnienie efektu wdrożenia technologii względem jej pojawienia się na świecie jest jedną z trzech głównych przyczyn paradoksu produktywności o charakterze strukturalnym. Pozostałe dwie to trudności przeciętnych firm z uzyskaniem dostępu do najnowszych technologii oraz koszty przestawienia się na cyfrowy model działania (np. koszt zwrócenia uwagi zarządu na potrzebę modernizacji, konieczność równoległego utrzymywania modelu tradycyjnego i cyfrowego w okresie przejściowym). Oprócz tego znaczenie mają czynniki koniunkturalne, takie jak recesje wywołane pękaniem baniek na rynku technologicznym Strona 6 z 139 (jak to miało miejsce w roku 2001) oraz rynku nieruchomości i opartych na nich instrumentów finansowych (lata 2007–2010). Autorzy raportu wskazują, że proces odbudowy gospodarczej po kryzysie finansowym obejmował tworzenie dużej liczby miejsc pracy o stosunkowo niskiej wartości dodanej. Ponadto zmniejszyła się liczba branż o wysokim wzroście produktywności, a także spadła relacja kapitału do pracy po stronie czynników produkcji. Ten relatywnie mniejszy wzrost technicznego uzbrojenia stanowisk pracy (potwierdzony w statystykach dotyczących zmniejszenia się stopy inwestycji) zmniejszył tempo wzrostu wydajności pracy. Narastające zróżnicowanie produktywności pomiędzy przedsiębiorstwami Pojęcie „paradoksu produktywności” pojawia się także w cytowanym już raporcie Komisji Europejskiej. Również w tym dokumencie wskazuje się, że omawiane zjawisko nie posiada jak dotąd definitywnego wyjaśnienia, przy czym szczególną wagę autorzy wydają się przywiązywać do faktu coraz głębszych dysproporcji między najbardziej produktywnymi firmami i sektorami oraz resztą gospodarki. Wzrost firm bardzo produktywnych jest szybki, trwały i napędzany wykorzystaniem zaawansowanych technologii cyfrowych, które „głęboko przeobraziły naturę innowacji oraz jej dyfuzję i podział korzyści” (EC, 2018, s. 52). Masie firm przeciętnych coraz trudniej dogonić globalnych cyfrowych czempionów, osiągających korzyści zarówno skali, jak i sieci, zdolnych do działania szybkiego, kompleksowego, a przy tym zorientowanego na potrzeby konsumenta w stopniu dotychczas niespotykanym (tamże, s. 53–54). W konsekwencji również na rynku pracy następuje polaryzacja wynagrodzeń, którą, przynajmniej częściowo, mogłyby powstrzymać sprawniejsza dyfuzja innowacji oraz publiczne wsparcie dla rozwoju infrastruktury, technologii i umiejętności cyfrowych. Jako jedno z kluczowych źródeł dysproporcji wyników między firmami można wskazać nierównomierny rozkład korzyści nie tylko z cyfryzacji, ale szerzej – z kumulacji wartości niematerialnych i prawnych, których aktywa cyfrowe są podzbiorem. Inwestycje w szeroko pojęte aktywa niematerialne, jakkolwiek wyhamowały po okresie „wielkiej recesji” z lat 2007–2009, to jednak przed tym okresem rosły, stanowiąc coraz większy odsetek ogółu inwestycji, w wyniku czego w takich krajach, jak Finlandia, USA, Wielka Brytania czy Szwecja przewyższyły udział nakładów na aktywa fizyczne (por. Haskell & Westlake 2018). Inwestycje w aktywa niematerialne mają kilka cech odróżniających je od klasycznych wydatków na „twardy” kapitał rzeczowy: 1) większa skalowalność sprawia, że potencjał zwrotu jest znacznie wyższy, 2) w znacznie większym stopniu stanowią one „koszt utopiony” – w przeciwieństwie do maszyn często bardzo trudno je odsprzedać w przypadku niepowodzenia inwestycji, co zwiększa ich ryzyko (także z punktu widzenia podmiotów finansujących), 3) generują pozytywne efekty zewnętrzne; nawet jeśli są objęte ochroną (np. patentową), to i tak inne podmioty mają wgląd w wiele cech danego rozwiązania i mogą to wykorzystać w zakresie nieobjętym ochroną, 4) generują efekty synergii: na przykład gospodarcza potęga Coca-Coli opiera się nie na kapitale rzeczowym, ale na synergii różnych rodzajów wartości niematerialnych i prawnych – zwłaszcza marki, receptury napoju oraz umów licencyjnych. Makroekonomiczny efekt tych cech pogłębia polaryzację między firmami: najbardziej opłacają się ryzykowne inwestycje w aktywa niematerialne, na które stać przede wszystkim najbardziej produktywne firmy, które już i tak w wysokim stopniu korzystają z przewagi osiągniętej dzięki dotychczasowej kumulacji wartości niematerialnych i prawnych. Firmy takie są w stanie ograniczać konkurentom dostęp do generowanych przez siebie efektów zewnętrznych, a jednocześnie – same czerpać takie korzyści z działań podejmowanych przez inne podmioty (tzw. efekt „spillover”). Od dawna wiadomo, że przewaga konkurencyjna firmy opiera się na unikalności jakiegoś jej zasobu, przy czym coraz częściej jest to obecnie zasób niematerialny. W warunkach coraz bardziej skomplikowanego otoczenia gospodarczego, społecznego, technologicznego i regulacyjnego jeszcze bardziej niż dotąd liczy się umiejętność Strona 7 z 139 zarządzania złożonością. Jak zauważają cytowani autorzy, „być może najbardziej unikalnym zasobem firmy jest jej umiejętność łączenia innych zasobów” (Haskell & Westlake 2018, s. 187) – czyli menadżerski know-how oraz wewnętrzna kultura, które przesądzają o wyjątkowości danej organizacji jako całości. Technologie cyfrowe a produktywność Światowa dyskusja wokół „paradoksu produktywności” nie podważa ogromnego wpływu technologii cyfrowych na produktywność, a raczej poszukuje przyczyn, dla których korzyści z ich rozwoju nie są na pierwszy rzut oka widoczne w licznych statystykach. Korelacja nie oznacza przyczynowości – współwystępowanie zawrotnego tempa rozwoju technologii cyfrowych z malejącym tempem wzrostu produktywności absolutnie nie oznacza, że technologie te nie mają wpływu na produktywność. Jak już wskazano, obraz sytuacji zaciemniają czynniki takie jak wady pomiaru, opóźnienia pozytywnych efektów względem ponoszonych kosztów, specyfika procesów dyfuzji innowacji i korzyści z nich płynących, koniunktura gospodarcza, a w przypadku pomiaru poprzez TFP – również fakt, że technologie cyfrowe często wchodzą w obieg gospodarczy w postaci inwestycji kapitałowych. W rzeczywistości wpływ technologii cyfrowych na rozwój gospodarczy można szacować na podstawie danych empirycznych. Jedną z prób tego rodzaju jest analiza (Koloch et al., 2017), w ramach której na podstawie ok. 50 wskaźników dotyczących upowszechnienia rozwiązań IT w przedsiębiorstwach skonstruowano syntetyczny wskaźnik intensywności wykorzystania danych, obliczono go dla gospodarek europejskich i ich sektorów, a następnie włączono do modelu ekonometrycznego w sposób pozwalający wyodrębnić tę część TFP, która wynika z wykorzystania danych5. Syntetyczny wskaźnik intensywności oparcia gospodarki w przedmiotowym badaniu odzwierciedla pozycję danej gospodarki narodowej na skali między cyfrowym „liderem” (hipotetyczną gospodarką, w której przedsiębiorstwa w poszczególnych sektorach opierają swoją działalność na danych i ich transferze w maksymalnym możliwym, obserwowanym w próbie empirycznej zakresie) oraz równie teoretycznym cyfrowym „maruderem”, stanowiącym przeciwieństwo lidera. Wykres 5. Intensywność oparcia gospodarki na danych 40]

Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie Koloch et. al. (2017, s. 11) 5 Jakkolwiek badanie nominalnie dotyczy stopnia wykorzystania danych w gospodarce, to fakt wykorzystania w nim szerokiego zakresu wskaźników dotyczących wielu powiązanych z danymi zjawisk (m.in. zbierania, przechowywania, przesyłania, cyfrowego przetwarzania, wspomagania procesów zarządczych w przedsiębiorstwach) powoduje, że można traktować je jako przybliżony pomiar ogólnego ucyfrowienia gospodarki i jego wpływu na produktywność. Strona 8 z 139 aidnalniF aigewroN ainaD ajcewzS aidnaloH aidnalrI ainewołS atlaM aigleB awtiL airtsuA ycmeiN ainapzsiH ailagutroP yhcezC akleiW ajcnarF grubmeskuL awtoŁ ainotsE yhcołW ajcawołS aksloP yrgęW ajcawrohC rpyC airagłuB ainumuR ajcerG Jak widać na wykresie 5, najwyższe wartości wskaźnika odnotowano dla państw skandynawskich, natomiast Polska sytuuje się poniżej średniej unijnej, na 7. miejscu od końca. Poziom ucyfrowienia polskiej gospodarki został szerzej przedstawiony w osobnym rozdziale tej diagnozy, natomiast w tym miejscu warto zwrócić uwagę, że tak zmierzona intensywność wykorzystania danych w gospodarce w różnych państwach przekłada się na różną relację – używając terminologii autorów badania – produktywności indukowanej przez dane do produktywności generycznej, przy czym suma obu tych aspektów produktywności daje łączną TFP. Przeciętnie w Unii Europejskiej produktywność indukowana przez dane odpowiada za ok. 40% TFP, przy czym w Polsce jest to ok. 48%. Oznacza to, że choć Polska charakteryzuje się intensywnością wykorzystania danych poniżej średniej UE, to danym należy przypisać ponadprzeciętnie wysoki udział w łącznej produktywności gospodarki, nawet na tle państw o wiodącej w UE intensywności wykorzystania danych. Procesy biznesowe są więc w wysokim stopniu uzależnione od danych i ich transferu, a hipotetyczne odebranie podmiotom gospodarczym możliwości wykorzystywania danych i ich transferu na szeroką skalę spowodowałoby drastyczne konsekwencje – w przeciętnej europejskiej gospodarce PKB spadłby o ok. 46 %. Jeśliby ekstrapolować te ustalenia w przyszłość, należy zgodzić się z konkluzją autorów, że „opóźnianie lub wręcz zaniechanie działań mających na celu rozwój warunków społeczno-gospodarczych sprzyjających rozwojowi gospodarki w wysokim stopniu opartej na danych powodować będzie, już w średnim okresie, istotne obniżanie możliwych do osiągnięcia korzyści ekonomicznych” (Koloch et al., 2017, s. 13). W kontekście wpływu innowacji cyfrowych na produktywność warto zwrócić również uwagę, że do generowania innowacji cyfrowych w przyszłości konieczna jest wysoka zdolność do absorpcji innowacji bieżących. Prawdopodobnie nie sposób, na przykład, opracować i skomercjalizować innowacyjnej usługi cyfrowej opartej na uczeniu maszynowym, jeśli nie zna się najnowszych trendów w rozwoju algorytmów z obszaru data science, nie ma się dostępu do światowej klasy narzędzi (środowisk programistycznych, bibliotek itp.) oraz nie umie się zastosować w praktyce zwinnej metodyki zarządzania projektem. Kluczowym warunkiem jest też dostęp do danych, których ilość zależy od czynników zarówno miękkich (poziom otwartości danych publicznych i prywatnych), jak i twardych (upowszechnienie i usieciowienie sensorów umożliwiających cyfrowy zapis i przesył pomiaru wszelkiego rodzaju zjawisk). Polityka wsparcia produktywności poprzez rozwój innowacyjności powinna zatem wspierać nie tylko generowanie, lecz także absorpcję innowacji, nie tyko w obszarze technologii cyfrowych, gdzie potrzeba ta jest chyba najbardziej widoczna, ale także w innych obszarach działalności naukowej i gospodarczej. Produktywność a zmiana strukturalna Jak już wskazano powyżej, zmiany produktywności są pochodną nie tylko procesów wspólnych dla całej gospodarki, ale także procesów specyficznych dla poszczególnych branż. Z punktu widzenia polityki gospodarczej istotne jest zatem zidentyfikowanie sektorów najbardziej perspektywicznych i stymulowanie przepływu do nich zasobów pracy i kapitału. Do pewnego stopnia taki przepływ jest wynikiem działania sił wolnorynkowych, w wyniku którego gospodarka samoczynnie modernizuje swoją strukturę, są jednak sytuacje oraz powody (jak np. opóźniony czas reakcji systemu edukacyjnego) wymagające celowego czy nawet wyprzedzającego działania ze strony państwa. Jednak interwencja publiczna musi być oparta na dowodach dotyczących aktualnych i potencjalnych przewag kraju w kontekście sytuacji międzynarodowej, a nie na arbitralnych decyzjach decydentów. Rolą polityki gospodarczej państwa jest bowiem tworzenie optymalnych warunków rozwoju branż i sektorów decydujących o konkurencyjności państwa zgodnie ze specyficznym potencjałem kraju. Strona 9 z 139 Wykres 6. Realny PKB Polski jako % PKB USA (per capita, w USD, z 2011 r.)

Źródło: Obliczenie własne MRiT na podstawie danych Maddison Project Database (https://www.rug.nl/ggdc/historicaldevelopment/maddison/releases/maddison-project-database-2018) Na przykład politykę prowadzoną w latach 70. można interpretować jako promowanie struktury przemysłu niezgodnej z aktualnymi przewagami konkurencyjnymi Polski, które w tamtym okresie polegały głównie na dużych zasobach taniej siły roboczej. Budowa gospodarki kapitałochłonnej w oparciu o kredyt zagraniczny w warunkach, gdy kapitał w Polsce był zasobem relatywnie dużo rzadszym niż obecnie, spowodowała, że wyznaczony odgórnie model produkcji był niemożliwy do utrzymania w oparciu o zasoby wewnętrzne. Negatywne skutki uzależnienia od kredytu zagranicznego uwidoczniły się w momencie wzrostu stóp procentowych w USA, wymuszonego stagflacją wywołaną nałożeniem się wzrostu cen ropy naftowej na ekspansywną politykę monetarną Rezerwy Federalnej w latach poprzednich. Kapitał zewnętrzny szybko okazał się dla Polski zbyt drogi. Musiało nastąpić odejście od tej polityki i długotrwała, społecznie bolesna adaptacja struktury gospodarczej do ograniczeń wynikających z posiadanych zasobów pracy, kapitału, technologii i kultury organizacyjnej. Polski PKB do relacji z 1975 roku względem amerykańskiego powrócił dopiero 25 lat później w warunkach gospodarki wolnorynkowej, po czym po przystąpieniu do Unii Europejskiej nastąpił jego bardzo szybki wzrost. Wykres 7. pokazuje, że obecnie w polskiej gospodarce zmiana strukturalna faktycznie zachodzi, nawet pomimo braku sformułowanej explicite polityki przemysłowej6. W całości wartości dodanej między rokiem 2010 a 2016 udział przemysłu przetwórczego wzrósł z 17,7% do 20,4%, przy spadku handlu z 19,3% do 17,4%. Z racji większego proinnowacyjnego i proeksportowego potencjału przemysłu należy tę zmianę traktować jako zjawisko pozytywne. Równolegle wzrósł udział usług administracyjnych (odzwierciedlając specjalizację Polski w obszarze outsourcingu procesów biznesowych (BPO), informacji i komunikacji oraz działalności profesjonalnej naukowej i technicznej). Spadł natomiast udział branż tradycyjnych jak górnictwo, budownictwo i rolnictwo. Analizując temat w kategoriach zmian w zatrudnieniu, należy zauważyć, że dwiema kategoriami pod względem intensywności prac 6 Kwestią do dyskusji jest proporcja, w jakiej opisywane zjawiska wynikają ze zmiany strukturalnej, a w jakiej z cyklu koniunkturalnego (ceny surowców i towarów na rynkach światowych, wydarzenia jednorazowe, działania konkurentów, dynamika wykorzystywania funduszy unijnych itp.). Strona 10 z 139 1950 1952 1954 1956 1958 1960 1962 1964 1966 1968 1970 1972 1974 1976 1978 1980 1982 1984 1986 1988 1990 1992 1994 1996 1998 2000 2002 2004 2006 2008 2010 2012 2014 2016 B+R, w których nastąpiła największa zmiana między 2010 a 2016 rokiem, były usługi wysokiej technologii (ponad 45%) oraz rynkowe usługi oparte na wiedzy (30%)7. Wykres 7. Udziały branż polskiej gospodarki w wytworzonej wartości dodanej (% całkowitej wartości dodanej w gospodarce) Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych GUS Stymulowanie przepływu zasobów siły roboczej do branż o wyższej produktywności nie jest procesem łatwym z wielu względów. Obok poprawnego zdiagnozowania mocnych stron i ograniczeń gospodarki narodowej duże znaczenie ma opóźnienie, z jakim system edukacyjny jest w stanie dostosować podaż kompetencji do potrzeb wysoko produktywnych przedsiębiorców. Ponadto branże o bardzo wysokiej produktywności często nie generują dużego popytu na pracę, a w przypadku wystąpienia w miarę stałego popytu na ich produkty mogą wykazywać tendencję do jeszcze silniejszej automatyzacji, co oznacza zastępowanie pracy kapitałem. Czynnikiem szczególnie usprawniającym racjonalizację struktury zatrudnienia może być standaryzacja umiejętności. Szczególne znaczenie w gospodarce ma przetwórstwo przemysłowe. Jak wskazano powyżej, wytwarza ono w Polsce ponad 20% całości wartości dodanej, zatrudniając około 23% siły roboczej8. Od poziomu jego konkurencyjności zależy bezpośrednio i pośrednio dobrobyt milionów ludzi. W porównaniu z wieloma branżami usługowymi cechuje się większym polem do wdrażania innowacji, większym potencjałem eksportowym oraz – pod warunkiem szerokiego wykorzystania technologii cyfrowych – większymi możliwościami osiągnięcia efektów skali i efektów sieci, czyli tempa wzrostu przychodów przewyższającego tempo zwyżki kosztów wraz z przyrostem wolumenu produkcji. Produktywność w przetwórstwie przemysłowym W ciągu 10 lat od wejścia do Unii Europejskiej, między rokiem 2005 a 2015, produktywność polskiego przetwórstwa przemysłowego mierzona wartością dodaną na pracującego wzrosła o 70,5%. Wzrost ten był 7 W przedsiębiorstwach powyżej 9 pracowników. Obliczenie własne MRiT na podstawie danych GUS. 8 Według danych GUS (Bank Danych Lokalnych) w 2016 r. w gospodarce narodowej przeciętnie zatrudnienie wynosiło 10,12 mln osób, w tym 2,37 mln w przemyśle przetwórczym. Strona 11 z 139 jednak różny w poszczególnych branżach i wahał się od 32% dla poligrafii i reprodukcji nośników danych do 212% dla produkcji wyrobów tytoniowych. Wartością wyraźnie odstającą od pozostałych jest produktywność trzech branż: tytoniowej, koksowniczej i naftowej. Wiąże się to prawdopodobnie z ich specyfiką – wysoką automatyzacją i kapitałochłonnością, niską cenową elastycznością popytu na produkty oraz dużymi barierami wejścia na rynek (zarówno kapitałowymi, jak i prawnymi). Wykres 8. Produktywność w tys. zł wartości dodanej (lewa oś) i zmiany produktywności w latach 2005–2015 (prawa oś) Źródło: Obliczenia własne MRiT na podstawie danych GUS, skrócone nazwy PKD Branże polskiego przetwórstwa można podzielić na cztery kategorie: branże dynamicznych championów (1), branże doganiające (2), branże spowalniające (3) i branże zagrożone (4). 1) Kategoria „championów” została zaznaczona na wykresie 8 kolorem zielonym i odnosi się do branż, w których produktywność w 2015 roku była wyższa od średniej dla przetwórstwa przemysłowego w Polsce (112,7 tys. zł wartości dodanej na pracującego), a także tempo wzrostu tej produktywności było ponadprzeciętne (powyżej 70,5% w badanym okresie). Są to: produkcja wyrobów tytoniowych, produkcja napojów, przemysł farmaceutyczny, naprawa i konserwacja maszyn oraz produkcja pozostałego sprzętu transportowego (m.in. przemysł lotniczy, stoczniowy i kolejowy). 2) Branże doganiające zostały zaznaczone kolorem ciemnobiebieskim i są to te, których produktywność jest poniżej przeciętnej, ale tempo wzrostu jest większe od średniego. Są to branże, w których następuje szybka wewnętrzna transformacja oraz zmieniają się metody i techniki produkcji. Zaliczamy tutaj: produkcję maszyn i urządzeń, produkcję wyrobów z drewna, korka i słomy, produkcję mebli, produkcję odzieży, produkcję skór i wyrobów ze skóry oraz produkcję pozostałych wyrobów, gdzie indziej niesklasyfikowanych. 3) Branże spowalniające zostały zaznaczone kolorem jasnoniebieskim. Do tej kategorii można zaliczyć te branże, które osiągnęły ponadprzeciętną produktywność, ale tempo jej dalszego wzrostu jest wolne. Generują one wysokiej jakości miejsca pracy, lecz wymagają dodatkowego impulsu do dalszego wzrostu wydajności. Zaliczamy tutaj: produkcję koksu i produktów rafinacji ropy naftowej, przemysł chemiczny, przemysł papierniczy, przemysł samochodowy, produkcję metali, produkcję wyrobów z surowców mineralnych (m.in. przemysł cementowy), produkcję urządzeń elektrycznych, przemysł gumowy i tworzyw sztucznych oraz Strona 12 z 139 produkcję komputerów, elektroniki i optyki. Branże te mają jednocześnie strategiczne znaczenie dla funkcjonowania gospodarczego kraju oraz jego transformacji technologicznej, infrastrukturalnej, energetycznej i przemysłowej. 4) Kolorem pomarańczowym zaznaczono branże zagrożone, czyli takie, w których produktywność na pracującego oraz tempo jej wzrostu pozostają poniżej średniej. Aktualnie mogą one generować dużą część produktu krajowego oraz miejsc pracy, ale perspektywy ich rozwoju są ograniczone. Do tej kategorii zaliczamy: poligrafię i reprodukcję nośników danych, produkcję wyrobów z metali, przemysł spożywczy oraz produkcję tekstyliów. Wykres 9. Udział % zatrudnienia w rolnictwie a PKB Źródło: Obliczenia na podstawie danych Eurostat dla państw Unii Europejskiej w latach 1995–2015 Wykres 10. Udział % zatrudnienia w przemyśle a PKB Źródło: Obliczenia na podstawie danych Eurostat dla państw Unii Europejskiej w latach 1995–2015 Strona 13 z 139 Wykres 11. Udział % zatrudnienia w działalności profesjonalnej, naukowej i administracyjnej a PKB Źródło: Obliczenia na podstawie danych Eurostat dla państw Unii Europejskiej w latach 1995–2015 Jak widać na wykresach 9, 10 i 11, przedstawiających zmiany udziałów zatrudnienia w danych sektorach gospodarczych wraz ze wzrostem PKB9, w rozwoju gospodarczym występują pewne zauważalne trendy, które są dobrą ilustracją opisanej wcześniej transformacji struktury gospodarczej. Obserwujemy spadek znaczenia rolnictwa w zatrudnieniu, a wzrost znaczenia działalności profesjonalnej i naukowej (m.in. sektora badawczorozwojowego), charakteryzującej się produktywnością wyższą od przeciętnej oraz generującej pozytywne efekty zewnętrzne („rozlewanie się” technologii po innych sektorach). Wydaje się, że Polska nie jest w tym względzie wyjątkiem i podąża w tym samym kierunku co pozostałe kraje Unii Europejskiej. Rolą polityki gospodarczej może być ułatwianie transformacji strukturalnej w danych kierunkach lub jej wstrzymywanie. Wybór konkretnego podejścia zależy od jego przewidywanych konsekwencji w świetle celów rządu oraz analizy i skwantyfikowania zarówno zamierzonych, jak i niezamierzonych efektów interwencji. Należy zauważyć, że w przypadku przemysłu widoczny jest punkt szczytowego zatrudnienia w przemyśle, który państwa Unii Europejskiej już przekroczyły. Polska znajduje się wyraźnie ponad trendem, co oznacza, że udział zatrudnionych w przemyśle w całości zatrudnienia jest wyższy, niż wynikałoby to z prostego modelu wiążącego ten udział z poziomem PKB. Uwzględniając fakt, że produktywność przemysłu w Polsce jest wyższa niż przeciętna w gospodarce i wyższa niż w prostych usługach takich jak handel, gastronomia czy naprawy – zjawisko to nie jest jednoznacznie negatywne, ale wymaga obserwacji pod kątem wydajności pracy w przemyśle na tle europejskim, zwłaszcza w kontekście relatywnie niskiego poziomu automatyzacji polskiego przemysłu. Dekompozycja wzrostu produktywności Zmianę produktywności można podzielić na dwie części: zmianę wynikającą z przemieszczania się pracowników pomiędzy sektorami (np. z rolnictwa do usług) oraz z wewnętrznego wzrostu produktywności związanego z polepszaniem metod produkcji i jakości świadczenia usług. Jak widać na wykresie 12, zmiana wewnętrznej 9 Jeden punkt odpowiada jednemu państwu Unii Europejskiej w jednym roku. Łączna liczba punktów to zatem liczba państw pomnożona przez liczbę lat. Skala logarytmiczna została użyta dla wygody prezentacji danych i nie wpływa na wynik analizy. Strona 14 z 139 produktywności w przeciągu 10 lat od wejścia do Unii Europejskiej odgrywała istotnie większa rolę niż zmiana strukturalna (która mimo wszystko odpowiadała za ponad jedną czwartą ogólnego wzrostu). W najbliższych latach rola zmiany strukturalnej prawdopodobnie będzie relatywnie malała, chociaż jak zostało wspomniane powyżej, nadal pozostaje duży potencjał do przesunięć. Wykres 12. Dekompozycja wzrostu produktywności dla Polski w latach 2005–2015 Źródło: Obliczenie własne MRiT na podstawie danych Eurostat (ceny stałe) według metodyki opisanej w McMillan, Rodrik (2011) Cechą specyficzną przemysłu (w szczególności przetwórstwa przemysłowego) jest daleko idąca mechanizacja i automatyzacja procesów wytwórczych. Postęp techniczny istotnie wpływa na te zjawiska, zatem granice wzrostu wydajności za pomocą środków automatyzacji są bardzo odległe. Dzięki temu przeciętne tempo wzrostu produktywności w przemyśle jest dużo wyższe niż w sektorze usług, gdzie jednak wciąż istnieje niewykorzystany potencjał wzrostu przez cyfryzację. W latach 2005–2015 wzrost wydajności przemysłu to ok. 65% wartości zmiany wewnątrzsektorowej. Zatem gdyby teoretycznie założyć, że w przeciągu tych 10 lat rozwój przemysłu byłby zatrzymany, to przeciętny dobrobyt Polaków rósłby niemal o połowę wolniej, niż miało to miejsce (wzrost dochodów jest istotnie skorelowany ze wzrostem produktywności). Mimo że produktywność przemysłu jest wyraźnie niższa niż w sektorze usług wysokospecjalistycznych, to tempo jej wzrostu jest kilkukrotnie wyższe. Zatem nawet gdyby skokowy przepływ zasobów siły roboczej z przemysłu do tych usług był wykonalny, wywołałby on co najwyżej jednorazowy wzrost produktywności (wynikający ze zmiany strukturalnej – większa liczba pracowników wytwarza usługi cenniejsze niż „utracone” w wyniku zmiany artykuły przemysłowe), ale spowolniłby długookresowe tempo wzrostu produktywności w gospodarce jako całości, wynikające ze zmiany wewnątrzsektorowej, w której jak już wskazano, główny udział ma przemysł. Potencjał przemysłu do zapewnienia trwałego wzrostu produktywności w długim okresie jest zatem jedną z głównych przyczyn, dla których nowa polityka przemysłowa powinna być kluczowym elementem „Strategii produktywności 2030”. Jak widać na wykresie 13 prezentującym dekompozycję wzrostu produktywności dla krajów Unii Europejskiej, produktywność w Polsce rosła w tempie jednym z najwyższych spośród notowanych. Z jednej strony wynikało to oczywiście z niższej bazy początkowej, jednak wytłumaczenie to jest niewystarczające. Bułgaria, w której produktywność jest wyraźnie niższa niż w Polsce, wzrastała w bardzo podobnym tempie. W Irlandii produktywność rosła głównie za sprawą przemysłowych firm z udziałem kapitału zagranicznego, do czego zapewne walnie przyczynił się status tego kraju jako raju podatkowego, którego niska stawka CIT (12,5%) Strona 15 z 139 pozwala, dzięki działaniom w realnej gospodarce, ale także za pośrednictwem cen w rozliczeniach wewnątrz firmy, minimalizować w skali globalnej koszty podatkowe. Wykres 13. Dekompozycja wzrostu produktywności dla krajów UE w latach 2005–2015 Źródło: Obliczenie własne na podstawie danych Eurostat (ceny bieżące) według metodyki opisanej w McMillan, Rodrik (2011). Dla Chorwacji dane za lata 2007–2015 W krajach po lewej stronie wykresu produktywność w przemyśle rosła w bardzo szybkim tempie – w Rumunii o 113%, Irlandii o 266%, na Litwie o 74%, na Łotwie o 85%, w Bułgarii o 78%, a w Polsce o 60%. Widać również, że najistotniejszym elementem wzrostu produktywności w Unii Europejskiej jest wzrost wewnątrzsektorowy (tj. wynikający ze wzrostu nakładów kapitałowych, innowacji na poziomie co najmniej danej firmy oraz poprawy funkcjonowania branż)10. Można zatem powiedzieć, że pomimo dużego potencjału transformacyjnego polskiej gospodarki główne szanse rozwojowe leżą we wzroście wewnątrzsektorowym. Stąd kluczowe powinno być wspieranie rozwoju dobrego zarządzania, kapitału ludzkiego i społecznego oraz innowacyjności i zwiększanie wydajności procesów produkcyjnych wewnątrz branż, nie zapominając jednak o wsparciu zmiany strukturalnej w przypadku sektorów o udowodnionych ponadprzeciętnych perspektywach rozwojowych w kontekście ogólnoświatowych trendów oraz unikalnych atutów gospodarki krajowej oraz gospodarek regionalnych. Produktywność – wymiar terytorialny Rozwój gospodarczy nie jest równomiernie rozłożony w przestrzeni. Różne rodzaje aktywności gospodarczej koncentrują się na obszarach cechujących się określonymi warunkami sprzyjającymi ich rozwojowi. W miarę upływu czasu różnice (początkowo być może nieznaczne) pogłębiają się w wyniku koncentracji zasobów oraz efektów skali i sieci. Utrwalone w ten sposób struktury gospodarcze są trudne do zmiany, przy czym próba podjęcia takiej zmiany może być w krótkim okresie kosztowna społecznie dla objętych nią grup zawodowych, a w długim okresie może nie przynieść oczekiwanego wzrostu dobrobytu i jakości życia, jeśli w miejscu starych specjalizacji gospodarczych nie pojawią się nowe, bardziej produktywne. Wydaje się, że jak dotąd cyfryzacja raczej wzmacnia niż hamuje procesy narastania nierówności przestrzennych – nowoczesne firmy wymagają 10 Jego rola zobrazowana w cenach bieżących może być nieznacznie przeszacowana z powodu trudności z dostępem do szczegółowych danych w cenach stałych. Strona 16 z 139 odpowiedniej infrastruktury, ich pracownicy oczekują jakości i stylu życia typowego dla miast rozwiniętych, a osiągane efekty skali i sieci stają się jeszcze silniejsze. W Polsce między rokiem 2004 a 2016 relacja między najsilniejszym województwem (mazowieckie) a najsłabszym (lubelskie) pod względem wydajności pracy wahała się w przedziale 1,76–1,86 bez wyraźnej tendencji rosnącej ani malejącej. Wyraźnie powiększył się również rozstęp ćwiartkowy11 (najbardziej między rokiem 2011 a 2012). Zróżnicowanie pomiędzy regionami mierzone rozstępem ćwiartkowym wydajności pracy wzrosło między 2014 a 2016 rokiem (urealnione według CPI) o ok. 22%12. Zróżnicowania podregionalne (por. mapy 1 i 2) są jeszcze wyraźniejsze. Mapa 1. Wartość dodana brutto na 1 pracującego Mapa 2. Wartość dodana brutto na 1 pracującego (wydajność pracy) w przekroju regionalnym (wydajność pracy) w przekroju podregionalnym według (w 2018 r., w tys. zł) województw (w 2018 r., w tys. zł) Źródło: GUS, Bank Danych Lokalnych Nie można jednoznacznie określić, jaki jest optymalny czy też społecznie dopuszczalny poziom wewnątrzkrajowych terytorialnych zróżnicowań dotyczących wydajności pracy. Zróżnicowania występujące w realnych gospodarkach zależą od wielu czynników, takich jak np. wielkość państwa (w mniejszych państwach bardzo wysoka część dochodu narodowego koncentruje się często w regionach stołecznych) czy lokalizacja specyficznych segmentów gospodarki o wyjątkowo wysokiej produktywności (londyńskie City, Dolina Krzemowa). W Polsce od lat najbardziej produktywne są województwa: mazowieckie, dolnośląskie, śląskie i pomorskie, co oczywiście przekłada się bezpośrednio na poziom PKB na mieszkańca. Ponadto między województwami występują znaczne różnice w produktywności w ramach tego samego rodzaju aktywności gospodarczej. Przykładowo w 2018 r. wartość dodana brutto na 1 pracującego w relacji do średniej krajowej (liczonej dla danego rodzaju działalności) wahała się w przedziale: 11 Rozstęp ćwiartkowy to różnica pomiędzy wartością, poniżej której leży 75% obserwacji (III kwartyl),) a wartością, poniżej której leży 25% obserwacji (I kwartyl). Z definicji pomiędzy tymi wartościami znajduje się zatem 50% wszystkich obserwacji położonych centralnie w rozkładzie (w omawianym przypadku – 8 średnich województw). Stąd im większa szerokość rozstępu ćwiartkowego, tym większe zróżnicowanie cechy. 12 Bank Danych Lokalnych GUS Strona 17 z 139  w rolnictwie, leśnictwie, łowiectwie i rybactwie – od 27% w woj. podkarpackim, 38% w woj. małopolskim i 60% w woj. świętokrzyskim do 173% w woj. warmińsko-mazurskim (ponad 6-krotna różnica między skrajnymi poziomami wydajności w rolnictwie w województwach),  w przetwórstwie przemysłowym – od niespełna 80% średniej krajowej w woj. warmińsko-mazurskim do 129% w woj. mazowieckim,  łącznie w handlu, naprawach pojazdów samochodowych, transporcie, gospodarce magazynowej, zakwaterowaniu i gastronomii, informacji i komunikacji – od prawie 83% średniej krajowej w woj. lubuskim do ponad 129% w woj. mazowieckim. W konsekwencji tych zróżnicowań poziom rozwoju ekonomicznego danego regionu wynika z dwóch głównych czynników: struktury jego gospodarki (relatywnych udziałów branż bardziej produktywnych) oraz produktywności w poszczególnych branżach. Podniesienie wydajności pracy jest podstawowym warunkiem wzrostu gospodarczego i poprawy poziomu życia. Instrumenty interwencji publicznej kierowane do poszczególnych branż mają oczywisty wymiar terytorialny wynikający z przestrzennej lokalizacji tych branż, zatem istotnym zadaniem wydaje się koordynacja działań między polityką gospodarczą (w tym przemysłową) a innymi politykami oraz rządem a samorządami terytorialnymi wszystkich szczebli w celu maksymalizacji efektów synergii dla określonego terytorium z działań realizowanych w ramach różnych polityk. Tabela 1. Produktywność pracy w podziale na regiony Polski w 2010 i 2018 r.

Warszawski stołeczny 150 538 181 986 100,0% 100,0% Dolnośląskie 115 528 137 414 76,9% 75,5% Śląskie 106 543 134 054 70,3% 73,7% Pomorskie 102 394 126 143 70,4% 69,3% Zachodniopomorskie 98 289 122 340 66,3% 67,2% Wielkopolskie 94 816 120 182 63,5% 66,0% Opolskie 94 548 117 765 63,0% 64,7% Lubuskie 92 609 116 987 62,6% 64,3% Mazowiecki regionalny 90 199 113 368 60,6% 62,3% Łódzkie 88 149 112 201 59,9% 61,7% Kujawsko-pomorskie 87 909 111 937 58,9% 61,5% Małopolskie 86 960 110 482 57,5% 60,7% Warmińsko-mazurskie 86 834 107 280 58,3% 58,9% Podlaskie 78 982 97 236 52,0% 53,4% Świętokrzyskie 76 320 94 066 50,6% 51,7% Podkarpackie 72 150 92 512 48,2% 50,8% Lubelskie 70 742 88 072 47,8% 48,4% Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych GUS Zróżnicowanie wartości dodanej brutto na pracującego (miary produktywności) jest wysokie pomiędzy poszczególnymi regionami Polski. Największą wartość wykazuje w tym względzie region warszawski stołeczny, Strona 18 z 139 obejmujący Warszawę i przyległe powiaty. Najmniej produktywne województwo – lubelskie – osiągnęło w 2018 roku mniej niż połowę (48,4%) wartości dodanej produkowanej przez pracującego w regionie warszawskim stołecznym. Pomiędzy rokiem 2011 a 2018 różnica w poziomie produktywności pomiędzy regionem warszawskim stołecznym a większością regionów nieznacznie się zmniejszyła (maksymalnie o 3,3 pkt. proc.) Wykres 14. Nakłady inwestycyjne w 2018 r. według regionów Polski Źródło: Regiony Polski 2020, GUS Mapa 3. Nakłady inwestycyjne w 2018 r. w przeliczeniu na jednego mieszkańca według regionów Polski Źródło: Regiony Polski 2020, GUS Dla procesu konwergencji fundamentalne znaczenie ma wzrost kapitałochłonności w mniej rozwiniętych regionach. Tymczasem nakłady inwestycyjne wciąż kumulują się w najbardziej rozwiniętych dotychczas regionach. W przeliczeniu na mieszkańca były one w 2018 roku najwyższe w Warszawie, województwie dolnośląskim i województwie pomorskim. W drugim przedziale znalazły się województwa: wielkopolskie, opolskie i śląskie. Zwiastuje to utrzymanie powolnego tempa konwergencji produktywności pomiędzy regionami. Również nakłady na działalność B+R w przeliczeniu na jednego mieszkańca najbardziej skumulowane są w wysoko produktywnych regionach – Warszawie, województwach małopolskim, pomorskim i dolnośląskim. Jednak dość wysokie wartości osiągają nakłady na działalność B+R w województwach gorzej rozwiniętych – lubelskim i podkarpackim, co przekłada się na liczbę patentów. Strona 19 z 139 Wykres 15. Nowo utworzone miejsca pracy w 2019 r. Mapa 4. Stopa bezrobocia w 2019 r. (BAEL) Źródło: Regiony Polski 2020, GUS Źródło: Regiony Polski 2020, GUS Choć na warszawskim rynku pracy od kilku lat odnotowywano minimalne bezrobocie, wciąż powstawało tam najwięcej miejsc pracy (dane za 2019 rok). Trudność w znalezieniu pracowników nie była wystraczającym powodem dla firm, aby lokować swoją działalność i miejsca pracy w województwach z większym bezrobociem. Wskazuje to na znaczące różnice w pozostałych warunkach prowadzenia biznesu, np. dostępie do infrastruktury, lub na niedostosowanie kwalifikacji w tych województwach w stosunku do potrzeb przedsiębiorstw. Kluczowe znaczenie ma dostępność kapitału ludzkiego, a więc pracowników o odpowiednich kwalifikacjach. Dla sektora przemysłowego są to przede wszystkim absolwenci techników, szkół branżowych oraz studiów na kierunkach technicznych. W liczbie uczniów tego typu szkół przoduje województwo mazowieckie, jednocześnie posiadając najmniejszy ich odsetek w ogólnej liczbie uczniów szkół ponadpodstawowych i ponadgimnazjalnych. Biorąc pod uwagę jedynie liczbę uczniów szkół branżowych I stopnia (przygotowujących w 3 lata do wykonywania zawodu), najwięcej uczniów kształci się w województwach wielkopolskim, małopolskim i śląskim. Tabela 2. Liczba uczniów techników dla młodzieży oraz szkół branżowych I stopnia w 2019 r.

Mazowieckie 80055 33,6% 16463 6,9% Śląskie 73843 41,4% 19155 10,7% Wielkopolskie 62936 40,0% 24981 15,9% Małopolskie 62613 41,1% 19803 13,0% Podkarpackie 43157 44,6% 9651 10,0% Dolnośląskie 42112 38,9% 11 866 11,0% Pomorskie 39641 37,5% 15532 14,7% Łódzkie 39136 39,5% 8354 8,4% Lubelskie 38425 41,3% 8097 8,7% Kujawsko-pomorskie 38340 42,0% 12075 13,2% Zachodniopomorskie 25356 38,7% 8168 12,5% Warmińskomazurskie 23963 39,3% 8786 14,4% Świętokrzyskie 23302 44,1% 5083 9,6% Strona 20 z 139 Podlaskie 19867 41,1% 3951 8,2% Lubuskie 17994 44,2% 5791 14,2% Opolskie 16755 43,7% 5330 13,9% Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych GUS Jeśli chodzi o infrastrukturę, coraz większego znaczenia dla prowadzenia działalności gospodarczej nabiera dostępność wysoko wydajnego łącza internetowego. Przedsiębiorstwa przemysłowe, usługowe i rolne będą obsługiwać coraz większe zbiory danych, często przechowywanych lub przetwarzanych w chmurze cyfrowej, co wymaga stabilnego i szybkiego łącza internetowego. Jak wskazał Prezes Urzędu Komunikacji Elektronicznej w raporcie o stanie rynku telekomunikacyjnego w Polsce w 2019 r. – w ciągu ostatnich 5 lat odnotowano znaczący wzrost liczby łączy o przepływnościach min. 100 Mb/s. W 2019 r. udział tych łączy w liczbie łączy ogółem wzrósł do 50,4%, tj. o prawie 8 punktów proc. w porównaniu do 2018 r. Udziały pozostałych łączy o prędkości poniżej 100 Mb/s zmniejszają się na rzecz łączy o największych prędkościach. W 2019 r. 1,4% użytkowników mogło korzystać z najszybszych obecnie na rynku łączy o przepływności min. 1 Gb/s. Jak widać na mapie 5., oprócz terenów aglomeracji miejskich zasięg szybkiej sieci internetowej obejmuje znaczną część województw śląskiego, wielkopolskiego i małopolskiego, a także znaczny obszar województwa podkarpackiego. Mapa 5. Docieranie do lokali, w których ma zasięg Internet stacjonarny o przepustowości co najmniej 100 mb/s Źródło: Raport o stanie rynku telekomunikacyjnego w Polsce w 2019 r., URE Wskaźnik międzygałęziowej dostępności transportowej określa, jak dobrze skomunikowany jest dany teren pod względem infrastruktury drogowej i kolejowej. Jest to jeden z najistotniejszych czynników wpływających na decyzje przedsiębiorstw o lokalizacji swojej działalności. Zmniejszenie różnic w produktywności regionów wymaga zmniejszenia zróżnicowania jakości i pokrycia infrastrukturą transportową. Mapa 6. prezentuje spodziewany stan dostępności transportowej w powiatach w 2023 r. Dostrzec można skupienie rozwoju dróg na łączności z dwiema największymi aglomeracjami – górnośląską i warszawską. Szczególnie widoczny jest niski poziom wskaźnika w województwie zachodniopomorskim oraz znacznie gorsze połączenie pomiędzy pobliskimi średnimi miastami wojewódzkimi w porównaniu z łącznością z Warszawą. Strona 21 z 139 Mapa 6. Prognozowane wartości wskaźnika międzygałęziowej dostępności transportowej w 2023 r. w podziale na powiaty Polski Źródło: Raport końcowy dotyczący wykonania badania ewaluacyjnego pt. „Oszacowanie oczekiwanych rezultatów interwencji za pomocą miar dostępności transportowej dostosowanych do potrzeb dokumentów strategicznych i operacyjnych perspektywy finansowej 2014– 2020 (aktualizacja 2020/2021)” Wykres 16. wskazuje na wolniejszy rozwój infrastruktury transportowej w województwach, które dotychczas były pod tym względem zapóźnione (szczególnie województwa zachodniopomorskie i podlaskie). Utrzymanie tego trendu będzie powodować coraz mniejszą atrakcyjność tych województw jako lokalizacji inwestycyjnych i hamowanie konwergencji gospodarczej lub wręcz pogłębianie dotychczasowych różnic. Wykres 16. Monitoring poziomu dostępności drogowej w latach 2013-2023 (syntetyczny wskaźnik drogowej dostępności transportowej) Źródło: Raport końcowy dotyczący wykonania badania ewaluacyjnego pt. „Oszacowanie oczekiwanych rezultatów interwencji za pomocą miar dostępności transportowej dostosowanych do potrzeb dokumentów strategicznych i operacyjnych perspektywy finansowej 2014– 2020 (aktualizacja 2020/2021)” Strona 22 z 139 Produktywność a inwestycje Szeroko rozumiane inwestycje przedsiębiorstw należy traktować jako główne bezpośrednie źródło wzrostu produktywności. W najbardziej wąskim, tradycyjnym rozumieniu ekonomicznym mechanizm ich wpływu opiera się na zastępowaniu pracy kapitałem – im wyższa relacja kapitału do pracy po stronie czynników produkcji, tym wyższa wydajność pracy, osiągana dzięki lepszemu uzbrojeniu technicznemu, w tym automatyzacji i robotyzacji. Nawet przy takim najprostszym rozumieniu inwestycji wyraźnie widać, że w warunkach zwiększającego się obciążenia demograficznego oraz presji na wzrost wydatków zdrowotnych i emerytalnych są one konieczne dla sfinansowania coraz większego wolumenu świadczeń pieniędzmi pochodzącymi z pracy osób zatrudnionych w gospodarce narodowej w liczbie rosnącej znacznie wolniej lub wręcz malejącej. Inwestycje można jednak rozumieć szeroko, tak aby obejmowały również nakłady poniesione np. na szkolenia pracowników, działalność badawczo-rozwojową czy usprawnienia zarządcze. Nie wszystkie rodzaje inwestycji mają taką samą wartość z punktu widzenia produktywności systemu gospodarczego jako całości. Inwestycje umożliwiające nawet tylko ilościowy wzrost skali działalności mają większe znaczenie niż inwestycje odtworzeniowe. Za jeszcze bardziej pożądane można uznać inwestycje w aktywa niematerialne oraz związane z wdrażaniem produktów czy procesów nowych dla firmy i nowoczesnych w skali świata, zarówno technologicznych, jak i organizacyjnych. W kontekście rozwoju niskoemisyjnej gospodarki o obiegu zamkniętym opartej na danych za priorytetowe należałoby uznać inwestycje w technologie „zielone” i cyfrowe. Na te priorytety tematyczne można, w ramach realizacji Strategii, dodatkowo nałożyć priorytety sektorowe, odzwierciedlające preferencje dla wybranych branż przemysłowych i usługowych. Jak widać na wykresie 17., recesja z roku 2009 zaowocowała obniżeniem stopy inwestycji w państwach członkowskich oraz w całej Unii Europejskiej. Około 2013 r. stopa inwestycji zaczęła się zwiększać, jednak nie powróciła jak dotąd do poziomów sprzed kryzysu, z wyjątkiem Niemiec.13 W 2018 r. do państw o szczególnie wysokiej stopie inwestycji należały Czechy i Węgry, natomiast Polska znalazła się wyraźnie poniżej z wartością 18,2%. Wykres 17. Inwestycje w wybranych państwach UE jako % PKB Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych Eurostat 13 Szczególnie głęboki spadek widać w Hiszpanii, którą wybrano do porównania jako kraj o względnie zbliżonym do Polski potencjale gospodarczym. Spadek ten wynika ze spektakularnego boomu na rynku budowlanym, jaki ten kraj przeżywał w I dekadzie XXI wieku, zakończonego równie spektakularnym załamaniem. Strona 23 z 139 Na wynik Polski wpłynęły relatywnie niskie inwestycje przedsiębiorstw. W 2018 r. stanowiły one 10,24% PKB przy średniej unijnej wynoszącej 13,05%. Wykres 18. Inwestycje przedsiębiorstw w 2016 r. jako % PKB Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych Eurostat Jak już wskazano, za warunek konieczny dla trwałego wzrostu produktywności należy uznać wzrost inwestycji – w szczególności inwestycji przedsiębiorstw – w wymiarze nie tylko ilościowym, lecz również jakościowym. Działania realizowane w ramach „Strategii” powinny w sposób szczególny stymulować inwestycje o konkretnym ukierunkowaniu, wynikającym z identyfikacji szans rozwojowych w kontekście globalnych megatrendów. W gospodarce opartej na wiedzy szczególną kategorią prorozwojowych inwestycji, identyfikowalną w systemie statystyki publicznej, są inwestycje w szeroko rozumianą własność intelektualną. Kategoria ta zawiera inwestycje w następujące rodzaje aktywów: badania i rozwój, poszukiwania i ocena złóż mineralnych, oprogramowanie komputerowe, bazy danych, dzieła artystyczne, pozostałe produkty własności intelektualnej. Wykres 19. Inwestycje w produkty własności intelektualnej w 2018 r. jako % PKB Źródło: Eurostat Strona 24 z 139 Jak widać na wykresie 19., spośród państw Unii Europejskiej (dla których w momencie pisania diagnozy były dostępne dane za rok 2018) Polska wraz ze Słowacją zajmowała ostatnie miejsce pod względem udziału inwestycji w wartości niematerialne i prawne w PKB. Na cele związane z produktami własności intelektualnej Polska przeznaczyła w tym roku 1,5% PKB. W świetle tego wskaźnika oraz wielu innych ustaleń niniejszej diagnozy jedno z ciekawszych pytań analitycznych dotyczących polskiej gospodarki brzmi zatem: jak długo da się utrzymać w Polsce obecne wysokie tempo wzrostu PKB i wydajności pracy bez wyraźnego zwiększenia stopy inwestycji prywatnych, w tym w szczególności inwestycji zwiększających szeroko rozumiany kapitał niematerialny przedsiębiorstw oraz ich zdolność do absorpcji i kreacji innowacji. Teoretycznie skłonność do inwestycji, w tym inwestycji szczególnie produktywnych, powinna rosnąć wraz z wielkością przedsiębiorstwa z uwagi choćby na efekty skali oraz wzrost możliwości finansowych i umiejętności zarządczych. Ta hipoteza znajduje potwierdzenie w rzeczywistości. W 2017 r. duże przedsiębiorstwa generowały 60% przychodów ze sprzedaży, 70% nakładów na środki trwałe oraz ponad 80% nakładów na wartości niematerialne i prawne14. Odpowiednio mniejsze były udziały firm małych i średnich. Wydaje się zatem, że warunkiem zwiększenia zdolności inwestycyjnej polskich firm jest wspieranie zwiększania skali ich działalności. Doprecyzowując, jeśli z punktu widzenia tempa wzrostu firmy mamy dwa zasadnicze modele biznesowe: tradycyjny (w myśl zasady przetrwać, umocnić się, rozwijać ostrożnie, najpierw sprzedaż potem innowacje) oraz startupowy (born global, ukierunkowanie na bardzo szybki wzrost), to być może system wsparcia finansowego i dotyczącego transferu wiedzy dla małych i średnich przedsiębiorstw (dalej MŚP) należy kształtować z jasnym wyodrębnieniem tych dwóch logik. Takie ukierunkowanie nie byłoby sprzeczne z ideą coraz silniejszego wbudowania postaw ekspansywnych i proinnowacyjnych w sposób funkcjonowania wszystkich przedsiębiorców, natomiast pozwoliłoby dostosować instrumenty do potrzeb i możliwości dwóch rodzajów firm zasadniczo różniących się gotowością do ryzyka związanego z działalnością innowacyjną. Wykres 20. Podstawowe informacje o aktywności przedsiębiorstw według liczby pracowników (2017)

Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych GUS (2018) 14 Na podstawie danych GUS, bez uwzględnienia mikroprzedsiębiorstw. Warto odnotować, że na 13,6 mld zł przeznaczonych w 2017 r. ogółem na inwestycje w wartości niematerialne i prawne, 6,9 mld to nakłady dużych przedsiębiorstw z sekcji PKD Informacja i komunikacja, za co prawdopodobnie w szczególnym stopniu odpowiadają spółki telekomunikacyjne. Strona 25 z 139 W kontekście wzrostu firm warto podkreślić, że jego miarą nie jest tak naprawdę wzrost zatrudnienia, ale wzrost przychodów ze sprzedaży, udziału w rynku oraz wskaźników rentowności. W pewnym uproszczeniu, firmy nie dlatego są rentowne, bo zatrudniają wiele osób, ale dlatego zatrudniają wiele osób, bo osiągnęły kiedyś poziom rentowności (lub przekonały inwestorów o potencjale wzrostu rentowności) umożliwiający inwestycje, za którymi poszedł wzrost zatrudnienia. Praktyczną konsekwencją tego faktu, zwłaszcza w kontekście narastających problemów z podażą siły roboczej, powinno być zmniejszenie roli kryterium wpływu na zatrudnienie przy ocenie projektów inwestycyjnych przedsiębiorstw, finansowanych ze środków publicznych. Zamiast tego większą rolę należałoby przyznać wpływowi na wydajność pracy, szacowanemu na podstawie prognozowanej zmiany wartości dodanej na zatrudnionego, rentowności kapitału oraz TFP, czego warunkiem jest zdolność oceniających do dogłębnego zrozumienia biznesplanu ocenianego przedsięwzięcia. Stawia to kolejne wyzwania dotyczące zadbania o jakość biznesplanów tworzonych przy ubieganiu się o środki publiczne oraz o jakość wymogów formułowanych wobec tych biznesplanów, tak aby były one nie tylko elementem procedury administracyjnej, ale narzędziem cennym również dla przedsiębiorcy jako usprawnienie strategicznego planowania działalności firmy. Należy również rozważyć silniejsze niż do tej pory ukierunkowanie wsparcia przedsiębiorczości ze środków publicznych na najszerzej rozumiane aktywa niematerialne. Pewne kategorie wydatków mogłyby całkowicie zostać wyłączone z finansowania lub obłożone limitem udziału w całkowitych kosztach kwalifikowalnych projektu. Strona 26 z 139 Literatura European Commission (2018). Science, Research and Innovation Performance of the EU 2018. Strengthening the foundations for Europe's future. https://ec.europa.eu/info/research-and-innovation/strategy/policy-support/science-research-and-innovationperformance-eu-srip-report_en Ghosh, S., Kraay, A., (2000). Measuring growth in total factor productivity. PREM Notes no. 42. Economic Policy. World Bank Group. http://documents.worldbank.org/curated/en/418451468336625510/Measuring-growth-in-total-factor-productivity GUS (2018). Wyniki finansowe podmiotów gospodarczych I-XII 2017 (tablice), Warszawa. http://stat.gov.pl/download/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/5502/11/18/1/wyniki_finansowe_podmiotow_go spodarczych_1-12_2017_tablice.xlsx Haskell J, Westlake S. (2018), Capitalism without Capital. The Rise of the Intangible Economy, Princeton University Press. Koloch G., Grobelna K., Zakrzewska-Szlichtyng K., Kamiński B., Kaszyński D. (2017). Intensywność wykorzystania danych w gospodarce a jej rozwój. Analiza diagnostyczna. https://mc.bip.gov.pl/rok-2017/analiza-diagnostyczna-intesywnosc-wykorzystania-danych-w-gospodarce-a-jejrozwoj.html McKinsey Global Institute (2018). Solving the Productivity Puzzle: the Role of Demand and the Promise of Digitisation. https://www.mckinsey.com/~/media/McKinsey/Global%20Themes/Meeting%20societys%20expectations/Solving%20th e%20productivity%20puzzle/MGI-Solving-the-Productivity-Puzzle-Report-February-22-2018.ashx McMillan M., Rodrik D. (2011). Globalization, Structural Change, and Productivity Growth, NBER Working Paper 17143. http://www.nber.org/papers/w17143 Strona 27 z 139 2. Materiało- i energochłonność Istotnym aspektem wymagającym omówienia jest zasobochłonność polskiej gospodarki. Efektywne wykorzystanie materiałów decyduje o przewagach konkurencyjnych przedsiębiorstw oraz wytwarzanej przez nich wartości dodanej. Polska gospodarka charakteryzuje się wysoką materiało- i zasobochłonnością oraz niską efektywnością energetyczną, co jest ściśle powiązane z obecnym etapem rozwoju Polski – kraju o wysokim współczynniku uprzemysłowienia, bazującego na starych technologiach i infrastrukturze, w erze koniecznych transformacji w kierunku nowoczesnych technologii i efektywności procesowej. Wyczerpywanie się surowców pierwotnych, wzrost ich cen i rosnąca zależność od dostawców z krajów trzecich stanowi poważne zagrożenie dla dalszego rozwoju gospodarczego oraz wyzwanie w kontekście ochrony środowiska. Strategia Polski w obszarze gospodarowania własnymi kopalinami oraz zapewnienia dostępu do pierwiastków i surowców niezbędnych do zrównoważonego rozwoju stanowi obecnie jedno z największych wyzwań polityki gospodarczej państwa. Wydaje się, że idea dotychczasowego modelu tzw. gospodarki linearnej, opierającej się na zasadzie „weź – wyprodukuj – zużyj – wyrzuć” jest nieefektywna i wyczerpała się już w obliczu konieczności wdrażania zasad zrównoważonego rozwoju – uwzględniającego system wzajemnych i wielopłaszczyznowych związków pomiędzy środowiskiem a gospodarką i społeczeństwem. Potrzebna jest nowa koncepcja, która zapewni oszczędne gospodarowanie zasobami (produktami, materiałami oraz surowcami pierwotnymi i wtórnymi) oraz zminimalizowane wytwarzanie odpadów i emisji. Chodzi o zaprojektowanie cyklu, w którym etapy, zaczynając od pozyskania surowca, przez projektowanie, produkcję, konsumpcję, zbieranie odpadów aż po ich zagospodarowanie, będą powtarzały się wielokrotnie. Ważne jest, aby odpady, jeżeli już powstaną, były traktowane jako surowiec wtórny, który można wykorzystać do ponownej produkcji w odpowiedni ekonomicznie i środowiskowo sposób. Ponadto potrzebna jest dbałość o maksymalne wydłużenie czasu korzystania z produktów lub ich zastępowanie innymi – także niematerialnymi – substytutami. Wiąże się to z innowacyjnością przedsiębiorców, nowymi modelami biznesowymi i zmianą świadomości środowiskowej społeczeństwa. Budowanie takiego modelu w Polsce już trwa. Dokumentem wdrażającym nowy model gospodarczy na poziomie krajowym jest Mapa drogowa transformacji w kierunku gospodarki o obiegu zamkniętym (GOZ). Podkreślenia wymaga, że nie startujemy w Polsce od zera. Poszczególne elementy GOZ są już w tej chwili realizowane i chociaż są często inaczej nazwane, mieszczą się w obszarach zielonej gospodarki, zrównoważonego rozwoju albo w ramach działań w obszarze niskoemisyjności. Wykorzystanie zasobów Jedną z miar efektywności użytkowania zasobów w gospodarce, a tym samym miernikiem zrównoważonego rozwoju jest produktywność zasobów obliczana jako relacja produktu krajowego brutto (PKB) do krajowej konsumpcji materialnej (DMC). Krajowa konsumpcja materialna obejmuje wszystkie materiały bezpośrednio zużyte w procesach ekonomicznych na potrzeby gospodarki. Stanowi sumę surowców pozyskanych na terytorium kraju oraz z importu pomniejszoną o surowce wysłane na eksport. Dane do ogólnogospodarczych rachunków przepływów materialnych tworzy się z następujących elementów składowych:  biomasa i produkty z biomasy,  rudy i koncentraty metali, surowe i przetworzone,  minerały niemetaliczne, surowe i przetworzone,  kopalne surowce energetyczne / nośniki energii, surowe i przetworzone,  odpady przekazane do ostatecznego zagospodarowania. Strona 28 z 139 Krajowa gospodarka materiałowa w latach 2014–2019 charakteryzowała się:  wzrostową tendencją zużycia badanych materiałów, na co zasadniczy wpływ ma wielkość produkcji i importu,  utrzymaniem wysokiego udziału importowanych materiałów w zużyciu krajowym (GUS 2020). Wykres 21. Produktywność zasobów jako stosunek PKB (PPS) do Krajowej Konsumpcji Materialnej (DMC)

2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych Eurostat Dla porównań wydajności zasobów pomiędzy krajami w czasie przyjęto wskaźnik wyliczony na podstawie PKB według parytetu siły nabywczej (PPS). Według danych Eurostat wskaźnik produktywności zasobów w Polsce w latach 2004–2019 wzrósł z 0,77 do 1,24 PPS/kg. Z kolei średnia dla krajów UE-28 wzrosła w tym okresie z 1,37 do 2,34. Oznacza to, że Polska nie osiągnęła jeszcze średniej wydajności Unii Europejskiej z 2004 r. Pod tym względem wyprzedzamy zaledwie 4 kraje Unii Europejskiej: Finlandię (1,06), Bułgarię (0,79), Rumunię (0,88) i Estonię (0,86), a nasza wydajność zasobowa w 2019 r. stanowi zaledwie 29,5% wydajności Holandii – kraju o najwyższej wydajności w Unii Europejskiej (4,21). Obok Holandii najwyższa produktywność zasobów notowana jest w Wielkiej Brytanii (3,89), Luksemburgu (3,76) oraz we Włoszech (3,64). Z tych danych wynika, że Polska wypada szczególnie niekorzystnie na tle liderów unijnych. Od 2011 r. można zaobserwować wzrost produktywności zasobów, chociaż trend zmienił się w 2015 r., od kiedy odnotowaliśmy dwa spadki z rzędu oraz resource decoupling, tj. następuje wzrost PKB przy jednoczesnym spadku krajowej konsumpcji materialnej (DMC – domestic material consumption). Ze względu na wysoki udział przemysłu w PKB produktywność zasobów mierzona jako iloraz PKB i krajowej konsumpcji materialnej (DMC) jest jednak wciąż relatywnie niższa w porównaniu do państw z niższym udziałem przemysłu w PKB. Przykładem poprawy efektywności wykorzystania zasobu jest zużycie wody w przemyśle. W Polsce ten wskaźnik spada systematycznie przy jednoczesnym wzroście wartości produkcji sprzedanej przemysłu. Należy podkreślić, że to przemysł ma największy udział w zużyciu wody na potrzeby gospodarki narodowej i ludności. Strona 29 z 139 Wykres 22. Zużycie wody na potrzeby przemysłu [dam3]

2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych GUS Autorska metodologia pomiaru efektywności wykorzystania zasobów została opracowana przez University of Cambridge we współpracy z Emerson (2018) w postaci tzw. połączonej wydajności energetycznej i materiałowej. Raport przygotowany dla Polski przedstawia wizualne mapy przepływu energii i przepływów materiałowych. W przeprowadzonym badaniu przepływy energii i materiałów były konwertowane na jednostki egzergii15, a następnie wizualizowane w formie diagramów Sankeya, gdzie przepływy materiałów i energii są rejestrowane przez serię etapów transformacji w łańcuchu podaży. Szerokość każdego przepływu wskazuje na wielkość przepływu egzergii, a straty egzergii we wszystkich procesach są zbierane razem w prawym dolnym rogu każdego diagramu. Rysunek 1. przedstawia energię zużywaną w przemyśle od źródeł energii pierwotnej do końcowej energii produktów w energochłonnych sektorach przemysłowych16. W przeprowadzonym badaniu przepływy energii i materiałów były konwertowane na jednostki egzergii17. Na podstawie z danych statystycznych Międzynarodowej Agencji Energii (IEA, 2015) zaprezentowano, że energia pierwotna dostarczana do sektora przemysłowego to ogółem 1138 PJ. W podaży energii pierwotnej dominują węgiel (630 PJ), następnie gaz ziemny (258 PJ), ropa naftowa produkty (124 PJ) i biopaliwa/odpady (112 PJ). Około połowy energii pierwotnej na wejściu elektrownie tracą podczas wytwarzania energii elektrycznej i ciepła. Prawie połowę całej energii pierwotnej (541 PJ) wykorzystuje się do wytwarzania energii elektrycznej i ciepła w elektrowniach; pozostała część to bezpośrednia konsumpcja (427 PJ) i wykorzystanie nieenergetyczne (170 PJ). Energia elektryczna i cieplna są wytwarzane ze średnią wydajnością 49% przy znacznych stratach -– 278 PJ pokazane na szaro. Energia końcowa w wysokości 590 PJ jest przeznaczona dla przemysłu jako paliwa 15 Do porównywania przepływów energii i materiałów wykorzystano przeliczeniową jednostkę egzergii jako miarę użytecznej pracy, jaką należy wykonać, by z powszechnie występujących składników otaczającej przyrody wytworzyć wymaganą substancję o wymaganych parametrach, wykorzystując otaczającą przyrodę jako źródło ciepła bezwartościowego pod względem termodynamicznym. Korzystanie z egzergii zapewnia odpowiednią jednolitą miarę energii i materiałów, co pozwala na wizualizację interakcji materiałów i energii w procesach przemysłowych na pojedynczym schemacie. Strona 30 z 139 rafinowane (384 PJ), elektryczność (178 PJ) i ciepło (28 PJ), z dodatkiem nieenergetycznym (170 PJ). Finalne zużycie energii jest zdominowane przez sektor chemiczny i petrochemiczny (274 PJ). Inne energochłonne sektory przemysłu to: minerały niemetaliczne (108 PJ), żywność i tytoń (78 PJ), żelazo i stal (75 PJ), papier/ścier/druk (66 PJ), metale nieżelazne (18 PJ) oraz górnictwo i kopalnictwo (16 PJ). Inne branże (126 PJ) i eksport końcowej energii (119 PJ) stanowią pozostałą część. Rysunek obrazuje poglądowe pojęcie skali zużycia energii przemysłowej w Polsce i punkty, w których można skoncentrować wysiłki dla zapewnienia efektywności zasobów. Rys. 1. Wykorzystanie energii przemysłowej w Polsce (2015), śledzone z energii pierwotnej do finalnej (w petadżulach, PJ) Źródło: Emerson and University of Cambridge (2018, s. 9) Analiza przeprowadzona w tym opracowaniu dla pięciu sektorów przemysłowych (GUS 2018a, 2018c): chemikalia, papier, metale podstawowe, minerały niemetaliczne, guma i plastik pokazuje, że odpowiadają one za około 70% całkowitej energii końcowej i energii nieenergetycznej wytwarzanej przez polski sektor przemysłowy. Ogólna efektywność wykorzystania zasobów (użyteczne wyniki egzergii ponad całkowity wkład egzergii) tych Strona 31 z 139 pięciu sektorów wynosi 63%. Analiza przepływów pokazuje zależność tych przemysłów od gazu ziemnego (181 PJ), który jest wykorzystywany w sektorze chemicznym (w tym duża część surowców nieenergetycznych) i sektorze minerałów niemetalicznych. Energia elektryczna (100 PJ) jest wykorzystywana we wszystkich sektorach, z dużą przewagą produkcji metalu (głównie stali). Węgiel (79 PJ) stosuje się bezpośrednio w sektorze minerałów niemetalicznych (głównie cementowych), papierniczym i chemicznym, ponadto koks (18 PJ) oraz gaz koksowniczy (18 PJ), oba są pochodnymi węgla, przyczyniają się do produkcji stali. Odwzorowywanie zasobów w jednostkach egzergii umożliwia porównanie materialnych danych wejściowych z wkładem energetycznym. Stwierdzono, że istotne nakłady na te sektory przemysłu obejmują: surowce naftowe i gazowe (nieenergetyczne, 167 PJ) dla sektora chemicznego, stal z recyklingu i inne metale (24 PJ) do sektora metali podstawowych, drewno (97 PJ) stosowane w przemyśle papierniczym, polimery (nowe i poddane recyklingowi) wprowadzane do sektora gumy i tworzyw sztucznych. Materiały wejściowe do przemysłu stanowią około 50% całkowitego wkładu egzergii do tych pięciu sektorów; wpływ materiałów jest często pomijany w tradycyjnych analizach efektywności energetycznej. Wykres 23. Efektywność zasobów (%) i utrata egzergii (PJ) dla pięciu kluczowych sektorów przemysłowych w Polsce Źródło: Emerson and University of Cambridge (2018, s.18). Wyniki zaprezentowane powyżej pokazują efektywność gospodarowania zasobami w analizowanych sektorach przemysłowych w Polsce – 28% w przypadku minerałów niemetalicznych do 84% w przypadku produkcji papieru, przy – jak wspomniano wcześniej – średniej wydajności zasobów na poziomie 63%. Istnieje znaczny potencjał poprawy w zakresie ograniczania wkładu zasobów do tych sektorów, z bezwzględnymi stratami egzergii wynoszącymi prawie 300 PJ. Gospodarka odpadami, odzysk i recykling Produktywność zasobowa jest jednym z wyznaczników konkurencyjności przedsiębiorców i wpływa na opłacalność produkcji. Idea zrównoważonej produkcji bazuje nie tylko na zasadzie zwiększania produktywności zasobowej, tj. zmniejszania ilości surowców zużywanych na jednostkę produkowanych dóbr, ale także na założeniu zmniejszania negatywnego wpływu na środowisko procesów produkcyjnych, w szczególności w kontekście zmniejszania emisji wybranych gazów cieplarnianych i wytwarzania odpadów. W Polsce istnieje duży potencjał poprawy w zakresie działań dotyczących odpadów przemysłowych, w szczególności pochodzących z działalności górniczej i wydobywczej, przetwórstwa przemysłowego oraz Strona 32 z 139 wytwarzania i zaopatrywania w energię. Prowadzenie coraz mniej odpadowej działalności produkcyjnej, zagospodarowanie jak największej ilości odpadów przemysłowych w innych procesach produkcyjnych oraz w innych obszarach społecznych i gospodarczych może w znaczący sposób przyczynić się do zwiększania opłacalności produkcji w Polsce. Zgodnie z danymi GUS w Polsce w 2019 r. wytworzono 114,1mln ton odpadów przemysłowych (nieznaczny spadek o 1% względem roku poprzedniego). Ilość wytworzonych odpadów (z wyłączeniem odpadów komunalnych) od 2000 r. kształtowała się na zbliżonym poziomie (w granicach 110–130 mln ton), co przy stałym wzroście PKB może wskazywać na pozytywne trendy w gospodarce odpadami. Głównym źródłem odpadów przemysłowych w 2019 r. były, podobnie jak w latach poprzednich, górnictwo i wydobywanie (ok. 55,8% ilości wytworzonych odpadów ogółem), przetwórstwo przemysłowe (23,8%) oraz wytwarzanie i zaopatrywanie w energię elektryczną (12,3%). W ostatnim dziesięcioleciu największy udział w ilości odpadów wytworzonych stanowiły odpady powstające przy poszukiwaniu, wydobywaniu, fizycznej i chemicznej przeróbce rud i innych kopalin (60% w 2019 r.) oraz odpady z procesów termicznych (20%). Z ogólnej ilości odpadów wytworzonych w 2019 r. 49% odpadów zostało poddanych odzyskowi, a 43% poddano unieszkodliwieniu. Brak jest, zarówno w prawie europejskim, jak i w polskim specyficznych uregulowań dotyczących odpadów przemysłowych. Oczywiście odnoszą się do nich ogólne przepisy odpadowe, m.in. dotyczące przemieszczania odpadów i sposobów zagospodarowania. Ponadto regulacje odnoszące się do kryteriów składowania odpadów w przeważającej części dotyczą właśnie odpadów przemysłowych. Należy podkreślić, że odpady przemysłowe są bardzo zróżnicowane i wymagają rożnego podejścia do ich wykorzystania. Zupełnie inne sposoby zagospodarowania będą dotyczyć odpadów powstających przy płukaniu i oczyszczaniu kopalin, a inne odpadów z przemysłu spożywczego. W każdym natomiast sektorze istnieją zasoby surowców, które obecnie nie są wykorzystywane. Z jednej strony wiąże się to z koniecznością zagospodarowania odpadów, w tym bardzo często ich składowania. Z drugiej natomiast zmniejsza produktywność zasobową polskiego przemysłu. W obecnym systemie regulacyjnym funkcjonuje tzw. rozszerzona odpowiedzialność producenta (EPR),) w szczególności w odniesieniu do opakowań, pojazdów, sprzętu elektrycznego i elektronicznego, opon oraz baterii i akumulatorów W 2018 r. wprowadzono na terytorium Polski łącznie 660 tys. ton sprzętu elektrycznego i elektronicznego, a zebrano 330 tys. ton zużytego sprzętu elektrycznego i elektronicznego (o 34% więcej r/r), w tym z gospodarstw domowych 302 tys. ton. Najwięcej zużytego sprzętu zebrano w grupie obejmującej wielkogabarytowe urządzenia gospodarstwa domowego (42% masy zebranego sprzętu ogółem) oraz sprzęt działający na zasadzie wymiany temperatury (21%). W 2018 r. osiągnięto poziom przygotowania do ponownego użycia i recyklingu zużytego sprzętu elektrycznego i elektronicznego dla wielkogabarytowych urządzeń gospodarstwa domowego – 68%, a dla sprzętu działającego na zasadzie wymiany temperatury – 73%. W przeliczeniu na 1 mieszkańca zebrano 8,7 kg zużytego sprzętu, tym samym Polska osiągnęła wymagany przez Komisję Europejską poziom zbiórki sprzętu (4 kg na mieszkańca). Wskaźnik ten w ciągu ostatnich 10 lat wzrósł kilkakrotnie (w 2007 r. wynosił 0,71 kg na mieszkańca). Dane dotyczące monitoringu poziomu recyklingu odpadów opakowaniowych wyrażonego stosunkiem masy/ilości odpadów opakowaniowych poddanych recyklingowi do masy/ilości wprowadzanych na rynek opakowań podlegających obowiązkowi recyklingu pokazują, że w 2018 r. recykling tych odpadów był na poziomie 58,5%. W Polsce obserwuje się wyraźne tendencje wzrostu odzysku materiałów. Poprzez coraz lepszy system sortowania odpadów i konsekwentną politykę preferującą ich wykorzystywanie w niektórych przypadkach wskaźnik zwrotu materiałów sięga nawet 75% (GUS, 2018a). W jednostkach produkcyjnych największy udział w przychodzie odpadów mają skup oraz przychód z własnej działalności. W 2019 r. skup stanowił powyżej 50% Strona 33 z 139 przychodu ogółem odpadów stalowych i żeliwnych, miedzi, ołowiu, odpadów z papieru i tektury, olejów odpadowych. W przypadku stłuczki szklanej i odpadów szklanych udziały rozkładały się proporcjonalnie pomiędzy skup (49,9%) i przychód z własnej działalności (49,6%). Przychód z własnej działalności stanowił powyżej 50% przychodu ogółem odpadów mosiądzu i brązu, odpadów z tworzyw sztucznych, odpadów gumowych i włókienniczych. W przypadku odpadów aluminiowych udziały rozkładały się na przychód z własnej działalności (48,7%), skup (31,8%) i import (19,5%). W latach 2016–2019 nastąpił wzrost pozyskania przez jednostki produkcyjne i handlowe większości badanych odpadów. Przychód w jednostkach produkcyjnych wzrósł w przypadku odpadów miedzi, mosiądzu i brązu o 14,0%, odpadów aluminiowych – 2,7%, odpadów stalowych i żeliwnych – 1,2%, odpadów z tworzyw sztucznych – 28,6%, odpadów gumowych – 28,4%, olejów odpadowych – 23,8%, stłuczki szklanej i odpadów szklanych – 9,1%, odpadów z papieru i tektury – 6,0%. Pod względem ilościowym najwięcej pozyskuje się odpadów stalowych i żeliwnych oraz odpadów z papieru i tektury. Duże rezerwy tkwią w możliwościach wykorzystania makulatury, która odpowiednio zbierana może pokryć krajowe zapotrzebowanie i być przedmiotem eksportu. W ostatnich latach obserwuje się dynamiczny wzrost pozyskania tego typu odpadów. Zużycie odpadów z papieru i tektury do produkcji papieru oraz wyrobów z papieru wzrosło w latach 2016–2019 o 6,9%. Na 1 tonę wytwarzanego papieru i tektury zużywano w 2019 r. 538 kg odpadów z papieru i tektury, w 2016 r. – 529 kg. Na uwagę zasługuje również dynamicznie rosnący eksport tych odpadów. Nowy model gospodarki (GOZ) dotyczy także zagospodarowania jak największej ilości odpadów komunalnych poprzez recykling. To wymaga, aby odpady były zbierane selektywnie i były dobrej jakości. Poniższy schemat pokazuje, że wciąż zbyt dużo odpadów jest składowanych, a surowce w nich zawarte są marnowane. Wykres 24. Zagospodarowanie odpadów komunalnych w Polsce w 2019 r. Składowanie 43% Recykling 25% Przekształcenia termiczne 23% Kompostowanie lub fermentacja 9% Źródło: Opracowanie MRIT na podstawie danych GUS W latach 2000–2018 odpady komunalne wytworzone w Polsce per capita utrzymywały się na poziomie ok. 300 kg (w 2018 r. wyniosły 329 kg wobec średniej UE-28 – 489 kg). W tym okresie wielkość odpadów składowanych w Polsce zmniejszyła się z 312 kg per capita do 137 w 2018 r. (wobec 111 kg per capita UE-28). W Polsce w 2000 r. nie funkcjonował w ogóle recykling odpadów, a w roku 2018 wyniósł 86 kg na mieszkańca, co stanowiło 57% średniej UE-28. W mniejszym stopniu niż Polska tylko 4 kraje Unii Europejskiej odzyskiwały odpady komunalne poprzez recykling: Rumunia (21), Malta (42), Portugalia (62) i Łotwa (78). Niekwestionowanym liderem europejskim w tym zakresie są Niemcy. U naszych sąsiadów recykling odpadów komunalnych wyniósł w 2018 r. 305 kg per capita. Wskaźnik recyklingu odpadów komunalnych (liczony jako udział odpadów przeznaczonych do recyklingu i przetwarzania biologicznego w odpadach komunalnych ogółem) w krajach Unii Strona 34 z 139 Europejskiej (UE-28) w 2018 r. wyniósł 47,0%. Najwyższą wartość wskaźnika odnotowano w Niemczech (67,3%), Słowenii (58,9%) i Austrii (57,7%), a najniższą – na Malcie (6,5%). Polska ze wskaźnikiem recyklingu odpadów komunalnych na poziomie 34,3% zajęła 18 lokatę wśród krajów Unii Europejskiej. Należy również zauważyć, że Polska jest jednym z czołowych producentów ubocznych produktów spalania (UPS) w Europie, co wynika z faktu, że wiodącym źródłem energii w kraju jest węgiel. UPS to jednak nie tylko odpady – mogą stanowić cenny surowiec, stając się alternatywą dla kruszyw. Wykorzystanie tych materiałów jest istotne nie tylko ze względu na oszczędności finansowe płynące z ich zagospodarowania, ale z uwagi na kurczące się zasoby kruszyw naturalnych, które mogą być przez nie zastąpione, oraz zyski ekologiczne z likwidacji składowisk i ochrony zasobów. Zgodnie z danymi Głównego Urzędu Statystycznego w Polsce rokrocznie powstaje około 23 mln ton UPS, z czego tylko mniej niż połowa jest zagospodarowana do ponownego użytku. Mimo że kraje europejskie kładą coraz większy nacisk na gospodarkę o obiegu zamkniętym, podaż UPS jest znacznie większa niż popyt. Na podmiocie wytwarzającym odpady spoczywa obowiązek przedstawienia tego, czy dana substancja jest odpadami czy stanowi produkt. Jednak droga UPS od odpadu do produktu jest złożona i, jak dotąd, pozbawiona szczegółowej procedury. Aby UPS zostały zaklasyfikowane jako produkt, muszą najpierw zostać uznane przez organ administracji publicznej za substancję, której dalsze wykorzystanie jest obiektywnie i rynkowo pewne. Zużycie energii, efektywność energetyczna Innym aspektem powiązanym z polityką surowcową jest zabezpieczenie dostępu do taniej energii w warunkach polityki klimatycznej Unii Europejskiej nastawionej na ograniczanie emisji gazów cieplarnianych przy jednoczesnym zachowaniu wysokiej niezależności energetycznej Polski, zagwarantowaniu dostaw i eliminacji ryzyka blackoutów. Od wielu lat w Polsce jest obserwowany stopniowy wzrost zapotrzebowania na energię przy jednoczesnym wzroście efektywności jej wykorzystania. Wzrost efektywności nie jest jednak wystarczający. Ponieważ w wielu krajach zachodnich od kilku lat uwidacznia się spadek zapotrzebowania na energię w wartościach bezwzględnych, to promowana przez te państwa polityka klimatyczna jest w ich przypadku mniej uciążliwa niż dla energochłonnych krajów tzw. nowej Unii. Od 2015 r. obserwuje się spowolnienie tempa poprawy efektywności energetycznej, dodatkowo w rezultacie kryzysu i niskich cen energii IEA szacuje, że w 2020 r. efektywność energetyczna poprawi się zaledwie o 0,8% (w 2019 r. było to 1,6%, a w 2018 r. 1,5%). Jest to tempo zbyt słabe, aby osiągnąć globalne cele klimatyczne, szczególnie że w Scenariuszu Zrównoważonego Rozwoju IEA efektywność energetyczna odpowiada aż za 40% redukcji emisji gazów cieplarnianych związanych z energią w ciągu najbliższych 20 lat. W ostatnich latach Polska poczyniła ogromne postępy w zakresie oszczędności zużycia energii elektrycznej. Pośredni cel na 2016 r., rozumiany jako osiągnięcie finalnego zużycia energii w ilości nie mniejszej niż 9% średniego krajowego zużycia tej energii z lat 2001–2005, został zrealizowany z nadwyżką, a w ciągu ostatnich trzech dekad energochłonność krajowej gospodarki uległa redukcji o 30 % (dane Eurostat). Strona 35 z 139 Wykres 25. Udział kosztów materiałów i energii w kosztach w 2017 r. (proc.) Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych GUS Udział kosztów materiałów i energii w kosztach przedsiębiorstw ogółem jest dużo wyższy, niż mogłoby się wydawać. W skali całego przetwórstwa przemysłowego wynosi on 65,6%. Co więcej, branże najbardziej materiało- i energochłonne to niekoniecznie te nastawione na przetwarzanie surowców. Znajdują się wśród nich oczywiście takie jak produkcja metali, rafinacja ropy naftowej czy też produkcja wyrobów z drewna. Na liście znajdziemy jednak też te, dla których, wydawałoby się, materiały i energia mają znaczenie drugorzędne. Należy tu wymienić przede wszystkim produkcję komputerów, samochodów czy urządzeń elektrycznych. W przypadku produkcji pojazdów samochodowych zabezpieczenie w materiały wydaje się problemem mało istotnym, gdyż występuje duża konkurencja wśród dostawców podzespołów, a produkcja komponentów z metali i tworzyw sztucznych może odbywać się w wielu miejscach świata. W elektronice jednak kwestia ta jest dużo poważniejsza. Współczesna elektronika opiera się w dużej mierze na wykorzystaniu rzadkich pierwiastków takich jak tzw. metale ziem rzadkich. Ich zasoby są skoncentrowane niemal wyłącznie w Chinach, które wykorzystują na własny użytek coraz większą część z nich. Ponadto jeśli chodzi o produkcję niektórych zaawansowanych komponentów, jest najczęściej tylko kilku dostawców lub są wręcz monopole w zakresie poszczególnych technologii. Strona 36 z 139 Wykres 26. Zużycie energii elektrycznej w przemyśle w gigawatogodzinach Roczne zużycie energii elektrycznej w GWh 60000 55000 50000 45000 40000 35000 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 Roczne zużycie energii elektrycznej w GWh Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych Eurostat W 2018 r. przemysł i budownictwo odpowiadały za 38,5% popytu na energię w gospodarce. Ponadto tempo wzrostu zapotrzebowania na energię elektryczną w przemyśle jest dużo wyższe niż w pozostałych sektorach. Zatem poprawa efektywności energetycznej w przemyśle może skutkować przyspieszeniem obniżania energochłonności całej gospodarki oraz doprowadzić do obniżenia tempa wzrostu zapotrzebowania na energię elektryczną, obniżając również ryzyko związane z polityką klimatyczną. Wykres 27. Energochłonność branż przetwórstwa przemysłowego w TJ/mln zł wartości dodanej Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych GUS, zaznaczono wartość średnią W przypadku wykorzystania energii na cele produkcyjne jest kilka branż, które mogą być zagrożone z powodu wzrostu jej ceny. Jak zaprezentowano na wykresie 27, problem ten dotyczy w szczególności pięciu branż – Strona 37 z 139 produkcji koksu i rafinacji ropy naftowej, produkcji chemikaliów, metali, wyrobów z surowców mineralnych oraz produkcji papieru. To one są najbardziej narażone na politykę klimatyczną Unii Europejskiej oraz ewentualne problemy z zaspokojeniem potrzeb energetycznych. Łącznie te pięć branż odpowiada za wytwarzanie około 20% wartości dodanej przetwórstwa przemysłowego oraz zatrudnienie 15% pracujących w tym sektorze. W przypadku większości z nich wzrost kosztów może doprowadzić do istotnego ograniczenia produkcji, a w przypadku rafinacji ropy naftowej, z powodu dużej koncentracji tej branży, rosnące koszty przełożą się najprawdopodobniej na wzrost kosztów transportu w całej gospodarce. Podobnie wzrost kosztów wytworzenia koksu przełoży się na wzrost kosztów wytworzenia stali, co będzie skutkować wzrostem importu, emisji powstałej na skutek importu oraz wzrostem kosztów produkcji i usług we wszystkich sektorach wykorzystujących stal, tj. m.in. w budownictwie, transporcie, sektorze wytwarzania energii OZE. Problem z energochłonnością dotyczy całej gospodarki. Spadek zużycia energii daje możliwość poprawy dobrobytu mieszkańców, zwłaszcza że w wielu przypadkach inwestycje efektywnościowe to nie tyle oszczędność, co też poprawa jakości życia. Według danych GUS ogółem tempo poprawy energochłonności przemysłu przetwórczego w latach 2009–2013 wyniosło średnio 3,9% na rok. Wpływ zmian strukturalnych był korzystny, ale niewielki – przyczynił się do spadku energochłonności o 0,7% na rok. Energochłonność przemysłu przetwórczego w stałej strukturze, a więc po wyeliminowaniu wpływu zmieniających się udziałów poszczególnych branż w ogólnej wielkości przemysłu przetwórczego, obniżała się o 3,2% na rok. Sytuacja uległa zmianie w latach 2014–2018 – tempo spadku energochłonności obniżyło się do 3,1% na rok, przy czym efekt zmian strukturalnych wyniósł 1,7% na rok, a tempo poprawy energochłonności przy stałej strukturze obniżyło się do 1,3% na rok. Wykres 28. Energochłonność krajów UE w kilogramach oleju ekwiwalentnego na 1000 euro wartości dodanej (2017) Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych Eurostat Zwiększenie efektywności energetycznej może być wyrażone poprzez zmniejszenie poziomu zużycia energii pierwotnej, który w 2018 r. dla Polski został zredukowany do 101,1 Mtoe. Należy jednak podkreślić, że spadek energochłonności gospodarki powinien wiązać się przede wszystkim z działaniami proefektywnościowymi, a nie ze zmianami strukturalnymi (tzn. zamykaniem branż). Działania w tym zakresie powinny mieć charakter horyzontalny i dotyczyć wszystkich gałęzi gospodarki poprzez wdrażanie nowych technologii w zakresie poprawy efektywności energetycznej budynków, produktów, urządzeń, instalacji i procesów. Strona 38 z 139 Ograniczenie emisji gazów cieplarnianych jest realizowane w Unii Europejskiej poprzez dwa mechanizmy przypisane do różnych sektorów gospodarki, czyli system handlu emisjami realizowany na poziomie przedsiębiorstw (ETS) oraz ograniczenie emisji w sektorach nieobjętych systemem ETS (non-ETS lub ESD ang. effort sharing decision) realizowane na poziomie krajowym. Emisja w sektorach nieobjętych ETS, zgodnie z danymi uwzględnionymi w rozliczeniu krajowych rocznych limitów emisji w ramach Unii Europejskiej, wyniosła w Polsce 186,1 mln ton ekwiwalentu CO w 2013 r. i od 2015 r. rośnie, osiągając 198,7 mln ton ekw. CO w 2016 2 2 r. i 211,5 mln ton ekw. CO w 2017 r. oraz 212,9 mln ton ekw. CO w 2018 r. Do tak istotnego zwiększenia emisji 2 2 w sektorach nieobjętych Europejskim Systemem Handlu Emisjami przyczynił się przede wszystkim wzrost zużycia paliw o ponad 37% w sektorze transportu drogowego w latach 2016–2017. Na zwiększoną konsumpcję krajową paliw ciekłych w latach 2016–2017 według Polskiej Organizacji Przemysłu i Handlu Naftowego miały wpływ poza skuteczną walką z nielegalnym obrotem paliwami płynnymi zapoczątkowaną w 2016 r. także dodatnie wyniki polskiej gospodarki, korzystne dla kierowców ceny paliw oraz podniesienie zamożności społeczeństwa, co przełożyło się na wzrost liczby samochodów poruszających się po kraju. Zgodnie z raportem KOBIZE największy udział w całkowitej emisji gazów cieplarnianych (wyrażonej w ekwiwalencie CO) w Polsce w 2019 r. (bez sektora LULUCF) miał sektor Energia (ok. 82,2%), a w ramach tego 2 sektora miały procesy spalania paliw (76,7%). Rolnictwo było odpowiedzialne za 8,4%, procesy przemysłowe za 6,3% i odpady za 3,1%. Zużycie paliw kopalnych jest głównym źródłem emisji dwutlenku węgla (CO). W 2019 r. 2 odnotowano spadek krajowej emisji GC o 5,1% w stosunku do roku poprzedniego. Główną przyczyną spadku emisji między latami 2018 i 2019 było niższe zużycie paliw spalanych w źródłach stacjonarnych, przede wszystkim węgla kamiennego (o prawie o 8%) i brunatnego (o ponad 15%). Natomiast rok 2019 był kolejnym rokiem wzrostu emisji w sektorze transportu drogowego z powodu wyższego niż w 2018 r. zużycia paliw: benzyny o 3,4% i oleju napędowego o 1%. Biorąc pod uwagę powyższe, przejście na zero- i niskoemisyjne źródła energii i ciepła oraz wsparcie rozwoju transportu zero- i niskoemisyjnego jest ważnym środkiem do osiągnięcia celów dotyczących dążenia do neutralności klimatycznej i zrównoważonego rozwoju. Wskaźnik emisji GHG w Polsce systematycznie maleje, ale jest nadal wyższy niż średnia Unii Europejskiej. Wykres 29. Zużycie energii pierwotnej w 2017 r.

Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych Eurostat Strona 39 z 139 ycmeiN ajcnarF ainatyrB akleiW yhcołW ainapzsiH aksloP aidnaloH aigleB ajcewzS yhcezC aitsuA ainumuR aidnalniF yrgęW ajcerG ailagutroP airagłuB ainaD ajcawołS aidnlarI ajcawrohC ainewołS awtiL ainotsE awtoŁ grubmeskuL rpyC atlaM Zgodnie z PEP2040 celem do 2030 r. jest redukcja emisji gazów cieplarnianych o ok. 30% (w stosunku do 1990 r.). Realizacja celu będzie wspierana przez wzrost udziału OZE we wszystkich sektorach i technologiach, rozwój energetyki jądrowej, zmniejszenie udziału węgla w wytwarzaniu energii (nie więcej niż 56% w 2030 r.), odejście od spalania węgla w gospodarstwach domowych w miastach do 2030 r. i na obszarach wiejskich do 2040 r., wspieranie rozwoju zero- i niskoemisyjnego transportu oraz poprzez działania proefektywnościowe w energetyce. W latach 2006–2015 w Polsce następował stały wzrost ilości energii pozyskanej ze źródeł odnawialnych (OZE), trend ten odwrócił się w 2016 r. i 2017 r. W 2017 r. Polska, z udziałem energii ze źródeł odnawialnych w końcowym zużyciu energii brutto na poziomie 11,1%, znajdowała się na 22. pozycji wśród państw członkowskich UE. Planowany na 2020 r. docelowy udział energii ze źródeł odnawialnych w końcowym zużyciu energii brutto został osiągnięty i przekroczony w 2018 r. przez 12 krajów, m.in. Czechy, Finlandię, Litwę i Włochy, które osiągnęły ten cel już w 2015 r. Wśród pozostałych 16 krajów, które w 2018 r. jeszcze nie zrealizowały docelowego udziału OZE w końcowym zużyciu energii brutto (przewidzianym na 2020 r.) były Polska (do osiągnięcia celu brakowało 3,5 pkt. proc.), Francja (6,4 pkt. proc.) i Holandia (6,6 pkt. proc.). Wskaźnik udziału energii ze źródeł odnawialnych w końcowym zużyciu energii brutto w 2019 r. wyniósł w Polsce 12,2% i wzrósł o 4,45 pkt. proc. w porównaniu z 2008 r. (do osiągnięcia celu brakowało 2,8 pkt. proc.). Średnioroczne tempo wzrostu udziału energii ze źródeł odnawialnych w końcowym zużyciu energii brutto w latach 2008–2019 wyniosło 4,2% Wykres 30. Udział energii ze źródeł odnawialnych w końcowym zużyciu energii brutto (%)

2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych GUS Wskaźnik emisji gazów cieplarnianych na jednostkę zużytej energii informuje o wpływie sektora energii na środowisko. Zużycie paliw kopalnych jest głównym źródłem emisji dwutlenku węgla (CO). W związku 2 z zapotrzebowaniem na energię źródło to jest siłą napędową emisji gazów cieplarnianych. Przejście na niskoemisyjne paliwa jest ważnym środkiem do osiągnięcia celów zrównoważonego rozwoju. Wskaźnik ten w Polsce systematycznie maleje, ale jest nadal wyższy niż średnia Unii Europejskiej. Strona 40 z 139 Wykres 31. Emisja gazów cieplarnianych na jednostkę zużytej energii w Polsce na tle wybranych krajów UE (wartość dla 2000 r. = 100)

2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 UE28 Czechy Niemcy Polska Słowacja Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych Eurostat Ekoinnowacje Wpływ na wzrost efektywności wykorzystania zasobów naturalnych i surowców mają bez wątpienia ekoinnowacje, które ograniczając szkodliwy wpływ procesów gospodarczych na środowisko, wpływają na rozwój gospodarczy poprzez m.in. redukcję kosztów. Wskaźnik ekoinnowacyjności jest średnią nieważoną 16 wskaźników częściowych odniesionych do średniej Unii Europejskiej. W 2018 r. Polska osiągnęła poziom 59 punktów, co stanowi zaledwie połowę wielkości wskaźnika dla Niemiec (137). Wzrost ekoinnowacyjności stanowi wyzwanie dla Polski w kontekście wzmocnienia naszej pozycji konkurencyjnej oraz rozwoju. Wykres 32. Wskaźnik ekoinnowacyjności – Polska na tle krajów UE (średnia UE = 100)

2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 Czechy Niemcy Węgry Polska Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych Eurostat Podstawowe zadania stawiane technologiom proekologicznym są związane z rozwojem nowatorskich energoi materiałooszczędnych technologii wytwarzania, wykorzystujących w szczególności surowce odnawialne. Prowadzone działania muszą być zgodne z zasadą 3R (reduce – reuse – recycle), mającą na celu zredukowanie ilości powstających odpadów przemysłowych, w tym zabezpieczenie i zagospodarowanie już powstałych, a także odzysk surowców zawartych w odpadach, powstałych podczas procesów wytwórczych oraz konsumpcyjnych. Strona 41 z 139 Istotne jest to, aby użytkowanie projektowanych, a potem produkowanych wyrobów miało jak najmniejsze oddziaływanie na środowisko, aby produkty można było łatwo naprawiać i ulepszać. Natomiast jeżeli już produkt stanie się odpadami, powinien być łatwo poddawany odzyskowi, w szczególności recyklingowi, z możliwością pozyskania dobrej jakości surowców wtórnych do ponownej produkcji. W tym kontekście warto wspomnieć o polityce zielonych zamówień publicznych, polegającej na włączeniu wymagań ekologicznych do procedur związanych z udzielaniem zamówień. Jest ona jednym z najskuteczniejszych narzędzi wpływających na zmniejszenie obciążenia dla środowiska. Uwzględnianie kwestii środowiskowych w procesie przetargowym może stać się czynnikiem mobilizującym przedsiębiorców do wytwarzania towarów i usług, wykorzystujących procesy ograniczające negatywne oddziaływanie na środowisko naturalne. Celem takiego działania jest zmiana obecnych niekorzystnych wzorców produkcji i konsumpcji na sprzyjające realizacji zasad zrównoważonego rozwoju. Zielone zamówienia publiczne (ZZP) to te, w których podmioty publiczne włączają kryteria i/lub wymagania ekologiczne do procesu zakupów (procedur udzielania zamówień publicznych). ZZP są elementem polityki służącej poszukiwaniu rozwiązań minimalizujących negatywny wpływ wyrobów/usług na środowisko oraz uwzględniających cały cykl życia produktów, a poprzez to wpływają na rozwój i upowszechnienie technologii środowiskowych. Ekoprojektowanie (ekodesign) Wszystkie produkty mają wpływ na środowisko naturalne w czasie wszystkich etapów ich cyklu życia, tj. od wykorzystania surowców i zasobów naturalnych, poprzez produkcję, pakowanie, transport, użytkowanie, odzysk i recykling do ostatecznego unieszkodliwiania tych produktów. Ponad 80% wpływu na środowisko mają decyzje podejmowane już na etapie projektowania produktów. Ekoprojektowanie polega na identyfikowaniu aspektów środowiskowych związanych z produktem i włączaniu ich do procesu projektowania już na wczesnym etapie rozwoju tego produktu. W tradycyjnym projektowaniu kluczową rolę pełnią takie aspekty, jak: funkcja, bezpieczeństwo, ergonomika, wytrzymałość, jakość czy koszty. Ekoprojektowanie natomiast wprowadza dodatkowe kryterium, jakim jest ocena danego produktu z punku widzenia jego oddziaływania na środowisko. Tradycyjne podejście do projektowania koncentruje się na produkcie finalnym. Idea ekoprojektowania ujmuje natomiast jego pełny cykl życia, począwszy od fazy koncepcyjnej aż do unieszkodliwienia po utracie właściwości funkcjonalnych. Kryterium minimalizacji oddziaływania wyrobu na środowisko jest tu rozważane w wielu aspektach, z których najważniejsze stanowią energia i materiały. W celu poprawy efektywności energetycznej oraz zmniejszenia oddziaływania na środowisko produktów, w tym urządzeń do użytku domowego oraz stosowanych w sektorach usług i przemysłu, wydano dyrektywę ramową 2005/32/WE ustanawiającą ogólne zasady ustalania wymogów dotyczących ekoprojektu dla produktów wykorzystujących energię, którą zmieniono dyrektywą 2009/125/WE ustanawiającą ogólne zasady ustalania wymogów dotyczących ekoprojektu dla produktów związanych z energią. Według dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/125/WE ekoprojekt oznacza włączenie wymagań środowiskowych do projektu produktu w celu poprawy wpływu tego produktu na środowisko w całym jego cyklu życia. Wymaganiami ww. dyrektyw są objęci nie tylko producenci HVAC (inżynieria sanitarna), ale również zakłady produkcyjne oraz użytkownicy systemów. Dyrektywa obejmuje urządzenia, które wyprodukowano w Europejskiej Strefie Ekonomicznej oraz importowane z innych krajów. Komisja Europejska opracowała rozporządzenia wykonawcze do ww. dyrektyw zawierające wymagania dotyczące poszczególnych grup urządzeń. Rozporządzenia te są bezpośrednio stosowane we wszystkich państwach członkowskich Unii Europejskiej od dnia ich wejścia w życie. Rozporządzenia już obowiązujące dotyczą: komputerów i serwerów, kotłów na paliwa stałe, lodówek i szaf chłodniczych, miejscowych ogrzewaczy pomieszczeń, odkurzaczy, ogrzewaczy pomieszczeń i podgrzewaczy Strona 42 z 139 wody, oświetlenia, piekarników, płyt grzejnych i okapów nadkuchennych, pomp, pralek, produktów do ogrzewania i chłodzenia powietrznego, set-top boksów, silników elektrycznych, suszarek bębnowych, telewizorów, transformatorów, trybów czuwania, wentylatorów i klimatyzatorów oraz systemów wentylacyjnych, zasilaczy, zmywarek, dopuszczalnego odchylenia w procedurach weryfikacji. Ekoprojektowanie można wykorzystywać w projektowaniu nowych, jak również w doskonaleniu istniejących już produktów, usług czy procesów. Aspekty środowiskowe powinny być analizowane i włączane do projektowania i rozwoju produktu. Celem podejmowanych działań jest obniżenie negatywnego oddziaływania na środowisko na każdym etapie cyklu życia – począwszy od wydobycia pierwotnych surowców, poprzez produkcję, transport, użytkowanie, aż do końcowego zagospodarowania – przygotowania do ponownego użycia, recyklingu lub innego procesu odzysku a w ostateczności, przy braku innych możliwości – unieszkodliwiania. W związku z czym, koncepcja ta może zostać wykorzystana w każdej branży. Kryteria środowiskowe powinny zostać włączone zarówno na etapie wyboru surowców i materiałów wykorzystywanych do produkcji, jak również samych procesów wytwarzania (zrównoważona produkcja). Produkty należy zaprojektować w taki sposób, aby nadawały się do odzysku lub recyklingu, dzięki czemu łatwiejsze i mniej kosztowne staje się gospodarowanie odpadami. Rozwojowi ekoprojektowania sprzyja wprowadzenie wielu rozwiązań w sferze legislacyjnej i organizacyjno- -technicznej. Do najbardziej istotnych należy zaliczyć: 1) system ekozarządzania i audytu (EMAS); organizacja (przedsiębiorstwo prowadzące działalność produkcyjną lub usługową, organ administracji publicznej i samorządowej, instytucja pożytku publicznego), która chce zarejestrować się w systemie EMAS musi wdrożyć system zarządzania środowiskowego zgodnie z wymogami rozporządzeniaParlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 1221/2009 z dnia 25 listopada 2009 r. w sprawie dobrowolnego udziału organizacji w systemie ekozarządzania i audytu we Wspólnocie (EMAS) uchylającego rozporządzenie (WE) nr 761/2001 oraz decyzje Komisji 2001/681/WE i 2006/193/WE (Dz. Urz. UE L 342 z 22.12.2009, str. 1, z późn. zm.); system zarządzania środowiskowego jest narzędziem umożliwiającym organizacji:  identyfikowanie i nadzorowanie wpływu działań, wyrobów i usług organizacji na środowisko,  doskonalenie środowiskowych efektów działalności,  wdrożenie systematycznego podejścia do ustalania celów środowiskowych, ich osiągnięcia i wykazania, że zostały osiągnięte; 2) ekologiczne projektowanie cyklu życia wyrobu ELCD (environmental life cycle design). ELCD prezentuje kompleksowe podejście do problemu projektowania, uwzględniające pełny cykl życia wyrobu, na podstawie rozszerzonego zakresu pojęciowego definiowania jakości; 3) pakiet norm serii ISO 14000; normy serii ISO 14000 prezentują strategiczne podejście do spraw środowiskowych i obejmują wszystkie zagadnienia istotne z punktu widzenia zarządzania środowiskowego; seria norm ISO 14000 oprócz norm dotyczących systemów zarządzania środowiskowego obejmuje dokumenty m.in. z zakresu:  etykietowania środowiskowego,  oceny cyklu życia,  aspektów środowiskowych w projektowaniu i rozwoju wyrobów,  komunikacji środowiskowej,  gazów cieplarnianych i zagadnień związanych ze zmianami klimatu,  śladu wodnego i węglowego,  kosztów środowiskowych. W zestawieniu liczby organizacji zarejestrowanych w systemie EMAS w Unii Europejskiej Polska zajmuje 6. miejsce wśród wszystkich państw członkowskich. Nie ma natomiast ogólnoeuropejskiego rejestru organizacji mających standardy zarządzania środowiskowego oparte na normie ISO14001, stąd też liczba organizacji Strona 43 z 139 zarejestrowanych w systemie EMAS nie jest miarodajnym wskaźnikiem stopnia odpowiedzialności organizacji za stan środowiska. Należy zauważyć, że istniejące sformalizowane systemy zarządzania środowiskowego są instrumentami dobrowolnymi. Aby zachęcić organizacje do ich wdrażania (co wiąże się dla nich z kosztami weryfikacji i ewentualnych konsultacji), są potrzebne ulgi regulacyjne i stosowne uregulowania prawne. Dostęp do surowców dla gospodarki Surowce mineralne są jednym z podstawowych czynników produkcji w gospodarce. Rozwój elektromobilności, magazynowania energii oraz elektronicznych urządzeń mobilnych wymaga dużych ilości minerałów ziem rzadkich. Przykładowo, niezbędnym materiałem do wysokowydajnych akumulatorów energii jest kobalt. Jest on również używany do produkcji stopów stosowanych w silnikach lotniczych. Jednak prawie wszystkie środki finansowe na nowe kopalnie kobaltu pochodzą od chińskich inwestorów i kredytodawców. Tylko niewielka część dostaw kobaltu jest produktem ubocznym z kopalni niklu i miedzi rozsianych po całym świecie. Generalnie wzrost zielonych i niskoemisyjnych technologii energetycznych prowadzi do znacznego wzrostu zapotrzebowania na takie minerały i metale, jak: aluminium, miedź, ołów, lit, mangan, nikiel, srebro, stal i cynk oraz inne pierwiastki ziem rzadkich. Zapewnienie bezpieczeństwa dostaw jest wyzwaniem dla polityki surowcowej państwa. W Polsce już w 2015 r. podjęto działania w kierunku ustalenia, które z nieenergetycznych surowców mineralnych mają kluczowe znaczenie dla przemysłu oraz w jakim stopniu ich zasoby i produkcja pokrywają zapotrzebowanie. Wiedza o wielkości zapotrzebowania na surowce jest szczególnie istotna w sytuacji ograniczonych możliwości zaspokojenia potrzeb z własnych źródeł (pierwotnych lub wtórnych) i konieczności korzystania z importu, co przy monopolistycznej polityce niektórych producentów może powodować istotne zakłócenia gospodarcze. Opracowanie dotyczyło jednak wyłącznie wybranych działów przemysłu, a nie całej gospodarki (obejmującej nie tylko cały przemysł, ale również usługi i rolnictwo). Dodatkowo podczas prac nad nim zidentyfikowano potrzebę wykonania pogłębionych analiz i weryfikacji dotyczącej jednoznacznego definiowania zużycia. W niektórych źródłach podaje się pojęcie zużycia pozornego, pod którym rozumie się różnicę wartości podaży (tj. produkcji i importu) oraz eksportu, bez uwzględniania różnic w stanach magazynowych (zmian zapasów). Wykorzystywanie terminu zużycia pozornego jako miary zapotrzebowania wynika z braku dostępu do informacji statystycznych (np. z GUS) dotyczących zmian zapasów oraz poziomu strat. Z reguły wielkość zużycia pozornego nieznacznie odbiega od poziomu konsumpcji rzeczywistej. Jednak w przypadku niektórych metali rzadkich i szlachetnych może ona w istotny sposób odbiegać od faktycznego poziomu wskutek nielegalnego importu (przemytu) lub wykorzystywania zapasów. Zasadnicze znaczenie w identyfikacji zapotrzebowania na surowce w gospodarce ma fakt, że dany surowiec może być zużywany także w importowanych półproduktach lub podzespołach (częściach), które są montowane w polskich zakładach, bez wykazywania tego zużycia w statystykach. Statystyki nie uwzględniają też stanu zapasów i ich ruchu, co uwidacznia się niekiedy w ujemnych wartościach zużycia. Co więcej w polskich statystykach nie odnotowuje się też w dużej części przypadków zużycia surowców mineralnych w wytwarzaniu poszczególnych produktów finalnych. Ponadto brak jest w Polsce ocen dostępu do surowców wtórnych odzyskiwanych z różnego typu odpadów. Ich ewidencja oraz inwentaryzacja odzyskiwanych surowców mineralnych wymagają dodatkowych regulacji prawnych. Krajowe statystyki, dotyczące odzysku i recyklingu, uwzględniają najczęściej surowce pochodzące tylko z systemów gminnych, nie ma w nich danych nt. ilości odpadów odebranych od mieszkańców przez punkty skupu. W związku z tym ilości odzyskiwanych z nich rzeczywiście surowców są w ten sposób zaniżane lub brak ich w ogóle. Tymczasem różnego typu odpady (np. sprzętu elektronicznego, samochodów wycofanych z eksploatacji, opakowań aluminiowych) mogą dostarczać cennych surowców wtórnych (takich jak gal, german, ren, tal itp.), poszukiwanych i wykorzystywanych przede wszystkim w działach przemysłu high-tech. Pojawiają się także nowe surowce lub ich kompozyty, które stanowią substytuty dla stosowanych dotychczas surowców naturalnych (np. perowskit, grafen). Obecnie około 35% produkcji metali na świecie pochodzi z recyklingu. Strona 44 z 139 W ramach rachunków ekonomicznych środowiska GUS prowadzi coroczne ogólnogospodarcze rachunki przepływów materialnych, które oznaczają zestawienia wkładów materialnych do gospodarki narodowej, zmian poziomu zapasów materialnych w gospodarce oraz wypływów materialnych do innych gospodarek lub środowiska. Przepływy materialne między gospodarką narodową a jej środowiskiem naturalnym obejmują pozyskiwanie materiałów, tj. surowców, materiałów nieprzetworzonych lub pierwotnych, ze środowiska naturalnego oraz uwalnianie materiałów (zwanych często pozostałościami) do tego środowiska. Przepływy materialne między gospodarką narodową a innymi gospodarkami obejmują przywóz i wywóz. Rachunki przepływów materialnych są spójne z zasadami systemu rachunków narodowych. Rejestrowane są w nich przepływy materialne związane z działalnością wszystkich jednostek krajowych gospodarki narodowej. Tabela 3. Pozytywna zmiana strukturalna (1000 ton metrycznych)

Źródło: GUS, Ekonomiczne aspekty ochrony środowiska Literatura World Energy Outlook, IEA, 2015 https://webstore.iea.org/statistics-data Visualising Resource Efficiency: Energy-Intensive Industry in Poland, Emerson and University of Cambridge, Cambridge, 2018 https://ec.europa.eu/eurostat/web/sdi/main-tables Ochrona środowiska 2020, GUS, Warszawa 2020 https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/srodowisko-energia/srodowisko/ochrona-srodowiska-2020,1,21.html Gospodarka materiałowa w 2019 r., GUS, Warszawa 2020 https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/przemysl-budownictwo-srodki-trwale/przemysl/gospodarka-materialowa-w-2019roku,6,15.html https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/srodowisko-energia/energia/energia-2020-folder,1,8.html Energia ze źródeł odnawialnych w 2019 r., GUS, Warszawa 2020 KOBIZE https://www.kobize.pl/uploads/materialy/materialy_do_pobrania/krajowa_inwentaryzacja_emisji/NIR_2020_ raport_syntetyczny_PL.pdf IEA (2020), Energy Efficiency 2020, IEA, Paris https://www.iea.org/reports/energy-efficiency-2020 Ekonomiczne aspekty ochrony środowiska 2020, GUS, Warszawa 2020 https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/srodowisko-energia/srodowisko/ekonomiczne-aspekty-ochrony-srodowiska- 2020,14,2.html Strona 45 z 139 3. Kompetencje – umiejętności Kompetencje i umiejętności należą do kluczowych czynników wpływających na poziom życia społeczno-gospodarczego. Bez odpowiedniego inwestowania w umiejętności wzrasta grupa osób, którym grozi wykluczenie społeczne, a postęp technologiczny nie przekłada się na wzrost gospodarczy. Ponadto rozwój gospodarczy, globalizacja, postęp technologiczny, cyfryzacja, niekorzystne zmiany demograficzne (starzejące się społeczeństwo) wywołują dynamiczne zmiany wpływające na rynek pracy, co przekłada się na zmieniające się zapotrzebowanie na umiejętności, jak również kompetencje. Powszechnym wyzwaniem dla systemów edukacji, w tym dla systemu edukacji w Polsce, jest dopasowanie ich do potrzeb aktualnego i prognozowanego na przyszłość stanu rynku pracy. Brak takiego dopasowania może tworzyć barierę dla ewolucji struktury wytwarzania dóbr i usług w kierunku umożliwiającym trwały wzrost gospodarczy. Obok konkretnych umiejętności zawodowych wsparcia wymagają umiejętności ogólne i postawy istotne dla funkcjonowania w życiu społecznym i gospodarczym, takie jak: komunikatywność, kreatywność, umiejętność uczenia się czy umiejętność współpracy, które należy kształcić na każdym etapie edukacji od najwcześniejszych lat. Na dotychczas obserwowane niedostatki w zakresie jakości kapitału ludzkiego w Polsce mogły mieć wpływ m.in. bariery w obszarze edukacji, takie jak niedomagania w systemie kształcenia i awansu zawodowego nauczycieli oraz niewystarczająca intensywność współpracy na praktycznie wszystkich szczeblach (np. uczelnie – uczelnie, uczelnie – szkoły, uczelnie – firmy, szkoły – firmy). Dodatkowe problemy pojawiają się również na lokalnych czy też regionalnych rynkach pracy, na których istnieje problem niedopasowania podaży i popytu na umiejętności. Przyjęta przez rząd Rzeczypospolitej Polskiej Strategia na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju wskazuje na konieczność dopasowania systemu kształcenia zawodowego do potrzeb nowoczesnej gospodarki. Obserwowany w ostatnich latach rozwój polskiej gospodarki oraz zmiany zachodzące na rynku pracy wzmacniają popyt na wysoko kwalifikowaną kadrę. Wyzwaniom tym musi sprostać kształcenie zawodowe, które obok szkolnictwa wyższego ma największy wpływ na przygotowanie nowoczesnych kadr dla polskiej gospodarki. Wdrażana od września 2019 r. reforma kształcenia zawodowego ma na celu odbudowę prestiżu kształcenia zawodowego w Polsce poprzez poprawę jakości i efektywności kształcenia w szkołach i placówkach. Wprowadzone zmiany uwzględniają włączanie wszystkich kluczowych partnerów kształcenia zawodowego w działania służące systematycznemu dostosowywaniu tego kształcenia do potrzeb rynku pracy, wychodzą naprzeciw oczekiwaniom środowiska pracodawców. Z punktu widzenia pracodawców zmiany te zapewniają konkretne instrumenty służące powiązaniu edukacji z rynkiem pracy. Dynamicznie zmieniające się uwarunkowania oraz konieczność sprostania dylematom rozwoju rodzą nowe wyzwania, jakim muszą sprostać polska nauka i szkolnictwo wyższe. Współpraca szkół i uczelni z rynkiem pracy pozostawia wiele do życzenia. Zarówno na płaszczyźnie kształcenia (niewielki udział kadry z praktyki w dydaktyce), jak i wspólnych przedsięwzięć badawczych (często łatwiejsze i szybsze jest realizowanie badań we własnym zakresie niż zlecenie ich placówce badawczej uczelni) i przepływu informacji (m.in. o zapotrzebowaniu na kwalifikacje i na temat kwalifikacji zatrudnionych absolwentów szkół i uczelni). Kluczowe jest zatem wydobywanie potencjału wiedzy, umiejętności i kreatywności, która pozwala na realizację aspiracji zawodowych, umożliwia adaptację do ciągle pojawiających się zmian w gospodarce oraz jest niezbędna dla tworzenia nowych, innowacyjnych rozwiązań. Mimo że odsetek osób w wieku 18–24 lata z niskim wykształceniem i niekontynuujących nauki systematycznie się obniża w ostatnich latach – w 2018 r. wynosił 4,8% (w UE – 10,6%), to nadal konieczna jest poprawa jakości kształcenia na wszystkich jego etapach. W polskiej edukacji należałoby postawić na rozwój jakościowy, a nie tylko ilościowy – najlepsze polskie uczelnie (mimo że odsetek osób w wieku 30-34 z wykształceniem wyższym – 45,7% w 2018 r. w stosunku do 40,7% średniej dla Unii Europejskiej – jest imponujący) mieszczą się zaledwie w piątej setce listy szanghajskiej – prestiżowego rankingu najlepszych uczelni na świecie. Strona 46 z 139 Wykres 33. Odsetek osób z wyższym wykształceniem w wieku 30–34 lat oraz odsetek osób z niskim wykształceniem i niekontynuujących nauki w wieku 18–24 lat (%) Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych Eurostat Polska przeżyła boom szkolnictwa wyższego, ale wciąż istnieje znaczny potencjał do podniesienia jakości kształcenia i dostosowania programów do potrzeb teraźniejszego i przyszłego rynku pracy. Wykres 34. Odsetek osób w wieku 30–34 lat z wyższym wykształceniem w 2019 r. Źródło: Opracowanie MRiPS na podstawie danych Eurostat Wykres 34. przedstawia wydatki na szkolnictwo wyższe jako % PKB w 2018 r. W Polsce wskaźnik ten wyniósł 1,2%, najwięcej na szkolnictwo wyższe wydatkowano w Finlandii 1,7%, a najmniej we Włoszech, Irlandii i Luksemburgu odpowiednio 0,3%, 0,5% oraz 0,5% PKB. Zwiększenie funduszy na szkolnictwo wyższe i naukę powinno być powiązane z poprawą jego efektywności i dostosowaniem do potrzeb pracodawców. Strona 47 z 139 Wykres 35. Wydatki na szkolnictwo wyższe jako % PKB w 2018 r. Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie Eurostat Mimo że poziom wykształcenia młodszych osób wzrósł i jakość podaży pracy tym samym się poprawiła, to umiejętności zawodowe potencjalnych pracowników w ostatnich latach nie nadążały za popytem. Pracodawcy poszukiwali osób z umiejętnościami, których młodzi pracownicy nie byli w stanie im zaoferować. Przyczyną tego zjawiska jest przede wszystkim niedopasowanie struktury i organizacji dotychczasowego systemu kształcenia zawodowego do potrzeb rynku pracy, w tym zwłaszcza zbyt słabo upowszechnione uczenie się praktyczne w miejscu pracy. Szersze stosowanie uczenia się praktycznego, które jest jednym z priorytetów obecnie wdrażanej reformy kształcenia zawodowego, wymaga większego zaangażowania pracodawców, a istotną barierą dla tego zaangażowania mogą być mała skala i mała produktywność dużej części przedsiębiorstw. Gwarancją dobrego przygotowania absolwentów na rynek pracy, a także późniejszej właściwej adaptacji pracowników do potrzeb zmieniającej się gospodarki zarówno w wymiarze ogólnym, jak i regionalnym jest także aktywny udział pracodawców w tworzeniu programów kształcenia zawodowego. Współtworzenie programów nauczania jest jedną z możliwych form obowiązkowej współpracy szkół prowadzących kształcenie zawodowe z pracodawcami wprowadzonej w ramach zmian w kształceniu zawodowym wdrażanych od września 2019 r. Stojące przed Polską wyzwania znajdują potwierdzenie również w analizach Komisji Europejskiej i w zaleceniach formułowanych dla Polski w ramach Semestru Europejskiego (EC, 2017). W ostatnim Sprawozdaniu krajowym Polska 2019 (EC, 2019) wskazano co prawda dwa mocne punkty systemu edukacji w Polsce (wysoki odsetek absolwentów szkół wyższych i dobre umiejętności podstawowe absolwentów gimnazjów), ale zastrzeżenia budzą jakość szkolnictwa wyższego, umiejętności nauczycieli i rozwój umiejętności przekrojowych. Niezadowalający na tle nowoczesnych gospodarek jest poziom umiejętności podstawowych osób dorosłych w Polsce, zwłaszcza w wieku odpowiadającym drugiej części typowej kariery zawodowej (w tym dotyczy to nie tylko znacznej części pracowników, ale także pracodawców). Wskazują na to wyniki badania OECD/PIAAC oraz europejskiego badania społeczeństwa informacyjnego. Umiejętności podstawowe tworzą fundament dla uczenia się przez całe życie i radzenia sobie w różnych sytuacjach. Należą do nich rozumienie, używanie i tworzenie różnego rodzaju informacji (literacy), prowadzenie różnego rodzaju kalkulacji (numeracy), a także umiejętności cyfrowe. Ubytki w tym zakresie rzutują na uniwersalne umiejętności przekrojowe (np. przedsiębiorczość, zdolność stałego uczenia się, zarządzanie czasem, współpracę w zespole, radzenie sobie z niepewnością i złożonością) oraz specjalistyczne umiejętności zawodowe. Poziom umiejętności podstawowych osób dorosłych w krajach rozwiniętych gospodarczo jest monitorowany w badaniu OECD/PIAAAC. Niski poziom tych umiejętności jest definiowany jako poziom 1 i poniżej w 5- Strona 48 z 139 stopniowej skali biegłości. Taki poziom wskazuje na zagrożenie pozycji osób na rynku pracy oraz ich aktywnego uczestnictwa w społeczeństwie. Według badania PIAAC (2012) 18,8% osób w wieku 16–65 lat w Polsce cechuje niska umiejętność rozumienia informacji i używania ich w różnych sytuacjach, przy czym średnia dla OECD wynosi 19,7%, ale w Japonii taki odsetek wynosi tylko 4,9%. Cecha ta jest silnie uzależniona od wieku – w Polsce dotyczy 10,1% osób w wieku 16–24 lat (OECD – 14,0%, w Japonii poniżej 2%) oraz 27,9% osób w wieku 55–65 lat (OECD – 29,1%, w Japonii 12,3%). W Polsce 23,5% osób w wieku 16–65 lat cechuje niska umiejętność prowadzenia różnego rodzaju kalkulacji, przy czym średnia dla OECD wynosi również 23,5%, jednak w Japonii tylko 8,1%. Cecha ta dotyczy 16,8% osób w wieku 16–24 lat (OECD – 20,0%, w Japonii – 8,6%) oraz 33,7% osób w wieku 55–65 lat (OECD – 32,8%, w Japonii 14,7%). Według europejskiego badania społeczeństwa informacyjnego (2019) odsetek osób w wieku 16–74 lat w Polsce niemających co najmniej podstawowych umiejętności cyfrowych wynosi 56% wobec 44% w Unii Europejskiej i 21% w Niderlandach. Ta cecha jest również silnie skorelowane z wiekiem – w Polsce dotyczy 20% osób w wieku 16–24 lat (podobnie jak w Unii Europejskiej, jednak tylko przy 3% w Chorwacji i 7% w Niderlandach) oraz 84% osób w wieku 55–74 lat (w Unii Europejskiej – 67% i 36% w Niderlandach). Z uwagi na wysokie tempo rozwoju technologii umiejętność adaptacji pracowników jest rzeczą niezbędną w ciągu całego życia zawodowego. Krytycznego znaczenia w tym aspekcie nabiera stały rozwój umiejętności uniwersalnych (podstawowych i przekrojowych) oraz specjalistycznych umiejętności zawodowych w wieku dorosłym, także po ukończeniu tradycyjnych ścieżek edukacji formalnej, czyli od ok. 20–25 roku życia. W programach UE i OECD na rzecz uczenia się dorosłych uznaje się za nie osoby, które ukończyły cykle inicjalnego kształcenia w szkołach i na uczelniach przed wejściem na rynek pracy niezależnie od tego, jak długo takie kształcenie trwało. W międzynarodowej statystyce edukacyjnej za osoby dorosłe uznaje się osoby od 25. roku życia. Mniej więcej od tego czasu głównym miejscem zorganizowanego instytucjonalnie uczenia się dorosłych przestaje być otoczenie podobne do szkoły i uczelni, a stają się miejsce pracy oraz miejsca różnego rodzaju zorganizowanej aktywności (społecznej, kulturalnej, obywatelskiej, czasu wolnego itp.). Dystans Polski do czołowych gospodarek w uczestnictwie dorosłych w wieku 25–64 lat w edukacji (kształceniu i szkoleniu) jest widoczny przede wszystkim w uczestnictwie w edukacji innej niż formalna (tzw. edukacji pozaformalnej – organizowanej poza programami kształcenia w systemach oświaty i szkolnictwa wyższego). Uczestnictwo dorosłych w edukacji formalnej jest stosunkowo niskie zarówno w Unii Europejskiej, jak i w Polsce. Według badania z najdłuższą tradycją i prowadzonego bez przerw, tj. Labour Force Survey (w Polsce znanego jako Badanie aktywności ekonomicznej ludności), uczestnictwo dorosłych w edukacji formalnej w Unii Europejskiej utrzymuje się w ostatnich dwóch dekadach na poziomie około 3% (wynik jest niski, gdyż dotyczy uczestnictwa w okresie 4 tygodni przed badaniem). W badaniu Adult Education Survey, prowadzonym w cyklu 5letnim i poświęconym wyłącznie uczeniu się dorosłych w okresie 12 miesięcy przed badaniem, uczestnictwo to spadło w Unii Europejskiej z 6,6% w 2007 r. do 5,8% w roku 2016. W Polsce uczestnictwo dorosłych w edukacji formalnej w powyżej wymienionym mierniku z odniesieniem 4-tygodniowym przez wiele lat wynosiło podobnie jak w Unii Europejskiej około 3%. Paradoksalnie, mimo znacznego upowszechnienia wykształcenia wyższego, poziom ten zaczął się obniżać w mijającej dekadzie i w 2018 r. osiągnął 1,5%. W badaniu z odniesieniem 12miesięcznym uczestnictwo dorosłych w Polsce w edukacji formalnej spadło z 5,5% w 2007 r. do 4,4% w 2016 r. Decydującą różnicę widać jednak w uczestnictwie w edukacji pozaformalnej. W badaniu LFS z odniesieniem 4-tygodniowym uczestnictwo to wynosiło w Unii Europejskiej w 2018 r. – 8,5%, a w Polsce 4,4% (przy czym wynik ten został osiągnięty po zmianach metodologicznych w kwestionariuszach uwydatniających respondentom więcej przykładów edukacji pozaformalnej – przed tymi zmianami uczestnictwo to utrzymywało się dłużej na poziomie ok. 2%). W badaniu z odniesieniem 12-miesięcznym różnica poziomu uczestnictwa jest również wyraźna – 42,6% w Unii Europejskiej w 2016 r. i 22,9% w Polsce. Na potrzebę rozdzielenia specyfiki badania uczestnictwa dorosłych od 25. roku życia w edukacji formalnej i pozaformalnej zwrócili uwagę eksperci z Uniwersytetu Jagiellońskiego projektujący ogólnokrajowe badanie Bilans Kapitału Ludzkiego (koordynowane przez PARP). W pierwszym cyklu tego badania w latach 2010–2014 Strona 49 z 139 mniejszy nacisk kładziono na specyfikę i zróżnicowanie przejawów edukacji pozaformalnej trudnych do klasyfikowania i statystycznego monitorowania. Dotyczyło to zwłaszcza przejawów edukacji silnie powiązanej z praktyką (a nie tylko z przekazywaniem wiedzy w sposób podobny jak w klasie szkolnej lub na wykładzie na uczelni). Od drugiego cyklu tego badania realizowanego od 2017 r. badacze unikali skojarzeń zróżnicowanych przejawów edukacji pozaformalnej z wzorami znanymi z edukacji formalnej (w tym np. unikali wyrazu „kształcenie” w odniesieniu do opisu uczestnictwa w edukacji innej niż formalna, dając większą swobodę respondentom w określaniu różnych sposobów na rozwijanie swoich umiejętności (kompetencji)). Takie podejście całkowicie zmieniło wyniki badań. W pierwszej edycji głównym wnioskiem było to, że większość osób dorosłych w Polsce nie uczestniczy w kształceniu i szkoleniu (kojarzonych silnie z edukacją w trybie szkolnym) i nie widzi takiej potrzeby. W drugiej edycji, na podstawie badania empirycznego, została sformułowana teza, że większość dorosłych osób w Polsce uczy się i widzi taką potrzebę, choć niekoniecznie w formach przypominających szkołę (w tym ponad 50% w mierniku z odniesieniem 12-miesiecznym i ponad 20% w mierniku z odniesieniem 4tygodniowym). Powyższe wskazuje na to, że aby skutecznie zwiększać uczestnictwo dorosłych w Polsce w kształceniu i szkoleniu, zwłaszcza po zakończeniu tradycyjnych ścieżek edukacji formalnej, należy rozumieć je szerzej – nie tylko jako powtarzające wzory wykładów znanych ze szkół i uczelni, ale przede wszystkim jako bardzo zróżnicowany i wciąż zmieniający się proces nabywania umiejętności realizowany w różny sposób i w różnych miejscach. W tym szczególnie ważne jest odkrywanie nabywania umiejętności przez praktykę. Jednym z najważniejszych miejsc uczenia się dorosłych po zakończeniu tradycyjnych cyklów edukacji formalnej jest praca zawodowa, zwłaszcza na wymagającym stanowisku. Innymi miejscami są aktywności na rzecz rozwoju różnych społeczności i wspólnot oraz na rzecz różnych zainteresowań. W takiej perspektywie jednym z najważniejszych wyzwań dla uczenia się dorosłych w Polsce jest uczenie się pracowników małych firm, w tym zwłaszcza mikrofirm zatrudniających znaczną część pracowników (coraz silniej podkreśla to np. OECD w ostatnich przeglądach gospodarczych Polski). Rozwój nie polega już na kumulowaniu wiedzy, lecz na zdobywaniu umiejętności, które pracownik rzeczywiście będzie mógł wykorzystać w praktyce. Z badania Deloitte wynika, że liderzy rynkowi starają się zaspokoić tę potrzebę, inwestując w nowe narzędzia, które umożliwiają pracownikom kształcenie się nie tylko w pracy, ale i w życiu prywatnym. Jednak tylko zaledwie 5% pracowników w Polsce (10% globalnie) uważa, że firmy, w których pracują, są gotowe do podjęcia tego tematu (Deloitte 2019). Istotną kwestią dla pracodawców poszukujących pracowników jest znajomość języków obcych. Zgodnie z wynikami badania Kształcenie Dorosłych w 2016 r. (GUS, 2018) ponad dwie trzecie badanej populacji osób w wieku 18–69 lat deklarowało znajomość jakiegokolwiek języka obcego, spośród których najliczniejszą grupę stanowiły osoby umiejące posługiwać się tylko jednym językiem (44,7% ogółu badanej populacji). Przeważająca część osób deklarujących posługiwanie się jednym językiem obcym (66,5%) opanowała go na poziomie podstawowym. Obok dużej liczby osób nieposługujących się żadnym językiem obcym (prawie jedna trzecia ankietowanych) 57,4% obywateli znających język obcy określało swoje umiejętności językowe na poziomie zaledwie podstawowym. Niecałe 30% całej badanej populacji oceniało posiadane kompetencje w zakresie języków obcych na poziomie co najmniej średnim, którego osiągnięcie wydaje się być dzisiaj niezbędne, aby sprostać wymogom współczesnej gospodarki opartej na wiedzy (GUS, 2018). Strona 50 z 139 Tabela 4. Znajomość języków obcych w 2016 r.

Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych GUS (2018) Efektywni pracownicy muszą łączyć wiedzę dotyczącą specyficznego procesu produkcji z umiejętnościami z zakresu IT, w tym pod kątem wyzwań związanych z cyfrową transformacją przemysłu. System edukacji i rozwoju umiejętności powinien być na tyle elastyczny, aby pozwalał na szybkie reagowanie na zapotrzebowanie gospodarki na konkretne umiejętności. Według Eurostatu w 2019 r. 78% Polaków przynajmniej raz w tygodniu korzysta z Internetu, gdy średnia dla całej Unii Europejskiej wynosi 85%. Mamy też jeden z najniższych wskaźników wykorzystania chmury obliczeniowej. Przykładowo tylko 21% Polaków w 2019 r. zapisywało pliki w chmurze obliczeniowej, podczas gdy średnia dla Unii Europejskiej wynosi 34%. Inny przykład to wykorzystanie telefonu do łączenia się z Internetem poza domem lub miejscem pracy – z takiej możliwości w 2018 r. korzystało 60% Polaków, co było niemal najniższym wskazaniem w Unii Europejskiej, gdzie średnia wynosi 74%. Jedną z kluczowych barier rozwoju firm, zwłaszcza z sektora MMŚP, jest deficyt kompetencyjny personelu, w tym niewystarczające umiejętności zarządcze menedżerów. Zważywszy na kluczową rolę menedżerów w podnoszeniu produktywności i innowacyjności firm, istotne jest wzmocnienie kompetencji menedżerskich w firmach przy uwzględnieniu dużych różnic możliwości i potrzeb firm w tym zakresie. Budowanie nowoczesnych kadr dla polskiej gospodarki jest jednym ze strategicznych wyzwań zapisanych w Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju. Strategia, zgodnie z oczekiwaniami przedsiębiorców, wskazuje na potrzebę skonstruowania nowego modelu współpracy szkolnictwa z gospodarką – m.in. poprzez włączenie do systemu kształcenia praktyk zawodowych w przedsiębiorstwach czy aktywny udział przemysłu w przygotowaniu programów nauczania. Istotną rolę w konstruowaniu modelu współpracy szkolnictwa z przedsiębiorcami odgrywa system rad ds. kompetencji. System składa się z trzech elementów: sektorowych rad ds. kompetencji, rady programowej oraz Bilansu Kapitału Ludzkiego, czyli badania dopasowania kompetencyjnego podaży i popytu na rynku pracy. Ponadto nie można zapomnieć o skali migracji zarobkowych Polaków oraz o tym, że Polska, jak cała Unia Europejska, napotyka problemy wynikające z niekorzystnych przemian demograficznych. Według prognoz GUS do 2040 r. populacja Polaków zmniejszy się z obecnych prawie 38 mln do około 35,7 mln. Spadek populacji ma być widoczny głównie w dużych miastach, podczas gdy liczba ludności zamieszkującej wsie będzie utrzymywać się na poziomie około 15 mln. Dane GUS pokazują też, jak szybko starzeje się polskie społeczeństwo. W 1950 r. mediana wieku Polaków wynosiła około 25 lat, tymczasem w 2016 r. sięgała już 40 lat. GUS przewiduje, że proces starzenia się polskiego społeczeństwa będzie nadal postępował i w 2040 r. mediana wieku przekroczy 50 lat. W efekcie tych zmian zmniejszy się liczba osób w wieku produkcyjnym, a liczba osób w wieku emerytalnym (poprodukcyjnym) znacznie wzrośnie (Atlas demograficzny Polski, GUS, 2017). Strona 51 z 139 Literatura Atlas demograficzny Polski, GUS, 2017 https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/inne-opracowania/inne-opracowania-zbiorcze/atlas-demograficznypolski,28,1.html Komisja Europejska, Council Recommendation of 11 July 2017 on the 2017 National Reform Programme of Poland and Delivering a Council Opinion on the 2017 Convergence Programme of Poland, 2017 https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX%3A32017H0809%2820%29 Commission Staff Working Document Country Report Poland 2020 Accompanying The Document Communication From The Commission To The European Parliament, The European Council, The Council, The European Central Bank And The Eurogroup 2020 European Semester: Assessment of progress on structural reforms, prevention and correction of macroeconomic imbalances, and results of in-depth reviews under Regulation (EU) No 1176/2011 https://ec.europa.eu/info/sites/info/files/file_import/2019-european-semester-country-report-poland_en.pdf Społeczeństwo informacyjne w Polsce. Wyniki badań statystycznych z lat 2013-2017, GUS, 2017 http://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/nauka-i-technika-spoleczenstwo-informacyjne/spoleczenstwoinformacyjne/spoleczenstwo-informacyjne-w-polsce-wyniki-badan-statystycznych-z-lat-2013-2017,1,11.html Polska w Unii Europejskiej, GUS, Warszawa, 2020 Kształcenie dorosłych w 2016 r., GUS, Gdańsk, 2018 https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/edukacja/edukacja/ksztalcenie-doroslych-w-2016-roku,14,1.html Zintegrowana Strategia Umiejętności 2030 (część ogólna), MEN, Warszawa, 2019 https://efs.men.gov.pl/zintegrowana-strategia-umiejetnosci-2030-czesc-ogolna/ Barometr zawodów, 2020, Kraków. https://barometrzawodow.pl//forecast-card-zip/2020/report/raport_ogolnopolski_2020.pdf Skills Matter: Further Results from the Survey of Adult Skills, OECD, Paris, 2016 http://www.oecd.org/skills/skills-matter-9789264258051-en.htm OECD Education at a Glance 2017 (database), OECD, 2017 http://www.oecd.org/education/education-at-a-glance-19991487.htm OECD Economic Surveys: Poland 2018, OECD, Paris, 2018 http://www.oecd.org/eco/surveys/economic-survey-poland.htm Raport: Trendy HR 2019 | Polska, Delloite, 2019 https://www2.deloitte.com/pl/pl/pages/press-releases/articles/human-capital-trends-2019.html Strona 52 z 139 4. Działalność przedsiębiorstw Podstawowe informacje statystyczne W 2016 r. w Polsce działało ponad 2 mln aktywnych przedsiębiorstw niefinansowych, z czego 99,8% stanowił – podobnie jak średnio w Unii Europejskiej – sektor MŚP. Tabela 5. MŚP na tle dużych firm pod względem wybranych kategorii ekonomiczno-finansowych w latach 2016–2018

2016 2018 Liczba firm aktywnych ogółem, w tym: 2,013,364 2,077,027 2,150,228 103.52 100% 100% mikro 1,937,250 2,004,288 2,078,742 103.71 96.2% 96.7% małe 57,198 53,763 52,662 97.95 2.8% 2.4% średnie 15,351 15,335 15,210 99.18 0.8% 0.7% duże 3,565 3,641 3,674 100.91 0.2% 0.2% w sektorze MŚP 2,009,799 2,073,386 2,146,614 103.53 99.8% 99.8%

mikro 3,861,975 3,985,620 4,075,325 102.25 39.8% 40.8% małych 1,185,069 1,135,763 1,116,514 98.31 12.2% 11.2% średnich 1,615,484 1,614,098 1,612,608 99.91 16.7% 16.1% dużych 3,029,640 3,124,797 3,195,497 102.26 31.3% 32.0% w sektorze MŚP 6,662,528 6,735,481 6,804,447 101.02 68.7% 68.0%

mikro 948,146 1,044,396 1,176,320 112.63 22.4% 23.7% małych 574,529 597,914 621,844 104.00 13.6% 12.5% średnich 818,661 861,657 930,234 107.96 19.4% 18.8% dużych 1,886,054 2,068,775 2,227,340 107.66 44.6% 44.9% w sektorze MŚP 2,341,336 2,503,967 2,728,398 108.96 55.4% 55.1%

mikro 30,272 34,336 38,754 112.87 16.1% 17.8% Strona 53 z 139

* W tym wydatki na zakup używanych środków trwałych. Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych GUS (2020) W analizie struktury wielkościowej krajowych przedsiębiorstw uwagę zwraca nieznaczna nadreprezentacja firm mikro w stosunku do średniej unijnej (+2,6 pkt. proc.) kosztem zmniejszonego udziału małych firm. Polskie mikrofirmy charakteryzują się wyraźnie większym odsetkiem zatrudnionych niż średnio w Unii Europejskiej. Z kolei w przypadku małych firm występuje odwrotna (i silniejsza) dysproporcja. W porównaniu do UE polski sektor MŚP ma niższy udział w wytwarzanej wartości dodanej (względem dużych firm). Warto jednak zwrócić uwagę na relatywną siłę średnich polskich przedsiębiorstw. Chociaż ich udział wśród aktywnych podmiotów jest identyczny jak w UE-28 (0,9%), to jednak ich rola jako pracodawców oraz twórców wartości dodanej jest ponadprzeciętna na tle średnich firm UniiEuropejskiej. Tabela 6. Struktura polskich firm na tle UE-28 (2017)

Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie publikacji Komisji Europejskiej (szacunki DIW Econ za 2017 na podstawie danych Eurostat za lata 2008–2015) (2018) Dane dotyczą porównywalnej (w skali UE-28) zbiorowości przedsiębiorstw, stąd nieco różnią się od danych GUS z publikacji „Działalność przedsiębiorstw niefinansowych”. Bariery w działalności gospodarczej Na przestrzeni czasu postrzeganie barier prowadzenia działalności ewoluuje, niemniej uwarunkowania prawne prowadzenia działalności (choć zróżnicowane w zależności od obszaru, którego dotyczą) pozostają jednym z najczęściej wskazywanych czynników utrudniających prowadzenie działalności. Chodzi nie tylko o obciążenia administracyjne wynikające z przepisów, ale również sam system stanowienia prawa, który w niedostateczny sposób zapobiega inflacji prawa, w postaci np. częstych nowelizacji przepisów. Brak stabilności prawa i jego skomplikowanie skutkuje nadmiernymi kosztami oraz postrzeganym ryzykiem zakładania i prowadzenia działalności. Ma to szczególne znaczenie w sytuacji angażowania się w działalność innowacyjną, która sama w sobie jest naznaczona dużym ryzykiem. Jedną z najczęściej wskazywanych przez przedsiębiorców barier są nadmierne obciążenia (podatkowe i administracyjne) nakładane przez system podatkowy. W ostatnim rankingu Doing Business Banku Światowego (2020) w subrankingu „płacenie podatków” Polska zajęła 77. miejsce (w ogólnym rankingu ease of doing business – 40). Obecnie, zgodnie z szacunkami autorów raportu, przedsiębiorca, który chciałby spełnić wymagania polskich przepisów podatkowych, musi dokonać w ciągu roku 7 płatności (wobec średnio 10,3 w OECD) i poświęcić na to 334 godzin (158,8 w OECD). Całkowita stopa opodatkowania jest niższa niż średnio w OECD (40,8% vs 39,8%). Najwyższą pozycję w grupie UE-13 zajęły Estonia (12.) i Łotwa (16). Strona 54 z 139 Według analizy Komisji Europejskiej dotyczącej postępów we wdrażaniu Small Business Act w Polsce (KE, 2018) największy postęp w ostatnich latach odnotowano w filarze „odpowiedzialna administracja” – dzięki realizacji wielu działań na rzecz zmniejszenia wymogów administracyjnych dla małych i średnich przedsiębiorstw MŚP. Pomimo uproszczeń (np. zmniejszenie liczby procedur związanych z rozpoczęciem działalności z 10 do 5 (średnia UE 5,36) czy znaczne skrócenie czasu potrzebnego na wypełnienie procedur podatkowych – z 420 do 260 godzin rocznie (średnia UE 171,4) obciążenia administracyjne i czas potrzebny na spełnienie wymogów podatkowych nadal stanowią, w opinii przedstawionej przez Komisję Europejską, poważne wyzwanie dla przedsiębiorstw. Poniżej średniej UE oceniono również kompetencje i skuteczność działań administracji w zakresie wspierania nowych i rozwijających się firm. Nieco szerszy obraz otoczenia przedsiębiorczości przynosi badanie eksperckie na temat uwarunkowań przedsiębiorczości (National Expert Survey – NES) prowadzone wśród 36 ekspertów krajowych w ramach badania Global Entrepreneurship Monitor (GEM/PARP, 2020). Zgodnie z wynikami NES edukacja pozostaje obszarem, który stanowi największą słabość systemu instytucjonalnego wsparcia przedsiębiorczości w Polsce. Kluczowe znaczenie dla instytucjonalnego wsparcia przedsiębiorczości w Polsce ma odpowiednie kształtowanie postaw przedsiębiorczości, kreatywności i innowacyjności w procesie nauczania na wszystkich etapach edukacyjnych. Takie kompetencje jak współpraca, podejmowanie ryzyka, rozwiązywanie problemów powinny być rozwijane już na etapie edukacji przedszkolnej i wczesnoszkolnej. Uczniowie powinni również posiadać aktualną wiedzę w zakresie funkcjonowania gospodarki i przedsiębiorstw. Nisko został oceniony również obszar „biurokracja i podatki” (m.in. nisko, choć nieco wyżej niż w poprzednich dwóch latach oceniono radzenie sobie z biurokracją publiczną, przepisami i wymogami licencyjnymi). Polscy eksperci nie zgadzają się ze stwierdzeniem, że radzenie sobie z biurokracją publiczną, przepisami i wymogami licencyjnymi nie jest zbyt trudne dla nowych i rozwijających się firm (2,9 pkt, 72% oceny krajów europejskich), choć nastąpiła nieznaczna poprawa jego oceny w porównaniu do poprzednich dwóch lat. Poniżej przedstawiono wyniki badania w poszczególnych obszarach. Strona 55 z 139 Wykres 36. Uwarunkowania przedsiębiorczości w 2019 r. w Polsce w porównaniu z gospodarkami o wysokich dochodach i krajami europejskimi Źródło: Opracowanie PARP na podstawie wyników badania Global Entrepreneurship Monitor – National Expert Survey 2019 [w] GEM/PARP (2020, s. 71) Należy również uwzględnić dodatkową barierę w prowadzeniu działalności przedsiębiorstw, tj. proces dostosowywania podmiotu gospodarczego do nowego otoczenia konkurencyjnego. Jednym z mechanizmów, który niewątpliwie wymaga dalszej poprawy, jest procedura upadłości. Jak wskazują dane OECD, w Polsce w dalszym ciągu proces upadłości trwa dłużej niż w większości krajów UE (zarówno UE-15, jak i UE-13). Dokładne dane pokazuje poniższy wykres 37. Strona 56 z 139 Wykres 37. Długość trwania procesów upadłościowych – czas niezbędny na zaspokojenie co najmniej części roszczeń sektora bankowego (w latach, dane za 2017 r.)

Strona 57 z 139 aidnalrI ainewołS śurołaiB aidnalniF ailartsuA ainaD ainatyrB akleiW ASU airtsuA aidnaloH ycmeiN awtoŁ ainapzsiH yhcołW ajcnarF yrgęW grubmeskuL ajcewzS yhcezC awtiL ainotsE AKSLOP ailagutroP airacjawzS ajcerG ajcawołS Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych OECD (2018b, s. 131) Współpraca w systemie gospodarczym Współpraca przedsiębiorstw oraz innych podmiotów w systemie gospodarczym wciąż pozostaje wyzwaniem. Krajowi przedsiębiorcy mają trudność w inicjowaniu i realizacji długoterminowych projektów kooperacyjnych. Nie dotyczy to najczęściej współpracy w ramach łańcucha dostaw lub łańcucha wartości, w którego ramach działa duży integrator (najczęściej duże przedsiębiorstwo). Jak wskazuje szereg opracowań naukowych jak m.in. A. Wasiluk (2013) bądź K. Czernek (2017), raportów i ekspertyz, w tym również przygotowanych dla administracji rządowej (MR, 2017), skuteczne inicjatywy kooperacyjne są relatywnie rzadkie wśród krajowych przedsiębiorców. Jednym ze źródeł takiego stanu rzeczy jest utrzymujący się niski poziom zaufania społecznego. Przy czym przedsiębiorcy jako grupa wykazują większe zaufanie do wybranych instytucji rynkowych niż ogół populacji – jak wskazuje ostatnia Diagnoza Społeczna (Czapiński, Panek 2015). Niemniej ten wyższy poziom zaufania do instytucji finansowych nie przekłada się na zdolność do współpracy z podmiotami z tej samej branży bądź też w ramach organizacji branżowych lub zrzeszeń gospodarczych. Polacy w dalszym ciągu wykazują niską aktywność również w zakresie działania (regularnego) w organizacjach społecznych, uczestnictwa w zebraniach publicznych (m.in. konsultacje), jak również – udziału w wyborach (Czapiński, Panek 2015). Wskazuje to na wyraźny deficyt zaufania na poziomie międzyludzkim, co zgodnie z teorią ekonomiczną zwiększa koszty transakcyjne funkcjonowania całego systemu gospodarczego (Coase 1988). Wykres 38. Zaufanie do wybranych instytucji rynkowych

Źródło: MRiT na podstawie danych Czapiński, Panek (2015) To samo zjawisko, tj. niski poziom zaufania społecznego (w tym w relacjach biznesowych), może być również częściowo odpowiedzialne za niski poziom innowacyjności ogółu krajowej gospodarki. Potwierdza to przegląd MŚP w Europie przeprowadzonych przez KE (2018), na którego podstawie jedynie 3,5% polskich firm z sektora MŚP (w grupie podmiotów zaliczonych do innowatorów), przy średniej w UE-28 11,2% współpracowało z innymi podmiotami. Z innych badań i analiz wyłaniają się jednak pewne pozytywy, przynajmniej w grupie przedsiębiorstw podejmujących się realizacji projektów rozwojowych, zwłaszcza B+R. Z badania Deloitte Polska (2016a, s. 38) wynika, że zmieniają się motywacje dotyczące podejmowania współpracy przez przedsiębiorstwa przy projektach B+R – maleje udział firm wskazujących na formalny wymóg współpracy – niezbędny do uzyskania dofinansowania (32% ankietowanych wskazało, że podjęło współpracę, ponieważ był to wymóg uzyskania dofinansowania, a 24% kierowało się chęcią uzyskania wyższego finansowania, i są to odsetki mniejsze niż w poprzednich badaniach Deloitte z tego cyklu). Osobną kwestią pozostaje również angażowanie się przedsiębiorców (bądź przedsiębiorstw) w organizacje zrzeszające pracodawców. Jak wynika z danych upublicznianych przez największe organizacje, skupiają one jedynie ok. 400 tys. przedsiębiorców i przedsiębiorstw. Tym samym spośród wszystkich ok. 2,1 mln aktywnych przedsiębiorców (zarówno finansowych, jak i niefinansowych) w Polsce jedynie 1/6 spośród nich należy do jakiejkolwiek organizacji o charakterze branżowym, zawodowym bądź ogólnopolskim. Ten wynik jest zauważalnie gorszy niż osiągany w krajach UE-15, chociaż wykazuje wiele podobieństw z krajami grupy wyszehradzkiej. Dokładne dane liczbowe prezentuje poniższa tabela. Tabela 7. Liczba członków organizacji pracodawców (informacja według stanu na VI 2018 r.) ŁÓGO yteiboK inźyzcżęM YCROIBĘISDEZRP ŁÓGO yteiboK inźyzcżęM YCROIBĘISDEZRP banki komercyjne giełda

Strona 58 z 139

Źródło: Opracowanie własne MRiT * Organizacja przedsiębiorców reprezentowana w Radzie Dialogu Społecznego ** Organizacja niespełniająca kryterium reprezentatywności w rozumieniu ustawy z dnia 24 lipca 2015 r. o Radzie Dialogu Społecznego i innych instytucjach dialogu społecznego (Dz. U. z 2018 r. poz. 2232, z późn. zm.) Jedną z najlepiej rozpoznanych, a jednocześnie najbardziej efektywnych form współpracy przedsiębiorstw, również przy udziale innych partnerów, są klastry. Dzięki naturalnie nawiązanej (choć ujętej w instytucjonalne ramy) współpracy przedsiębiorstw, instytucji badawczych, instytucji otoczenia biznesu, organizacji pozarządowych oraz władz lokalnych są określane mianem katalizatora procesów innowacyjnych. Struktury klastrowe w dużej mierze sprzyjają wzrostowi poziomu innowacyjności i poprawie potencjalnej zdolności transferu wiedzy. Według danych GUS w okresie 2010–2017 odsetek firm współpracujących w ramach inicjatywy klastrowej lub innych sformalizowanych rodzajach współpracy wzrósł ponaddwukrotnie (choć jednocześnie zmniejszył się w 2017 r. w stosunku do 2016 r. o 1,4 pkt. proc.).18 Wykres 39. Udział przedsiębiorstw przemysłowych współpracujących w ramach inicjatywy klastrowej lub w innych sformalizowanych rodzajach współpracy w liczbie przedsiębiorstw aktywnych innowacyjnie

2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych GUS (2019). Dotyczy przedsiębiorstw o liczbie pracujących 10–249 Pierwsze klastry w Polsce zaczęły powstawać w latach 2003–2005. W ramach przeprowadzonej przez PARP w 2015 r. inwentaryzacji klastrów zidentyfikowano 134 klastry, które powstały pomiędzy rokiem 2003 a 2015. I choć badanie potwierdziło obecność klastrów funkcjonujących 12 lat, to większość (ponad 60%) stanowią klastry młode, tj. takie, które powstały w latach 2011–2015, a średnia wieku wynosi ponad 4 lata. Raport PARP (2016) wskazuje, że zidentyfikowano również 106 potencjalnych klastrów. Wydaje się, że część z tych struktur 18 Ze względu na zmianę metodologii od 2018 r. nie podajemy późniejszych danych. Strona 59 z 139 mogłaby w niedalekiej przyszłości przekształcić się w pełnowartościowe klastry. Polskie klastry działają zarówno w sektorach zaawansowanych technologicznie, tj. w sektorze teleinformatycznym czy sektorze przemysłów kreatywnych, ale także w sektorach tradycyjnych. Wśród klastrów działających w sektorach tradycyjnych należy wymienić: klaster drzewny, klastry przemysłu meblowego, klaster budowlany, klaster surowcowy, klaster obróbki metalu, klaster zdrowej żywności, klastry jakości życia oraz klastry turystyczne. Rys. 2. Rozkład geograficzny i liczebność klastrów w poszczególnych województwach* * Jedna kropka odpowiada jednemu klastrowi. Źródło: PARP (2016), s. 17 Instytucje wspierające rozwój sektora przedsiębiorstw Ważnym czynnikiem rozwoju sektora przemysłu, a szerzej całego sektora przedsiębiorstw pozostają tzw. instytucje otoczenia biznesu, zarówno te, które wspierają wdrażanie innowacji, rozwój przedsiębiorstw i przedsiębiorczości (w tym również poprzez działalność szkoleniowo-doradczą), jak i podmioty zapewniające zarówno preferencyjne, jak i rynkowe finansowanie działalności bieżącej oraz inwestycyjnej. Jak wynika z raportów przygotowywanych przez Stowarzyszenie Organizatorów Ośrodków Innowacji i Przedsiębiorczości w Polsce (SOOIPP, 2018), w Polsce istnieje ok. 150 podmiotów działających w obszarze wsparcia innowacji technicznej i technologicznej:  46 centrów innowacji,  37 centrów transferu innowacji,  22 inkubatory technologiczne,  39 parków technologicznych. Ich działalność jest wspomagana również przez ośrodki wspierające rozwój przedsiębiorczości oraz przedsiębiorstw (poprzez m.in. prowadzone szkolenia i doradztwo). Dane SOOIPP wskazują, że jest to łącznie ok. 410 podmiotów:  ok. 110 inkubatorów przedsiębiorczości (w tym ok. 60 akademickich inkubatorów przedsiębiorczości lub akademickich preinkubatorów przedsiębiorczości, Strona 60 z 139  250 ośrodków szkoleniowo-doradczych,  ok. 60 agencji rozwoju regionalnego i lokalnego. Należy podkreślić, że jedynie niewielka część spośród ww. instytucji otoczenia biznesu jest certyfikowana przez Polską Agencję Rozwoju Przedsiębiorczości, Stowarzyszenie Organizatorów Ośrodków Innowacji i Przedsiębiorczości w Polsce lub Ministerstwo Przedsiębiorczości i Technologii19. Dodatkowo ważnym czynnikiem wzrostu zarówno dla całego sektora przemysłu, jak i dla pozostałych gałęzi krajowej gospodarki pozostają instytucje finansowe (zarówno bankowe, jak i pozabankowe). Ich rolą jest dostarczanie kapitału niezbędnego zarówno do finansowania bieżącej działalności podmiotów, jak również działalności o charakterze długoterminowym. W tym obszarze działa ok. 250 podmiotów pozabankowych dystrybuujących preferencyjne instrumenty finansowe dla przedsiębiorstw, ok. 1 tys. podmiotów zaliczanych do tradycyjnego sektora finansowego (banki, TFI, spółki leasingowe i faktoringowe). Jak wskazuje poniższa tabela, można zauważyć wyraźnie nierównomierny terytorialnie dostęp do wybranych instytucji otoczenia biznesu. Ta nierównowaga szans rozwojowych dotyczy zwłaszcza dostępności instytucji odpowiedzialnych za wsparcie w obszarze innowacji technicznej i technologicznej. Można zresztą podzielić polskie województwa na cztery wyraźne grupy:  w których liczba ww. instytucji wynosi co najmniej 15: małopolskie (16) oraz pomorskie (15)  w których liczba ww. instytucji wynosi 11–14: dolnośląskie (11), mazowieckie (13), podkarpackie (13), śląskie (14) oraz wielkopolskie (14)  w których liczba ww. instytucji wynosi 7–10: łódzkie (7), podlaskie (7), lubelskie (9)  w których liczba ww. instytucji jest niższa niż 7: kujawsko-pomorskie (5), lubuskie (3), opolskie (4), świętokrzyskie (4), warmińsko-mazurskie (5) oraz zachodniopomorskie (4). Dodatkowo należy pamiętać, że ww. instytucje są silnie skoncentrowane również w największych miastach lub obszarach miejskich. Wśród liderów takiego zestawienia znajdziemy Kraków (12 instytucji), Poznań (11) oraz Warszawę (10). Silnie wyposażone w instytucje wspierające rozwój są również Szczecin, Wrocław, Lublin oraz Łódź (w każdej znajduje się po 7 instytucji). Co do zasady można uznać, że takie instytucje są lokowane w miastach co najmniej 100 tys. (najczęściej równocześnie będących stolicą województwa lub siedzibą urzędu wojewódzkiego lub urzędu marszałkowskiego). Tabela 8. Liczba wybranych instytucji otoczenia biznesu wg stanu na marzec 2018 r. (w układzie wojewódzkim)

19 Wcześniej Ministerstwo Gospodarki i Ministerstwo Rozwoju. Strona 61 z 139

Źródło: Opracowanie własne MRiT na podstawie danych SOOIPP (2018) Wprawdzie podobny problem dostępności terytorialnej dotyczy instytucji oferujących finansowanie (o charakterze preferencyjnym, jak i komercyjnym), jednakże w tym wypadku można mówić o dobrze rozwiniętej sieci dystrybucji. Dotyczy to zarówno fizycznych lokalizacji (o zróżnicowanej wielkości), wykorzystywania sieci Internet do dystrybucji usług finansowych oraz wykorzystywania mobilnych doradców. Elementem otoczenia instytucjonalnego działalności jest zapoczątkowany w 1994 r. system specjalnych stref ekonomicznych (SSE). Był on zbudowany jako mechanizm wsparcia obszarów terytoriów kraju charakteryzujących się wyższym niż przeciętnie poziomem bezrobocia i niższą aktywnością gospodarczą. Tym samym jest to narzędzie realizacji polityki regionalnej przez rząd. SSE to wyodrębnione administracyjnie obszary Polski, na których przedsiębiorcy realizujący nowe inwestycje mogą skorzystać ze zwolnienia z podatku dochodowego w odniesieniu do dochodów uzyskiwanych w strefie. Ustawa z dnia 10 maja 2018 r. o wspieraniu nowych inwestycji (Dz. U. z 2020 r. poz. 1752, z późn. zm.) wprowadziła istotną zmianę w polityce strefowej. Celem nowej regulacji jest zachęcenie przedsiębiorców do inwestowania na terenie całego kraju (Polska Strefa Inwestycji). Zatem od 30 czerwca 2018 r. w całym kraju dostępne są zwolnienia podatkowe, oznacza to m.in. prostsze i bardziej dostępne inwestowanie dla MŚP. Spółki zarządzające SSE otrzymały szerszy zakres kompetencji. Na mocy ww. ustawy prowadzą działania mające przyczynić się do wzrostu inwestycji na przypisanym im obszarze i do poprawy klimatu inwestycyjnego. Dotychczas obszar objęty wsparciem wynosił 25 tys. ha, czyli 0,08% powierzchni kraju. Po zmianach zachęty podatkowe będą dostępne w całej Polsce na terenach, na których można prowadzić działalność gospodarczą. Celem zmian jest zwiększenie oferty atrakcyjnych terenów inwestycyjnych dla potencjalnych inwestorów. Ponadto MŚP nie będą musiały przenosić się do stref i inwestować z dala od dotychczasowego obszaru działania. Co ważne, zlikwidowana zostanie długotrwała i obciążająca przedsiębiorcę procedura zmiany granic SSE. Spółki zarządzające SSE otrzymały szerszy zakres kompetencji. Na mocy ww. ustawy prowadzą działania mające przyczynić się do wzrostu inwestycji na danym obszarze i poprawy klimatu inwestycyjnego. Stały się Strona 62 z 139 głównym punktem kontaktu w regionie do obsługi inwestora oraz regionalnym koordynatorem udzielania pomocy publicznej w obszarze instrumentu zwolnień podatkowych i dotacji rządowej. Główne założenia nowego instrumentu to: rozszerzenie dostępności ulg podatkowych na całą Polskę, zniesienie daty granicznej zwolnienia, podwyższenie standardu obsługi inwestora, wprowadzenie przejrzystego i jednolitego podziału obszaru działalności spółek zarządzających strefami oraz nacisk na wspieranie inwestycji o wysokiej wartości dodanej poprzez zastosowanie kryteriów oceniających jakość inwestycji. Jednocześnie dostosowanie kryteriów ilościowych do wielkości przedsiębiorstw umożliwi bardziej efektywne wspieranie MŚP. Dostępność do zwolnienia będzie wymagała spełnienia kryteriów jakościowych (m.in. wsparcie dla zrównoważonego rozwoju, rozwój zasobów ludzkich, współpraca z krajowymi instytucjami nauki i podmiotami B+R). Warto zatem zauważyć, że zmiany dążą do przełamania pewnych mankamentów związanych z dotychczasowym modelem funkcjonowania stref. O ile bowiem efekty ilościowe działania SSE nie budziły zastrzeżeń, o tyle efekty jakościowe działalności były nierzadko oceniane krytycznie. Jak wskazują niektóre opracowania naukowe – m.in. Augustyński (2017, s. 11–21) czy Gryczka (2010, s. 19–32) czy raporty – m.in. blue hill solutions / Quality Watch (2017), strefy (we wcześniejszej formule ich funkcjonowania) nie zawsze wzbogacały lokalną gospodarkę (poprzez m.in. budowę sieci kooperacji między średnimi i dużymi przedsiębiorstwami aktywnymi w strefach z lokalnymi mikroprzedsiębiorstwami i małymi przedsiębiorstwami), a często wręcz wykorzystywały jej najbardziej wartościowe elementy (m.in. kapitał ludzki). Dodatkowo w ramach SSE często były realizowane projekty przemysłowe o niskim poziomie wartości dodanej. W ramach nowej polityki inwestycyjnej, celem zapewnienia efektywnego wsparcia i obsługi inwestorów, w 2018 r. wdrożono system One Stop Shop zarówno na szczeblu krajowym, jak i regionalnym, bazując na jednolitych standardach obsługi inwestora, w celu zwiększenia jakości usług administracyjnych w kierunku modelu biznesowego przyjaznego inwestorom. Zgodnie z koncepcją zintegrowanego podejścia w obsłudze inwestora dokonano integracji wielu istniejących internetowych serwisów dla polskich i zagranicznych przedsiębiorców, tworząc jedno wspólne miejsce kontaktu. Stworzono stronę parasolową www.biznes.gov.pl w 2 wersjach językowych, z podziałem na 3 strumienie: Firma, Inwestycje i Eksport. Mechanizmy finansowania potrzeb bieżących oraz inwestycyjnych sektora przedsiębiorstw Krajowe przedsiębiorstwa mogą skorzystać ze zróżnicowanej oferty instytucji komercyjnych oraz publicznych i prywatnych oferujących finansowanie na warunkach preferencyjnych oraz komercyjnych. Jak wynika z danych NBP (2019), głównym źródłem finansowania nowych inwestycji przedsiębiorstw pozostają jednak środki własne, a zainteresowanie kredytem bankowym jest stabilne, ale stosunkowo niskie. W II kwartale 2019 r. odsetek przedsiębiorstw ubiegających się o kredyt nie uległ większym zmianom w ujęciu kwartalnym i pozostał niski (ok. 17% badanych przedsiębiorstw). Spadł natomiast odsetek zaakceptowanych wniosków (80% firm otrzymało pozytywną decyzję kredytową vs 82.% w poprzednim kwartale), choć wciąż pozostaje na relatywnie wysokim poziomie. W ok. 45% przyczyną negatywnej decyzji kredytowej był brak zdolności kredytowej. Słabe zainteresowanie kredytem ze strony przedsiębiorców w połączeniu z rekordowo wysokimi poziomami wykorzystania mocy produkcyjnych (ok. 85% w II kwartale 2019 r.) może wskazywać na ograniczoną skłonność przedsiębiorstw do finansowania nowych inwestycji (w szczególności finansowanych kredytem) zwiększających moce produkcyjne. Dokładne dane prezentuje wykres 40. Krajowe przedsiębiorstwa korzystają z mechanizmów finansowania zewnętrznego swoich potrzeb bieżących i inwestycyjnych. Dane Eurostatu (2019) wskazują, że krajowi przedsiębiorcy, mimo iż nie zwiększają dynamicznie liczby składanych wniosków o kredytowanie, wykazali w latach 2010–2018 dodatnią dynamikę skali zobowiązań z tytułu finansowania zewnętrznego (total financial liabilities). Jedynie w dwóch latach dynamika jest ujemna – w 2011 r. (o 6,2%) oraz 2018 r. (o 1,1%). Strona 63 z 139 Wykres 40. Dostęp do finansowania komercyjnego przedsiębiorstw w Polsce

Wykres 41. Wskaźniki inwestycji Wykres 42. Poziom wykorzystania mocy produkcyjnych Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych NBP (2019), Eurostat (2019) Strona 64 z 139 5002 50-III 6002 60-III 7002 70-III 8002 80-III 9002 90-III 0102 01-III 1102 11-III 2102 21-III 3102 31-III 4102 41-III 5102 51-III 6102 61-III 7102 71-III 8102 81-III 91-I Udział zaakceptowanych wniosków kredytowych (lewa oś, %) Odsetek przedsiębiorstw ubiegających się o kredyt (prawa oś) 105 50 45 100 40 35 95 30 90 25 20 85 15 10 80 5 75 0 1002 20-II 30-III 40-VI 6002 70-II 80-III 90-VI 1102 21-II 31-III 41-VI 6102 71-II 81-III 86 84 82 80 78 76 74 72 70 68 66 Wskaźnik kontynuacji inwestycji (lewa oś) Wskaźnik nowych inwestycji (prawa oś) 1002 20-III 4002 50-III 7002 80-III 0102 11-III 3102 41-III 6102 71-III 91-I Dane GUS (2018b) wskazują, że środki własne przedsiębiorstw są źródłem finansowania dla ok. 74% wartości realizowanych inwestycji w środki trwałe oraz wartości niematerialne i prawne20. Uwzględniając zatem stały rozwój rynku finansowania przedsiębiorstw w Polsce (zarówno z wykorzystaniem mechanizmów kredytowych, jak i pozostałych instrumentów finansowych), istniejące instytucje zapewniają obsługę większości potrzeb rynkowych (komercyjnych) przedsiębiorstw. Dodatkowo podstawowe rynki finansowania potrzeb inwestycyjnych krajowych przedsiębiorstw wykazują pozytywną dynamikę wzrostu (dotyczy to przede wszystkim rynku kredytowego, leasingowego oraz faktoringowego). Dokładne dane prezentuje poniższy wykres. Wykres 41. Wartość kredytów dla przedsiębiorstw (mld zł) 400 000 350 000 300 000 250 000 200 000 150 000 100 000 50 000 0 Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych NBP (2018a). Wykres 43. Wartość wykupionych wierzytelności Wykres 42. Wartość leasingu przedsiębiorstw (mld zł) (mld zł) 9002.10.10 9002.70.10 0102.10.10 0102.70.10 1102.10.10 1102.70.10 2102.10.10 2102.70.10 3102.10.10 3102.70.10 4102.10.10 4102.70.10 5102.10.10 5102.70.10 6102.10.10 6102.70.10 7102.10.10 7102.70.10 8102.10.10 8102.70.10 9102.10.10 Walutowe Złotowe

Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych: Polski Związek Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych Polski Związek Leasingu (2018) Faktorów (2018). 20 Dane dotyczą jedynie przedsiębiorstw zatrudniających powyżej 49 pracowników. Dane dla całej populacji mogą wskazywać na jeszcze wyższy udział środków własnych przedsiębiorców. Strona 65 z 139 002 002 002 002 002 102 102 102 102 102 102 102 102 102 6002 7002 8002 9002 0102 1102 2102 3102 4102 5102 6102 7102 8102 Jak wynika z ostatniego przeglądu polityki gospodarczej Polski przez OECD (2018b), rozwoju wymagają przede wszystkim te segmenty rynku finansowego, które charakteryzują się wyższym ryzykiem niż rynek aktywów bazujących na kredytowaniu (m.in. faktoring, leasing, kredyty i pożyczki zabezpieczone majątkiem). Dotyczy to zwłaszcza instrumentów tzw. długu alternatywnego, rozwiązań hybrydowych oraz mechanizmów rynku kapitałowego (zwłaszcza wyższego ryzyka). Dostrzeżenie tego problemu przekłada się na równoległe prace w zakresie Strategii rozwoju rynku kapitałowego.21 Poniższa tabela prezentuje główne instrumenty finansowania potrzeb bieżących i inwestycyjnych przedsiębiorstw krajowych. Tabela 9. Mechanizmy finansowania MSP

Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie OECD (2018b, s. 124). Do tej pory brak było kompleksowej rządowej strategii rozwoju rynku kapitałowego, co utrudniało jego wzrost. Było to widoczne szczególnie w ostatnich kilku latach, kiedy to polski rynek kapitałowy znalazł się w defensywie: liczba ofert publicznych spółki (IPO) zmniejszyła się, istotnie osłabła aktywność inwestorów (zwłaszcza indywidualnych) na rynkach akcji, niekorzystnie przedstawia się również, od 2014 r., sytuacja na rynku instrumentów pochodnych. Pomimo tych niedomagań polski rynek kapitałowy odgrywa wiodącą rolę w Europie Środkowo-Wschodniej. Wyróżnia się pozytywnie na tle krajów regionu pod względem wskaźnika kapitalizacji rynku, liczby jego uczestników, wielkości obrotów oraz liczby notowanych spółek. Polski rynek kapitałowy, wspierany przez konkurencyjną regionalnie Warszawską Giełdę Papierów Wartościowych (GPW), może stać się regionalnym centrum dla sektora private equity / venture capital. Wszystko to sprawia, że podparty dobrym strategicznym planowaniem rozwój rynku kapitałowego może istotnie wzmocnić jego rolę jako motoru rozwoju gospodarczego i katalizatora innowacji dla gospodarki. Finansowanie działalności innowacyjnej opiera się na czterech podstawowych źródłach:  środki własne przedsiębiorstw,  środki europejskie (zarówno zarządzane centralnie przez Komisję Europejską, jak również dystrybuowane w ramach krajowych i regionalnych programów operacyjnych),  środki inwestorów z sektora podwyższonego ryzyka (PE/VC),  mechanizmy podatkowe. Środki własne przedsiębiorców to najważniejsze źródło finansowania działalności innowacyjnej przez przedsiębiorstwa przemysłowe oraz usługowe, co potwierdzają dane GUS (2021). W ostatnich latach wprowadzono szereg rozwiązań mających wesprzeć zdolności inwestycyjne krajowych przedsiębiorstw. Była to m.in. wprowadzona w 2016 r. ulga na działalność badawczo-rozwojową (która zastąpiła dotychczas istniejącą ulgę na zakup nowych technologii). Mechanizm ten polega na odliczaniu od podstawy opodatkowania części kosztów uzyskania przychodów poniesionych na działalność B+R, tzw. kosztów 21 Projekt Strategii rozwoju rynku kapitałowego przygotowywany jest przez Ministerstwo Finansów we współpracy z Europejskim Bankiem Odbudowy i Rozwoju (EBOR). Strona 66 z 139 kwalifikowanych22, wśród których są m.in. wynagrodzenia pracowników zaangażowanych w prace B+R lub korzystanie z aparatury badawczej. Po roku obowiązywania tzw. pierwszej ustawy o innowacyjności nastąpił dwukrotny wzrost liczby przedsiębiorców inwestujących w działalność badawczą i rozwojową. W 2017 r. z ulgi B+R skorzystało 1090 podatników, podczas gdy w 2016 r. było ich 528. Kwota zgłoszonych wydatków wzrosła z 1,2 mld zł do 1,91 mld zł, zaś kwota odliczeń wyniosła w 2017 r. trzy razy więcej niż rok wcześniej (584 mln). Ciekawym narzędziem z punktu widzenia potrzeb innowacyjnych firm i start-upów jest ulga IP Box, która weszła w życie z początkiem 2019 r. Umożliwia ona przedsiębiorcom, którzy osiągają dochody z prawa własności intelektualnej (IP) uzyskanego z działalności B+R lub z usług B+R zakupionych od innych podmiotów, ale przez siebie opatentowanych, korzystanie z preferencyjnej stawki w podatku. Dochód w ten sposób wygenerowany jest opodatkowany stawką w wysokości 5%. Ulga będzie stymulować inwestycje firm badawczo-rozwojowych, które skorzystały z dostępnej już ulgi B+R oraz środków UE na budowę lub rozbudowę własnych centrów badawczo- -rozwojowych. Wykres 44. Nakłady na działalność innowacyjną w przedsiębiorstwach według źródeł finansowania (w mln zł, ceny bieżące) w 2020 r.

środki krajowe otrzymane od instytucji 349,3 przeds. przemysłowe dysponujących środkami publicznymi 657 15697 środki własne 15404,6 0 5000 10000 15000 20000 Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych GUS (2021) Środki europejskie stanowią ważne źródło finansowania działań prorozwojowych (zwłaszcza związanych z działalnością B+R+I) w przedsiębiorstwach. W ramach perspektywy finansowej 2014–202023 przedsiębiorstwa24 22 Jak wskazuje Ministerstwo Finansów na swojej stronie internetowej, za koszty kwalifikowalne można uznać m.in.: 1) wynagrodzenia dotyczące pracowników zatrudnionych w celu realizacji działalności badawczo-rozwojowej oraz związane z nimi składki na ubezpieczenia społeczne, 2) nabycie materiałów i surowców bezpośrednio związanych z prowadzoną działalnością badawczo-rozwojową, 3) ekspertyzy, opinie, usługi doradcze i usługi równorzędne, a także nabycie wyników badań naukowych, świadczonych lub wykonywanych na podstawie umowy przez jednostkę naukową w rozumieniu ustawy z dnia 30 kwietnia 2010 r. o zasadach finansowania nauki (Dz. U. z 2018 r. poz. 87) na potrzeby prowadzonej działalności badawczo-rozwojowej, 4) odpłatne korzystanie z aparatury naukowo-badawczej wykorzystywanej wyłącznie w prowadzonej działalności badawczo- -rozwojowej, jeżeli to korzystanie nie wynika z umowy zawartej z podmiotem powiązanym w rozumieniu art. 11 ust. 1 i 4 ustawy z dnia 15 lutego 1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych (Dz. U. z 2021 r. poz. 1800, z późn. zm.). 23 Według stanu na 1.07.2019 r. 24 Przez przedsiębiorstwa należy rozumieć podmioty należące do następujących form prawnych: fundusze, oddziały zagranicznych przedsiębiorców, osoby fizyczne prowadzące działalność gospodarczą, przedsiębiorstwa państwowe, przedsiębiorstwa zagraniczne, spółki akcyjne, spółki cywilne prowadzące działalność na podstawie umowy zawartej zgodnie z Kodeksem cywilnym, spółki europejskie, Strona 67 z 139 pozyskały, w ramach celów CT125 i CT326, ok. 51 mld zł ze środków unijnych na ok. 14,5 tys. projektów o wartości ok. 58 mld zł. Biorąc pod uwagę fakt, iż średni czas trwania takiego projektu27 wynosi ok. 2 lat, pierwsze wyraźniejsze efekty wdrożeń powinny być widoczne w statystyce publicznej w 2019 r. Poniższy wykres pokazuje kształtowanie się projektów w ramach CT1 oraz CT3 współfinansowanych przez środki europejskie, których głównymi beneficjentami są przedsiębiorcy. Wykres 45. Ilość i wartość podpisanych umów o dofinansowanie projektów współfinansowanych przez środki europejskie, których beneficjentami są przedsiębiorstwa (tylko CT1 i CT3) Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych MIiR (stan na 1.07.2019 r.). Prezentowane dane pokazują umowy według faktycznej daty rozpoczęcia danego projektu inwestycyjnego, a nie daty podpisania umowy. Polski rynek Private Equity (PE) w dalszym ciągu jest w fazie rozwoju. Wprawdzie jest uznawany za największy spośród wszystkich rynków Europy Południowej i Wschodniej (z wyłączeniem Rosji, Ukrainy i Białorusi), jednak w dalszym ciągu jest mniejszy niż np. rynek austriacki. Przy czym należy uznać, iż niezbędna infrastruktura spółki jawne, spółki komandytowe, spółki komandytowo-akcyjne, spółki partnerskie, spółki przewidziane w przepisach innych ustaw niż Kodeks spółek handlowych i Kodeks cywilny lub formy prawne, spółki z ograniczoną odpowiedzialnością. 25 CT1: Wzmacnianie badań naukowych, rozwoju technologicznego i innowacji. 26 CT3: Wzmacnianie konkurencyjności małych i średnich przedsiębiorstw (MŚP). 27 Uwzględniono jedynie projekty podpisane do 1.07.2019 r. Strona 68 z 139 prawno-organizacyjna dla funkcjonowania sektora została już zbudowana. Dostęp do finansowania zapewniają zarówno międzynarodowe fundusze, m.in. emerytalne, jak również wyspecjalizowane w transakcjach typu PE. Najnowsze dane Invest Europe\EDC (2018, s. 15, 18, 23) wskazują, że w 2017 r. wysokość inwestycji portfelowych zrealizowanych w Polsce wyniosła ok. 2,5 mld EUR, co oznacza istotny wzrost w stosunku do wartości notowanych w latach wcześniejszych (0,76 mld w 2016 r.), natomiast wartość wyjść w tym samym roku wyniosła ok. 0,6 mld EUR. Dodatkowo w ujęciu bezwzględnym wartość całego rynku krajowego rynku PE przekroczyła 0,5% w relacji do PKB, dla porównania – dla całej Europy – ok. 0,44% (przy czym np. dla Austrii wynosi ok. 0,11%, dla krajów ESW – ok. 0,24%). Przy czym w latach 2013–2016 zmniejszała się liczba transakcji na rynku krajowym – zarówno wejść, jak i wyjść. Wykres 46. Wielkość inwestycji PE w wybranych krajach Europy Środkowej i Wschodniej (w mln EUR)

Polska Czechy Litwa Rumunia Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych Invest Europe\EDC (2018) Rynek PE/VC w Polsce jest mały jak na europejskie standardy. Dodatkowo wykazuje się on dużą zmiennością pod względem ilości realizowanych transakcji w trakcie roku. W większości wypadków polski rynek zdominowany jest przez transakcje portfelowe o niskiej lub średnio-niskiej wartości (jak na standardy europejskie, tj. nieprzekraczające poziomu ok. 10 – 25 mln EUR). Przy czym większość z nich dotyczy trzech podstawowych sektorów: (1) przetwórstwo przemysłowe, (2) transport, spedycja i logistyka oraz (3) nowoczesny handel. Z kolei krajowa branża Venture Capital (VC) w dalszym ciągu jest w bardzo wstępnej fazie rozwoju. Dotyczy to zarówno liczby aktywnych na rynku inwestorów, wartości zainwestowanych środków jak również – liczby transakcji (zarówno wejść i jak i wyjść). Dane OECD (2018a) wskazują, iż wartość transakcji dokonanych w Polsce przez fundusze VC wyniosła ok. 23,7 mln USD. Wprawdzie to zauważalnie więcej niż w przypadku pozostałych krajów Europy Środkowej i Wschodniej (np. Litwa – ok. 8,7 mln USD, Słowacja - ok. 11 mln USD, Słowenia – ok. 3,3 mln USD), jednak również mniej niż w przypadku bardziej rozwiniętych rynków zachodnioeuropejskich (np. Dania – ok. 93,9 mln USD, Finlandia – ok. 119,6 mln USD, Holandia – ok. 204 mln USD). Dokładniejsze dane OECD (2018b, s. 123 – 127), bazujące na udziale wartości rynku VC w PKB krajów unijnych, wskazują, iż polski rynek jest 4. najmniejszym wśród UE-28. Z udziałem VC w PKB nieznacznie przekraczającym 0,5% krajowego PKB wyprzedzamy jedynie Grecję (0%), Luksemburg (0,1%) oraz Czechy (0,2%). Rynek VC mierzony tą miarą jest bardziej rozwinięty na Słowacji (1,2%), Węgrzech (2,7%) czy na Łotwie (3,1%). Dokładne dane prezentuje poniższy wykres. Strona 69 z 139 Wykres 47. Udział wartości rynku VC w PKB krajów unijnych (dane za 2016 r.)

Strona 70 z 139 ajcerG grubmeskuL yhcezC AKSLOP yhcołW ainewołS ailagutroP ajcawołS airtsuA aidnaloH aigleB yrgęW ainatyrB akleiW ainaD ycmeiN ainotsE awtoŁ ainapzsiH ajcnarF ajcewzS aidnalniF aidnalrI Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych OECD (2018b, s. 125). Należy dodatkowo podkreślić, że w dalszym ciągu większość finansowania przekazywanego do start-upów przez inwestorów (zarówno VC, jak i aniołów biznesu) nie przekracza wartości ok. 1 mln USD. Oznacza to, iż mamy do czynienia z niewielkimi wejściami kapitałowymi podczas zarówno pierwotnej, jak i kolejnych rund. Dodatkowo wyraźnie widoczna jest dominacja (w ujęciu wartościowym) krajowych inwestorów (zarówno prywatnych, jak i publicznych – m.in. Krajowy Fundusz Kapitałowy). Analizy przeprowadzone przez GrowthUp (2017), dotyczące start-upów, które uzyskały wsparcie od ww. inwestorów, wskazują, że najwięcej spośród nich działa w obszarze rozwiązań teleinformatycznych (B2B oraz B2C), urządzeniach (hardware i urządzenia mobilne), a także w sektorze fintech (ang. financial technology). Wśród innych obszarów, które przyciągnęły uwagę inwestorów, warto wyróżnić również nauki o życiu oraz telemedycynę. Z uwagi na wielkość krajowego rynku znaczna część start-upów koncentruje swoje działania tylko na polskim rynku. Wprawdzie nie dotyka to wszystkich segmentów, jednak może to prowadzić do trudności w eliminacji nieefektywnych modeli biznesowych, które są podtrzymywane przez łatwy dostęp do taniego publicznego kapitału. Jak wskazują niektórzy eksperci branżowi, w tym m.in. portal branżowy StartUp Yard (2017), taka struktura może być niebezpieczna dla utworzenia dobrego ekosystemu wsparcia start-upów. Mimo rozwoju publicznego systemu wsparcia tych podmiotów w dalszym ciągu potrzebne są dalsze zmiany w jego organizacji, co wynika bezpośrednio z analizy ekosystemu przeprowadzonej przez Deloitte (2016). Analiza wielkości i stanu rozwoju rynku VC w Polsce, przeprowadzona przez Fundację Start Up Poland (2018), sugeruje potrzebę jego dalszego wsparcia, zwłaszcza że obecnie w dalszym ciągu rodzimy rynek VC opiera się na finansowaniu publicznym28, a nie prywatnym. Należy przy tym uwzględnić fakt, iż jak wynika z ostatniego raportu sporządzonego przez M. Gajewski, J. Szczucki, P. Tamowicz, M. Przybyłowski et al. (2015) nt. luki kapitałowej (finansowania) dla start-upów w Polsce, jej wielkość nie zmieniła się względem poprzednich badań. Tym samym w dalszym ciągu problematyczne jest pozyskanie finansowania na poziomie 0,5–4 mln EUR. Oznacza to, że w dalszym ciągu fundusze VC nie mają odpowiedniego poziomu kapitału, aby samodzielnie angażować się w projekty inwestycyjne. Wskazane wydaje się przy tym wykorzystanie dotychczasowego modelu 28 Środki pochodzące zarówno ze środków krajowych (budżetowych, krajowych instytucji rozwojowych) lub środków europejskich. wsparcia o charakterze hybrydowym (publiczno-prywatnym), zbudowanego na bazie funduszy. Jak wskazują badania ewaluacyjne przeprowadzone przez M. Gajewski, R. Kubajek, B. Pietrzak, J. Szczucki, J. Witkowska, M. Przybyłowski, P. Tamowicz, A. Zamojska (2017, s. 58–61), ważne jest przy tym odpowiednie dobranie parametrów lewaru dla środków prywatnych, jak również poziomu premii przy wyjściu z inwestycji. Natomiast mechanizmy podatkowe jeszcze do niedawna nie cieszyły się dużym zainteresowaniem. W 2016 r.29 i 2017 r.30 wdrożono jednak nowe rozwiązania wspierające działalność B+R w postaci zwolnień podatkowych. W 2017 r. z ulgi B+R skorzystało już 1090 podatników (łącznie płatników CIT i PIT) wobec 528 w roku 2016. Kwota zgłoszonych wydatków wzrosła z 1,2 miliarda do 1,91 miliarda złotych. Aż 96% tej kwoty wydatków wygenerowali płatnicy CIT (1,824 mld PLN), a płatnicy PIT 4% – 86 mln PLN. Kwota odliczenia (wydatków kwalifikowanych) wyniosła 584 mln złotych i była blisko trzykrotnie większa niż rok wcześniej (206 mln). Skutek podatkowy odliczenia (koszt ulgi dla budżetu państwa) wyniósł 111 mln PLN wobec 39 mln PLN w roku 2016. Nakłady na działalność B+R zgłoszone do ulgi, w podziale na poszczególne kategorie, przedstawiały się następująco:  1445 mln PLN – koszty pracy – 75,6% wszystkich wydatków  278 mln PLN – materiały i surowce – 14,5% wszystkich wydatków  103 mln PLN – odpisy amortyzacyjne – 5,4% wszystkich wydatków  76 mln PLN – ekspertyzy, opinie, usługi doradcze – 4,0% wszystkich wydatków  5 mln PLN – odpłatne korzystnie z aparatury – 0,26% wszystkich wydatków  3 mln PLN – koszty patentowania – 0,16% wszystkich wydatków. Ważnym instrumentem wspierania napływu inwestycji (zarówno krajowych, jak i zagranicznych) są granty rządowe udzielane na podstawie Programu wspierania inwestycji o istotnym znaczeniu dla gospodarki polskiej na lata 2011–2023, przyjętego przez Radę Ministrów 5 lipca 2011 r. O wsparcie mogą wnioskować, po spełnieniu określonych warunków, przedsiębiorcy planujący inwestycje w następujących sektorach priorytetowych: motoryzacyjnym, elektronicznym oraz produkcji sprzętu AGD, lotniczym, biotechnologii, rolno-spożywczym, nowoczesnych usług, działalności badawczo-rozwojowej (B+R). W 2017 r. realizacja Programu była przedmiotem kontroli Najwyższej Izby Kontroli. W wystąpieniu pokontrolnym NIK (2017, s. 9) zalecono „dokonanie zmiany zasad Programu w celu takiego kształtowania umów z beneficjentami, aby warunkiem otrzymania wsparcia była pełna realizacja deklaracji zawartych we wnioskach o udzielenie dotacji, wpływających na innowacyjny rozwój współpracujących polskich firm i/lub na podnoszenie rzeczywistych kwalifikacji osób zatrudnionych na dotowanych miejscach pracy”. Zaawansowane usługi w polskiej gospodarce Sektor nowoczesnych usług biznesowych w Polsce rozwija się. Dane ABSL (201) wskazują, że na koniec I kwartału 2018 r. w kraju działało ok. 1,2 tys. centrów usług, spośród nich 55 centrów zatrudnia ponad 1 tys. pracowników (w tym w 7 centrach pracuje ponad 10 tys. osób). Sektor zatrudnia ok. 279 tys. pracowników, tj. ok. 2% pracujących w sektorze przedsiębiorstw (GUS, 2018). Dostępne dane wskazują, że w zatrudnieniu wyraźnie 29 Tzw. mała ustawa o innowacyjności – ustawa z dnia 4 listopada 2016 r. o zmianie niektórych ustaw określających warunki prowadzenia działalności innowacyjnej (Dz. U. poz. 1933, z późn. zm.). 30 Tzw. druga ustawa o innowacyjności – ustawa z dnia 9 listopada 2017 r. o zmianie niektórych ustaw w celu poprawy otoczenia prawnego działalności innowacyjnej (Dz. U. poz. 2201). Strona 71 z 139 dominują centra należące do inwestorów zagranicznych (ok. 81%) nad krajowymi (ok 19%). Zgodnie z projekcjami ABSL do końca 2020 r. zatrudnienie w sektorze wyniesie nawet ok. 363 tys. Przy czym należy pamiętać, że w Polsce działają zarówno centra usług wspólnych świadczące usługi na rzecz klientów zewnętrznych (najczęściej w języku obcym), jak również działające jedynie na rzecz krajowego rynku. Są to najczęściej centra należące do spółek notowanych na GPW (m.in. spółki paliwowo-energetyczne, handel detaliczny). Działalność sektora nowoczesnych usług koncentruje się w miastach co najmniej średniej wielkości. Przy czym ponad 56% zatrudnienia w sektorze jest skoncentrowane na terenie trzech aglomeracji: krakowskiej, warszawskiej i wrocławskiej. Ważnymi ośrodkami są również aglomeracja trójmiejska, śląsko-dąbrowska, łódzka i poznańska, które łącznie koncentrują ok. 30% pracowników sektora. Dokładne dane dotyczące zatrudnienia prezentuje poniższy wykres. Warto podkreślić, że centra nowoczesnych usług działały aż w 39 ośrodkach miejskich, spośród których aż w 15 działało co najmniej 10 centrów. Wykres 48. Udział poszczególnych aglomeracji w zatrudnieniu sektora SSC/BPO w Polsce 1,7% 1,6% Kraków 2,4% 5,1% Warszawa 3,4% Wrocław 22,9% Trójmiasto 5,3% Konurbacja Górnośląska 7,3% Łódź Poznań 7,5% Bydgoszcz 18,1% Lublin 8,3% Rzeszów Szczecin 16,1% Inne miasta Źródło: na podstawie danych ABSL (2019) Spośród inwestorów zagranicznych prowadzących centra usług w Polsce najwięcej z nich pochodzi z: USA (27% całkowitego zatrudnienia w sektorze), krajów nordyckich (10%), Francji (9%), Wielkiej Brytanii (9%), Niemiec (7%) oraz Szwajcarii (5%). Inwestorzy z pozostałych krajów prowadzący centra zatrudniają ok. 14% pracowników sektora. Krajowi inwestorzy zapewniają pracę 19% pracowników sektora (2. miejsce po USA). Ponad połowa aktywnych w Polsce centrów usług świadczy usługi na rzecz klientów globalnych (53%), nieco mniejszy odsetek świadczy je jedynie dla wybranych krajów lub ich grup (44%). Według danych ABSL (2019, s. 38) jedynie 3% centrów świadczy usługi na rzecz odbiorców z pojedynczego kraju. W Polsce działają cztery podstawowe rodzaje centrów usług: (1) centra usług wspólnych (SSC), (2) centra IT, (3) centra outsourcingowe (BPO) oraz (4) centra B+R+I. Dane ABSL wskazują, że usługi świadczone przez centra są bardzo zróżnicowane. Można wyróżnić przede wszystkim: (1) działalność IT, (2) usługi finansowoksięgowe, (3) usługi bankowe, finansowe i ubezpieczeniowe, (4) tzw. usługi kontaktu z klientem. Te cztery kategorie odpowiadają za ponad ¾ zatrudnienia sektora. Przy czym jedynie dwie pierwsze za ok. ½. Pozostałe dotyczą m.in. logistyki (wszystkie funkcje) oraz działalności B+R+I. Strona 72 z 139 Dane za 2016 r. (ABSL, 2017, s. 29), wskazują, że mimo dynamicznego rozwoju branży centrów nowoczesnych usług w dalszym ciągu większość z nich realizuje proste procesy. W przypadku większości świadczonych usług nie więcej niż 40% obsługiwanych procesów znajduje się na najwyższym poziomie dojrzałości/zaawansowania31. Średni, nieważony wynik wynosi ok. 25%. Wskazuje to w dalszym ciągu na możliwość rozwoju tego sektora w Polsce w zakresie przyciągania bardziej zaawansowanych procesów. Niemniej wymaga to zastosowania odpowiednich zachęt, zwłaszcza innych niż podatkowe. Diagnoza i ocena polityki inwestycyjnej kraju

Obecny trend wspierania inwestycji, dostrzegalny we wszystkich państwach Europy Środkowo-Wschodniej (obszaru wzajemnej konkurencji w zakresie przyciągania inwestycji zagranicznych), orientuje się na dodatkowe zachęty inwestycyjne dla projektów innowacyjnych, z obszaru B+R oraz dla projektów realizujących automatyzację i robotyzację. Główne formy ułatwień polegają na obniżeniu kryteriów wejścia do programu wsparcia i/lub na korzystniejszych warunkach udzielania i rozliczania pomocy. Polska pozostaje w stosunkowo korzystnej sytuacji ze względu na wysoką intensywność pomocy publicznej na tle innych państw regionu, jednak przewaga ta będzie stopniowo zanikać w przypadku dynamicznego rozwoju gospodarczego (pomimo stosunkowo mało elastycznego systemu modyfikacji poziomów intensywności pomocy)33.

a także system pomocy publicznej dla inwestorów (3,22) oraz współpraca z administracją centralną (3,20). Jednocześnie najsłabiej w badaniu wypadają aspekty związane ze stabilnością stanowienia i stosowania prawa – jasność i spójność przepisów prawnych (2,75), efektywność sądownictwa gospodarczego (2,73) oraz stałość i przewidywalność prawa (2,53). 31 Zgodnie z koncepcją capability maturity model (CMM). 32 Gdzie jako inwestycje przyjmuje się zgodnie ze stanem prawnym na dzień ogłoszenia Strategii: założenie nowego zakładu, zwiększenie zdolności produkcyjnych, wprowadzenie produktów dotąd niewytwarzanych, zasadniczą zmianę procesu produkcyjnego. 33 Zachęty inwestycyjne w krajach konkurujących z Polską o bezpośrednie inwestycje zagraniczne, PSIH, Warszawa, XII 2019. 34 Utrzymuje się dobry klimat dla biznesu. Wyniki 12. edycji badania „Klimat inwestycyjny w Polsce”, przeprowadzonego przez Polską Agencję Inwestycji i Handlu we współpracy z firmą audytorsko-doradczą Grant Thornton i HSBC, Warszawa, VI 2019. Strona 73 z 139 Literatura ABSL (2017). Sektor nowoczesnych usług biznesowych w Polsce 2017, ABSL, Baker & McKenzie, JLL, Randstad Kraków. http://absl.pl/pl/publikacje/ ABSL (2018). Business Services Sector In Poland 2018, ABSL, JLL, Randstad Polska & Randstad Sourceright, EY, Everest Group, Kraków http://absl.pl/wp-content/uploads/2018/06/raport_absl_2018_EN_180527_epub.pdf ABSL (2019). Business Services Sector In Poland 2019, ABSL, JLL, Randstad Polska & Randstad Sourceright, EY, Everest Group, Kraków https://absl.pl/wp-content/uploads/2019/06/raport_absl_2019_EN_190602_epub.pdf Augustyński I. (2017). Iluzje specjalnych stref ekonomicznych, [w:] Prace Naukowe Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu, nr 466. DOI: 10.15611/pn.2017.466.01 Bank Światowy (2018). Raport Doing Business 2019. https://www.doingbusiness.org/en/data Coase R. (1988). The Firm, the Market and the Law Czapiński J., Panek T. (2015). Diagnoza społeczna. http://www.diagnoza.com/ Czernek K. (2017). Zakorzenienie społeczne jako stymulanta zaufania w kooperacji przedsiębiorstw, [w:] Organizacja i Kierowanie, nr 2 (176), s. 199 – 213 http://kolegia.sgh.waw.pl/pl/KZiF/czasopisma/oik/numery/Documents/2017_NR_2_(176).pdf Deloitte (2016a). Badania i rozwój w przedsiębiorstwach https://www2.deloitte.com/pl/pl/pages/zarzadzania-procesami-i-strategiczne/articles/innowacje/badania-i-rozwoj-wprzedsiebiorstwach-2016-raport.html Deloitte (2016b). Diagnoza ekosystemu startupów w Polsce, Warszawa https://www2.deloitte.com/pl/pl/pages/zarzadzania-procesami-i-strategiczne/articles/innowacje/startup-ankieta2016- 2.html Eurostat (2019). Bilans przedsiębiorstw. [nasa_10_f_bs] Fundacja StartUp Poland (2018). Złota Księga Venture Capital 2018, Warszawa http://startuppoland.org/knowledge/zlota-ksiega-venture-capital-w-polsce-2018/ Gajewski M., Kubajek R., Pietrzak B., Szczucki J., Witkowska J., Przybyłowski M., Tamowicz P., Zamojska A. (2017). Efektywność systemu funduszy venture capital wspartych przez KFK S.A. ze środków POIG, 2007–2013, PAG Uniconsult, Taylor Economics, Warszawa https://www.ewaluacja.gov.pl/strony/badania-i-analizy/wyniki-badan-ewaluacyjnych/badania-ewaluacyjne/efektywnoscsystemu-funduszy-venture-capital-wspartych-przez-kfk-sa-ze-srodkow-po-ig-2007-2013/ Gajewski M., Szczucki J., Tamowicz P., Przybyłowski M. et al. (2015). Ocena stanu gotowości sektora badawczo- -rozwojowego w Polsce do skorzystania z możliwości wsparcia z publiczno-prywatnych inwestycyjnych instrumentów finansowych w latach 2014–2020 oraz możliwości wdrażania tych instrumentów przez Narodowe Centrum Badań i Rozwoju, PAG Uniconsult, IMAPP, Taylor Economics, IBS, Warszawa http://www.ncbr.gov.pl/programy-krajowe/bridge/bridge-vc/aktualnosci/art,3581,raport-koncowy-ocena-stanugotowosci-sektora-badawczo-rozwojowego-w-polsce-do-skorzystania-z-mozliwosci-wsparcia-z-publiczno-pry.html GEM/PARP (2020). Global Entrepreneurship Monitor – Polska https://badania.parp.gov.pl/global-entrepreneurship-monitor-gem GrowthUp (2017). Polish Venture Capital Report 2016, Warszawa https://toplead.com.ua/ru/get_file/id/polish-venture-capital-report-2016.pdf Strona 74 z 139 Gryczka M. (2010). Ocena celów funkcjonowania Specjalnych Stref Ekonomicznych w Polsce i dotychczasowych efektów ich realizacji, [w:] Studia i Prace Wydziału Nauk Ekonomicznych i Zarządzania, nr 13 https://wneiz.pl/nauka_wneiz/sip/sip13-2009/SiP-13-19.pdf GUS (2020). Działalność przedsiębiorstw niefinansowych w 2018 r., Warszawa GUS (2019). Dane z bazy STRATEG https://strateg.stat.gov.pl/ GUS (2021). Działalność innowacyjna przedsiębiorstw latach 2018-2020, GUS, Warszawa, Szczecin, 2021 https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/nauka-i-technika-spoleczenstwo-informacyjne/nauka-i-technika/dzialalnoscinnowacyjna-przedsiebiorstw-w-latach-2018-2020,2,20.html GUS (2018a). Działalność przedsiębiorstw niefinansowych w 2017 r., Warszawa https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/podmioty-gospodarcze-wyniki-finansowe/przedsiebiorstwaniefinansowe/dzialalnosc-przedsiebiorstw-niefinansowych-w-2017-roku,2,14.html GUS (2018b) Środki trwałe w gospodarce narodowej w 2017 roku, Warszawa https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/przemysl-budownictwo-srodki-trwale/srodki-trwale/srodki-trwale-wgospodarce-narodowej-w-2017-roku,1,15.html Invest Europe\EDC (2018). Central and Eastern Europe Statistics 2017 https://www.investeurope.eu/media/727455/Invest-Europe-CEE-Activity-Report-2017-05072018.pdf KE (2018a). SBA Fact Sheet Poland https://ec.europa.eu/docsroom/documents/32581/attachments/22/translations/en/renditions/native MIiR (2019). https://www.funduszeeuropejskie.gov.pl/strony/o-funduszach/raporty/raporty-sprawozdania/#/domyslne=1 NBP (2019). Szybki monitoring – analiza sytuacji sektora przedsiębiorstw (kwiecień), nr 03/19 (lipiec 2019 r.), Warszawa https://www.nbp.pl/publikacje/koniunktura/raport_3_kw_2019.pdf NIK (2017). Informacja o wynikach kontroli: Realizacja programu wspierania inwestycji o istotnym znaczeniu dla gospodarki polskiej na lata 2011–2020 (KGP 410.008.00.2016), Warszawa https://www.nik.gov.pl/kontrole/P/16/019/KGP/ OECD (2018a). Entrepreneurship at a Glance 2017, Paris http://www.oecd.org/sdd/business-stats/entrepreneurship-at-a-glance-22266941.htm OECD (2018b). OECD Economic Surveys Poland 2018, Paris http://www.oecd.org/poland/economic-survey-poland.htm PARP (2016). Raport z inwentaryzacji klastrów w Polsce 2015, Warszawa http://www.parp.gov.pl/publikacje/ebook/3 Polski Związek Faktorów (2018). http://faktoring.pl/analizy-i-statystyki/ Polski Związek Leasingu (2018). Dane statystyczne http://www.leasing.org.pl/ StartUp Yard (2017) Strona internetowa http://startupyard.com/is-the-polish-government-drowning-its-innovators-in-money/ Strona 75 z 139 Stowarzyszenie Organizatorów Ośrodków Innowacji i Przedsiębiorczości w Polsce (2018). Strona internetowa http://www.sooipp.org.pl/ Ustawa z dnia 4 listopada 2016 r. o zmianie niektórych ustaw określających warunki prowadzenia działalności innowacyjnej (Dz. U. poz. 1933, z późn. zm.) Ustawa z dnia 9 listopada 2017 r. o zmianie niektórych ustaw w celu poprawy otoczenia prawnego działalności innowacyjnej (Dz. U. poz. 2201) Wasiluk A. (2013). Zaufanie i współpraca pomiędzy przedsiębiorstwami w perspektywie budowy i rozwoju struktur klastrowych, [w:] Ekonomia i Zarządzanie, vol. 5, nr 4, s. 49–66 DOI: 10.12846/j.em.2013.04.04 Załęski W., Kowalczyk A., Krawczyk K., Grudzień K., Szawiec P. (2017). Skala oddziaływania Specjalnych Stref Ekonomicznych na lokalne i regionalne Mikro, Małe i Średnie przedsiębiorstwa, z uwzględnieniem wpływu funduszy europejskich, Bluehill solutions oraz Quality Watch consulting & research, Warszawa. Ekspertyza na zlecenie Ministerstwa Rozwoju Strona 76 z 139 5. Cyfryzacja gospodarki i przemysłu Wprowadzenie W 2017 r. w pierwszej szóstce najcenniejszych firm świata (według sumy wartości akcji posiadanych przez udziałowców) znajdowało się pięć firm działających w obszarze technologii cyfrowych (PWC, 2017). W państwach rozwiniętych systemy teleinformatyczne wkroczyły już w życie większości ludzi oraz we wszystkie aspekty funkcjonowania gospodarki. Mimo to zarówno w mediach szerokiego zasięgu, jak i w publikacjach specjalistycznych często pojawiają się opinie, że prawdziwe rewolucja cyfrowa dopiero się rozpoczyna, gdyż przełomowe technologie, takie jak wykorzystanie Big Data, sieć semantyczna, Internet rzeczy czy sztuczna inteligencja są na względnie wczesnych etapach rozwoju i upowszechnienia. Dość powszechnie prognozuje się, że w najbliższych latach kluczowymi trendami w ICT będą właśnie Big Data, Internet rzeczy, technologie przetwarzania w chmurze oraz cyberbezpieczeństwo (Investin, 2017). Rośnie również rynek produktów z obszaru rzeczywistości wirtualnej (VR) i rozszerzonej (AR). Postęp w sferach zarówno hardware, jak i software sprawia, że potencjalnie dowolny obiekt na Ziemi będzie można zamienić w komputer wydający i przyjmujący polecenia od innych komputerów. Montaż czujników na wszelkiego rodzaju urządzeniach oraz połączenie ich w sieć, w której ramach bieżące decyzje – na każdym ogniwie łańcucha wartości – są podejmowane w dużej mierze w sposób zautomatyzowany, w czasie rzeczywistym, z wykorzystaniem algorytmów uczenia maszynowego jest istotą coraz bardziej popularnej koncepcji „Przemysłu 4.0”, która w Polsce jest na początkowym etapie wdrażania. Pole do tworzenia innowacyjnych usług opartych na oprogramowaniu wydaje się ograniczone jedynie kreatywnością przedsiębiorców i programistów. W celu zapewnienia sprzyjających warunków dla pobudzania i wykorzystania tej kreatywności konieczny jest, obok rozwiązań prawnych horyzontalnie wspierających przedsiębiorczość i innowacyjność w gospodarce, rozwój kilku wymiarów społeczeństwa informacyjnego. W większości dokumentów analitycznych, strategicznych i programowych dotyczących cyfryzacji przyjęło się wyróżniać te wymiary w następującym układzie: 1. infrastruktura (sieci), 2. e-administracja (w tym cyberbezpieczeństwo) i otwarty rząd, 3. umiejętności cyfrowe, 4. gospodarka elektroniczna: – podaż IT (sektor IT), – popyt na IT (upowszechnienie korzystania z produktów, usług i technologii cyfrowych w przedsiębiorstwach). Stosunkowo niedawno pojawiły się również pojęcia „gospodarki opartej na danych” oraz „przemysłu 4.0 / przemysłu+” (MC, 2017). W niniejszej diagnozie zjawiska te są analizowane w ramach szeroko pojętej gospodarki elektronicznej. Spośród czterech ww. wymiarów społeczeństwa informacyjnego temat e-administracji został potraktowany jedynie wzmiankowo, w komentarzu do unijnego wskaźnika DESI. Jest to obszar objęty strategią „Sprawne Państwo 2020” i jej diagnozą. Jakkolwiek działania państwa w obszarze e-administracji mogą mieć istotny wpływ na gospodarkę poprzez np. politykę zakupową państwa w sferze IT, jakość państwowego systemu cyberbezpieczeństwa czy też otwartość, jakość i dostępność danych publicznych, które jak wskazuje m.in. WISE (2014) są nadal w Polsce niskie, to jednak w niniejszym opracowaniu zdecydowano się je pominąć. Są to tematy na tyle obszerne, że zasługują na ujęcie w odrębnych dokumentach strategicznych, którymi są Program Zintegrowanej Informatyzacji Państwa (dokument wykonawczy dotychczasowej strategii „Sprawne Strona 77 z 139 Państwo 2020”35 oraz Program Otwierania Danych Publicznych36. Podobnie proponuje się potraktować temat sieci szerokopasmowych. Ich rozwój, tj. zapewnienie powszechnej możliwości dostępu do usług o wysokiej prędkości transferu danych w obie strony, jest kwestią o fundamentalnym znaczeniu dla cyfryzacji gospodarki i przemysłu. Niemniej jednak proces analizy sytuacji w tym zakresie, formułowania polityki publicznej oraz jej wdrażania i monitorowania toczy się w ramach procesu aktualizacji strategii Sprawne Państwo i jej dokumentu wykonawczego – Narodowego Planu Szerokopasmowego37. Stąd w niniejszej diagnozie kwestii dostępu do sieci poświęcono stosunkowo niewiele miejsca.

Źródło: EU (2020) Niska pozycja Polski według unijnego wskaźnika DESI pokazuje, że ogólnie w kwestii cyfryzacji wciąż mamy istotne zaległości do nadrobienia. W obszarze umiejętności cyfrowych dystans między Polską a średnią UE utrzymuje się na mniej więcej stałym poziomie. W obszarze łączności różnica przez cały okres od 2016 r. utrzymywała się, za wyjątkiem odczytu z edycji raportu 2020 r. (dane za 2019 r.). W obszarze cyfrowych usług publicznych luka w trzech kolejnych edycjach badania się pogłębiała, by nieco się zmniejszyć w roku 2019. różnica pozostaje na podobnym poziomie. 35 https://www.gov.pl/cyfryzacja/program-zintegrowanej-informatyzacji-panstwa 36 https://dane.gov.pl/article/653 37 https://www.gov.pl/cyfryzacja/narodowy-plan-szerokopasmowy Strona 78 z 139 W wymiarze wykorzystania IT w biznesie i handlu38 obserwujemy coroczny wzrost w tempie zbliżonym do innych krajów, co – przy utrzymującej się dużej różnicy – obciąża pozycję Polski w rankingu i sygnalizuje ryzyko zwiększania się luki technologicznej między Polską a bardziej rozwiniętymi gospodarkami UE. Temat ten oraz temat umiejętności cyfrowych zostaną szerzej omówione w kolejnych podrozdziałach, natomiast najpierw warto zwrócić uwagę na kwestię dostępności Internetu, korzystania z niego oraz głównych przyczyn niekorzystania. Dostęp i korzystanie z Internetu Udział gospodarstw domowych mających w domu łącze internetowe systematycznie rośnie. W 2020 r. dostęp do Internetu w domu posiadało 90,4% gospodarstw domowych, o 3,7 punktu procentowego więcej niż w poprzednim roku. Poziom tego wskaźnika jest zróżnicowany i zależy od typu gospodarstwa domowego, stopnia urbanizacji, miejsca zamieszkania oraz regionu. Zgodnie z danymi GUS (2020) zdecydowanie częściej dostęp do Internetu mają gospodarstwa domowe z dziećmi niż bez nich. Odsetek ten jest również nieco wyższy w miastach dużych niż w średnich i na wsi, a także na obszarze Polski centralnej w porównaniu z pozostałymi regionami. Jeśli chodzi o poszczególne województwa, pod względem odsetka gospodarstw domowych posiadających dostęp do Internetu przodowało województwo mazowieckie (por. Wykres 50). Wykres 50. Odsetek gospodarstw domowych z dostępem do Internetu (2020 r.) Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych GUS (2020b) Między rokiem 2014 a 2020 odsetek osób regularnie (co najmniej raz w tygodniu) korzystających z Internetu wzrósł w Polsce z 63% do 81,4%, czyli o 18,4 punktu procentowego. Udział osób regularnie korzystających z Internetu różni się w zależności od wieku, aktywności zawodowej, poziomu wykształcenia i miejsca zamieszkania. Przykładowo, biorąc pod uwagę rodzaj aktywności zawodowej, największy odsetek regularnych użytkowników Internetu był wśród uczniów i studentów (99,8%) oraz pracujących na własny rachunek (96,0%), a najmniejszy – w grupie osób emerytowanych i innych biernych zawodowo (53,5%). Umiejętności cyfrowe Pod względem większości wskaźników dotyczących umiejętności cyfrowych Polskę wyprzedzają nie tylko rozwinięte gospodarki zachodnioeuropejskie, ale także część państw Europy Środkowej i Wschodniej (w tym nie 38 Oryginalna nazwa angielska „Integration of Digital Technology” nie wskazuje na aspekt biznesowo-handlowy, jednak analiza wskaźników wchodzących w skład tego wymiaru nie pozostawia wątpliwości, że taka jego interpretacja jest słuszna. Strona 79 z 139 tylko Estonia, którą często przywołuje się jako przykład pokazujący, że kraj posowiecki jest w stanie dzięki przemyślanej polityce dokonać skoku technologicznego). I tak:  w Polsce w 2020 r. z Internetu regularnie, tj. co najmniej raz w tygodniu, korzystało 81,4% osób w wieku 16–74 lat, przy średniej UE wynoszącej w 2019 r. 84%. podczas użytkowania Internetu w sprawach prywatnych, najczęściej wykonywanymi czynnościami było korzystanie z poczty elektronicznej oraz czytanie online wiadomości, gazet lub czasopism (odpowiednio 65,9% oraz 65,4% Polaków w wieku 16–74 lata).  biorąc pod uwagę cele korzystania z Internetu w sprawach prywatnych, w UE w 2019 r. najbardziej popularne było wysyłanie, odbieranie poczty elektronicznej (73%) oraz wyszukiwanie informacji o towarach i usługach (66%); z obu czynności w Polsce korzystał mniejszy odsetek osób (odpowiednio 65% oraz 62% w 2019 r.); mniejszy odsetek Polaków korzystał z usług bankowych – w 2019 r. wyniósł on 47%, tj. o 8 punktów procentowych mniej niż średnio w UE (55%); na podobnym poziomie kształtuje się korzystanie z serwisów społecznościowych (53% w Polsce vs 54% w UE-27),co najmniej podstawowe umiejętności cyfrowe posiadało w 2019 r. 44% Polaków, przy średniej UE wynoszącej 58%; ponadpodstawowe umiejętności miało odpowiednio 21% osób w Polsce oraz 33% średnio w UE,  odsetek osób zatrudnionych jako specjaliści ICT wyniósł w Polsce w 2018 r. 3% przy średniej UE 3,9% przy zbliżonym odsetku absolwentów kierunków teleinformatycznych (odpowiednio 3,5% i 3,6% w 2017 r.). Względnie niskie odsetki specjalistów oraz absolwentów IT skłaniają do alternatywnego spojrzenia na sukcesy młodych polskich programistów w międzynarodowych konkursach. Ponieważ nie przekładają się one, jak dotąd, na poziom ucyfrowienia polskiej gospodarki, należy rozważyć tezę, że są one w większym stopniu pochodną indywidualnych wysiłków nieprzeciętnie utalentowanych jednostek (w tym dydaktycznych opiekunów zespołów) niż skutecznego, systemowego podejścia do kształcenia w powiązaniu z potrzebami rynku pracy. Przedsiębiorstwa – popyt na IT39 Działalność wszelkiego rodzaju przedsiębiorstw stanowi pole do wykorzystania potencjału informacji i technologii informacyjnych. Każdy element, struktura i proces działalności gospodarczej mogą zostać zanalizowane celem optymalizacji, a następnie – zdigitalizowane. Nie jest zatem przesadą stwierdzenie, że „zastosowanie możliwości cyfrowych w 100% wymaga całkowitej zmiany sposobu myślenia o funkcjonowaniu firmy” – czyli ścisłego zintegrowania planowania rozwoju IT z planowaniem rozwoju przedsiębiorstwa i wszystkich jego procesów, od projektowania produktu po obsługę klienta (Investin, 2017, s. 15). Prezesi zarządów firm, zwłaszcza większych, zdają sobie z tego sprawę i są świadomi wyzwań z tym związanych. Za największe uznają trudności w integracji nowych technologii z dotychczasowymi oraz efektywne wykorzystanie ogromnej liczby dostępnych danych. Problemem jest też niedobór wykwalifikowanych pracowników, zwłaszcza w obszarach analizy danych, user experience, architektury systemów oraz planowania strategicznego (Investin, 2017). Teza o potencjale nowych technologii do bardzo daleko idącego przeobrażenia sposobów funkcjonowania przedsiębiorstw nabiera dodatkowego znaczenia w świetle koncepcji Przemysłu 4.0. „Czwarta rewolucja przemysłowa” ma nie tylko wymiar techniczny, ale także strategiczny. Towarzyszy jej zmiana nastawienia w przetwórstwie przemysłowym z masowej produkcji na masową personalizację. Clou modelowej strategii biznesowej innowacyjnej firmy ma nie polegać już na standaryzacji produktu i cięciu kosztów przez efekt skali, ale na elastycznych liniach produkcyjnych dynamicznie adaptujących się do zmiennego popytu. Następować ma 39 Gdy są przywoływane dane GUS, badaną populacją bazową są przedsiębiorstwa niefinansowe, zatrudniające powyżej 9 osób. Strona 80 z 139 skracanie serii, skracanie cyklu produkcyjnego, możliwość decentralizacji produkcji, produkcja na życzenie i ograniczanie zapasów. W tym ujęciu wśród kluczowych technologii umożliwiających transformację cyfrową przemysłu obok sensorów, Big Data, uczenia maszynowego i integracji baz danych wyróżnić należałoby druk 3D jako sposób wytworzenia nieskończenie różnorodnych produktów za pomocą zasadniczo wystandaryzowanej maszyny (Roland Berger, 2016). Efektywne wykorzystanie rozwiązań cyfrowych często wymaga daleko idącej zmiany w sposobie funkcjonowania firmy. Barierą mogą być niski poziom umiejętności cyfrowych, brak bardziej zaawansowanych umiejętności w rodzaju planowania strategicznego oraz brak zasobów na ponoszenie zwiększonych nakładów w okresie przejściowym między porzuceniem starych rozwiązań a pełnym wdrożeniem nowych. Brak zasobów wydaje się tym bardziej kluczową barierą, jeśli uwzględnimy fakt, że przedsiębiorstwa w Polsce są z reguły mniejsze niż w Europie Zachodniej, zatem w mniejszym stopniu odnoszą ekonomiczne korzyści z kumulacji wiedzy, kapitału oraz efektów skali i sieci. Istotne znaczenie jako powód niewdrażania technologii cyfrowych może mieć również brak umiejętności identyfikacji spośród wielu dostępnych rozwiązań cyfrowych tych rozwiązań, z których dana firma w jej konkretnym kontekście odniosłaby największe korzyści. Wykorzystanie IT wśród przedsiębiorstw jest tym wymiarem DESI, w którym Polska najwyraźniej odstaje od innych państw UE. Według wskaźnika syntetycznego w raporcie z 2019 r. zajmuje trzecie miejsce od końca (przed Bułgarią i Rumunią), na co składają się m.in. następujące fakty: 1. względnie niski poziom upowszechnienia wśród przedsiębiorców systemów ERP (korzysta z nich w Polsce 28,5% firm wobec średniej 36%)40, 2. niski odsetek przedsiębiorstw wykorzystujących co najmniej dwa rodzaje social media (14,1% wobec średniej 23%), 3. relatywnie bardzo niski odsetek przedsiębiorstw korzystających z usług w modelu chmury obliczeniowej (14,8% wobec średniej UE 26%)41, 4. relatywnie niski odsetek MŚP prowadzących sprzedaż przez Internet (11,8internet (13% wobec średniej unijnej 17%), 5. niski odsetek MŚP prowadzących transgraniczną sprzedaż przez Internet (3,9internet (5% wobec średniej 8,4%).42 Kilka z powyższych wskaźników można uznać za przybliżone odzwierciedlenie gotowości do wdrożenia koncepcji przemysłu 4.0. Systemy ERP umożliwiają przepływ danych między różnymi działami firmy, a przez to uruchamianie algorytmów decyzyjnych na tych danych w czasie rzeczywistym. Obiekty wyposażone w chipy RFID również służą jako źródło danych w procesach np. logistyki czy kontroli jakości. Sprzedaż przez Internet jest elementem automatyzacji kontaktów ze światem zewnętrznym i zapewne mając doświadczenie w segmencie 40 Celem teleinformatycznych systemów ERP (Enterprise Resource Planning) jest umożliwienie wymiany danych między różnymi procesami biznesowymi zachodzącymi w organizacji, dotyczącymi różnych obszarów jej działalności: zarządzania finansami i księgowością, środkami trwałymi, projektowaniem, produkcją, serwisem, sprzedażą i zakupami, marketingiem. Potrzeba używania takiego systemu rośnie zatem wraz z rozmiarem firmy i stopniem jej wewnętrznej złożoności. 41 Wskaźnik identyfikuje przedsiębiorstwa kupujące co najmniej jedną z następujących usług w chmurze: hosting bazy danych, oprogramowanie do prowadzenia księgowości, oprogramowanie do zarządzania relacjami z klientami (tzw. CRM), moc obliczeniową. obliczeniowa. 42 The Digital Economy and Society Index 2019.2020 Strona 81 z 139 automatyzacji sprzedaży czy zakupów, łatwiej przejść do głębszej integracji działań między różnymi firmami w ramach łańcucha wartości, niż rozpoczynać ją zupełnie od zera. Wartość informacyjną jako miernik gotowości do wdrożenia modelu 4.0 zawiera również wskaźnik dotyczący chmury obliczeniowej, mimo że mierzy on zakup wybranych usług cloud computing na zewnątrz firmy, a w ramach wdrażania nowego modelu przemysłowego usługi takie mogą być świadczone inhouse. Kolejną miarą gotowości gospodarki do wdrożenia modelu 4.0 może być poziom wykorzystywania przez przedsiębiorców analiz Big Data. Niezależnie od tego, czy są one wykonywane przez pracowników przedsiębiorstwa czy przez usługodawców zewnętrznych oraz czego dotyczą, opierają się one często na algorytmach uczenia maszynowego, zatem podnoszą kompetencje firm w zakresie ich wykorzystania, co może ułatwiać późniejszą adaptację tych algorytmów na potrzeby sterowania procesami biznesowymi. Pod względem odsetka firm (powyżej 9 pracowników) wykorzystujących analizy Big Data Polska z wynikiem 7,9% sytuuje się poniżej średniej unijnej wynoszącej 12,3%. Wykres 51. Odsetek przedsiębiorstw korzystających z analiz Big Data z dowolnych źródeł²⁰¹⁸

MT NL BE IE FI LU FR NO DE LT DK PT EL EU RO EE ES HR SI SE SK CZ PL LV IT BG AT HU CY Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych Eurostat Jednym z najważniejszych przejawów poprawy procesów produkcyjnych ściśle związanym z koncepcją przemysłu 4.0. jest robotyzacja. Obecny poziom robotyzacji polskiego przemysłu (46 robotów na 10 000 pracujących) jest bardzo niski. Wzrost liczby robotów w Polsce (przy czym optymalną sytuacją byłaby ich produkcja przez rodzimy przemysł) wydaje się jednym z pilniejszych działań, jakie należałoby podjąć w celu zabezpieczenia trwałego wzrostu wydajności gospodarczej. Inną kwestią jest zwiększenie zróżnicowania zastosowań robotów. W polskiej gospodarce roboty są wykorzystywane głównie w kilku branżach przemysłowych, w dużej części kontrolowanych przez kapitał zagraniczny. Wzrost ich zastosowania jest zatem nie tylko warunkiem rozwoju przemysłu 4.0, ale także jednym z warunków wyrównania szans między firmami polskimi a firmami z kapitałem zagranicznym, jeśli chodzi o konkurencję opartą na wydajności pracy, oraz szansą na rozwój rodzimej kapitałowo przedsiębiorczości. Strona 82 z 139 Wykres 52. Rozmieszczenie przedsiębiorstw wykorzystujących roboty w branżach przetwórstwa przemysłowego w 2018 r. Przemysł chemiczny i farmaceutyczny, ceramika i przetwarzanie materiałów niemetalicznych 18% 31% Produkcja metali i metalowych wyrobów gotowych (z wyłączeniem maszyn i urządzeń) Urządzenia elektryczne, produkcja maszyn i urządzeń 32% 7% 12% Produkcja pojazdów Pozostałe Źródło: GUS (2018b) Jeśli chodzi o wymiar terytorialny upowszechnienia IT w gospodarce, to są zauważalne dość istotne zróżnicowania, nawet w przypadku wydawałoby się tak podstawowego wskaźnika jak odsetek przedsiębiorstw (zatrudniających powyżej 9 osób) mających stronę internetową. W 2020 r. wahał się on od 62,6% w woj. warmińsko-mazurskim do 76% w woj. mazowieckim. Średnią dla Polski (71,3%) należy uznać za relatywnie niską na tle unijnym. Wykres 53. Przedsiębiorstwa mające stronę internetową w 2020 r. (%) Źródło: GUS (2020c) W zdecydowanej większości przypadków są to strony statyczne, tj. pozbawione interaktywnych funkcji jak personalizacja pod kątem indywidualnych potrzeb stałych użytkowników, możliwość zamówienia produktu według własnej specyfikacji czy możliwość zamówienia lub rezerwacji on-line (tzw. koszyk). Tę ostatnią funkcjonalność miało na swojej stronie 13% krajowych firm niefinansowych (łącznie małych, średnich i dużych), przy czym wartość wskaźnika kształtowała się od 7,8% w województwie lubuskim do 17% w województwie mazowieckim. Strona 83 z 139 Wykres 54. Przedsiębiorstwa mające stronę internetową z funkcją zamawiania lub rezerwacji on-line tzw. koszyka w 2020 r. (%) Źródło: GUS (2020c) W 2019 r. media społecznościowe wykorzystywały 35,4% przedsiębiorstw w Polsce. Najwięcej, bo 44,1% w województwie mazowieckiem, najmniej – 26,6% w województwie świętokrzyskim. Jak już wskazano, w ramach unijnego wskaźnika DESI aspekt wykorzystywania mediów społecznościowych porównywany jest nieco ambitniej – tj. poprzez badanie odsetka przedsiębiorstw, które wykorzystywały dwa rodzaje lub więcej rodzajów mediów społecznościowych. Przy tak zdefiniowanym wskaźniku wykorzystywania social media Polska z wartością 14,1% w 2019 r. uzyskała trzeci najniższy wynik w UE, w znacznej odległości od średniej EU-27 wynoszącej 23%. Wykres 55. Odsetek przedsiębiorstw wykorzystujących media społecznościowe w 2019 r. (%) Źródło: GUS (2019) Podsumowując tę część diagnozy, należy podkreślić, że z dostępnych wskaźników wyłania się obraz niskiego poziomu cyfryzacji polskiej gospodarki na tle innych państw UE. Ponieważ cyfryzacja jest katalizatorem i warunkiem wzrostu wydajności pracy, taki stan rzeczy może stanowić barierę dla kontynuacji trendu poprawy produktywności polskiej gospodarki. Przedsiębiorstwa – podaż IT Technologie IT są powszechnie zaliczane do tzw. technologii powszechnego zastosowania (ang. GPTs – General Purpose Technologies). Nie wnikając w kwestię poziomu ogólności, na jakim definiuje się informatyczne GPT (możliwe skrajności to IT jako jedna GPT oraz wszelkie „subtechnologie” jak sztuczna inteligencja, Strona 84 z 139 blockchain, wirtualna/rozszerzona rzeczywistość itp. jako osobne GPT), to jednak nie ulega wątpliwości, że ogólnie rzecz biorąc, technologie IT spełniają następujące warunki:  mają szerokie zastosowanie w całej gospodarce,  mają znaczny potencjał do poprawy w czasie zarówno pod względem jakości, jak i efektywności wytwarzania, dzięki czemu klient ma dostęp do coraz lepszego produktu w coraz niższej cenie,  stymulują innowacje poprzez ułatwianie wynajdowania i wdrażania nowych produktów lub procesów. GPT, do których najczęściej porównuje się IT, to silnik parowy oraz elektryczność, a więc technologie napędzające pierwszą i drugą rewolucję przemysłową. Zgodnie z tą narracją IT odpowiada za trzecią (wprowadzenie komputerów i robotów) oraz czwartą (przemysł 4.0) rewolucję. Niewątpliwie beneficjentami wszystkich dotychczasowych fal przemian w największym stopniu okazywały się państwa, które najwcześniej upowszechniły kluczowe technologie, przy czym sukces tych państw zależał nie tylko od popytu, ale w dużej mierze także od istnienia silnych i innowacyjnych krajowych dostawców tych technologii. W kontekście przemysłu 4.0 warto zwrócić uwagę, że w przypadku upowszechnienia się tej koncepcji w praktyce gospodarczej, niewątpliwymi zwycięzcami będą producenci robotów i cobotów43, maszyn przemysłowych, drukarek 3D, czujników, systemów bazodanowych i oprogramowania wspomagającego procesy biznesowe. Na europejskich rynkach finansowych jest już dostępny certyfikat inwestycyjny bazujący na specjalistycznym indeksie Industry 4.0 Performance-Index, umożliwiający inwestowanie w dostawców rozwiązań dla przemysłu 4.0 i zapewne nie jest przypadkiem, że w skład tego indeksu na etapie jego konstrukcji na 20 firm w koszyku znalazło się 7 firm z Niemiec – kraju, w którym narodziła się cała koncepcja i który najsilniej ją promuje44. Stopień korzyści odniesionych przez Polskę z „czwartej rewolucji przemysłowej” niewątpliwie będzie zatem w dużej mierze zależał od tego, w jakim stopniu polski sektor IT włączy się w po stronie podaży w tę falę zmian jako jej współtwórca. Według danych GUS (2018a) w 2017 r. sektor IT w Polsce stanowiło 2230 przedsiębiorstw, zatrudniających 236 tys. pracowników i generujących łącznie 4,9% przychodów ze sprzedaży uzyskanych przez wszystkie firmy produkcyjne i usługowe w Polsce45. Wykres 54 pokazuje, że jeśli chodzi o zatrudnienie, zdecydowanie przeważającą kategorią są usługi informatyczne, w których pracowało ponad 141 tys. osób. W kategorii tej mieści się m.in. działalność w zakresie tworzenia oprogramowania. Pod względem przychodów również była to kategoria dominująca, jednak jej przewaga była znacznie mniejsza i druga w kolejności telekomunikacja niemal się z nią zrównała na poziomie ok. 28-procentowego udziału w całości przychodów sektora. 43 Tzw. collaborative robots, czyli roboty współpracujące, tj. dostosowane do pracy w sąsiedztwie człowieka i bliskiej współpracy z nim dzięki rozwiązaniom projektowym, konstrukcyjnym i programistycznym gwarantującym bezpieczeństwo człowieka, który ich używa. 44 Pozostałe reprezentowane kraje to USA (7 firm), Japonia (3), Wielka Brytania (1), Francja (1) oraz Szwajcaria (1). 45 Wszelkie dane pochodzące z tego badania dotyczą firm zatrudniających powyżej 9 pracowników. Strona 85 z 139 Wykres 56. Sektor ICT w 2017 r.: zatrudnienie (osoby) 39525 12724 Produkcja ICT Sprzedaż hurtowa ICT Telekomunikacja 141238 42061 Usługi informatyczne Wykres 57. Sektor ICT w 2017 r.: przychody ze sprzedaży (mln zł) 33 646 44 109 Produkcja ICT Sprzedaż hurtowa ICT Telekomunikacja 31 342 Usługi informatyczne 41 418 Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych GUS (2018a, s. 22–23) Sektor ICT poniósł w 2020 r. nakłady wewnętrzne na działalność B+R w wysokości 4,8 mld zł, co stanowiło 20,5% ogółu nakładów wewnętrznych na działalność B+R sektora przedsiębiorstw. Jest to relatywnie dużo, zważywszy na fakt, że jego udział w wartości dodanej szacuje się na 3,6%. Ta dysproporcja obrazuje kluczową rolę ICT w generowaniu innowacji we współczesnej gospodarce, zwłaszcza jeśli interpretując ją, będziemy pamiętać, że technologie ICT (np. aparatura i oprogramowanie naukowe oraz analityczne) wspomagają procesy badawczo-rozwojowe w innych branżach. 86,8% nakładów na działalność B+R w sektorze ICT poniosły przedsiębiorstwa usługowe (telekomunikacyjne i informatyczne, w mniejszym stopniu zapewne hurtownicy sprzętu). Udział przemysłu ICT (produkcji) wyniósł 13,2%. Sektor ICT prezentuje się ponadprzeciętnie także pod względem wprowadzonych innowacji. O ile w całej gospodarce latach 2014–2018 innowacje produktowe lub procesowe wprowadziło 31,1% przedsiębiorstw, o tyle w sektorze usług ICT było to 38,8%, a w sektorze produkcji ICT – 43,0% (sektor ICT ogółem 47,2%) (GUS, 2021). Zupełnie inna relatywna pozycja usług oraz produkcji ICT w świetle nakładów na działalność B+R oraz wprowadzonych innowacji może świadczyć o czasochłonności procesów B+R, także w ICT, ale również przypominać, jak bardzo mylące może być utożsamianie nakładów na B+R z działalnością innowacyjną – zwłaszcza jeśli jako innowację traktujemy produkt lub proces nowy w skali firmy, a niekoniecznie kraju lub świata. Jako polskie specjalizacje wskazuje się tworzenie oprogramowania na zamówienie w ramach usług outsourcingowych, innego rodzaju usługi w ramach ITO (Information Technology Outsourcing) oraz tworzenie gier komputerowych. Obiecującym segmentem wydaje się też oprogramowanie dla klientów biznesowych. Strona 86 z 139 Branża IT jest silnie reprezentowana wśród start-upów – połowa młodych firm nastawionych na szybki wzrost prowadzi działalność w obszarach takich jak właśnie oprogramowanie dla firm, technologie mobilne, e-commerce, Big Data czy Internet rzeczy. Żyznym gruntem jest dla nich postępująca z roku na roku informatyzacja społeczeństwa, natomiast problemem, jak zresztą w coraz większym stopniu w całej gospodarce, niedobór wykwalifikowanych pracowników. Co czwarty start-up zatrudnia cudzoziemców w roli specjalistów IT (Investin, 2017). Kwestię, na ile polski sektor IT traktowany jako całość – abstrahując od sukcesów pojedynczych wyróżniających się firm – jest innowacyjny w skali międzynarodowej, można próbować zanalizować na podstawie danych dotyczących aplikacji patentowych składanych w ramach międzynarodowej procedury PCT. W 2015 r. polscy wnioskodawcy złożyli 102 takie aplikacje i był to najwyższy wynik w historii, wpisujący się w długoterminowy trend rosnący. Niemniej jednak interpretacja tego wyniku zależy od tego, z kim się porównujemy (por. poniższa tabela). Szereg znacznie bogatszych, ale zarazem znacznie mniejszych państw Europy Zachodniej osiągnęło wyższe wartości wskaźnika, podobnie jak zbliżona rozmiarem do Polski gospodarka hiszpańska oraz dwukrotnie większa ludnościowo, ale nieznacznie uboższa w świetle PKB Turcja. Należy również pamiętać, że Polska należy do krajów, w których zarówno według litery prawa, jak i praktyki jego stosowania raczej konsekwentnie przestrzega się zasady, że ani algorytm, ani będący jego implementacją program komputerowy nie podlega ochronie patentowej (podlega natomiast prawnoautorskiej). Oznacza to, że polscy twórcy oprogramowania mają mniejszą motywację do poszukiwania międzynarodowej ochrony patentowej, a zatem polskie aplikacje dotyczą prawdopodobnie przemysłowej produkcji szeroko pojętego sprzętu IT, w którym to obszarze – jak wskazano powyżej – lokuje się jedynie 5% nakładów sektora na działalność B+R. Tabela 10. Aplikacje patentowe w sektorze ICT złożone przez państwa członkowskie w 2015 r.

Źródło: OECD (2017 r.) Strona 87 z 139 Jeśli chodzi o przestrzenny rozkład działalności gospodarczej w sektorze IT46, w 2016 r. ponad 30% firm działało w województwie mazowieckim. W przypadku 10 województw o najniższym udziale w ogólnopolskiej populacji firm IT, udział ten jest niższy od udziału w PKB, który z kolei jest zawsze niższy od udziału w ludności w wieku produkcyjnym. Jeśliby mierzyć zatem poziom rozwoju sektora IT w województwach względnymi liczebnościami firm z tego sektora (pomijając mikroprzedsiębiorstwa), należałoby wnioskować, że dysproporcje w jego rozwoju są jeszcze silniejsze niż dysproporcje w rozwoju gospodarczym. Z punktu widzenia rozwoju zrównoważonego terytorialnie sytuację taką należałoby uznać za niekorzystną, ponieważ generalnie większa niż w innych branżach produktywność i innowacyjność sektora IT będzie sprzyjać dalszemu pogłębianiu dysproporcji gospodarczych. Wykres 58. Udział województw w ogólnopolskiej liczebności firm IT, PKB oraz populacji (%) Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych GUS Za niepokojące zjawisko należy uznać również fakt, że wzrost sektora IT jest w ostatnich latach wolniejszy niż wzrost PKB. W 2017 r. branża urosła o 1,5%, podczas gdy cała gospodarka o 4,8%. Trzy czwarte jej przychodów generuje 50 największych firm, z których dwie trzecie to oddziały firm międzynarodowych47. W najbardziej rozwiniętych państwach branża IT jest jednym z głównych motorów wzrostu. Jeśli tempo rozwoju Polski ma w długim okresie zostać utrzymane, polski sektor IT powinien rozwijać się zdecydowanie szybciej. Zarówno po stronie rządowej, jak i wśród partnerów społeczno-gospodarczych nie brakuje propozycji, jak do tego doprowadzić48. 46 Obliczenie na podstawie zbioru danych udostępnionego MRiT przez GUS w ramach umowy dwustronnej. W porównaniu z publikacją GUS (2017 r.)) firm jest zatem mniej (1783 wobec 2278), a ponadto agregacji dokonano na poziomie grup (a nie klas) PKD, a zatem – na poziomie o jeden szczebel wyższym. 47 Instytut Sobieskiego 2019, s. 25. 48 Por. np. Ministerstwo Cyfryzacji 2018, Instytut Sobieskiego 2019. Strona 88 z 139 Szanse rozwoju sektora sztucznej inteligencji w Polsce W tej chwili na świecie trwa wyścig związany ze sztuczną inteligencją. Ma on wymiar zarówno wojskowy, jak i gospodarczy. Szacuje się, że PKB krajów budujących SI będą rosły średnio o 1,5 pkt. proc.49 szybciej niż tych, które tego zaniechają lub się spóźnią. Niewątpliwie SI wpłynie istotnie na zmiany na rynku pracy:  szacuje się, że w miejsce 100 dotychczasowych miejsc pracy pojawi się 130 nowych50; ważne jest, aby ten stosunek przechylił się na rzecz Polski;  aż 49% czasu pracy w Polsce może zostać zautomatyzowane do 2030 r. przy wykorzystaniu już istniejących technologii; oznacza to z jednej strony szansę na wzrost produktywności, z drugiej zaś stawia wyzwania związane z dostosowaniem pracowników i ich kompetencji do nowego rynku pracy;51  z badań OECD wynika, że w Polsce średnio połowa zawodów może podlegać automatyzacji; jej skala spowoduje ogromny popyt na zdobywanie nowych kwalifikacji przez osoby dorosłe oraz zwiększony nacisk na zmiany w edukacji młodzieży, szczególnie szkolnictwa zawodowego. Dotychczas słabe strony Polski dla innowacji cyfrowych charakteryzowały się tym, że:  6 na 10 polskich firm nie było zainteresowanych inwestycjami w cyfryzację swojej działalności52;  spośród polskich mikroprzedsiębiorstw i małych przedsiębiorstw 83% nie planowało zwiększać nakładów inwestycyjnych w najbliższych 12 miesiącach53;  w przypadku polskiej gospodarki sztuczna inteligencja miała dotychczas 10-krotnie mniejszy udział w tempie wzrostu gospodarczego w stosunku do średniej globalnej.; oznacza to, że rozwiązania SI wzmacniają wzrost gospodarczy w Polsce 10-krotnie słabiej, niż wynosi ich potencjał.54  obecnie w Polsce kariera naukowa nie jest uważana za atrakcyjną; jednocześnie nie występują mechanizmy zatrzymania absolwentów polskich uczelni ani przyciągania do Polski naukowców z zagranicy przed Polską stoi szereg wyzwań związanych z kształtowaniem kadr zorientowanych na budowę i rozwój SI. Spośród mocnych stron Polski można wskazać na następujące dane:  polska gospodarka jest silnie uzależniona od transgranicznego przepływu danych elektronicznych (46% PKB)55; jest to okoliczność sprzyjająca dla tworzenia algorytmów przetwarzających dane i generujących wartość dodaną dla międzynarodowych łańcuchów wartości; 49 Zob. Accenture, How SI boosts industry profits and innovation, https://www.accenture.com/us-en/insight-ai-industry-growth. 50 Zob. Gartner, SI and the future of work, grudzień 2017, https://www.gartner.com/en/documents/3833572/predicts-2018-aiand-the-future-of-work. 51 McKinsey, op.cit. 52 Zob. https://www.pekao.com.pl/binsource/f/00/Raport_2018_pol.pdf. 53 Zob. Technologie cyfrowe w mikro i małych firmach DELab dla PKO BP (w:) Raport o sytuacji mikro i małych polskich firm w roku 2017, s. 130; https://www.pekao.com.pl/binsource/f/00/Raport_2018_pol.pdf 54 McKinsey, op.cit. 55 Zob. G. Koloch, K. Grobelna, K. Zakrzewska-Szlichtyng, B. Kamiński, D. Kaszyński (w:) Raport: Intensywność wykorzystania danych w gospodarce a jej rozwój – na podstawie analizy diagnostycznej. Strona 89 z 139  według Global Creativity Index56 Polska ma ponad 33% udział populacji klasyfikowany jako tzw. creative class, to wyżej niż USA, Hiszpania, a nawet Japonia, i jest porównywalny z udziałem Włoch czy Izraela; ten potencjał jest do wykorzystania w niszach możliwych badań i zastosowań SI;  wysoka jakość edukacji szkolnej – wyniki testu PISA plasują Polskę na poziomie krajów Europy Północnej; ponad 110 tys. rocznie absolwentów kierunków naukowo-technicznych, 4. miejsce w UE, poziom podobny do krajów Europy Północnej;57  przy aktywnych działaniach budowania synergii postawienie na rozwój SI może spowodować dodatkowe przyspieszenie dla wzrostu gospodarki; w praktyce dzięki SI możemy osiągnąć do 2030 r. poziom PKB taki, jaki bez SI mielibyśmy dopiero na przełomie 2034 r. i 2035 r. Oznacza to, że dzięki inwestycji w SI możemy osiągnąć ten poziom PKB ok. 5 lat szybciej.58 Polski sektor ICT w obliczu rewolucji SI Pod względem udziału sektora ICT w PKB Polska zajmuje 24. pozycję na 28 krajów UE. Sektor ICT w Polsce jest więc relatywnie nieduży w stosunku do innych gałęzi gospodarki. Pod względem sumy obrotów w tym segmencie Polska z obrotami równymi 10,9 mld EUR lokuje się jednak na 10. miejscu w Europie, tuż za Belgią i tuż przed Danią i Finlandią. Należy jednak pamiętać, że w porównaniu z Polską są to stosunkowo małe kraje, stąd lepszym punktem odniesienia byłyby Niemcy lub Wielka Brytania. Tam jednak wartość obrotów sektora ICT jest dziesięciokrotnie wyższa. Zatrudnienie w polskim sektorze ICT bardzo dynamicznie rośnie i podwoiło się w latach 2010–2016. Jednak mimo że od niedawna polski sektor ICT jest już większy niż szwedzki, to porównanie z dużymi krajami UE pokazuje, że wciąż jeszcze jest to relatywnie nieduża branża, skoro we Francji pracuje w niej 3-krotnie więcej osób niż w Polsce. 56 Zob. tabela Creative Class Share 2015 (poz. 33); www.martinprosperity.org/media/Global-Creativity-Index-2015.pdf. 57 Zob. OECD PISA, test: http://www.oecd.org/pisa/pisa-2015-results-in-focus.pdf oraz por. http://www.oecd.org/pisa/keyfindings/pisa-2012-results-overview.pdf. 58 Zob. grupy przy MC, Założenia do strategii SI w Polsce, Warszawa, 2018, https://www.gov.pl/web/cyfryzacja/sztucznainteligencja-polska-2118. Strona 90 z 139 Wykres 59. Zatrudnienie w sektorze programowania i doradztwa informatycznego Źródło: Eurostat Z perspektywy liczby firm w tym sektorze Polska z 62 tys. firm zajmuje 4. miejsce w Europie za Wielką Brytanią (158 tys.), Niemcami (88 tys.) i Francją, a przed Holandią, Włochami i Szwecją. Jest to jedynie pozorny powód do zadowolenia, bowiem średni roczny obrót polskich firm wynosi ok. 180 tys. EUR (miesięcznie 15 tys. EUR) i jest 8 razy mniejszy niż średnia w Niemczech i 2 razy mniejszy niż w Rumunii. Podobnie jest z produktywnością firm. Średnia wartość dodana firm ICT w Polsce wynosiła w 2016 r. ok. 80 tys. EUR i była niemal 2,5-krotnie mniejsza niż firm rumuńskich, niemieckich, o fińskich nawet nie wspominając. Wykres 60. Produktywność firm z sektora programowania i doradztwa informatycznego w stosunku do wartości dodanej mierzonej na jednego pracownika Produktywność firm z sektora programowania i doradztwa informatycznego

2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 Źródło: Eurostat Strona 91 z 139 Jeśli założylibyśmy, że w segmencie computer programming, consultancy and related activities pracuje połowa specjalistów ICT, to w Polsce na jedną firmę przypada 3,5 specjalisty ICT, podczas gdy w Niemczech na jedną firmę przypada ich dziewięciu. Dane te pokazują bardzo duże rozdrobnienie firm sektora ICT w Polsce, co nie dziwi, biorąc pod uwagę specyfikę zatrudnienia w tym sektorze, czyli powszechne prowadzenie jednoosobowej działalności gospodarczej. Polscy informatycy są przy tym bardzo dobrze wynagradzani, na tle dochodów całej gospodarki. Jednak ocena sytuacji polskiego sektora ICT pod kątem wysokości zarobków może prowadzić do mylnych wniosków. Ciągły i duży popyt na umiejętności programistyczne zaciemnia ocenę i tworzy wrażenie wysokiej konkurencyjności i siły polskiego sektora ICT. Wysokie zarobki wynikają przede wszystkim z ogólnego, dużego niedoboru tego rodzaju specjalistów w Polsce. Tymczasem poziom ich produktywności – mierzonej wartością dodaną na pracownika – należy do jednego z najniższych w Unii Europejskiej. Jest on wielokrotnie niższy niż produktywność informatyków skandynawskich, brytyjskich, niemieckich czy francuskich, a także w porównaniu z konkurentami z Czech, Węgier czy Rumunii. Z ekonomicznego punktu widzenia oznacza to, że wysoko płatna praca polskiego programisty tworzy relatywnie niewielką wartość gospodarczą, bowiem wynik ogólny pokazuje, że firmy nie wytwarzają wysoko wartościowych produktów informatycznych wspierających polski PKB. Dane wspierają obserwacje wskazujące na to, że polskie firmy pracują z reguły w quasi-rzemieślniczym modelu software house, zajmując się głównie kodowaniem, i są podwykonawcami dla innych firm, najczęściej międzynarodowych. Polskie firmy specjalizują się w relatywnie pracochłonnych elementach łańcucha wartości produktów ICT, podczas gdy nieporównywalnie większe dochody przynoszą dopiero komercjalizowane globalnie własne systemy, platformy lub gry komputerowe, czyli inwestycja we własne IP. Polscy pracownicy sektora ICT mogą więc mieć poczucie wysokiej satysfakcji finansowej z wykonywania swojej pracy, jednak pod wieloma względami jest to praca nakładcza. Może to też tłumaczyć bardzo wysoki poziom międzynarodowej mobilności polskich informatyków. Nie są oni bowiem najczęściej związani z rozwojem własnego produktu, lecz najmują się do bardzo dobrze płatnej pracy przy rozwoju cudzych rozwiązań. Oznacza to, że fachowa polska wiedza programistyczna jest wykorzystywana do tworzenia produktów projektowanych i komercjalizowanych w innych firmach i innych krajach. Polski sektor ICT nie wykorzystuje wielu szans rozwojowych pomimo dużego potencjału. Co więcej, w momencie gdy zaawansowanie rozwiązań opartych na sztucznej inteligencji dojdzie do poziomu, w którym to inteligentne oprogramowanie zacznie tworzyć nowe oprogramowanie, sektor może stanąć w obliczu poważnego kryzysu. Powinien zatem wykorzystać rewolucję SI do budowy własnych rozwiązań i podjąć wysiłek ich globalnej komercjalizacji. Jest to tym bardziej zasadne, że przykłady sukcesów polskich produktów są coraz liczniejsze. Polski sektor SI Polski sektor oparty na sztucznej inteligencji (SI) jest zlokalizowany, co nie powinno szczególnie zaskakiwać, przede wszystkim w dużych miastach, w których są ważne ośrodki akademickie. Największym skupiskiem firm i specjalistów z zakresu SI jest Warszawa, w której znajduje się ponad 30% polskiego potencjału w tej dziedzinie. Razem z Krakowem i Wrocławiem te trzy ośrodki stanowią ponad 70% polskiego potencjału kompetencyjnego na polu SI. Strona 92 z 139 Wykres 61. Rozmieszczenie koncentracji regionalnej polskiego sektora SI Źródło: Opracowanie Linkedin Najważniejszymi ośrodkami kształcenia polskich specjalistów z zakresu technologii SI są kolejno: Politechnika Warszawska, Uniwersytet Warszawski, Akademia Górniczo-Hutnicza, Politechnika Wrocławska, Uniwersytet Jagielloński, Politechnika Poznańska, Politechnika Gdańska, Szkoła Główna Handlowa, Politechnika Śląska oraz Politechnika Łódzka.59 Dane (wykres 62) pokazują, że wśród 20 największych pracodawców dla polskich specjalistów od SI są albo bardzo duże firmy zagraniczne, takie jak: Intel, Nokia, Samsung, Aptiv, TomTom, Google, Roche, Capgemini, Luxoft, UBS, IBM czy Allegro, albo uczelnie: Politechnika Warszawska, Akademia Górniczo-Hutnicza, Politechnika Wrocławska, Uniwersytet Warszawski czy Politechnika Poznańska. 59 Źródło: Opracowanie Linkedin Ai Talents in Labour Market, 2019. Strona 93 z 139 Wykres 62. Udział zatrudnienia polskich specjalistów SI w sektorach Legenda osi poziomej: software and IT service, education manufacturing, hardware and networking, finance, corporate service healthcare, consumer goods, entertainment,, nonprofit, media and communication, energy and mining, recreation and travel Źródło: Opracowanie Linkedin Z jednej strony pokazuje to, że to głównie największe firmy globalne – nie tylko z sektora ICT – inwestują w specjalistyczne zespoły o dużym potencjale, tworząc dla absolwentów polskich uczelni atrakcyjne i wysokospecjalistyczne miejsca pracy w kraju. Z drugiej strony, biorąc pod uwagę gigantyczną, często nawet 10-krotną, różnicę wynagrodzeń pomiędzy uczelniami a biznesem, realnym zagrożeniem jest masowy transfer specjalistów z uczelni do firm, który będzie skutkował załamaniem się zdolności do kształcenia nowych roczników studentów w dziedzinie o fundamentalnym znaczeniu dla gospodarki. Zjawisko to nasila się z każdym rokiem i powinno spotkać się z jak najszybszą reakcją polskiego państwa, ponieważ „polowanie” na kwalifikacje (skills poaching) niejednokrotnie w historii gospodarczej doprowadziło do załamania całych branż w krajach, które nie inwestowały w sektor edukacji w wystarczającym zakresie. Kluczowym kierunkiem inwestycji publicznych powinna być zatem budowa krytycznej masy nauczycieli akademickich oraz pozyskanie wykładowców praktyków, co pozwoli zwiększyć ilościowy potencjał dydaktyczny dla coraz większej liczby studentów zainteresowanych sztuczną inteligencją. Z danych Linkedin (wykres 63) wynika bowiem, że w porównaniu z innymi krajami w Polsce kształci się zdecydowanie zbyt mało kompetentnych pracowników korzystających z SI lub budujących SI (czego odpowiednikiem może być poziom licencjatu), jak i za mało specjalistów na bardzo wysokim poziomie kwalifikacji (czego odpowiednikiem może być poziom doktoratu). Najwięcej talentów z dziedziny SI legitymuje się w Polsce dyplomem magistra, który pozostaje w pewnym sensie polską specyfiką akademicką. Z jednej strony kształcenie w dziedzinie SI powinno być powszechniejsze, z drugiej strony istnieje potrzeba bardziej pogłębionych badań prowadzonych przez najbardziej utalentowanych absolwentów studiów magisterskich. Strona 94 z 139 Wykres 63. Rozkład stopni naukowych pośród polskich specjalistów SI Legenda poziomej osi: master’s degree, bachelor’s degree, research doctorate, MBA, secondary education, doctor of medicine, associate’s degree Źródło: Opracowanie Linkedin Potwierdzeniem tezy o nierównomiernym rozłożeniu wysiłku edukacyjno-naukowego, jak i zapewne tezy o „wykupie” specjalistów z uczelni, skutkującym przedwczesnym porzucaniem pracy nad fundamentalnymi zagadnieniami technologicznymi, jest malejąca od kilku lat liczba prac doktorskich poświęconych SI, pisanych na polskich uczelniach. Jest bowiem dość osobliwym zjawiskiem to, że w czasach gwałtownego wzrostu badań i publikacji naukowych nt. SI, zarówno ze strony pracowników uczelni, jak i największych korporacji cyfrowych, kulminacja prac naukowych w tej dziedzinie w Polsce przypada na rok 2005. Od tego czasu liczba prac na stopień naukowy najpierw gwałtownie spadła, by następnie nieznacznie wzrosnąć. Niemniej jednak na tle świata ogólna liczba ok. 700 doktorów wypromowanych w ostatniej dekadzie na podstawie prac nt. SI pozwala uznać, że Polska wciąż ma znaczący potencjał kompetencyjny w tej dziedzinie. Strona 95 z 139 Wykres 64. Liczba obronionych doktoratów i habilitacji z zakresu SI w Polsce Liczba obronionych doktoratów i habilitacji z zakresu SI w Polsce

7 8 9 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 0 1 2 3 4 5 6 7 9 9 9 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 1 1 1 1 1 1 1 1 9 9 9 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 1 1 1 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 Doktorat Habilitacja Źródło: Ośrodek Przetwarzania Informacji, Baza BWNP, 2019 Generalnie zainteresowanie SI wśród studentów polskich uczelni stale rośnie, ale jego dynamika jest relatywnie niska w porównaniu z USA, Chinami czy Wielką Brytanią. Liczba prac licencjackich i magisterskich dotyczących praktycznych zastosowań SI wzrosła w Polsce odpowiednio z 5 i 20 w 2009 r. do 77 i 121 w roku 2017. W ostatniej dekadzie napisano co najmniej ok. 1200 prac licencjackich i magisterskich w tym obszarze – pozornie dużo, ale jedynie o 100% więcej niż prac doktorskich. Wśród polskich uczelni przodują pod tym względem Politechnika Wrocławska – 275 (szczególnie wydziały elektroniki – 159 oraz informatyki - 80), Politechnika Łódzka – 86, Politechnika Poznańska – 63 oraz niemal na równi Uniwersytet Warszawski i Politechnika Warszawska – odpowiednio 47 i 46. Mimo iż te dane są zestawione na podstawie jedynie 55% ogółu prac dyplomowych, można uznać, że teza o zbyt małej liczbie grupy specjalistów od SI w Polsce jest dość dobrze udowodniona. Tym bardziej że jedyną uczelnią znajdującą się w światowej grupie TOP100 cytowań z dziedziny badań nad SI jest Politechnika Częstochowska, która uplasowała się na 74. miejscu Indexu NIKKEL60 i jest jedną z 32 uczelni z Unii Europejskiej rozpoznawanych globalnie w tym rankingu. Ponadto dane z LinkedIn pokazują, że w Polsce w obszarze SI jest duża dysproporcja w kompetencjach pozadziedzinowych, tzw. miękkich, w stosunku do średniej światowej. Zaczynając od przywództwa, przez nauczanie i uczenie się, komunikację, pracę zespołową, rozwiązywanie problemów aż po wypowiedzi publiczne, polscy specjaliści bardzo wyraźnie odstają od swoich kolegów z innych krajów. W świetle tych danych znaczenia nabiera teza o zmarnowanym potencjale polskich firm informatycznych oraz niskiej produktywności pracy. Pracując indywidualnie lub w małych zespołach, polscy specjaliści SI rzadko korzystają z miękkich umiejętności. Tymczasem właśnie umiejętności miękkie są kluczowe dla budowy większych organizacji i bez ich opanowania nie jest możliwe stworzenie start-upów o wysokim potencjale wzrostu ani zespołów o wysokiej kreatywności. Jest to tym ważniejsze, że wzrasta konieczność tworzenia multidyscyplinarnych zespołów zajmujących się zarówno 60 Zob. Times Higher Education, The Nikkel & Elsevier, SI research institutions in the global top 100 for SI-related research paper citations. Strona 96 z 139 tworzeniem, jak i treningiem modeli SI 61, co z kolei wskazuje na istotną rolę współpracy specjalistów IT i SI z grupami specjalistów branżowych rozumiejących dane i zarządzających danymi w badaniach naukowych i w przedsiębiorstwach. Obecnie niezbędne dla budowy systemów SI są kadry i ich kompetencje, które można podzielić na trzy grupy: architekci SI, analitycy danych, wdrożeniowcy IT/SI. Zadaniem architektów jest tworzenie optymalnych rozwiązań SI, sprawne operowanie bibliotekami i przede wszystkim projektowanie. Analitycy danych pełnią ważną rolę, ponieważ przeprowadzają jakościową selekcję wartości z danych, wykorzystując metody naukowe, procesy i algorytmy. Bez dostępu do jakościowych danych lub z wkładem błędnych czy też zakłóconych danych sztuczna inteligencja pozostaje bezużyteczna lub „mało inteligentna”. Dane to podstawa innowacji, lecz ich wartość wynika z informacji wyodrębnianych z nich przez analityków oraz z działań opartych na tych informacjach. Ważne jest, aby analitycy znali nie tylko techniki operowania danymi, ale także znali sektor i model biznesowy, których dane dotyczą. Często tylko bardzo doświadczona osoba potrafi właściwie czytać dane i wyciągać wnioski oraz sugerować, jak je najlepiej wykorzystać i przygotowywać wyselekcjonowane małe wiązki danych znacząco wpływające na uczenie się SI. W rezultacie może ona stwarzać rekomendacje wniosków, na których podstawie firmy mogą podejmować trafniejsze decyzje oraz tworzyć bardziej innowacyjne produkty i usługi. Natomiast rolą wdrożeniowców IT/SI jest sprawienie, aby wypracowane rozwiązania sprawnie włączyć do istniejących systemów IT. To od nich będzie zależało, czy SI będzie jednorazowym wysiłkiem, swego rodzaju ciekawostką, czy też stanie się nieodłącznym elementem funkcjonowania przedsiębiorstwa i gospodarki. Istniejącą lukę niewystarczającej liczby wykwalifikowanych pracowników należy uzupełnić poprzez przekwalifikowanie specjalistów z branż pokrewnych lub zaangażowanie specjalistów z zagranicy z krajów sąsiednich lub „dalekiego sąsiedztwa cyfrowego”, choćby poprzez budowanie wirtualnych mostów współpracy za pomocą sieci teleinformatycznej. Szanse inwestycji w SI Inwestycje w badania i rozwój SI mają duże szanse przynieść wymierne i istotne korzyści dla polskiej gospodarki i Polski jako całości i wpłynąć pozytywnie na produktywność, rynek pracy, stosunki społeczne oraz autonomię ludzi wobec maszyn cyfrowych. Uznaje się, że SI wymaga spojrzenia z możliwie szerokiej perspektywy z uwzględnieniem obserwowanego przyspieszenia inwestycji w obszarze SI. Polska ma potencjał, aby zniwelować zaległości w stosunku do czołówki państw inwestujących w SI i utrzymać tempo rozwoju przez kolejne lata. Rynkowe szanse dla SI zmieniły się w ciągu ostatniej dekady dzięki pojawieniu się możliwości pozyskiwania oraz efektywnego przechowywania i przetwarzania dużej ilości danych (Big Data) oraz ich efektywnego analizowania dzięki wzrostowi mocy obliczeniowej procesorów. Te czynniki przyczyniły się do renesansu sztucznej inteligencji. Jednak przewagi należą lub będą należeć do tych organizacji, które wypracują metody trafnej analizy danych i transformowania ich w wartość dodaną lub własność intelektualną. Polska znajduje się w fazie przejścia z etapu gromadzenia danych do etapu ich analizy i wytwarzania modeli SI dla zastosowań w usługach publicznych i gospodarczych. 61 Zob. McKinsey Global Institute (w:) Artificial Intelligence: The Next Digital Frontier, 2017, https://www.mckinsey.com/~/media/McKinsey/Industries/Advanced%20Electronics/Our%20Insights/How%20artificial%20inte lligence%20can%20deliver%20real%20value%20to%20companies/MGI-Artificial-Intelligence-Discussion-paper.ashx. Strona 97 z 139 W wielu państwach innowacja jest wręcz utożsamiana z wdrażaniem sztucznej Inteligencji. Lista krajów, które przodują w rozwoju SI na świecie, dość dokładnie pokrywa się z listą liderów innowacji w ogóle. Wykres 65. Liczba firm zajmujących się tworzeniem SI w poszczególnych państwach Źródło 1: Roland Berger, Artificial Inteligence – A strategy for European startups Źródło 2: Accenture and Frontier Economics, Analiza PZU LAB SA Przewagi należą do firm, które wytwarzają SI, a nie tylko jej używają na podstawie nabywanych licencji lub usług, lokując się w sferze konsumentów rozwiązań sztucznej inteligencji, nawet jeśli przystosowują je do swoich potrzeb. Lista zastosowań SI rośnie z każdym miesiącem. Już dzisiaj trudno jest wskazać branżę, w której może nie być sztucznej inteligencji. Jesteśmy jako kraj w dogodnej sytuacji, ponieważ nasza gospodarka jest oparta na gałęziach, które są bardzo podatne na korzyści wynikające z wdrażania sztucznej inteligencji. Do priorytetowych sektorów należą: przemysł, medycyna, transport i logistyka, rolnictwo, energetyka, w drugiej kolejności: administrację państwową, handel i marketing, budownictwo (w szczególności smart building), cyberbezpieczeństwo. Dla priorytetowych sektorów gospodarki korzyści z wdrażania SI to około 1,47% PKB, natomiast dla kolejnych to dodatkowe 1,18% PKB. Strona 98 z 139 Wykres 66. Potencjalny uzysk dla polskiego PKB z wdrożenia SI Źródło: Grupa 2 przy MC, Finansowanie badań i rozwoju, Założenia strategii SI w Polsce, Warszawa, 2018 Organizacje, które zanegują SI lub będą zwlekać z wdrażaniem SI w ciągu najbliższych 5 lat, zaczną tracić lub całkowicie utracą przewagę konkurencyjną. Co ważne, mamy na uwadze tutaj nie tylko branże tradycyjnie kojarzone z danymi (banki, ubezpieczyciele, handel, marketing), ale też te, które są dotychczas mniej scyfryzowane, jak przemysł czy rolnictwo. Inwestowanie w wytwarzanie własnej SI jest zatem kluczowe dla organizacji i dla rozwoju Polski. Jeżeli nie będziemy mieli własnych rozwiązań SI, staniemy się krajem „surowcowym”. W tym sensie, że będziemy dostarczać dane, ale będziemy także zależni od tych, którzy potrafią je zmienić w „wysokoprzetworzony produkt” i opisywać cyfrowo i algorytmicznie naszą rzeczywistość. Sztuczna inteligencja połączona z automatyką będzie miała wpływ na rynek pracy62. Ryzykiem braku inwestycji krajowych w SI nie jest erozja dotychczasowych zawodów lub pracy w Polsce, ale pojawienie się nowych zawodów w innych krajach, podobnie jak miało to miejsce w wyniku rewolucji IT, która „zabrała” pracę w wielu krajach, ale wykreowała ją w np. Indiach czy w Polsce. Tym razem, aby zmiany na rynku pracy miały korzystny i trwały wpływ, muszą być związane z inwestycjami w rozwój polskiej własności intelektualnej na potrzeby rozwiązań w zakresie sztucznej inteligencji. W przeciwnym razie szanse zmienią się w ryzyko utraty przewagi konkurencyjnej i likwidacji miejsc pracy. Istnieje potencjał intelektualny i biznesowy, aby w Polsce stopniowo do roku 2025 powstało ponad 700 firm SI, nawet jeśli 3 na 4 firmy upadną w ciągu pierwszych 5 lat. Potencjał ten się umocni i zwiększy, jeśli będzie pochodną nie tylko dobrych startupowych pomysłów na SI, ale też tworzenia korzystnych warunków otoczenia i ogólnej pomocy dla młodych polskich firm w pierwszym okresie ich działania. Porównanie do innych krajów budujących SI pozwala przyjąć, że Polska ma szanse znaleźć się w grupie 20–25 percentylu najlepszych ośrodków budowania SI na świecie. 62 Gartner, op.cit. Strona 99 z 139 Przyjmuje się, że kraje, które przyjęły lub przyjmą polityki strategicznego rozwoju SI, osiągną dynamikę wzrostu w przedziale od 30% do 40%.63 Wykres 67. Liczba firm budujących SI przypadających na milion mieszkańców kraju Źródło: Grupa 2 przy MC, Finansowanie badań i rozwoju, Założenia strategii SI w Polsce, Warszawa, 2018.; na podstawie Roland Berger, Artificial Intelligence – A strategy for European startups Aby osiągnąć ten wzrost liczby firm i przejść do grona rozpoznawalnych ośrodków SI, potrzebne są inwestycje w budowę i rozwój SI w wysokości ok. 9,5 miliarda zł do roku 2023.64 Kwota ta nie obejmuje osobnych, koniecznych inwestycji w badania podstawowe czy edukację, zapewnianych w programach pomocowych lub budżetach administracji publicznej. Określona tu kwota potrzebnych inwestycji jest postawiona jako wyzwanie, jednakże głównym priorytetem jest zbudowanie w Polsce ekosystemu dla budowy i wdrażania SI. Wykres 68. Szacowanie przychodów i inwestycji w SI w Polsce Źródło: Grupa 2 przy MC, Finansowanie badań i rozwoju, Założenia strategii SI w Polsce, Warszawa, 2018 63 Zob. Roland Berger, Artificial Intelligence – A strategy for European startups, https://www.rolandberger.com/publications/publication_pdf/roland_berger_ai_strategy_for_european_startups.pdf. 64 Wyliczenia własne Grupy 2 przy MC, Finansowanie badań i rozwoju, Założenia do strategii SI w Polsce, Warszawa, 2018. Strona 100 z 139 Jest to ogromne wyzwanie związane nie tylko z pozyskaniem środków, ale również z ich efektywnym zaabsorbowaniem. Wbrew pozorom jednak ta kwota nie jest wysoka w porównaniu z celami wyznaczonymi w polityce strategicznej Polski wobec SI. Wynosi ona ok. 0,5% PKB. Takie środki efektywnie przekształcone w innowacje SI wpłyną dynamicznie na rozwój gospodarczy kraju. Literatura EU (2018). Digital Scoreboard – Data & Indicators. http://digital-agenda-data.eu/ EU (2020). The Digital Economy and Society Index (DESI). https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/policies/desi GUS (2021). Działalność innowacyjna przedsiębiorstw w latach 2018-2020 https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/nauka-i-technika-spoleczenstwo-informacyjne/nauka-i-technika/dzialalnoscinnowacyjna-przedsiebiorstw-w-latach-2018-2020,2,20.html GUS (2020b). Społeczeństwo informacyjne w Polsce w 2020 r. https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/nauka-i-technika-spoleczenstwo-informacyjne/spoleczenstwoinformacyjne/spoleczenstwo-informacyjne-w-polsce-w-2020-roku,1,14.html GUS (2020c). Wykorzystanie technologii informacyjno-komunikacyjnych w jednostkach administracji publicznej, przedsiębiorstwach i gospodarstwach domowych w 2020 roku https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/nauka-i-technika-spoleczenstwo-informacyjne/spoleczenstwoinformacyjne/wykorzystanie-technologii-informacyjno-komunikacyjnych-w-jednostkach-administracji-publicznejprzedsiebiorstwach-i-gospodarstwach-domowych-w-2020-roku,3,19.html GUS (2019). Społeczeństwo informacyjne w Polsce. Wyniki badań statystycznych z lat 2015-2019 https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/nauka-i-technika-spoleczenstwo-informacyjne/spoleczenstwoinformacyjne/spoleczenstwo-informacyjne-w-polsce-wyniki-badan-statystycznych-z-lat-2015-2019,1,13.html GUS (2018a). Społeczeństwo informacyjne w Polsce. Wyniki badań statystycznych z lat 2014-2018 https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/nauka-i-technika-spoleczenstwo-informacyjne/spoleczenstwoinformacyjne/spoleczenstwo-informacyjne-w-polsce-wyniki-badan-statystycznych-z-lat-2014-2018,1,12.html GUS (2018b). Wykorzystanie technologii informacyjno-komunikacyjnych w przedsiębiorstwach i gospodarstwach domowych w 2018 roku https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/nauka-i-technika-spoleczenstwo-informacyjne/spoleczenstwoinformacyjne/wykorzystanie-technologii-informacyjno-komunikacyjnych-w-jednostkach-administracji-publicznejprzedsiebiorstwach-i-gospodarstwach-domowych-w-2018-roku,3,17.html Instytut Sobieskiego (2019). Polska (prawdziwie) cyfrowa. 12 rekomendacji na lata 2019–2023 http://sobieski.org.pl/wp-content/uploads/Raport-Polska-prawdziwie-cyfrowa-Instytut-Sobieskiego-07-2019.pdf International Federation of Robots (2017). World Robotics Report 2016 https://ifr.org/ifr-press-releases/news/world-robotics-report-2016 Investin (2017). Perspektywy rozwoju polskiej branży ICT do roku 2025 https://www.parp.gov.pl/images/PARP_publications/pdf/2017_ict_sector_by_2025_pl.pdf Ministerstwo Cyfryzacji (2017). Przemysł +. Gospodarka oparta na danych https://www.gov.pl/cyfryzacja/prezentacja-raportu-gospodarka-oparta-o-dane-przemysl Strona 101 z 139 Ministerstwo Cyfryzacji (2018). Założenia do strategii SI w Polsce https://www.gov.pl/documents/31305/436699/Założenia_do_strategii_SI_w_Polsce_-_raport.pdf OECD (2018). Main Science and Technology Indicators, Volume 2017, Issue 2, OECD Publishing, Paris http://dx.doi.org/10.1787/msti-v2017-2-en PWC (2017). Global Top 100 Companies by market capitalisation https://www.pwc.com/gx/en/audit-services/assets/pdf/global-top-100-companies-2017-final.pdf Roland Berger (2016). The Industrie 4.0 transition quantified https://www.rolandberger.com/en/Publications/pub_the_industrie_4_0_transition_quantified.html WISE (2014). Rynek produktów, usług i treści cyfrowych opartych na ponownym wykorzystaniu informacji sektora publicznego (ISP) w Polsce: stan obecny, perspektywy rozwoju, główne bariery, rekomendacje dotyczące wsparcia z funduszy europejskich, Warszawa http://www.polskacyfrowa.gov.pl/media/1076/POPC_WISECC_ISP_raportkoncowy_2112015.pdf Strona 102 z 139 6. Działalność badawcza i rozwojowa, innowacje, postęp technologiczny Poziom innowacyjności polskiej gospodarki W dobie postępującej globalizacji gospodarek, coraz powszechniejszej digitalizacji oraz pojawiania się nowych źródeł przewag komparatywnych konkurencyjność gospodarki jest bezpośrednio determinowana przez jej innowacyjność i rozwój naukowo-badawczy. Konieczność wzmożenia wysiłków w tym zakresie w przypadku Polski podkreślają wszystkie instytucje międzynarodowe: KE (EU, 2018d), OECD, BŚ itd. Z punktu widzenia konkurencyjności kluczowym filarem działalności innowacyjnej jest aktywność badawczo- -rozwojowa (B+R), a więc prace twórcze, służące zwiększeniu zasobu wiedzy oraz tworzeniu jej nowych zastosowań. Wysokość nakładów na działalność badawczo-rozwojową jest dobrym miernikiem oddającym potencjał naukowy gospodarki, jednocześnie te wydatki pośrednio powinny prowadzić do powstania innowacji. Nakłady na działalność B+R mogą być ponoszone przez podmioty gospodarcze (w tym m.in. przedsiębiorstwa i instytucje) wchodzące w skład sfery B+R. Ponieważ za większość nakładów na działalność innowacyjną odpowiada przemysł, jego wkład w generowanie jakościowej zmiany strukturalnej w gospodarce jest znaczący. Wykres 69. Udział nakładów wewnętrznych na działalność B+R ogółem (GERD), sektora przedsiębiorstw (BERD), sektora rządowego (GovERD) oraz szkolnictwa wyższego (HERD) w % PKB w krajach UE-28 (według PPP) w 2018 r.

Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie Eurostat [nama_10_pc] 1995–2015 Analiza nakładów wewnętrznych na badania naukowe i prace rozwojowe według sektorów wykonawczych w relacji do poziomu rozwoju gospodarczego (PKB) w krajach Unii Europejskiej pozwala ocenić ich efektywność oraz wzajemne relacje i optymalne wielkości. Pod względem nakładów krajowych brutto na Strona 103 z 139 działalność B+R (GERD) obecna pozycja Polski znajduje się poniżej poziomu wynikającego z prostego, jednoczynnikowego modelu. Aby zrównać się z trendem wykładniczym, wielkość GERD powinna wynosić 1,22% PKB, a w przypadku trendu liniowego 1,41%. Równie niekorzystna pozycja Polski, poniżej trendu liniowego i wykładniczego, występuje w przypadku nakładów wewnętrznych na działalność B+R sektora przedsiębiorstw (BERD). Jednocześnie brak jest istotnej zależności między nakładami wewnętrznymi sektora rządowego na działalność B+R (GovERD) a poziomem PKB. W przypadku nakładów wewnętrznych sektora szkolnictwa wyższego na działalność B+R (HERD) Polska znajduje się między trendem wykładniczym a liniowym, co może sugerować optymalne wielkości. Zwiększenie innowacyjności i efektywności gospodarki ściśle koreluje ze wzrostem wydatków sektora przedsiębiorstw na badania i rozwój. Trend ten jest obserwowany we wszystkich krajach Unii Europejskiej. Przełamaniu imitacyjnego modelu rozwoju polskiej gospodarki oraz uniknięciu pułapki średniego produktu, a także powiązanej z nim pułapki średniego dochodu, stanowiących jedne z ważniejszych wyzwań, przed jakimi stoi nasz polska gospodarka, powinno towarzyszyć trwałe zwiększenie wydatków na działalność badawczo- -rozwojową sektora przedsiębiorstw. Wykres 70. Udział nakładów wewnętrznych na działalność B+R wg sektorów wykonawczych jako % PKB w wybranych krajach UE w 2018 r.

0,00 EU 28 Sz wecja Austria Nie mcy Da F n i i n a dlandia Belgia Francj H a olandi S a ło weni W a C ie ze lk c a h y Brytania Węgry Włochy Eston P i o a rtugal H ia iszpania Grecja Po Lu ls k k s a e mburg Irlan C d h ia or wacja Lit w S a ło wacja Bułgaria Łot wa Cypr Malt R a u munia BERD GovERD HERD GERD Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych Eurostat [rd_e_gerdtot] Pod względem nakładów wewnętrznych na działalność B+R mierzonych udziałem w PKB Polska wypada znacznie poniżej średniej unijnej według danych Eurostatu (por. 1,39% wobec 2,32%). Chociaż wskaźnik ten w porównaniu do poziomu z 2006 r. znacznie wzrósł, to wyprzedzają nas niektóre państwa regionu, takie jak Czechy, Węgry czy Estonia. Polską gospodarkę charakteryzuje dodatkowo wysoki udział przemysłu w PKB (21,7% w 2019 r.), przekraczający znacznie średnią unijną (16,8%). Podobną specyfiką charakteryzują się inne kraje regionu jak Czechy, Słowacja czy Węgry. Wysoki udział przemysłu, któremu towarzyszy wysoki udział nakładów wewnętrznych na działalność B+R, mają również Niemcy. Nowoczesny przemysł wytwarzający wysokiej jakości innowacyjne wyroby, mający zdolność do absorpcji nowych technologii oraz innowacji wymaga odpowiedniej wysokości nakładów finansowych na działalność B+R. W ostatnich kilku latach obserwujemy dynamiczny wzrost nakładów na działalność B+R finansowanych przez sektor przedsiębiorstw. W 2016 r. sektor przedsiębiorstw po raz pierwszy w historii stał się głównym źródłem Strona 104 z 139 finansowania prac B+R, a w 2020 r. jego udział wyniósł 50,6%. Udział nakładów wewnętrznych na działalność B+R sektora przedsiębiorstw w nakładach krajowych brutto na działalność B+R, biorąc pod uwagę sektory wykonawcze (podmioty ponoszące nakłady na działalność B+R bez względu na źródło pochodzenia środków), wyniósł 62,8%. Rośnie także liczba podmiotów zaangażowanych w prace badawczo-rozwojowe. W 2018 r. było ich 6381, o 31,0% więcej niż w roku 2016. Ponadto od 2018 r. niezmiennie, liczba pracujących w działalności badawczej i rozwojowej w sektorze przedsiębiorstw była wyższa niż pracujących w sektorze szkolnictwa wyższego. Wykres 71. Nakłady wewnętrzne na działalność badawczą i rozwojową (w mln zł)

Nakłady wewnętrzne na działalnośc badawczą i rozwojową (mln zł) Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych GUS Wykres 72. Struktura nakładów wewnętrznych na działalność B+R według źródeł finansowania w latach 2000-2020 100%

Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych GUS Intensywność prac B+R, czyli udział nakładów wewnętrznych na działalność B+R w PKB, jest jednak nadal stosunkowo niska (w latach 2014–16 oscylowała wokół 1%, a w 2020 r. wyniosła 1,39% PKB) i wymaga kontynuacji działań stymulujących wzrost inwestycji w projekty badawczo-rozwojowe, zwłaszcza po stronie sektora prywatnego. Strona 105 z 139 0002 1002 2002 3002 4002 5002 6002 7002 8002 9002 0102 1102 2102 3102 4102 5102 6102 7102 8102 9102 0202 W ostatnich latach wprowadzono w tym celu do polskiego systemu prawnego pakiet ustaw o innowacyjności, zawierający narzędzia (m.in. ulgi podatkowe), które między innymi miały wesprzeć prowadzenie prac B+R czy ułatwić komercjalizację badań naukowych prowadzonych na uczelniach czy w instytutach badawczych. Funkcjonujące najwcześniej, bo od 2016 r., ulgi podatkowe na prace badawczo-rozwojowe w kolejnych latach były sukcesywnie powiększane, tak pod względem wysokości dodatkowych odpisów podatkowych, jak i poszerzania katalogu kosztów kwalifikowanych. Powiększana ulga cieszyła się rosnącym zainteresowaniem firm, w 2018 r. skorzystało z niej 951 podatników CIT oraz 893 podatników PIT (65% więcej podmiotów gospodarczych niż w roku 2017). Według danych OECD (2018) w Polsce 44,7% wydatków na prace B+R sektora przedsiębiorstw w 2015 r. stanowiły wydatki ponoszone przez zagraniczne jednostki zależne, a więc przedsiębiorstwa będące pod kontrolą spółki macierzystej znajdującej się za granicą. Na przestrzeni ostatnich lat sytuacja ta nie uległa istotnym zmianom: prawie połowa kapitału kierowanego na badania naukowe i prace rozwojowe w przedsiębiorstwach jest kontrolowana przez firmy zagraniczne. Pod tym względem statystyki są podobne do statystyk takich krajów jak Słowenia czy Hiszpania, podczas gdy we Francji i Niemczech udział zagranicznych jednostek zależnych w wydatkach na działalność B+R znacząco się zmniejszył (odpowiednio w 2015 r. w porównaniu do 2011 r. o 6,9 pkt. proc. i o 4,6 p. proc.). Wykres 73. Udział zagranicznych jednostek zależnych w wydatkach sektora przedsiębiorstw na działalność B+R (%) Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie OECD (2018) Struktura nakładów wewnętrznych na działalność B+R według źródeł finansowania potwierdza wzrost zaangażowania sektora przedsiębiorstw w prace B+R. Według danych GUS w 2020 r. dominujący udział miał sektor przedsiębiorstw (50,6%), za nim plasuje się sektor rządowy (39,0%), w dalszej kolejności środki z zagranicy (7,2%), sektor szkolnictwa wyższego (2,7%) oraz sektor prywatnych instytucji niekomercyjnych (0,5%). Do 2015 r. to sektor rządowy stanowił główne źródło finansowania nakładów wewnętrznych na działalność B+R. Syntetyczny obraz innowacyjności polskiej gospodarki dają rankingi międzynarodowych instytucji poświęcone temu zagadnieniu, w których pozycja Polski jest odległa od pozycji liderów. W światowym rankingu innowacyjności GIobal Innovation Index (GII, 2021) Polska umiejscowiła się daleko za Czechami (24.) i Estonią (24.), zajmując 39. pozycję. Za słabości naszej gospodarki uznano m.in.: brak globalnych firm B+R, niezadowalającą współpracę przemysłu i nauki oraz brak strategicznych partnerstw JV. Strona 106 z 139 Wykres 74. Ranking innowacyjności krajów Unii Europejskiej Pozycja Polski w rankingach innowacyjności 25 39 (na 126 krajów) europejski ranking globalny ranking innowacyjności EIS innowacyjności GII Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie EU (2019a) W europejskim rankingu innowacyjności (ang. European Innovation Scoreboard, dalej EIS)65 Polska zajęła 24. miejsce wśród krajów Unii Europejskiej i pozostała w grupie tzw. początkujących innowatorów, w której utrzymuje się niemal nieprzerwanie od 2009 r. (poza edycją z 2013 r., kiedy to spadła do grupy słabych innowatorów). Za słabą pozycję Polski odpowiadają m.in. niskie wyniki w takich obszarach, jak aktywność innowacyjna MŚP, współpraca w zakresie działalności innowacyjnej, liczba publikacji publiczno-prywatnych oraz zagranicznych studentów studiów doktoranckich. Analiza regionalnego rozkładu innowacyjności potwierdza tezę o koncentracji działalności innowacyjnej i badawczo- -rozwojowej przy dużych ośrodkach miejskich. Według raportu Regional Innovation Scoreboard 2019 (EU 2019b) najwyższy poziom innowacyjności notuje region warszawski stołeczny. Dwa regiony należały do grupy umiarkowanych innowatorów, a piętnaście regionów zostało sklasyfikowanych wśród początkujących innowatorów. Żaden z polskich regionów nie został zaklasyfikowany do najbardziej pożądanych grup silnych innowatorów czy liderów innowacji. 65 Począwszy od EIS 2017 metodologia jest inna niż poprzednich edycjach raportu. Strona 107 z 139 Mapa 7. Ranking innowacyjności regionów 2019 Źródło: EU (2021b). Aktywność innowacyjna firm Innowacjami są nowe lub ulepszone wyroby lub usługi, procesy wytwórcze, metody organizacji i marketingu stosowane w firmach. Badanie innowacyjności odnosi się zawsze do sytuacji danej firmy i jej perspektywy postrzegania tego, co można uznać za nowość. Stopień dyfuzji innowacji jest więc badany zarówno z poziomu firmy, jak i rynku. Według danych GUS (2021) w latach 2016–2018 aktywność innowacyjną wykazało 36,7% przedsiębiorstw przemysłowych oraz 33,0% przedsiębiorstw usługowych. Podmioty działające w przemyśle częściej angażują się w działalność innowacyjną oraz ponoszą wyższe nakłady w porównaniu do podmiotów z sektora usług.66 66 Zgodnie z definicją [w] GUS (20182021): 1) działalność innowacyjna (s. 9927) polega na angażowaniu się przedsiębiorstw w różnego rodzaju działania naukowe, techniczne, organizacyjne, finansowe i komercyjne, które prowadzą lub mają w zamierzeniu prowadzić do wdrażania innowacji. Niektóre z tych działań mają charakter innowacyjny, natomiast inne nie Strona 108 z 139 Wykres 75. Przedsiębiorstwa w poszczególnych państwach Unii Europejskiej według zasięgu wprowadzanych innowacji, jako % przedsiębiorstw działających w danym państwie (2020)

Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych UE (2020) Wprowadzanie innowacji na rynek stanowi jeden z kluczowych czynników decydujących o pozycji konkurencyjnej przedsiębiorstw. Tworzeniu nowych przewag konkurencyjnych gospodarki powinno towarzyszyć zwiększenie innowacyjności polskich przedsiębiorstw na rynku krajowym i rynkach zagranicznych. Przedsiębiorstwa w Polsce częściej niż średnio w Unii Europejskiej inwestują w innowacje, a jednocześnie produkty i usługi są częściej nowe dla przedsiębiorstwa i rynku krajowego, a zdecydowanie rzadziej dla rynku globalnego. Znacznie lepiej wypadają pod tym względem Czechy czy Litwa, w których udział przedsiębiorstw tworzących innowacje o zasięgu globalnym jest znacznie wyższy. Na sytuację Polski oddziałuje w tym zakresie znaczny potencjał popytu na rynku wewnętrznym. Nakłady polskich przedsiębiorstw na działalność innowacyjną ogółem w przedsiębiorstwach przemysłowych i usługowych osiągnęły w 2020 r. 38,8 mld zł, podczas gdy w 2015 r. 43,7 mld zł, a w 2006 r. 25,5 mld zł według danych GUS (BDL). Podobnie jak we wcześniejszych latach w 2020 r. w większym stopniu w nakładach (ok. 53%) partycypowały firmy przemysłowe niż usługowe (ok. 47%). Jednocześnie w strukturze nakładów na działalność innowacyjną przedsiębiorstw rośnie znaczenie nakładów na działalność B+R. W przedsiębiorstwach są nowością, lecz są konieczne do wdrażania innowacji. Działalność innowacyjna obejmuje także działalność badawczą i rozwojową (B+R), która nie jest bezpośrednio związana z tworzeniem konkretnej innowacji. Z kolei przedsiębiorstwo aktywne innowacyjnie (s. 21) to takie, które w badanym okresie wprowadziło przynajmniej jedną innowację produktową lub procesów biznesowych lub realizowało w tym okresie przynajmniej jeden projekt innowacyjny, który został przerwany lub zaniechany w trakcie badanego okresu (niezakończony sukcesem) lub nie został do końca tego okresu ukończony (tzn. jest kontynuowany). Strona 109 z 139 aidnalniF ainapzsiH ainaD airtsuA aigleB ailagutroP ainewołS yhcezC awtiL UE ycmeiN aidnalrI ajcewzS yhcołW ajcnarF rpyC yrgęW ajcawrohC ajcawołS AKSLOP ainotsE ainatyrB akleiW grubmeskuL aidnaloH ajcerG ainumuR atlaM airgłuB awtoŁ Brak innowacji Nowe dla firmy Nowe na rynku krajowym Nowe na rynku globalnym przemysłowych udział ten wzrósł z 16,5% w 2015 r. do 44,4%% w 2018 r., a w usługowych z 32,7% do 61,6% w tym samym okresie. Nakłady na działalność B+R (przedsiębiorstw przemysłowych i usługowych) kolejny rok z rzędu wzrosły, osiągając poziom ok. 20,4 mld zł w 2020 r. (w 2015 r. wyniosły 9,3 mld zł, a w 2014 r. 7,5 mld zł). Wykres 76. Struktura nakładów inwestycyjnych według rodzaju w krajach UE (2020) Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych UE (2020) Porównując polskie przedsiębiorstwa z przedsiębiorstwami innych krajów Unii Europejskiej, widzimy, że udział nakładów inwestycyjnych przeznaczonych na infrastrukturę twardą, tj. na budynki i grunty, znacznie przekracza średnią (22,8% vs 15,6%). Natomiast w nakładach o charakterze bardziej jakościowym, tj. obejmujących szkolenia personelu, oprogramowanie i działalność IT, polskie przedsiębiorstwa mają znacznie niższe udziały niż średnia unijna (por. odpowiednio: 7,6% vs 9,3% i 9,8% vs 12,9%). By mogła dokonać się zmiana technologiczna, przedsiębiorstwa w Polsce powinny zmienić kierunek finansowania na działalność o charakterze twórczym. Niezmiennie od wielu lat głównym źródłem finansowania działalności innowacyjnej pozostają środki własne przedsiębiorstw. Według danych GUS (2021) w 2020 r. wśród przedsiębiorstw przemysłowych stanowiły one 75,6%, a w usługowych 85,3%. Środki pozyskane z zagranicy finansowały zaledwie 8,1% nakładów innowacyjnych w przemyśle oraz ok. 6,8% w sektorze usług. Zarówno w przemyśle jak i w usługach, im większe przedsiębiorstwo, tym wyższy udział środków własnych w finansowaniu działalności innowacyjnej. Niektóre badania wskazują, że jednym z najważniejszych źródeł innowacji dla przedsiębiorstw są pracownicy (Kotler, de Bes, 2015). Wysokiej jakości kapitał ludzki w przedsiębiorstwach sprzyja akumulacji wiedzy i generowaniu pomysłów. W ostatnich latach systematycznie wzrasta liczba personelu wewnętrznego zaangażowanego w działalność B+R. W 2020 r. całkowita liczba pracujących w tej sferze wyniosła ponad 187,6 226,1tys. osób i była o ponad 68% wyższa niż w 2011 r. Strona 110 z 139 Tabela 11. Liczba osób zaangażowanych w B+R w Polsce w latach 2011–2020

2011 134 551 100 723 2012 139 653 103 627 2013 145 635 109 611 2014 153 475 115 375 2015 157 921 118 494 2016 171 610 132 547 2017 187 583 146 643 2018 203 588 150 782 2019 214 823 153 243 2020 226 131 158 184 Źródło: GUS (2022) Wykres 77. Udział zatrudnionych w sektorach o wysokiej i średniowysokiej intensywności B+R w wybranych krajach Unii Europejskiej (2016) Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych OECD (2018) Jednocześnie udział zatrudnionych w sektorach o wysokiej i średniowysokiej intensywności prac B+R jest w Polsce niższy niż nie tylko średnio w UE-28, ale też w krajach regionu, tj. w Czechach, na Słowacji i na Węgrzech. Podejmowanie działalności innowacyjnej przez przedsiębiorstwa wiąże się z szeregiem wyzwań finansowych, organizacyjnych oraz z ponoszeniem wyższego ryzyka. Według badań Eurostatu nt. barier dla przedsiębiorstw we wdrażaniu innowacji głównymi barierami pozostają główną barierą pozostaje brak dostrzegania powodu bycia innowacyjnym oraz bariery finansowe. Natomiast w ramach badania Innobarometer oprócz finansowania, które nadal stanowi jedną z ważniejszych barier, przedsiębiorcy wskazali zbyt dużą konkurencję, brak wykwalifikowanych pracowników oraz koszt i trudności w spełnieniu wymogów regulacji i standardów (Koloch et al., 2017). Według badań GUS (2021) w latach 2014–2016 i 2018-2020 głównymi barierami we wdrażaniu innowacji wśród przedsiębiorstw przemysłowych były czynniki takie jak zbyt wysokie koszty działalności innowacyjnej (9,0% Strona 111 z 139 przedsiębiorców wskazało ten czynnik jako bardzo ważny) oraz trudności w przedsiębiorstwie pracowników o odpowiednich umiejętnościach (13%). pozyskaniu dotacji lub subsydiów publicznych (7,2%). Wykres 78. Znaczenie czynników utrudniających podjęcie decyzji o rozpoczęciu lub prowadzeniu działalności innowacyjnej w przedsiębiorstwach przemysłowych w latach 2018–2020

Odsetek przedsiębiorstw, które oceniły znaczenie danego czynnika jako bardzo ważne Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych GUS (2021) Przedsiębiorcy ocenili też skutki wpływu regulacji na działalność innowacyjną przedsiębiorstw przemysłowych. Najczęściej wskazywanymi obszarami, w których regulacje utrudniają wprowadzanie innowacji lub podwyższają koszty działalności innowacyjnej, były podatki (16,3% wskazań wśród przedsiębiorstw przemysłowych) oraz regulacje z zakresu zatrudnienia, bezpieczeństwa pracowników i polityki społecznej (11,5%). Poziom zaawansowania technologicznego Przejściu polskiej gospodarki z etapu rozwoju, na którym konkurencja opierała się na niskich kosztach pracowniczych, w kierunku konkurencji opartej na wiedzy i innowacjach powinny towarzyszyć zmiana modelu biznesowego i większa skłonność przedsiębiorców do ponoszenia ryzyka w przypadku wprowadzania innowacji na rynek, w tym innowacji o charakterze przełomowym, umożliwiających przesunięcie w globalnych łańcuchach wartości. Wykorzystanie mocnej strony polskiej gospodarki, jaką jest wyższy niż średnio w Unii Europejskiej poziom przemysłu w gospodarce, powinno ułatwić dyfuzję innowacji i postępu technologicznego. Strona 112 z 139 Wykres 79. Struktura produkcji sprzedanej według poziomów techniki w %

wysoka technika średnio-wysoka średnio-niska niska technika technika technika 2010 2020 Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych GUS (2021a, 2012) Trendy obserwowane na świecie sugerują, że wraz z rozwojem powinien zachodzić proces zmiany strukturalnej gospodarki w stronę przemysłu bardziej zaawansowanego technologicznie. W Polsce w 2017 r. w porównaniu do 2010 r. w strukturze produkcji sprzedanej według poziomów techniki doszło do niewielkich zmian. Za niekorzystny należy uznać spadek udziału wysokiej techniki i wzrost średnioniskiej i niskiej techniki. Pomimo dynamicznego wzrostu nakładów na działalność innowacyjną, w tym na działalność B+R, zmiany w strukturze produkcji sprzedanej według poziomów techniki przebiegają relatywnie wolno. Należy pamiętać, że polski sektor przemysłowy odpowiedzialny za większość działalności innowacyjnej (w tym B+R) jest sektorem wysokoenergochłonnym i wysokoemisyjnym W ostatnim czasie boryka się on z szeregiem wyzwań i problemów związanych z system opłat za emisję gazów cieplarnianych, co znacząco ogranicza zdolność tego sektora do gospodarowania środkami na rozwój innowacji. W okresie ostatnich kilku lat jest zauważalny wzrastający niepokój sektora przemysłowego, którego priorytetem, w dobie rosnących restrykcji i coraz większych represji wynikających z wdrażania postanowień polityki klimatycznej Unii Europejskiej, staje się przetrwanie. Założenia Zielonego Ładu i polityki klimatycznej Unii Europejskiej zmuszają podmioty kształtujące polski przemysł do ograniczenia wydatkowania w obszarze rozwoju innowacji oraz B+R. Priorytetem dużych koncernów przemysłowych staje się zabezpieczenie środków finansowych, które pozwolą ponosić koszty związane z przyszłymi represjami sektora. Te niepokojące dla przemysłu sygnały, które wynikają bezpośrednio z Zielonego Ładu, ograniczają i będą ograniczać zdolność dużych koncernów przemysłowych do tworzenia innowacji w najbliższych latach. W zależności od branży potencjał do zastosowania nowych technologii procesowych jest różny. Do najbardziej skłonnych do innowacji procesowych należą przedsiębiorstwa działające w branży wydobycia węgla, produkcji wyrobów tytoniowych, wytwarzania i przetwarzania koksu oraz produktów rafinacji ropy naftowej, a także w sektorze farmaceutycznym. Najmniej skłonne są natomiast przedsiębiorstwa zajmujące się produkcją odzieży, skór i wyrobów ze skór wyprawionych, a także działalnością związaną z rekultywacją i gospodarką odpadami. Jednocześnie w przetwórstwie przemysłowym najwyższe nakłady na działalność B+R w 2020 r. poniosły przedsiębiorstwa działające w produkcji pojazdów samochodowych (2,27mld zł), następnie przedsiębiorstwa przemysłowe działające w produkcji komputerów, wyrobów elektronicznych i optycznych (1,06 mld zł), wyrobów z metali 713,9 mln zł) i produkcji urządzeń elektrycznych (607,1 mln zł). Strona 113 z 139 Wykres 80. Przedsiębiorstwa przemysłowe, które w latach 2015–2017 wprowadziły nowe lub istotnie ulepszone procesy oraz ich nakłady na działalność badawczą i rozwojową w 2017 r. W przypadku branż oznaczonych * dane dotyczące nakładów na działalność B+R nie mogą być publikowane przez GUS ze względu na konieczność zachowania tajemnicy statystycznej w rozumieniu ustawy z dnia 29 czerwca 1995 r. o statystyce publicznej (Dz. U. z 2022 r., z późn. zm.). Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych GUS (2018) Przedsiębiorstwa z dominującym kapitałem polskim poniosły w 2016 r. 45,7% wydatków w strukturze kapitałowej nakładów na działalność B+R przetwórstwa przemysłowego, a więc mniej niż przedsiębiorstwa z dominującym kapitałem zagranicznym. Również udział przychodów netto ze sprzedaży produktów innowacyjnych jest wyższy w przypadku przedsiębiorstw z dominującym kapitałem zagranicznym (6,2% vs 3,5% wśród przedsiębiorstw z przewagą kapitału polskiego). Przedsiębiorstwa z przewagą kapitału zagranicznego w większym stopniu niż firmy z przewagą kapitału polskiego budują swoje przewagi komparatywne poprzez sprzedaż innowacyjnych produktów. Przedsiębiorstwa z dominującym kapitałem zagranicznym odznaczają się wysokim odsetkiem udziału w sprzedaży produktów innowacyjnych w branżach uważanych za zaawansowane technologicznie, tj. m.in. w produkcji pojazdów samochodowych, przyczep i naczep, produkcji urządzeń elektrycznych, produkcji komputerów, wyrobów elektronicznych i optycznych. Natomiast w przypadku przedsiębiorstw z dominującym kapitałem polskim wysoki udział charakteryzuje m.in. branże takie, jak: produkcja papieru i wyrobów z papieru, produkcja maszyn i urządzeń, produkcja pozostałego sprzętu transportowego oraz produkcja chemikaliów i wyrobów chemicznych. Strona 114 z 139 Wykres 81. Udział przychodów ze sprzedaży produktów nowych lub istotnie ulepszonych w przychodach ze sprzedaży w wybranych działach przetwórstwa przemysłowego w 2016 r. Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych GUS (2017) Jednym z globalnych trendów w procesach wytwórczych jest koncepcja czwartej rewolucji przemysłowej, czyli cyfryzacji przemysłu przy użyciu nowoczesnych i zawansowanych technologicznie rozwiązań, jak analizy Big Data, utrzymanie predyktywne, oczujnikowanie maszyn, Internet Rzeczy czy druk 3D. Według raportu ING (2017) w zależności od analizowanego scenariusza w 2040 r. lub najpóźniej w 2060 r. aż 50% globalnej produkcji będzie wytwarzana na drukarkach 3D, co według autorów może wpłynąć na zmiany w globalnej działalności eksportowej. Usprawnienie procesów produkcyjnych jest ściśle związane z koncepcją przemysł 4.0.; jednym z jego elementów jest robotyzacja przemysłu. Obecny poziom robotyzacji polskiego przemysłu, jak wskazano w rozdziale 4., jest jednym z najniższych w krajach unijnych. Wzrost robotyzacji jest konieczny, by mógł się odbyć proces przejścia przemysłu w kierunku inteligentnej reindustrializacji. Proces ten powinien się odbywać we wszystkich branżach przetwórstwa przemysłowego. Według wyników raportu Smart Industry Polska 2019 (Siemens, 2019) blisko 1/3 badanych firm zadeklarowało, że w ich firmach są wykorzystywane innowacyjne technologie oparte na informatyzacji i automatyzacji procesów produkcyjnych zgodne z koncepcją Przemysł 4.0. Ponad 38% badanych planuje je wdrożyć w ciągu najbliższych 3 lat. Decyzje o inwestowaniu w takie rozwiązania są podyktowane przede wszystkim potrzebą obniżenia kosztów produkcji (35,5%) oraz uzyskania przewagi konkurencyjnej na rynku (22,6%). Do najważniejszych oczekiwanych korzyści wynikających z wdrożenia innowacji, według respondentów badania, należą zwiększenie rentowności produkcji (85%), wzrost przychodów (82,5%) i pozyskanie nowych klientów (80%) (Siemens, 2018). Najczęściej stosowanymi technologiami i rozwiązaniami wspierającymi innowacyjność w badanych firmach były: automatyzacja linii produkcyjnych, analityka danych nakierowana na optymalizację produkcji i oprogramowanie obniżające koszty prototypowania oraz wprowadzania nowych produktów. Z reguły odsetki wskazań rosną wraz z wielkością podmiotu, dlatego też za interesujące należy uznać wykorzystywanie drukowania 3D. Odsetek wskazań mikroprzedsiębiorstw o 8 pkt. proc. przewyższa średnią dla całego sektora MŚP, co może być wynikiem ich większej koncentracji na niszowych produktach i bardziej spersonalizowanej ofercie. Wśród najważniejszych barier ograniczających adaptację technologii ankietowani w 2018 r. przedsiębiorcy wymienili braki środków finansowych (ok. 65%), brak czasu (62%) i brak wykwalifikowanej kadry (53%). W 2019 r. natomiast relatywnie najczęściej wskazywaną barierą implementacji strategii transformacji do przemysłu 4.0 w firmach respondentów była konieczność zatrudniania nowych, odpowiednio wykwalifikowanych specjalistów (53%), w następnej kolejności wymieniano brak Strona 115 z 139 środków oraz brak wykwalifikowanych pracowników, zdolnych do oszacowania potencjału, jaki leży we wdrożeniu rozwiązań strategii Przemysł 4.0 w odniesieniu do działalności firmy. Wykres 82. Technologie wykorzystywane w przedsiębiorstwach Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie Siemens (2018) W 2014 r. Rada Ministrów przyjęła dokument pn. Krajowa Inteligentna Specjalizacja (KIS), którego celem jest określenie priorytetów gospodarczych w obszarze badań naukowych, prac rozwojowych i innowacyjności (B+R+I) oraz skupienie inwestycji w obszarach zapewniających zwiększenie wartości dodanej gospodarki i jej konkurencyjności na rynkach zagranicznych. Inteligentne specjalizacje mają przyczyniać się do transformacji gospodarki krajowej poprzez jej unowocześnianie, przekształcanie strukturalne, zróżnicowanie produktów i usług oraz tworzenie innowacyjnych rozwiązań społeczno-gospodarczych, również wspierających transformację w kierunku gospodarki efektywnie wykorzystującej zasoby, w tym surowce naturalne. Wciąż szerokie ujęcie obszarów technologicznych (17 krajowych inteligentnych specjalizacji) wymusza, tam gdzie to niezbędne, dalszą koncentrację wsparcia (zgodnie z zarysowaną w SOR zasadą selektywnego podejścia), która może być realizowana – w odniesieniu do KIS – za pomocą np. programów pierwszej prędkości. Sektor kosmiczny Na szczególną uwagę w kontekście rozwoju technologicznego zasługuje sektor kosmiczny, gdyż od samego powstania był on motorem rozwoju nowych, innowacyjnych rozwiązań z racji specyfiki swoich wymagań. W przypadku polskiego sektora kosmicznego ważne jest poznanie nisz technologicznych zarówno polskich, jak i światowych, co umożliwi wyselekcjonowanie obszarów istotnych dla zaangażowania polskich podmiotów w globalny łańcuch dostaw technologii kosmicznych i jednocześnie stymulujących wzrost innowacyjności sektora. Polski sektor kosmiczny tworzy 228 podmiotów (dane Polskiej Agencji Kosmicznej – PAK), są to zarówno instytucje badawczo-rozwojowe (30 % – 69 podmiotów), jak i przedstawiciele przemysłu (66 % – 151 podmiotów), pozostałe 4% (8 podmiotów) to stowarzyszenia, organy administracyjne, fundacje stanowiące tzw. otoczenie sektora. Polski sektor kosmiczny charakteryzuje się znacznym zróżnicowaniem stopnia zaawansowania technologicznego poszczególnych podmiotów. Część z nich (ścisły sektor kosmiczny) bierze aktywny udział w przetargach organizowanych przez Europejska Agencję Kosmiczną – dla tych podmiotów jest to główna część działalności, znacznie mniej przedsiębiorstw i jednostek naukowych realizuje projekty kosmiczne w ramach programów ogłaszanych poza ESA, czyli np. przez Unię Europejską lub NCBR. Analiza polskiej branży kosmicznej wymaga zbadania konkretnych dziedzin nauki i techniki pod względem posiadania (lub nieposiadania) kompetencji przez podmioty tego sektora. Jest to o tyle utrudnione, że polskie podmioty często mają niesprecyzowane obszary działalności lub też deklarują szerokie zainteresowania i kompetencje, zatem poszczególne podmioty nie kwalifikują się tylko do jednego obszaru działalności według systematyki ESA. Strona 116 z 139 Polskie podmioty wykazują duże zainteresowanie i doświadczenie w obszarze wykorzystywania danych satelitarnych, w tej dziedzinie odnotowano dużą aktywność podmiotów oraz szybki wzrost poziomu ich zaawansowania. Z dotychczasowych doświadczeń polskiego sektora kosmicznego wynika, że obszarami, w których ma on silne kompetencje, są m.in. elektronika, automatyka i robotyka, a także mechanika. W obszarze zainteresowania polskich firm znajdują się również technologie związane z łącznością i nawigacją, a także optyka i optoelektronika. Ponadto jedną z dziedzin wzbudzającą równie wysokie zainteresowania ze strony polskich podmiotów są technologie związane z łącznością i nawigacją. Są to także obszary charakteryzujące się deficytem dostawców rozwiązań na rynku europejskim, są one swoistą niszą technologiczną, w której polskie podmioty mają szansę wpisać się w łańcuch dostaw sektora kosmicznego; należą do nich optyka i optoelektronika oraz technologie przyrostowe. Aktywna działalność polskich podmiotów w powyższych obszarach stwarza konkretne możliwości wytworzenia produktów i usług, które mogą być skomercjalizowane na rynku europejskim. Równocześnie dalszy rozwój kompetencji technologicznych byłby przedmiotem transferu do innych obszarów przemysłu i stanowiłby dźwignię jego rozwoju. Dla polskiego sektora kosmicznego perspektywiczne obszary to (dane PAK): aplikacje satelitarne, integracja systemów satelitarnych, przetwarzanie danych, oprogramowanie, sensory, systemy obserwacyjne na orbicie, obsługa IT ośrodków ESA. W celu zapewnienia dynamiki rozwoju i wzrostu innowacyjności sektora konieczne jest wsparcie systemowe: tworzenie infrastruktury krajowej odpowiedzialnej za przetwarzanie danych satelitarnych, wspieranie prac nad tworzeniem oprogramowania naziemnego i kosmicznego. Współpraca biznesu i nauki Jak wykazano na wstępie, w strukturze nakładów na działalność B+R pojawiła się istotna zmiana w 2016 r., co oznacza, że przedsiębiorstwa znacznie częściej obok absorpcji technologii dostrzegają potrzebę tworzenia własnych rozwiązań, w tym opartych na wynikach prac B+R, i budowania na ich fundamencie przewag komparatywnych. Przedsiębiorstwa w Polsce charakteryzuje coraz wyższy poziom innowacyjności, jednocześnie dalszy ich rozwój jest uzależniony od szeregu wyzwań związanych z zapewnieniem aktywnej współpracy biznesu z nauką, zwiększeniem stopnia komercjalizacji patentów oraz skłonności do ryzyka. Szczególnego rodzaju współpraca charakteryzuje inicjatywy klastrowe, podmioty w nie zaangażowane chętniej i częściej angażują się we wszelkiego rodzaju formy współpracy. Współpraca w ramach inicjatywy klastrowej ściśle koreluje z wielkością przedsiębiorstwa oraz poziomem zaawansowania wiedzy i technologii. W latach 2016–2018-2020 wśród przedsiębiorstw współpracujących z innymi przedsiębiorstwami lub instytucjami 24,0% przedsiębiorstw przemysłowych i 21,3% usługowych współdziałało w ramach klastrów. Rys. 3. Przedsiębiorstwa, które w latach 2016–2020 współpracowały w ramach inicjatywy klastrowej, w % przedsiębiorstw współpracujących z innymi przedsiębiorstwami lub instytucjami Przemysł Usługi Sektor ICT Wysoka technika: 37,3% Usług i ICT: 28,4% Średniowysoka technika: 21,9% 21,3% Średnioniska technika: 23,9% Produkcja ICT: 27,0 % Niska technika: 16,1% Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych GUS (2021). Strona 117 z 139 Wzmocnienie kapitału ludzkiego i społecznego poprzez kształtowanie postaw proinnowacyjnych przejawiających się większą otwartością na współpracę, szeroko rozumianą przedsiębiorczością i przemodelowaniem podejścia do porażki, sprzyja tworzeniu innowacji. W tym kontekście poziom współpracy między wszystkimi zaangażowanymi stronami, tj. przedsiębiorstwami, sektorem nauki i instytucjami, jest niezadowalający. Problem jest jednak szerszy, a u jego podstaw leży niski poziom zaufania społecznego (vide rozdz. 2., Współpraca w systemie gospodarczym). Wykres 83. Udział przedsiębiorstw współpracujących z uniwersytetami i szkołami wyższymi przy działalności innowacyjnej w latach 2014–2016 Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie Eurostat [inn_cis10_coop] Niski odsetek przedsiębiorstw współpracujących z uniwersytetami, znajdujący się poniżej średniej unijnej, wydaje się potwierdzać tezę o braku postrzegania przez sektor przedsiębiorstw uczelni wyższych jako partnera w procesie biznesowym. Polskę charakteryzuje najniższy wśród państw Grupy Wyszehradzkiej poziom współpracy. Wykres 84. Udział przedsiębiorstw przemysłowych o liczbie pracujących powyżej 249 osób współpracujących z uczelniami przy wprowadzaniu innowacji w latach 2014–2016 r. Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie Eurostat [inn_cis10_coop] Z perspektywy potencjału przedsiębiorstw przemysłowych o liczbie pracujących powyżej 249 osób niski odsetek tych podmiotów współpracujących z sektorem nauki w zakresie wprowadzania innowacji produktowych i procesowych jest niepokojący. W Polsce 22% takich przedsiębiorstw przemysłowych współpracuje z nauką przy wprowadzaniu innowacji, podczas gdy w najbardziej innowacyjnych krajach Europy wynik ten plasuje się powyżej 40%, a w Finlandii osiąga niemal 80%. Strona 118 z 139 Wykres 85. Wspólne publikacje naukowe (publiczno-prywatne) na milion ludności w 2015 r. Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie OECD (2018) Pod względem wspólnych publikacji naukowych o charakterze publiczno-prywatnym, w przeliczeniu na liczbę ludności, Polska znajduje się znacznie poniżej średniej Unii Europejskiej. Wyprzedają nas takie kraje jak Węgry, Czechy czy Słowacja. Niski poziom wspólnych publikacji naukowych jest zjawiskiem niepożądanym, potencjał sektora nauki na potrzeby przedsiębiorstw wydaje się być niewykorzystywany. Wykres 86. Dokumenty z polską afiliacją według dziedzin tematycznych w 2017 r. oraz ich udział w ogólnej liczbie publikacji w danej dziedzinie (w %) Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych GUS (2019) Pomimo niskiego poziomu współpracy dane nt. struktury dziedzin tematycznych polskich publikacji naukowych oraz odsetek badań prowadzonych we współpracy międzynarodowej świadczą o wysokim potencjale naukowym. Znaczna część polskiego potencjału naukowego mieści się w obszarach, które mogą mieć potencjalnie zastosowanie komercyjne. Pierwsze 7 dziedzin, jakimi są: medycyna, inżynieria, fizyka i astronomia, materiałoznawstwo, informatyka, biochemia, genetyka i biologia molekularna oraz chemia, odpowiadają za połowę wszystkich publikacji. Niektóre z nich, jak np. fizyka i astronomia, materiałoznawstwo i chemia, mają także wysoki współczynnik umiędzynarodowienia. Wydaje się więc, że w Polsce nie występuje problem braku potencjału naukowego, ale raczej występują pewne wewnętrzne problemy z jego wykorzystaniem i skomercjalizowaniem. Strona 119 z 139 Komercjalizacja badań Polscy badacze i przedsiębiorcy znacznie częściej zgłaszają aplikacje patentowe do krajowych urzędów patentowych niż europejskich. W 2016 r. w Urzędzie Patentowym Rzeczypospolitej Polskiej (UP RP) zgłoszonych zostało 4261 wynalazków, z czego udział województwa mazowieckiego wyniósł 19,9%, śląskiego 11,5%, a wielkopolskiego 11,0%. Liczba patentów udzielonych przez UP RP w 2016 r. wyniosła 3370 i była o 40,2% wyższa niż w 2015 r. Pomimo wysokiej dynamiki liczby zgłoszeń patentowych sytuacja w tym obszarze w Polsce w porównaniu z innymi krajami UE oraz średnimi wartościami dla UE nadal nie jest korzystna. W 2018 r. liczba aplikacji patentowych przypadających na 1 mln mieszkańców złożonych w Europejskim Urzędzie Patentowym (EPO, 2018) wynosiła 13,9, podczas gdy dla Holandii wskaźnik ten wyniósł 416,3, Danii 411,4 a Szwecji 403,3. W 2018 r. do Europejskiego Urzędu Patentowego wpłynęły 534 polskie zgłoszenia patentowe, co oznacza znaczny wzrost w porównaniu z poprzednim rokiem o 19,7%. Jednocześnie towarzyszył temu wzrost liczby przyznanych patentów – 226, podczas gdy w 2016 r. było ich 180. Wykres 87. Liczba aplikacji patentowych w przeliczeniu na 1 mln mieszkańców w wybranych krajach UE w 2018 r. Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych EPO (2019) Wśród przedsiębiorstw chroniących swoją własność przemysłową w Urzędzie Patentowym Rzeczypospolitej Polskiej największy udział stanowiły podmioty, które w latach 2017–2019 dokonały zgłoszeń znaków towarowych (3% przedsiębiorstw przemysłowych oraz 3,6% usługowych wobec odpowiednio 3,7% i 3,5% w latach 2016–2018). Najmniejszy był natomiast odsetek zarówno przedsiębiorstw przemysłowych, które zgłosiły do ochrony wzory przemysłowe (odpowiednio 1,1%), natomiast usługowych – wzory użytkowe (0,2%). Jeśli chodzi o wynalazki, z tej formy ochrony własności intelektualnej korzystało 2,9% przedsiębiorstw przemysłowych oraz 0,8% usługowych. Strona 120 z 139 Rys. 4. Przedsiębiorstwa, które w latach 2016–2018 dokonały zgłoszeń w Urzędzie Patentowym RP (w %) •znaki towarowe: 4,3% •wzory użytkowe: 1,4% Przemysł •wzory przemysłowe: 1,1% •wynalazki: 2,9% •znaki towarowe: 3,6% •wzory użytkowe: 0,2% Usługi •wzory przemysłowe: 0,3% •wynalazki: 0,8% Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych GUS (2021) Jednocześnie w rankingach światowych polskie szkolnictwo wyższe zajmuje niskie pozycje. W The World University Rankings (THE, 2019) pierwsze polskie uczelnie, tj. Uniwersytet Jagielloński i Uniwersytet Warszawski, znajdują się na pozycjach 601–800. Znacznie gorzej wypadają uczelnie techniczne: pierwsze znajdują się między ósmą a dziesiątą setką. Czechy mają osiem uczelni na tysiąc pozycji rankingu, z czego pierwsza uczelnia czeska znajduje się między czwartą a piątą setką. Tabela 12. Miejsce krajowych uczelni w The World University Rankings

Źródło: THE (2019) Strona 121 z 139 Literatura Eurostat/OECD (2005). Podręcznik Oslo: Zasady gromadzenia i interpretacji danych z zakresu innowacji, Wydanie 4, polskie wydanie: GUS, Warszawa, Szczecin, 2020 http://www.oecd.org/sti/inno/oslomanualguidelinesforcollectingandinterpretinginnovationdata3rdedition.htm EPO (2019). Statistics https://www.epo.org/about-us/annual-reports-statistics/statistics.html EU (2019a). The European Innovation Scoreboard http://ec.europa.eu/growth/industry/innovation/facts-figures/scoreboards_en EU (2019b). The Regional Innovation Scoreboard http://ec.europa.eu/growth/industry/innovation/facts-figures/regional_en EU (2018c). EIB Investment Survey 2018/2019 http://www.eib.org/about/economic-research/surveys-data/investment-survey.htm EU (2018d). COMMISSION STAFF WORKING DOCUMENT Country Report Poland 2018 Accompanying the document COMMUNICATION FROM THE COMMISSION TO THE EUROPEAN PARLIAMENT, THE COUNCIL, THE EUROPEAN CENTRAL BANK AND THE EUROGROUP 2018 European Semester: Assessment of progress on structural reforms, prevention and correction of macroeconomic imbalances, and results of in-depth reviews under Regulation (EU) No 1176/2011 {COM(2018) 120 final} https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=COM:2018:120:FIN EU (2020). EIB Investment Survey 2018/2019 http://www.eib.org/about/economic-research/surveys-data/investment-survey.htm GII (2018). Global Innovation Index https://www.globalinnovationindex.org/ GUS (2012). Nauka i technika w 2010 r. https://stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/NTS_nauka_i_technika_2010.zip GUS (2017). Działalność innowacyjna przedsiębiorstw w latach 2014-2016 https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/nauka-i-technika-spoleczenstwo-informacyjne/nauka-i-technika/dzialalnoscinnowacyjna-przedsiebiorstw-w-latach-2014-2016,2,15.html GUS (2019). Nauka i technika w 2017 r. https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/nauka-i-technika-spoleczenstwo-informacyjne/nauka-i-technika/nauka-itechnika-w-2017-roku,1,14.html GUS (2020). Działalność innowacyjna przedsiębiorstw w latach 2018-2020 https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/nauka-i-technika-spoleczenstwo-informacyjne/nauka-itechnika/dzialalnosc-innowacyjna-przedsiebiorstw-w-latach-2017-2019,2,18.html GUS (2019a). Działalność innowacyjna przedsiębiorstw w latach 2016-2018 https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/nauka-i-technika-spoleczenstwo-informacyjne/nauka-itechnika/dzialalnosc-innowacyjna-przedsiebiorstw-w-latach-2016-2018,2,17.html ING (2017). 3D printing: a threat to global trade https://www.ingwb.com/media/2088633/3d-printing-report-031017.pdf Koloch G., Grobelna K., Zakrzewska-Szlichtyng K., Kamiński B., Kaszyński D. (2017). Intensywność wykorzystania danych w gospodarce a jej rozwój. Analiza diagnostyczna Strona 122 z 139 https://mc.bip.gov.pl/rok-2017/analiza-diagnostyczna-intesywnosc-wykorzystania-danych-w-gospodarce-a-jejrozwoj.html Kotler P., de Bes F.T. (2015). Winning at Innovation: The A-to-F Model, Palgrave Macmillan https://www.palgrave.com/br/book/9780230343436 OECD (2017). AMNE Database – Activity of Multinational Enterprises http://www.oecd.org/sti/ind/amne.htm OECD (2018). OECD Economic Surveys POLAND http://www.oecd.org/economy/poland-economic-snapshot/ OECD (2019). Main Science and Technology Indicators http://www.oecd.org/sti/msti.htm Siemens (2018). Smart Industry 2018 https://publikacje.siemens-info.com/webreader/00175-001613-raport-smart-industry-polska-2018/index.html#p=18 Siemens (2019). Smart Industry Poland 2019 https://www.siemens.pl/pool/files/2019_05_smart-industry-polska-2019_raport.pdf THE – Times Higher Education (2019). The World University Ranking https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2019/worldranking#!/page/0/length/25/sort_by/rank/sort_order/asc/cols/stats Strona 123 z 139 7. Umiędzynarodowienie gospodarki Globalizacja międzynarodowych relacji gospodarczych zarówno na poziomie samych państw i regionów, jak i przedsiębiorstw szukających nowych impulsów do rozwoju wymaga nieustannych działań na rzecz dostosowywania instrumentów polityki gospodarczej do bieżących wyzwań. Postępujące procesy umiędzynarodawiania poszczególnych gospodarek, widoczne w ostatnich latach w postaci rosnących relacji wartości eksportu do nominalnego PKB67, wskazują na pozytywne efekty otwierania się państw na szersze strumienie przepływu towarów i usług. Bardzo często kolejnym etapem budowania trwalszych relacji jest transfer kapitału w formie bezpośrednich inwestycji zagranicznych (BIZ), będących ważnym nośnikiem technologii i wiedzy. Zrównoważony rozwój gospodarczy jest dziś niemożliwy bez aktywnego udziału w światowych procesach gospodarczych, w tym bez skutecznego korzystania z zalet BIZ. Rola kapitału zagranicznego Podmioty z udziałem kapitału zagranicznego stanowią istotny element polskiego systemu gospodarczego. Zapewniając niemalże 30% miejsc pracy w sektorze przedsiębiorstw oraz generując ponad 35% wartości dodanej sektora, istotnie wpływają na poziom wydajności całej gospodarki (Eurostat). Relacja ta jest w dużej mierze efektem skali w wyniku ponoszonych nakładów inwestycyjnych68, stanowiących w dalszej kolejności bazę dla działań zwiększających efektywność procesów produkcyjnych w obszarze B+R. Poziom i dynamika pozycji inwestycyjnej netto Polski w zakresie inwestycji bezpośrednich wskazuje, że gospodarka polska wciąż znajduje się na etapie zwiększonego zapotrzebowania na kapitał zagraniczny.69 W tym przypadku BIZ istotnie przyczyniają się do zwiększania bazy wytwórczej i efektywności wykorzystania czynników produkcji, skutkując wzrostem produktywności i konkurencyjności gospodarki, co z kolei przekłada się na wzrost eksportu, a także dochodów mieszkańców. Poprawa konkurencyjności gospodarki odbywa się m.in. poprzez powstanie w stosunku do krajowych producentów i konsumentów efektów spill-over polegających na naturalnym i w znacznej mierze nieodpłatnym transferze know--how i nowoczesnych rozwiązań organizacyjnych w ramach bieżących kontaktów handlowych i kooperacji lokalnych firm z filiami zagranicznych koncernów. Na uwagę zasługują profity z lepszego wykorzystania rodzimych zasobów przez uczestnictwo firm krajowych w klastrach przemysłowych. Przy takim podejściu lepsze efekty mogą przynieść mniejsze, zaawansowane technologicznie projekty inwestycyjne z kapitałem zagranicznym, jeśli tylko będą silnie zintegrowane z lokalnym środowiskiem biznesowym i ośrodkami akademickimi. Inwestorzy zagraniczni są w stanie wykorzystać również potencjał lokalnych przedsiębiorców i dostawców. Taka aktywizacja lokalnego rynku i kształtowanie współpracy w wybranych regionach i sektorach w dalszej kolejności wzmocni efekty w skali makroekonomicznej. System wsparcia napływu BIZ powinien w większym stopniu stymulować zagraniczne podmioty do działalności innowacyjnej. Bardziej przyjazne warunki do prowadzenia działalności gospodarczej, w tym głównie do inwestowania, znajdą odzwierciedlenie w poprawie skłonności zagranicznych firm do poszerzania zakresu działań w obszarze B+R. Jest to szczególnie istotne w przypadku zewnętrznych inwestorów dysponujących kapitałem, wiedzą i nowoczesnymi technologiami, których doświadczenie jest bezcenne z punktu widzenia potencjalnych, lokalnych kooperantów. Poprzez różne formy współpracy biznesowej projekty realizowane w tym 67 Według danych MFW (WEO Database – April 2019) w latach 2010–2018 światowy PKB rósł średniorocznie o 3,8%, podczas gdy wolumen eksportu o 4,9% r/r. 68 Na koniec 2017 r. udział podmiotów z kapitałem zagranicznym zatrudniających ponad 49 osób w nakładach inwestycyjnych ogółem sektora przedsiębiorstw wyniósł 43,3% (GUS, 2018a). 69 Według danych NBP. Strona 124 z 139 obszarze mogą być bowiem dla krajowych podmiotów wzorcem do naśladowania, a na dalszym etapie – do tworzenia i wdrażania własnych rozwiązań o charakterze innowacyjnym. Proces ten powinien uwzględniać nakreśloną w SOR potrzebę zachowania zrównoważonej struktury wzrostu gospodarczego Polski. Z jednej strony dotyczy to samej trwałości i stabilności przyrostu PKB, gdzie jest konieczne położenie większego nacisku na przyciąganie inwestycji do sektorów dysponujących największym potencjałem pod względem przyrostu wartości dodanej. Z drugiej strony dotyczy to efektywności wykorzystania kapitału napływającego w formie BIZ. W tym drugim aspekcie kluczowe wydają się m.in. odpowiednie przygotowanie kapitału ludzkiego i zasobu siły roboczej i samych przedsiębiorstw pod kątem wykorzystania nowych technologii – trzeba poprawić ucyfrowienie (EC, 2017), wypracować trwałe mechanizmy współpracy na linii biznes – nauka czy też podjąć działania ukierunkowane na zwiększenie świadomości polskich przedsiębiorców w zakresie możliwych synergii płynących ze współpracy z zaawansowanymi technologicznie podmiotami z zagranicy. Równowaga w zakresie wykorzystania potencjału kapitału zagranicznego powinna obejmować również wymiar terytorialny. Dane Głównego Urzędu Statystycznego obrazujące regionalny rozkład liczby podmiotów zagranicznych na 10 tys. mieszkańców wskazują na rosnące dysproporcje w tym zakresie. W badanych okresach w latach 2003, 2009 i 2017 różnica między wartością analizowanego wskaźnika w 14 województwach a wartością dla całej Polski regularnie się zmniejsza (rosną dysproporcje). Jedynie w 3 województwach, tj. mazowieckim, zachodniopomorskim i dolnośląskim, różnica ta wzrosła. Oznacza to, że z roku na rok coraz więcej kapitału w formie BIZ koncentruje się w regionach zwiększających swoją przewagę w tym zakresie nad pozostałymi. Wykres 88. Różnica w liczbie podmiotów z kapitałem zagranicznym w poszczególnych województwach w latach 2003, 2009 i 2017 w odniesieniu do całej Polski (na 10 tys. mieszkańców) Źródło: Opracowanie MRiT, na podstawie danych GUS Potrzeba zapewnienia zrównoważonego terytorialnie rozkładu napływu BIZ wynika z faktu znaczącego wpływu przedsiębiorstw zagranicznych na poziom aktywności gospodarczej w kraju goszczącym. Ich dominująca koncentracja w najsilniejszych gospodarczo regionach kraju zwiększa różnice w poziomie dochodu per capita, pogłębiając tym samym dysproporcje rozwojowe między najsilniejszymi a najsłabszymi regionami w Polsce. Podmioty z kapitałem zagranicznym, z racji znaczącego wpływu na poziom wydajności w całym sektorze przedsiębiorstw, powinny być ważnym komponentem w procesie stymulowania rozwoju najsłabiej rozwiniętych regionów. Aktualnie ich rola wydaje się być odwrotna. Zamiast zmniejszać, pogłębiają różnice rozwojowe między Strona 125 z 139 województwami, co szczególnie widać w rejonie Polski Wschodniej, czyli najmniej zasobnym w podmioty zagraniczne, w których skala ujemnego odchylenia od wartości dla całego kraju regularnie rośnie. Z drugiej strony, w latach 2018-2020 widoczne były pozytywne zmiany – wśród przedsiębiorstw przemysłowych współpracujących w zakresie działalności innowacyjnej największy odsetek w liczbie przedsiębiorstw aktywnych innowacyjnie odnotowano na terenie województw podlaskiego (36,2%), pomorskiego (27,7%) i śląskiego (27,5%).70 Poza czerpaniem korzyści z doświadczeń oraz potencjału inwestycyjnego zagranicznych przedsiębiorstw działających w Polsce umiędzynarodowienie gospodarki w zakresie transferów kapitałowych powinno uwzględniać również inwestycje polskich podmiotów poza granicami kraju. W tym aspekcie ważne jest, aby dostęp do instrumentów wsparcia miała cała zbiorowość podmiotów gospodarczych działających w Polsce. Na szczególną uwagę zasługuje tu sektor MŚP, który dotychczas nie był postrzegany w kategoriach znaczącego inwestora zagranicznego, choć udział polskich przedsiębiorstw zatrudniających do 250 osób w ogóle kontrolowanego kapitału zagranicznego przekroczył już 50%.71 Relatywnie większa elastyczność małych i średnich firm w zakresie dostosowań produktowych, procesów decyzyjnych, zmian organizacyjnych itp. sprawia, że mogą stanowić one istotne źródło przewag konkurencyjnych dla całej gospodarki. W przypadku kapitałowej ekspansji zagranicznej elementy te powinny być jednak podparte atrybutami cechującymi duże przedsiębiorstwa, jak dostęp do kapitału oraz wiedzy, których zapewnienie powinien gwarantować rządowy system wsparcia. Wykres 89. Struktura grup okrojonych72 pod kontrolą polskiego kapitału w podziale na wielkość przedsiębiorstw (według liczby zatrudnionych) w latach 2010–2017 Źródło: Opracowanie MR, na podstawie danych GUS Rola eksportu Wraz z postępującą globalizacją eksport nabiera coraz większego znaczenia w polityce gospodarczej państwa. Jest on jednym z kluczowych motorów rozwojowych gospodarek. Pozwala na wzrost produktywności, 71 GUS (2021) 71 Grupy przedsiębiorstw w Polsce w 2017 r., tabl. 13. 72 Część grupy międzynarodowej, dla której jednostką dominującą najwyższego szczebla jest podmiot krajowy. Poza granicami kraju są zlokalizowane tylko jednostki od niej zależne (bezpośrednio lub pośrednio). Strona 126 z 139 innowacyjności oraz dobrobytu poprzez specjalizację produkcji i wymianę dóbr z państwami mającymi inne specjalizacje. Co więcej, specjalizacja jest także wyjściowym warunkiem do osiągnięcia korzyści skali produkcji (dzięki lepszemu i pełniejszemu wykorzystaniu aparatu produkcyjnego). W wyniku produkcji określonych towarów zużywa się bowiem mniejszą ilość czynników produkcji w przeliczeniu na jeden wyprodukowany towar i obniża przeciętny koszt jednostkowy w całej gospodarce. Kraj osiąga tym większe korzyści skali produkcji, im bardziej jest zaangażowany w wymianę międzynarodową. Działalność eksportowa przyczynia się także do poprawy jakości oferowanych towarów i usług. Stale rosnąca konkurencja wymusza na podmiotach uczestniczących w wymianie międzynarodowej stały rozwój m.in. poprzez zwiększenie wydajności, wzrost jakości produktów i redukcję kosztów. Korelacja eksportu z rozwojem gospodarczym jest szczególnie widoczna w przypadku rynków najbardziej otwartych i silnie powiązanych z zagranicą. Jednym z istotnych mierników obrazujących stopień otwartości i umiędzynarodowienia kraju jest udział obrotów z zagranicą w PKB, który w Polsce w ostatnich latach wyraźnie się poprawił. Relacja obrotów towarowych do PKB w Polsce w latach 2010–2019 wzrosła z 68,5% do 87,3% w 2019 r., co jest bardzo dobrym wynikiem, wyraźnie lepszym niż średnio w UE-28 (wzrost o 6,5 pkt. proc. do 63,6%). Biorąc pod uwagę również usługi, wskaźnik ten dla Polski osiągnął w 2019 r. 106,3% wobec 82,0% w 2010 r. i jednocześnie był o 16 pkt. proc. wyższy niż średni dla UE-28. Tabela 13. Relacja obrotów towarami i usługami do PKB w wybranych krajach UE (w %)

Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych Eurostat Szybko rośnie także relacja samego eksportu towarów i usług w stosunku do PKB w Polsce, tj. w latach 2010–2019 o 15,6 pkt. proc. do 55,5%. Był to wzrost ok. 2-krotnie szybszy niż średni dla całej UE-28. Jednocześnie należy zauważyć, że relacja eksportu i PKB jest najwyższa w stosunkowo małych gospodarkach (np. Węgier, Słowacji), znacznie silniej włączonych, na skutek mniejszych korzyści skali produkcji, w międzynarodową wymianę handlową. Strona 127 z 139 Wykres 90. Relacja eksportu towarów i usług do PKB w wybranych krajach UE (w %) 100

2010 2019 Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych Eurostat Zwiększanie udziału eksportu w PKB powoduje, że oddziałuje on coraz silniej na stan polskiej gospodarki. Na poniższym wykresie pokazano, jak wahania w dynamice eksportu wpływają na PKB. Najlepiej widać to w kryzysowym roku 2009, kiedy spadek eksportu towarów przełożył się na spowolnienie tempa wzrostu PKB, oraz w roku 2016, kiedy to wyhamowanie wywozu szło w parze z wolniejszym wzrostem gospodarczym. Z kolei w 2017 r. notowaliśmy zarówno dynamiczny wzrost eksportu towarów (o ok. 12% w ujęciu EUR), jak i PKB (4,8%). Wykres 91. Dynamika eksportu towarów z Polski (w ujęciu EUR) na tle dynamiki PKB w latach 2009–2019 125 120 115 110 105 100 95 90 85 80 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 PKB Eksport Źródło: Opracowanie MRTiP na podstawie danych GUS Od lat tempo wzrostu polskich obrotów znacząco przewyższa wzrost w skali globalnej. W latach 2010–2019 średnioroczne tempo wzrostu polskiego eksportu towarów (w ujęciu dolarowym) wyniosło prawie 8%, wobec 5,2% w skali światowej. Efektem było umocnienie roli eksportu z Polski na rynku światowym – w roku 2019 udział polskiego eksportu towarów w globalnym eksporcie wyniósł 1,4%. Jakkolwiek był to słabszy wynik niż wysokorozwiniętych krajów starej UE, takich jak Niemcy czy Francja, to naszym wyróżnikiem jest systematyczny wzrost tego wskaźnika. Zaowocowało to przesunięciem Polski na liście najważniejszych światowych eksporterów z pozycji 28. w 2010 r. na miejsce 24. w 2019 r. Strona 128 z 139 Wykres 92. Światowi eksporterzy towarów w 2019 r. (udziały w %)

Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych Światowej Organizacji Handlu Inną miarą stopnia internacjonalizacji gospodarki jest liczba podmiotów angażujących się w międzynarodową

opartych na danych GUS wynika, że w 2018 r. 4,6% firm działających w Polsce (tj. 98,7 tys.) sprzedawało swoje wyroby za granicę, a zaledwie 0,97% (20,9 tys.) – usługi.

Nieznacznie większe rozmiary umiędzynarodowienia polskich przedsiębiorstw widać w imporcie. W 2018 r. odsetek firm sprowadzających wyroby z zagranicy wyniósł 8,3% (178,9 tys.), a usługi – 1,5% (31,2 tys.). Podobnie jak w eksporcie najmniejszy odsetek importerów zanotowano wśród podmiotów mikro74. 73 Dane za 2018 r. 74 Raport o stanie sektora małych i średnich przedsiębiorstw w Polsce, PARP, Warszawa 2020. Strona 129 z 139 Wykres 93. Odsetek polskich firm prowadzących działalność eksportową towarów w grupach przedsiębiorstw według liczby pracujących w roku 2010 i 2018 (w %) 180

2010 2018 0-9 10-49 50-249 > 249 Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych PARP (2020 Proces ustanawiania swobody przepływu kapitału i swobody zakładania przedsiębiorstw skutkował w gospodarce polskiej zmianami w sferze mikroekonomicznej. W polskiej gospodarce pojawiła się znacząca grupa firm z udziałem kapitału zagranicznego, która wywiera wpływ na gospodarkę jako całość oraz na funkcjonowanie krajowych przedsiębiorstw m.in. poprzez efekty demonstracji75, współpracy z firmami krajowymi i konkurencji. W rezultacie przedsiębiorstwa z udziałem kapitału zagranicznego odgrywają dominującą rolę w polskim eksporcie. W dużej mierze jest to związane z koncentracją kapitału zagranicznego w branżach związanych z produkcją pojazdów, maszyn i elektroniki. Eksport firm z kapitałem zagranicznym jest powiązany przede wszystkim z opisywaną wcześniej przewagą konkurencyjną firm zagranicznych nad polskimi firmami. Przy większej produktywności, którą charakteryzują się firmy zagraniczne, maleje znaczna część kosztów pracy wchodzących pośrednio w cenę produktu (i to pomimo wyższych płac w firmach z kapitałem zagranicznym). W rezultacie przewaga konkurencyjna na rynku krajowym przekłada się na przewagę na rynkach międzynarodowych. Zgodnie z wynikami badań PARP (2020) przedstawionymi w „Raporcie o stanie polskiego sektora małych i średnich przedsiębiorstw w Polsce” w 2018 r. blisko dwie trzecie (63,4%) wartości całego polskiego eksportu generowanego przez przedsiębiorstwa o liczbie pracujących powyżej 9 osób pochodzi od tej grupy przedsiębiorstw, przy czym stanowią jedną trzecią polskich eksporterów (31%; 5,6 tys. podmiotów). Przeciętny eksporter z udziałem kapitału zagranicznego osiąga prawie cztery razy większe przychody z eksportu (88,1 mln PLN) niż pozostałe podmioty (23,1 mln PLN). Znaczna część przedsiębiorstw z udziałem kapitału zagranicznego to większe podmioty: blisko dwie piąte to średnie firmy, a jedna piąta – duże. Firmy te działają głównie w dwóch sekcjach PKD – połowa z nich w przetwórstwie przemysłowym, a jedna piąta w handlu. Prawie połowa z nich to eksporterzy wyspecjalizowani. 75 Efekt demonstracji (efekt Veblena, efekt prestiżowy), zwany także paradoksem Veblena, dotyczy dóbr luksusowych i najbogatszych grup społecznych. Jest to wzrost wielkości popytu na dobra luksusowe mimo wzrostu cen tych dóbr – firmy z kapitałem zagranicznym najczęściej dostarczają takie dobra. Strona 130 z 139 Pomimo relatywnie niskiego stopnia powiązania polskich firm z rynkiem międzynarodowym generują one stosunkowo duży odsetek swoich przychodów z eksportu. Zgodnie z szacunkami PARP w 2018 r. 24,1% przychodów przedsiębiorstw pochodziło z eksportu towarów, co oznacza wzrost o 6,5 pkt. proc. w stosunku do 2010 r. Najlepsze wyniki w tym zakresie notują duże podmioty, których udział przychodów ze sprzedaży zagranicznej osiągnął 26,5% w 2018 r., najsłabsze – mikroprzedsiębiorstwa (jedynie 4,9% ich całkowitych przychodów pochodzi ze sprzedaży towarów za granicę). Biorąc pod uwagę wzrost przychodów z eksportu w latach 2010–2018, należy stwierdzić, że najszybciej zwiększyły się one wśród przedsiębiorstw zatrudniających 50–249 pracowników (o 5,5 pkt. proc. do 19,2%). Wykres 94. Udział przychodu z eksportu wyrobów w przychodach firm według liczby pracujących w roku 2010 i 2018 (w %)

2010 2018 Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych PARP W ciągu ostatnich lat jest widoczna stopniowa zmiana modelu rozwoju eksportu w Polsce. Obserwowany jest spadek udziału dóbr pośrednich (o 2,3 pkt. proc. w latach 2010–2019) w całkowitym eksporcie na rzecz zwiększenia udziału eksportu zaawansowanych technologii, z tym że ten ostatni wciąż pozostaje na poziomie zdecydowanie niższym niż średnia w Unii Europejskiej. Strona 131 z 139 Wykres 95. Udział eksportu półproduktów w całkowitym eksporcie Polski w roku 2010 i 2019 (w %)

2010 2019 dobra pośrednie pozostałe Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych Eurostat Tendencję spadkową wykazuje także wskaźnik dotyczący udziału półproduktów w naszym całkowitym imporcie, zmniejszył się on z 59,6% w 2010 r. do 55,1% w 2019 r. Jest to korzystne zjawisko, gdyż z jednej strony świadczy o mniejszej zależności naszej gospodarki od importu komponentów z zagranicy, z drugiej natomiast o wzroście udziału w przywozie dóbr konsumpcyjnych, co może wynikać ze wzrostu zamożności społeczeństwa. Jednocześnie znaczący udział półproduktów w całkowitych obrotach zagranicznych świadczy o fragmentaryzacji produkcji w ramach globalnych łańcuchów wartości (Global Value Chain – GVC) i silnych powiązań gospodarczych między krajami. Obecnie ciężko sobie wyobrazić, żeby jakaś gospodarka pozostawała poza GVC. Partycypacja w nich jest pochodną postępującej globalizacji, digitalizacji i fragmentaryzacji produkcji. Dzisiaj każdy samochód, samolot czy pociąg składa się z elementów tworzonych na całym świecie, a zamiast klasycznych fabryk prowadzi się montownie. Strona 132 z 139 Wykres 96. Poziom76 zintegrowania Polski z międzynarodowymi sieciami produkcyjnymi w latach 2005–2015

2005 2015 zagraniczna VA w krajowym eksporcie krajowa VA w eksporcie innych krajów Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych OECD/WTO (2018) W 2015 r. ok. 48% eksportu Polski było realizowane w ramach GVC, czyli o ok. 3,5 pkt. proc. więcej niż w 2005 r. Oznacza to, że Polska jest coraz bardziej aktywnym podmiotem procesów umiędzynarodowienia produkcji. W okresie 2005–2015 szybciej rósł udział zagranicznej wartości dodanej w naszym eksporcie (o 1,9 pkt. proc. do 26,6%) niż krajowej wartości dodanej w eksporcie innych krajów (o 1,5 pkt. proc. do 21,5% w 2015 r.). Choć różnica ta była niewielka, to jednak świadczy o tym, że Polska jest bardziej atrakcyjna jako miejsce przetwarzania półproduktów (co jest rezultatem m.in. względnie niskich kosztów pracy) niż jako producent i eksporter półproduktów, wchodzących następnie w skład bardziej złożonych produktów kierowanych na eksport. Systematyczne zwiększanie udziału zagranicznej wartości dodanej w naszym eksporcie oznacza jednocześnie spadek udziału w nim krajowej wartości dodanej. Świadczy to o odnoszeniu przez nasze przedsiębiorstwa stosunkowo niewielkich korzyści z uczestnictwa w GVC. Wynika to z tego, że nasi przedsiębiorcy zazwyczaj partycypują w środkowej części łańcucha, czyli tej, w której wytwarza się najmniej wartości dodanej (jest to faza produkcyjna), czemu towarzyszy wysoka importochłonność produkcji i eksportu. Najbardziej wartościowa (zyskowna) jest początkowa (działalność B+R, projektowanie) oraz końcowa (marketing, reklama, dystrybucja) część łańcucha. Ważne, aby polskie przedsiębiorstwa sukcesywnie przesunęły się do bardziej wartościowych ogniw. Niezbędnym warunkiem w osiągnięciu tego są skuteczna działalność innowacyjna, ukierunkowana na tworzenie nowoczesnych produktów i usług oraz nieustanne poszukiwanie nowych rozwiązań, które odpowiadają na zmieniające się potrzeby klientów. Polski handel zagraniczny ma charakter wewnątrzgałęziowy, co oznacza, że w eksporcie i imporcie najważniejsze znaczenie mają te same produkty, tj. wyroby elektromaszynowe i produkty przemysłu chemicznego. Bardziej szczegółową strukturę przedmiotową naszego eksportu przedstawiono na poniższym wykresie. Jak widać, 5 pozycji towarowych odpowiada za ok. 47% całkowitego eksportu z Polski, a dominujące znaczenie mają maszyny i urządzenia mechaniczne i elektryczne i ich części i akcesoria (ok. ¼ całkowitego eksportu) oraz pojazdy i ich akcesoria (ok. 11%). 76 Wskaźnik obliczony na podstawie sumy udziału zagranicznej wartości dodanej w krajowym eksporcie (backward participation) oraz udziału krajowej wartości dodanej w eksporcie innych krajów (forward participation). Strona 133 z 139 Polskie meble z sukcesem podbijają globalny rynek. Według danych OIGPM w roku 2019 zajmowaliśmy 2. miejsce na świecie (za Chinami, a przed Niemcami i Włochami) pod względem wartości wyeksportowanych mebli. Wykres 97. Pozycje towarowe (CN2) o największym udziale w polskim eksporcie w 2019 r. (w %) kotły, maszyny i urządzenia mechaniczne oraz ich części pojazdy oraz ich części i akcesoria 14% 11% maszyny i urządzenia elektryczne oraz ich części 53% 11%

pozostałe Źródło: Opracowanie MRTiP na podstawie danych GUS We współczesnej gospodarce globalnej znaczenie międzynarodowego handlu towarami zaawansowanymi technologicznie wykazuje tendencję rosnącą. Obroty handlowe towarami high-tech w Unii Europejskiej, zidentyfikowane według klasyfikacji SITC Rev. 4, są podzielone na dziewięć grup (vide rysunek poniżej). Sektor high-tech odgrywa istotną rolę w Unii Europejskiej, jednak jego udział w wymianie handlowej państw członkowskich różni się. Dokładniejszy wgląd w strukturę przedmiotową polskiego eksportu pozwala zauważyć, że na tle Unii Europejskiej Polska jest krajem o relatywnie niewielkim udziale towarów wysokiej techniki w całkowitym eksporcie. Według danych Eurostat w Unii Europejskiej funkcjonowało ponad 46 tys. przedsiębiorstw w obszarze przemysłu wysokiej technologii. Cztery państwa członkowskie – Niemcy, Wielka Brytania, Włochy oraz Polska – odpowiadały za ok. 53% sektora high-tech Unii Europejskiej. Towary zaawansowane technologicznie są przedmiotem wymiany handlowej zarówno na jednolitym rynku, jak i z krajami spoza Unii Europejskiej, a ponad połowa transakcji sprzedaży i nabycia towarów high-tech była realizowana pomiędzy partnerami z krajów członkowskich. Strona 134 z 139 Rys. 5. Grupy towarów wysoko przetworzonych według klasyfikacji SITC Rev. 4 Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie Eurostat W 2018 r. towary wysokiej techniki odpowiadały za ok. 18% wartości całkowitego unijnego eksportu. Najwyższy ich udział odnotowano w Irlandii (34,7%), na Malcie (25,6%), w Niderlandach (21,3%) oraz we Francji (20,5%), natomiast najniższy w Portugalii (4%), Grecji (4,5%) oraz Hiszpanii (5,5%), w Polsce zaś odpowiadały za 8,4% eksportu. Dwie grupy towarów, tj. sprzęt lotniczy oraz środki farmaceutyczne, odpowiadały za 49% unijnego eksportu tej kategorii towarów. Następnie elektronika i komunikacja oraz aparatura badawczo-naukowa stanowiły 36% tego eksportu, pozostałe zaś pięć grup towarów – komputery i maszyny biurowe, chemikalia, maszyny elektryczne, maszyny nieelektryczne oraz uzbrojenie stanowiły ok. 16% eksportu. Wykres 98. Udział towarów high-tech w eksporcie ogółem państw członkowskich UE w 2008 i 2018 r. (w %)

Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie wstępnych danych Eurostat Strona 135 z 139 N klW uL Mapa 8. Udział eksportu towarów high-tech w eksporcie ogółem państw członkowskich UE-28 w 2018 r. (w %) LEGENDA 0,8 < 4,2 4,3 < 6,8 6,9 < 8,4 8,5 < 11,2 11,3 < 16,4 16,5 < Brak danych Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych Eurostat W ujęciu wartościowym Niemcy były unijnym liderem eksportującym najwięcej towarów high-tech (ok. 200 mld EUR w 2018 r.), na kolejnych miejscach znalazły się Niderlandy (130 mld EUR), Francja (10 mld EUR) oraz Wielka Brytania (69 mld EUR). Polska w tym zestawieniu znalazła się na 10. pozycji z wynikiem ponad 18,5 mld EUR (pomiędzy Austrią a Węgrami). Spośród państw członkowskich Unii Europejskiej tylko pięć krajów odnotowało nadwyżkę w handlu towarami wysokoprzetworzonymi; były to Belgia, Niemcy, Irlandia, Francja oraz Holandia. Według danych GUS w 2019 r. towary wysokiej techniki odpowiadały za 8,6% całkowitego polskiego eksportu, z kolei w całkowitym imporcie – 12,3%. Wartość wywozu tych towarów wyniosła ok. 20,7 mld EUR i była wyższa o 10,9% od poziomu sprzed roku. Głównymi polskimi odbiorcami tej grupy towarów były Niemcy (25,1% udziału), USA (10,8%), Niderlandy (7,9%), Wielka Brytania (7,5%) oraz Francja (5,8%). Import towarów wysokiej techniki do Polski wyniósł ok. 29,1 mld EUR i był wyższy o 8,6% niż przed rokiem. Najwięcej towarów pochodziło z Chin (26,4%), Niemiec (15,2%), USA (10%), Niderlandów (6,8%) i Wietnamu (3,8%). Strona 136 z 139 Wykres 99. Udział eksportu wyrobów zaawansowanych technologicznie w całkowitym eksporcie z Polski (w %) 10

2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych GUS Wśród towarów wysokiej techniki, dominujące znaczenie w 2019 r. miały:  różne maszyny cyfrowe do automatycznego przetwarzania danych (17%),  części silników turboodrzutowych i turbośmigłowych (10,9%),  maszyny do odbioru, konwersji i transmisji, regeneracji głosu, obrazu lub innych danych (4,5%),  aparaty słuchowe, z wyłączeniem części i akcesoriów (4,3%),  tablice, szafy i podobne zestawy aparatów do elektrycznego sterowania lub rozdziału energii elektrycznej (3,8%),  telefony dla sieci komórkowych lub dla innych sieci bezprzewodowych (3,6%). Cechą charakterystyczną polskiego eksportu jest także silna koncentracja na rynkach państw UE-28, co powoduje, że w dużym stopniu jego wyniki są uzależnione od wahań koniunkturalnych gospodarek unijnych. W 2019 r. do Unii Europejskiej trafiło 80% całkowitego wywozu z Polski, w tym do Niemiec 27,7%, Czech 6,1%, Wielkiej Brytanii 6% i Francji 5,9%. Na liście 10 najważniejszych odbiorców towarów z Polski w 2019 r. znalazły się jedynie dwa rynki spoza Unii Europejskiej, tj. Rosja (na miejscu 7., z udziałem 3,1%) oraz USA (na pozycji 8., z udziałem 2,8%). Niezależnie od wagi państw Unii Europejskiej w polskim eksporcie, wzorując się na wysoko rozwiniętych krajach unijnych, takich jak np. Niemcy, Francja czy Wielka Brytania, należy dążyć do większej dywersyfikacji geograficznej naszego eksportu. Nasze przedsiębiorstwa, przy wsparciu państwa, powinny wzmacniać aktywność na perspektywicznych rynkach – azjatyckim, afrykańskim i amerykańskim, które często notują znacznie wyższe wskaźniki wzrostu PKB i obrotów handlowych (w tym importu) niż rynki unijne oraz mają jeszcze niezagospodarowany potencjał popytu wewnętrznego. Strona 137 z 139 Wykres 100. Udział eksportu do UE w całkowitym eksporcie wybranych rynków unijnych w 2018 r. (w %)

Czechy Węgry Polska Belgia Austria Hiszpania Francja Niemcy Włochy Wlk. do UE do reszty świata Brytania Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych Eurostat (2019), dla Polski dane GUS (2019d) Podsumowując, eksport jest ważną częścią gospodarki państwa. Pozwala na głębszą integrację z gospodarką światową oraz przyczynia się do poprawy pozycji w globalnym łańcuchu wartości, stymulując procesy rozwojowe na rynku krajowym. Proponowanymi działaniami, jakie powinny być podjęte w tym obszarze, są wsparcie produkcji i eksportu towarów najbardziej zaawansowanych technologicznie oraz wsparcie internacjonalizacji MSP, w tym rozwijanie bardziej zaawansowanych form współpracy z zagranicą (tak żeby nie koncentrowała się ona jedynie na eksporcie i imporcie). W skutecznej ekspansji zagranicznej naszych firm istotna jest także promocja Polski oraz polskich towarów na rynkach zagranicznych w celu zwiększenia rozpoznawalności tych towarów. Obecnie zbyt duża część polskich produktów trafia na rynki zagraniczne pod marką innego kraju albo jako jedynie półprodukty, które są elementami innych zagranicznych towarów. Aby zmniejszyć zależność wyników polskiego eksportu od sytuacji gospodarczej państw Unii Europejskiej, należy dążyć do większej dywersyfikacji kierunków eksportowych polskich firm. Strona 138 z 139 Literatura EC (2017). Digital Economy and Society Index https://ec.europa.eu/digital-single-market/en/desi GUS (2018a). Bank danych lokalnych, Podgrupa: Nakłady inwestycyjne w spółkach z udziałem kapitału zagranicznego w stosunku do nakładów inwestycyjnych ogółem https://bdl.stat.gov.pl/BDL/metadane/cechy/3450 GUS (2018b). Bank danych lokalnych, Podgrupa: Podmioty z udziałem kapitału zagranicznego na 10 tys. mieszkańców https://bdl.stat.gov.pl/BDL/metadane/cechy/3407 GUS (2018c). Działalność podmiotów posiadających jednostki zagraniczne w 2016 roku http://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/podmioty-gospodarcze-wyniki-finansowe/przedsiebiorstwaniefinansowe/dzialalnosc-podmiotow-posiadajacych-jednostki-zagraniczne-w-2016-roku,5,9.html GUS (2020).2021) Działalność innowacyjna przedsiębiorstw w latach 2018-2020 https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/nauka-i-technika-spoleczenstwo-informacyjne/nauka-i-technika/dzialalnoscinnowacyjna-przedsiebiorstw-w-latach-2018-2020,2,20.html GUS (2021d). Handel Zagraniczny http://swaid.stat.gov.pl/SitePagesDBW/HandelZagraniczny.aspx PARP (2014). Ewaluacja potencjału eksportowego przedsiębiorstw w Polsce, Warszawa http://www.parp.gov.pl/publikacje/ebook/553 PARP (2020). Raport o stanie polskiego sektora małych i średnich przedsiębiorstw w Polsce, Warszawa https://www.parp.gov.pl/storage/publications/pdf/ROSS-2020_30_06.pdf WTO (2019). WTO, Statystyki dotyczące wartości dodanej https://www.wto.org/english/res_e/statis_e/miwi_e/countryprofiles_e.htm WTO (2020). Trade statistics and outlook https://www.wto.org/english/news_e/pres20_e/pr855_e.pdf Strona 139 z 139 Załącznik nr 2 do „Strategii produktywności 2030” Załącznik nr 2 do „Strategii produktywności 2030” Załącznik nr 2 do „Strategi2i p0rod2uk2tywności 2030” Krajowa Inteligentna Specjalizacja (KIS) – aktualizacja r. 2022 Krajowa Inteligentna Specjalizacja (KIS) – aktualizacja r. czerwiec 2022 r. czerwiec 2022 r. Spis treści Wprowadzenie..................................................................................................................................................... 3 Rozdział I. Krajowa Inteligentna Specjalizacja – planowanie, wdrażanie i monitorowanie............................................ 7 1. Zarządzanie procesem i koordynacja Krajowej Inteligentnej Specjalizacji................................................................ 7 2. Proces przedsiębiorczego odkrywania (PPO) w Polsce............................................................................................ 9 3. System monitorowania Krajowej Inteligentnej Specjalizacji.................................................................................... 12 3.1. Monitorowanie programów operacyjnych, programu Horyzont 2020 oraz danych statystycznych w obszarach KIS... 13 3.2. Monitorowanie w obszarze poszczególnych krajowych inteligentnych specjalizacji............................................. 18 3.3. Aktualizacja i weryfikacja krajowych inteligentnych specjalizacji.......................................................................... 27 3.4. Ewaluacje krajowych inteligentnych specjalizacji................................................................................................. 29 Rozdział II. Współpraca w obszarze inteligentnych specjalizacji na poziomie ponadregionalnym i międzynarodowym.. 30 Rozdział III. Komunikacja i promocja inteligentnych specjalizacji w Polsce............................................................... 34 2 Wprowadzenie

Smart specialization strategy (S3) – kontekst europejski W marcu 2010 r. Komisja Europejska przyjęła Strategię Europa 2020 – Strategia na rzecz inteligentnego i zrównoważonego rozwoju sprzyjającego włączeniu społecznemu. W Strategii zaproponowano trzy podstawowe priorytety: wzrost inteligentny (ang. smart growth), czyli rozwój oparty na wiedzy i innowacjach, wzrost zrównoważony (ang. sustainable growth), czyli transformacja w kierunku gospodarki konkurencyjnej i niskoemisyjnej, efektywnie korzystającej z zasobów, wzrost sprzyjający włączeniu społecznemu (ang. inclusive growth), czyli wspieranie gospodarki charakteryzującej się wysokim poziomem zatrudnienia i zapewniającej spójność gospodarczą, społeczną i terytorialną.

Do realizacji ww. priorytetów mają się przyczyniać m.in. strategie na rzecz inteligentnej specjalizacji opracowane przez państwa członkowskie Unii Europejskiej i ich regiony, które wskazują na priorytetowe obszary badawcze, rozwojowe i innowacyjne (B+R+I) kraju lub regionu w ramach perspektywy finansowej na lata 2014–2020. W Polsce krajowe inteligentne specjalizacje są wspierane przede wszystkim w ramach Programu Operacyjnego Inteligentny Rozwój oraz konkursu Seal of Excellence programu Horyzont 2020, a regionalne inteligentne specjalizacje poprzez regionalne programy operacyjne i Program Operacyjny Polska Wschodnia. 3

Zidentyfikowanie inteligentnych specjalizacji powinno pozwolić przede wszystkim na stymulowanie rozwoju gospodarczego Polski w oparciu o innowacyjne rozwiązania, a także przyczynić się do poprawy jakości życia społeczeństwa, szczególnie w obliczu wyzwań społecznych i środowiskowych. Silna koncentracja tematyczna wsparcia specjalizacji, stanowiących przewagi konkurencyjne kraju, przyczyni się do rozwoju opartego na efektywności podejmowanych działań oraz wymiernych efektach społeczno-gospodarczych, unikając rozproszenia finansowania, a także podwójnego wydatkowania środków publicznych. Należy przy tym podkreślić, że skupienie inwestycji na zidentyfikowanych inteligentnych specjalizacjach opiera się na procesie ciągłej weryfikacji i aktualizacji priorytetów poprzez wypracowany system monitorowania i ewaluacji KIS. Warunkowość ex-ante (perspektywa finansowa 2014–2020) oraz warunkowość podstawowa (perspektywa finansowa 2021–2027) Zgodnie z artykułem 16 rozdziału III komunikatu Komisji Europejskiej COM (2011) 615: Państwa członkowskie koncentrują wsparcie, zgodnie z przepisami dotyczącymi poszczególnych funduszy, na działaniach przynoszących największą wartość dodaną w odniesieniu do realizacji unijnej strategii na rzecz inteligentnego, trwałego wzrostu gospodarczego sprzyjającego włączeniu społecznemu, podejmując wyzwania określone w zaleceniach dotyczących poszczególnych państw przyjętych na podstawie art. 121 ust. 2 Traktatu oraz w odpowiednich zaleceniach Rady przyjętych na podstawie art. 148 ust. 4 Traktatu, a także biorąc pod uwagę potrzeby krajowe i regionalne.1 1 Komunikat KE COM(2012) 615 Wniosek. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1303/2013 z dnia 17 grudnia 2013 r. ustanawiające wspólne przepisy dotyczące Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego, Europejskiego Funduszu Społecznego, Funduszu Spójności, Europejskiego Funduszu Rolnego na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich oraz Europejskiego Funduszu Morskiego i Rybackiego oraz ustanawiające przepisy ogólne dotyczące Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego, Europejskiego Funduszu Społecznego, Funduszu Spójności i Europejskiego Funduszu Morskiego i Rybackiego oraz uchylające rozporządzenie Rady (WE) nr 1083/2006 (Dz. Urz. UE L 347 z 20.12.2013, str. 320, z późn. zm.). 4 Potrzeba wskazania inteligentnych specjalizacji na poziomie krajowym lub regionalnym wynika także z konieczności spełnienia przez Polskę warunku ex-ante, określonego w odniesieniu do Celu Tematycznego (CT) 1: Zwiększenie nakładów na badania naukowe, rozwój technologiczny i innowacje, ujętego w Umowie Partnerstwa, tj. istnienie krajowych lub regionalnych strategii badań i innowacji na rzecz inteligentnej specjalizacji, zgodnie z krajowym programem reform, w celu zwiększenia wydatków na badania i innowacje ze środków prywatnych, co jest cechą dobrze funkcjonujących krajowych lub regionalnych systemów badań i innowacji i jest kryterium warunkującym wsparcie w ww. obszarach w programach operacyjnych na lata 2014–2020. System identyfikacji i weryfikacji oraz wspierania obszarów inteligentnej specjalizacji powinien:2  angażować kluczowych partnerów społeczno-gospodarczych i naukowych, zwłaszcza przedsiębiorców (entrepreneurial discovery process),  koncentrować wsparcie na krajowych i regionalnych obszarach specjalizacji opartych na wiedzy,  integrować odgórne i oddolne inicjatywy badawczo-rozwojowe (top-down i bottom-up),  opierać się na dowodach i faktach (evidence based-policy),  prowadzić do koncentracji nakładów na badania i innowacje (critical mass) oraz eliminacji niekorzystnych zjawisk jak np. rozdrobnienie środków czy powielanie badań (duplication and fragmentation),  wskazywać cross-sektorowe obszary specjalizacji  prowadzić do zwiększania udziału nakładów prywatnych na finansowanie działalności B+R. W 2014 r. Polska w wyniku zaangażowania przedstawicieli jednostek naukowych, przedsiębiorstw, instytucji otoczenia biznesu oraz organizacji pozarządowych opracowała koncepcję krajowych inteligentnych specjalizacji, wypełniając tym samym warunkowość ex-ante dla Celu Tematycznego 1 w ramach perspektywy finansowej 2014–2020. Proces wypełnienia warunku ex-ante na lata 2014–2020 oraz opis metodologii identyfikowania krajowych inteligentnych specjalizacji w procesie przedsiębiorczego odkrywania został opisany w załączniku 1. Mając na uwadze pozytywne doświadczenia z wdrażania strategii inteligentnych specjalizacji, zwiększenia koncentracji tematycznej oraz nakładów prywatnych na prace badawczo-rozwojowe, Komisja Europejska zdecydowała o kontynuowaniu podejścia w kolejnej perspektywie finansowej na lata 2021–2027. Działania w obszarze inteligentnych specjalizacji mają być kontynuowane i rozwijane ze szczególnym naciskiem na współpracę ponadregionalną oraz międzynarodową. Od 2019 r. w Ministerstwie Rozwoju są prowadzone działania zmierzające do wykazania spełnienia warunku podstawowego pn. Good governance of national and regional smart specialization strategy dla Celu Polityki 1 (CP1) Bardziej inteligentna Europa dzięki wspieraniu innowacyjnej i inteligentnej transformacji gospodarczej w perspektywie finansowej 2021–2027. W ramach warunku przewidziano 7 kryteriów do wypełnienia – 6 na poziomie krajowym i regionalnym oraz 1 wyłącznie na poziomie krajowym: 1. aktualna analiza wyzwań dla dyfuzji innowacji i cyfryzacji (up-to-date analysis of challenges for innovation dififfusion and digitalisation), 2 Szerzej: http://ec.europa.eu/regional_policy/sources/docgener/informat/2014/smart_specialisation_en.pdf, s. 2. 5 2. istnienie właściwej regionalnej/krajowej instytucji lub organu odpowiedzialnego za zarządzanie strategią inteligentnej specjalizacji (existence of competent regional/national institution or body, responsible for the management of the smart specialisation strategy), 3. narzędzia monitorowania i oceny służące do pomiaru wyników realizacji celów strategii (monitoring and evaluation tools to measure performance towards the objectives of the strategy), 4. funkcjonowanie współpracy interesariuszy ((proces przedsiębiorczego odkrywania) (functioning of stakeholders co-operation (entrepreneurial discovery proces)), 5. działania niezbędne do ulepszenia krajowych lub regionalnych systemów badań i innowacji (jeśli dotyczy) (actions necessary to improve national or regional research and innovation systems, where relevant), 6. działania wspierające transformację przemysłową (jeśli dotyczy) (where relevant, actions to support industrial transation), 7. działania na rzecz wzmocnienia współpracy z partnerami spoza danego państwa członkowskiego w obszarach priorytetowych wspieranych przez strategię inteligentnej specjalizacji (measures for enhancing cooperation with partners outside a given Member State in priority areas supported by the smart specialization strategy). 6 Rozdział I. Krajowa Inteligentna Specjalizacja – planowanie, wdrażanie i monitorowanie 1. Zarządzanie procesem i koordynacja Krajowej Inteligentnej Specjalizacji Krajowa Inteligentna Specjalizacja w systemie zarządzania rozwojem kraju

Ogólne ramy strategiczne dla krajowych inteligentnych specjalizacji znajdują się w Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju (z perspektywą do 2030 r.), a także w strategii zintegrowanej pn. Strategii produktywności 2030, stanowiącej kontynuację Strategii Innowacyjności i Efektywności Gospodarki „Dynamiczna Polska” (SIiEG). Krajowa inteligentna specjalizacja (KIS) jako dokument wskazujący dziedziny B+R+I, w ramach których będą podejmowane działania w celu realizacji założeń strategicznych SOR, stanowi integralną część Strategii produktywności 2030. Zarządzanie krajowymi inteligentnymi specjalizacjami W toku prac nad KIS oraz wypracowaniem interaktywnego procesu przedsiębiorczego odkrywania niezbędne było stworzenie modelu zarządzania procesem, opartego na koncepcji współdziałania wszystkich czterech sektorów (quadruple helix) – biznesu, nauki, administracji i społeczeństwa obywatelskiego. Zastosowanie modelu poczwórnej helisy umożliwiło zaprojektowanie procesu w oparciu o wiedzę ekspercką z zakresu szeroko pojętej innowacyjności (od decydentów politycznych, wyznaczających kierunki rozwojowe kraju, przez kreatorów innowacji, podmioty wdrażające innowacyjne rozwiązania po konsumentów wykorzystujących je w praktycznym, codziennym życiu). Podejście to było dużym wyzwaniem, związanym z brakiem dotychczasowej współpracy opartej na elastyczności czy umiejętności adaptacji różnorodnych potrzeb i interesów w jedną, spójną koncepcję rozwojową, gwarantującą pełne zaangażowanie interesariuszy i realizację oczekiwań wszystkich grup interesów. Szczególna rola w tworzeniu nowego podejścia do kreowania polityki innowacyjnej kraju została przypisana przedsiębiorcom jako twórcom innowacyjnych rozwiązań o komercyjnym zastosowaniu dzięki znajomości potrzeb rynkowych i konsumenckich, ale także ze względu na fakt, że przedsiębiorstwa w istotny sposób przyczyniają się do rozwoju polskiej gospodarki, wzrostu atrakcyjności rynku inwestycyjnego, a także do tworzenia nowych miejsc pracy. W strukturze zarządczej procesu wdrażania i monitorowania KIS, a także samego procesu przedsiębiorczego odkrywania wyodrębniono następujące gremia wskazane na schemacie 1. Koordynatorem Krajowej Inteligentnej Specjalizacji w Polsce jest Ministerstwo Rozwoju i Technologii (MRiT). W zakresie inteligentnych specjalizacji MRiT odpowiada za:  koordynowanie prac w zakresie krajowych inteligentnych specjalizacji, proces przedsiębiorczego odkrywania oraz monitorowanie,  współpracę międzynarodową,  współpracę ponadregionalną i na linii kraj – region. 7 Schemat nr 1. Gremia utworzone w ramach systemu zarządzania, procesu przedsiębiorczego odkrywania i monitorowania KIS MRiT jest organem administracji rządowej odpowiedzialnym za projektowanie i realizację m.in. polityki innowacyjności, polityki przemysłowej, polityki technologicznej oraz za rozwój zielonej gospodarki. MRiT kreuje polityką innowacyjności od 2001 r. wraz z przyjęciem pierwszej strategii ukierunkowanej na zwiększanie innowacyjności przedsiębiorstw. Od wielu lat resort projektuje strategie, programy, akty prawne ukierunkowane na tworzenie warunków ramowych dla funkcjonowania przedsiębiorstw, w tym prowadzenia działalności innowacyjnej. Resort aktywnie uczestniczy również w projektowaniu i wdrażaniu kolejnych perspektyw finansowanych Unii Europejskiej (realizując m.in. działania z zakresu SPO-WKP, POIŚ, POIG i POIR). Aktualnie działania MRiT są podporządkowane realizacji Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju zaprojektowanej w resorcie, które w sposób bezpośredni odnoszą się do zagadnień poprawy innowacyjności przedsiębiorstw, tworzenia warunków do prowadzania prac B+R i ich wdrażania oraz do kwestii koncentracji tematycznej interwencji publicznej na bazie inteligentnych specjalizacji. Ponadto MRiT w 2016 r. powołało Radę ds. Innowacyjności oraz międzyresortowy Zespół ds. Innowacyjności. Główne zagadnienia Rady i Zespołu dotyczą barier innowacyjności, ustawy z dnia 30 maja 2018 r. o niektórych formach wspierania działalności innowacyjnej (Dz. U. z 2021 r. poz. 706, z późn. zm.), „Białej Księgi Innowacji”, programu Start in Poland, „Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju do roku 2020 (z perspektywą do 2030 r.)”, projektów strategicznych i flagowych. Zrealizowane działania Rady ds. Innowacyjności na rzecz przedsiębiorców i podnoszenia innowacyjności w Polsce obejmują: doktoraty wdrożeniowe, „Konstytucję dla Nauki”, ustawę z dnia 30 czerwca 2000 r. – Prawo własności przemysłowej (Dz. U. z 2021 r. poz. 324), ustawę z dnia 17 stycznia 2019 r. o Fundacji Platforma Przemysłu Przyszłości (Dz. U. poz. 229, z późn. zm.), Dobry Pomysł, Akademię Menadżera Innowacji, Poland Prize, ulgę na B+R i IP Box. Od 2010 r. MRiT realizuje działania w zakresie identyfikacji technologii i obszarów kluczowych dla rozwoju polskiej gospodarki, m.in. poprzez opracowanie Foresightu technologicznego przemysłu do roku 2030 – InSight 2030 i wykorzystanie wyników do zidentyfikowania krajowych inteligentnych specjalizacji w ramach perspektywy finansowej 2014–2020. MRiT było odpowiedzialne za wypełnienie warunkowości ex-ante w ramach Celu Tematycznego 1 Programu Operacyjnego Inteligentny Rozwój 2014–2020, a także zaprojektowanie koncepcji krajowych inteligentnych specjalizacji z uwzględnieniem procesu przedsiębiorczego odkrywania, opracowanie systemu monitorowania i ewaluacji, a także współpracę z 16 regionami w celu zapewnienia synergii działań. Biorąc pod uwagę horyzontalny charakter inteligentnych 8 specjalizacji, mających wpływ na wszystkie sektory gospodarki, naukę, kwestie środowiskowe, społeczne i zdrowotne, MRiT podjęło ścisłą współpracę z podmiotami administracji centralnej, m.in. z Ministerstwem Nauki i Szkolnictwa Wyższego, Ministerstwem Funduszy i Polityki Regionalnej, Polską Agencją Rozwoju Przedsiębiorczości, Narodowym Centrum Badań i Rozwoju, Bankiem Gospodarstwa Krajowego, Krajowym Punktem Kontaktowym, Głównym Urzędem Statystycznym w celu zapewnienia koordynacji działań, synergii w ramach strategii i dokumentów kierunkowych, a także wymianę dobrych praktyk i danych m.in. w zakresie aktywności projektowej w ramach programów operacyjnych czy danych statystycznych, niezbędnych do monitorowania KIS i RIS. Doświadczenie i wiedza zdobyte w ramach powyższego procesu zostaną wykorzystane w działaniach, realizowanych na rzecz innowacyjności i inteligentnych specjalizacji zarówno w ramach polityki unijnej, jak i krajowej. Partnerem MRiT zaangażowanym w realizację działań w obszarze inteligentnej specjalizacji jest Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości (PARP). PARP odpowiada przede wszystkim za działania uzupełniające proces przedsiębiorczego odkrywania, tj. smart panel (analizy przesiewowe i wywiady) oraz smart labs (spotkania fokusowe), a także ewaluacje w obszarze inteligentnych specjalizacji. Komitet Sterujący ds. KIS – ma charakter zarządzający i koordynujący proces. Jego zadaniem jest sterowanie procesem realizacji KIS na rzecz osiągnięcia zakładanych efektów oraz celów strategicznych i szczegółowych, podejmowanie decyzji nt. ewentualnych zmian listy i opisów krajowych inteligentnych specjalizacji celem zapewnienia ich aktualności zgodnie z potrzebami beneficjentów, jak również wybór ekspertów do poszczególnych grup roboczych ds. krajowych inteligentnych specjalizacji. W jego skład wchodzą przedstawiciele Ministerstwa Rozwoju i Technologii (Przewodniczący Komitetu Sterującego ds. KIS), Ministerstwa Funduszy i Polityki Regionalnej oraz Ministerstwa Edukacji i Nauki. Grupa Konsultacyjna ds. KIS – powołana w celu zapewnienia spójności prac na poziomie administracji publicznej na poziomie krajowym i regionalnym. Do prac Grupy obok przedstawicieli zainteresowanych resortów oraz urzędów centralnych zostali także zaproszeni przedstawiciele wszystkich 16 regionów. Prace Grupy Konsultacyjnej polegają na wydawaniu rekomendacji w zakresie wdrażania i monitorowania krajowych inteligentnych specjalizacji oraz wskazywaniu potencjalnych zmian w zakresie KIS na bazie doświadczeń płynących z wdrażania programów operacyjnych w perspektywie finansowej na lata 2014–2020, a także na zapewnieniu spójności działań w obszarach powiązanych z KIS – zarówno w ramach projektowania instrumentów wsparcia, jak i dokumentów strategicznych i kierunkowych, zapewniających synergię działań. Zapewnienie udziału przedstawicieli ministerstw, agencji wykonawczych (w kontekście realizacji działań związanych z krajowymi inteligentnymi specjalizacjami) oraz samorządów terytorialnych (w kontekście synergii z regionalnymi inteligentnymi specjalizacjami) pozwala na zapewnienie koncentracji tematycznej wsparcia publicznego oraz efektywną koordynację działań prowadzonych przez administrację publiczną w obszarze polityki innowacyjnej kraju. Dobrą praktyką od 2016 r. stało się organizowanie posiedzeń z udziałem przedstawiciela Komisji Europejskiej w celu zapewnienia przepływu informacji nt. inicjatyw podejmowanych na szczeblu Unii Europejskiej, tworzonych wytycznych w obszarze inteligentnych specjalizacji. Od 2016 r. na posiedzenia Grupy są zapraszani także przewodniczący grup roboczych ds. KIS, co pozwala na usprawnienie procesu współpracy między interesariuszami z poziomu krajowego i regionalnego, a także zapewnienie dostępu do wiedzy grup roboczych ds. KIS nt. oczekiwań administracji publicznej co do rozwoju KIS, a także działań prowadzonych w tym obszarze. 2. Proces przedsiębiorczego odkrywania (PPO) w Polsce Zaplanowany proces przedsiębiorczego odkrywania, uwzględniający takie gremia, jak grupy robocze ds. KIS, Grupa Konsultacyjna ds. KIS oraz badania analityczne w zakresie definiowania nowych potencjałów rozwojowych, w wyniku rekomendacji z projektu pilotażowego Banku Światowego w zakresie uzupełnienia procesu PPO o dodatkowe elementy, Ministerstwo Rozwoju i Technologii podjęło decyzję o włączeniu do KIS dodatkowych elementów: smart panel oraz zmodyfikowanej koncepcji smart labs, za których realizację odpowiada Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości. 9 Schemat nr 2. Elementy procesu przedsiębiorczego odkrywania / system monitorowania KIS Grupy robocze ds. KIS – grupy eksperckie o charakterze doradczym, składające się z przedstawicieli przedsiębiorców, jednostek naukowych, instytucji otoczenia biznesu, klastrów, organizacji pozarządowych, odpowiedzialne m.in. za identyfikowanie obszarów priorytetowych B+R+I (inteligentnych specjalizacji), uszczegółowienie i precyzyjny opis poszczególnych inteligentnych specjalizacji (m.in. na potrzeby oceny wniosków o wsparcie projektów B+R+I), definiowanie celów oraz wizji rozwoju, opracowywanie map drogowych poszczególnych specjalizacji, identyfikowanie barier rozwojowych (m.in. legislacyjnych), a także obserwację zmieniających się czynników społeczno-gospodarczych i trendów rozwojowych, których wystąpienie może wpłynąć na kształt inteligentnych specjalizacji w Polsce, i na ich podstawie rekomendowanie zmian w systemie wdrażania. Poza wyłanianiem i definiowaniem krajowych inteligentnych specjalizacji GR ds. KIS biorą udział w spotkaniach smart labs w celu zapewnienia przepływu informacji nt. działań podejmowanych w GR ds. KIS, a także w celu zapewnienia kontynuacji działań wypracowywanych w trakcie spotkań smart labs. Wyniki smart labs oraz Business Technology Roadmaps przekazywane są do grup roboczych w celu zaopiniowania oraz ewentualnej weryfikacji listy i opisów KIS. Smart panel Celem badań i analiz wykonanych na etapie smart panel jest identyfikacja potencjału społeczno-ekonomicznego przedsiębiorstw prowadzących działalność gospodarczą w Polsce w obszarach obecnych krajowych inteligentnych specjalizacji i w nowych obszarach lub dziedzinach gospodarczych zidentyfikowanych w trakcie badań. Analizy przeprowadzane na tym etapie obejmują badania przesiewowe oraz wywiady z przedsiębiorcami. Rezultatem smart panel jest lista zidentyfikowanych obszarów lub dziedzin o wysokim potencjale innowacyjnym i wyselekcjonowana grupa przedsiębiorców reprezentujących te obszary lub dziedziny, którzy będą mieli możliwość udziału w spotkaniach smart labs. W ramach procesu do stycznia 2022 r. przeprowadzono 726 wywiadów z przedsiębiorcami, z których wyciągnięto wnioski dla zdefiniowania obszarów do przeprowadzenia spotkań smart labs. Smart labs W obszarach wcześniej zdefiniowanych tematów (w ramach smart panel) są organizowane spotkania grup przedsiębiorców oraz przedstawicieli nauki i otoczenia biznesu, którzy mogą być potencjalnie zainteresowani współpracą oraz tworzeniem wspólnych projektów w zdefiniowanym obszarze. Ponadto w ramach smart labs są wypracowywane mapy technologiczne (BTR – Business Technology Roadmaps) dla zdefiniowanych obszarów podczas prac smart labs. Dokument BTR przedstawia w perspektywie biznesowej wskazane przez branżę cele strategiczne i 10 obszary technologiczne, których przyśpieszony rozwój stwarza szansę uzyskania przewagi konkurencyjnej. Rezultatem smart labs oraz BTR, oprócz zweryfikowanych pomysłów na innowacyjne projekty oraz współpracę, są wnioski i rekomendacje dla Komitetu Sterującego oraz GR ds. KIS w zakresie potrzeby modyfikacji listy i opisów KIS, a także ewentualnej zmiany podejścia w ramach procesu PPO. W ramach procesu w latach 2017-2022 r. zorganizowano 58 spotkań Smart Labs w 15 obszarach oraz wykonano 13 analiz BTR dla sektora: kosmicznego, leków, w tym leków z wysoką wartością dodaną, innowacyjnych tworzyw sztucznych, gier wideo stosowanych w różnych dziedzinach życia, robotów medycznych, innowacyjnych nawozów przyjaznych środowisku, jednostek pływających i portowych systemów transportowo-logistycznych w Polsce, sektora żywności wysokiej jakości, nowoczesnego budownictwa energooszczędnego, obszaru rolnictwa inteligentnego (smart farming), innowacyjnych opakowań dla obszaru gospodarki o obiegu zamkniętym, cyberbezpieczeństwa i inteligentnych czujników. Wybrane BTR opracowane na zlecenie PARP (technologie kosmiczne, technologie innowacyjnych nawozów, technologie innowacyjnych tworzyw sztucznych), a także inne instytucje (technologie grzewcze, technologie inteligentnego rolnictwa) stały się podstawą do uruchomienia przez NCBR dedykowanych tzw. szybkich ścieżek w ramach poddziałania 1.1.1 PO IR. Smart partnerships Mając na uwadze potrzebę przeniesienia punktu ciężkości podejmowanych działań w obszarze procesu PPO na wzmocnienie współpracy przedsiębiorców w obszarach specjalizacji, Ministerstwo Rozwoju i Technologii podjęło działania mające na celu promocję i wsparcie doradcze w zakresie tworzonych partnerstw i realizacji wspólnych projektów – smart partnerships na poziomie międzynarodowym, a także na linii kraj – region. Smart partnerships obejmują wszystkie formy współpracy podejmowane przez interesariuszy w obszarze inteligentnych specjalizacji, np. zaangażowanie w partnerstwa tematyczne przy Platformie S3, projekty w ramach programu Horyzont 2020 lub Horyzont Europa, a także planowane do uruchomienia projects pipeline, dotyczące specjalizacji wpisujących się jednocześnie w krajowe i regionalne inteligentne specjalizacje. Wsparcie MRiT będzie obejmowało doradztwo i animację działań, zmierzających do wypracowania wspólnych projektów, rozwiązywania barier formalnych, a także będzie obejmowało wsparcie logistyczne związane z umożliwieniem udziału w spotkaniach poświęconych tworzonym partnerstwom, inicjatywom i projektom. Analizy eksperckie Mając na uwadze potrzebę zewnętrznej wiedzy eksperckiej, Ministerstwo Rozwoju i Technologii rozpoczęło prace nad licznymi analizami, które mają przyczynić się do zaktualizowania wiedzy nt. obecnego potencjału innowacyjnego polskiej gospodarki, a także nisz i trendów globalnych, które mają wpływ na popyt społeczeństwa na produkty i usługi. W związku z tym Ministerstwo Rozwoju i Technologii przeprowadzi m.in. analizę zasobów, aktywności i osiągnięć naukowych w Polsce w dziedzinie tworzenia rozwoju technologii, analizę zasobów aktywności i osiągnięć przedsiębiorstw w Polsce w dziedzinie tworzenia rozwoju technologii, analizę w zakresie trendów technologicznych oraz foresight technologiczny przemysłu do 2040 r. Ponadto na bieżąco są zlecane analizy eksperckie w obszarach krajowych inteligentnych specjalizacji zarówno na potrzeby MRiT, jak i GR ds. KIS, m.in. Strategia Transformacji do Gospodarki Neutralnej Klimatycznie, Analiza technologii kluczowych GOZ, Ekspertyza dotycząca określania stopnia oddziaływań elektrowni wiatrowych na ludzi oraz warunków ich lokowania w sąsiedztwie zabudowy mieszkaniowej, Aktualizacja i opracowanie nowych zapisów Długoterminowej Strategii Renowacji Krajowych Zasobów Budowlanych, Analiza technologiczna możliwości rozwoju zrównoważonego sektora tekstylno-odzieżowo-skórzanego (w tym modowego) w Polsce zgodnie z zasadami gospodarki o obiegu zamkniętym oraz opracowanie wytycznych dla producentów i konsumentów wyrobów tekstylno-odzieżowo-skórzanych w tym zakresie, Próba identyfikacji przyczyn problemu małej skuteczności wnioskowania o projekty Specjalizacji „Inteligentne sieci, technologie informacyjnokomunikacyjne i geoinformacyjne” w ramach KIS. 11 3. System monitorowania Krajowej Inteligentnej Specjalizacji Celem opracowania systemu monitorowania Krajowej Inteligentnej Specjalizacji jest posiadanie metody oceny prawidłowości i trafności zdefiniowania krajowych inteligentnych specjalizacji oraz efektów gospodarczych i społecznych, wynikających z realizacji koncepcji KIS. Wyniki monitorowania będą stanowić podstawę do weryfikacji obszarów zdefiniowanych jako KIS, a także samego podejścia do procesu przedsiębiorczego odkrywania w celu zapewnienia jak największej efektywności podejmowanych działań w obszarze KIS. Monitorowanie obejmuje ponadto obserwację zmian społeczno-gospodarczych (m.in. poprzez dane statystyczne), trendów rozwojowych, stopnia realizacji zdefiniowanych celów, wskaźników w ramach poszczególnych krajowych inteligentnych specjalizacji, aktywności przedsiębiorców w realizacji projektów KIS, jak również identyfikację nowych wyłaniających się przewag konkurencyjnych kraju (tzw. specjalizacji wyłaniających się). Monitorowanie realizacji działań i stopnia osiąganych rezultatów odbywa się w sposób ciągły. W ramach pracy ciągłej MRiT wdraża system monitorowania i ewaluacji krajowych inteligentnych specjalizacji (priorytetów w obszarze B+R+I), ich weryfikacji i aktualizacji w procesie przedsiębiorczego odkrywania, analizuje zagregowane dane statystyczne oraz ocenia postęp prowadzonych działań na rzecz ich rozwoju (ewaluacja ex-ante, bieżąca i ex-post). Powyższe działania są realizowane wraz z innymi uczestnikami procesu przedsiębiorczego odkrywania oraz monitorowania i ewaluacji inteligentnych specjalizacji na poziomie krajowym (ministerstwa, urzędy centralne, PARP, NCBR, instytucje naukowe, organizacje biznesu, IOB, izby branżowe, przedsiębiorcy), a także umożliwi koordynację specjalizacji na poziomie krajowym i regionalnym we współpracy z urzędami marszałkowskimi. Funkcjonowanie systemu przyczynia się także do osiągnięcia celu głównego PO IR, polegającego na pobudzeniu innowacyjności i konkurencyjności polskiej gospodarki, wyrażającego się przede wszystkim zwiększeniem nakładów prywatnych na B+R, a także do celów szczegółowych, odnoszących się do wsparcia B+R+I. Poprzez ciągłe prowadzenie procesu przedsiębiorczego odkrywania, stanowiącego element monitorowania KIS, realizacja działań w obszarze KIS przyczynia się m.in. do zwiększenia aktywnego zaangażowania przedsiębiorców w tworzenie polityki innowacyjnej kraju, dostosowanie instrumentów wsparcia do zidentyfikowanych barier rozwojowych oraz potrzeb firm, a także umożliwia wyłanianie obszarów B+R+I, stanowiących największy potencjał innowacyjny i konkurencyjny w skali krajowej i globalnej. Poprzez zapewnienie ciągłości procesu przedsiębiorczego odkrywania możliwe będzie także wzmocnienie współpracy pomiędzy przedsiębiorstwami i nauką w celu określania przewag konkurencyjnych polskiej gospodarki (inteligentnych specjalizacji), na które jest ukierunkowane wsparcie w CT 1, oraz inicjowanie wspólnych projektów w obszarze prac B+R. W 2014 r. Ministerstwo Funduszy i Polityki Regionalnej podjęło współpracę z Bankiem Światowym, opracowując w trakcie spotkań warsztatowych z udziałem przedstawicieli administracji centralnej i samorządowej listę wskaźników wspólnych, służących monitorowaniu inteligentnych specjalizacji na poziomie krajowym i regionalnym. Lista wskaźników wspólnych została opracowana na podstawie najczęściej powtarzających się celów interwencji publicznej w zakresie innowacyjności, są to m.in. zwiększenie wykorzystania wyników prac B+R przez przedsiębiorstwa, podnoszenie innowacyjności przedsiębiorstw, zwiększenie internacjonalizacji przedsiębiorstw oraz zwiększenie współpracy w systemie innowacji, w tym w ramach klastrów i sieci przedsiębiorstw. W toku prac nad opracowaniem interaktywnego narzędzia do agregacji i wizualizacji danych z monitorowania KIS lista wskaźników wspólnych została zweryfikowana i zaktualizowana. 12 3.1. Monitorowanie programów operacyjnych, programu Horyzont 2020 oraz danych statystycznych w obszarach KIS Zidentyfikowanie krajowych inteligentnych specjalizacji było warunkiem ex-ante dla uruchomienia środków finansowych dla Celu Tematycznego 1 (na prowadzenie prac badawczo-rozwojowych i innowacyjnych) w ramach perspektywy finansowej na lata 2014–2020. W praktyce oznacza to, że środki unijne na wsparcie B+R+I w ramach Programu Operacyjnego Inteligentny Rozwój (PO IR) 2014–2020 ukierunkowane są w I, II i IV osi priorytetowej wyłącznie na krajowe inteligentne specjalizacje. W III osi priorytetowej są stosowane preferencje (dodatkowe punkty przy ocenie wniosków) dla projektów wpisujących się w KIS. Poniższa tabela wskazuje alokację przeznaczoną na finansowanie KIS w PO IR 2014–2020

Tabela nr 1. Alokacja środków finansowych w PO IR 2014–2020 W celu analizy aktywności przedsiębiorców ubiegających się o wsparcie w obszarach krajowych inteligentnych specjalizacji Ministerstwo Rozwoju i Technologii pozyskuje co kwartał dane z Instytucji Pośredniczących PO IR (PARP, NCBR, BGK, MFiPR) nt. liczby i wartości wniosków i podpisanych umów, tytułów projektów, poziomu gotowości technologicznej (TRL), a także dokonuje analizy merytorycznej składanych wniosków pod kątem tematów stanowiących obszar zainteresowania przedsiębiorców w zakresie prowadzenia prac badawczo-rozwojowych i innowacyjnych. Wyniki tej analizy służą Ministerstwu zarówno do bieżącej oceny aktywności firm w obszarach KIS, prowadzenia działań w obszarze PPO (np. prowadzenia wywiadów, organizacji spotkań smart labs), a także monitorowania potencjału KIS i dokonywania weryfikacji w strukturze listy i opisów specjalizacji. W toku prowadzonego monitorowania PO IR 2014–2020 pod kątem liczby i wartości podpisanych umów z beneficjentami na realizację projektów w obszarach KIS szczególną aktywność obserwuje się w następujących specjalizacjach:  KIS 12 – Automatyzacja i robotyka procesów technologicznych,  KIS 1 – Zdrowe społeczeństwo,  KIS 2 – Innowacyjne technologie, procesy i produkty sektora rolno-spożywczego i leśno-drzewnego,  KIS 5 – Inteligentne i energooszczędne budownictwo,  KIS 6 – Rozwiązania transportowe przyjazne środowisku. Ponadto Ministerstwo Rozwoju i Technologii podjęło współpracę z KPK w zakresie programu Horyzont 2020, z urzędami marszałkowskimi w zakresie regionalnych programów operacyjnych oraz innymi resortami odpowiedzialnymi za monitorowanie programów operacyjnych, tj. PO Polska Cyfrowa, PO Infrastruktura i Środowisko, PO Wiedza, Edukacja, Rozwój, Program Rozwoju Obszarów Wiejskich oraz PO Polska Wschodnia, 13 w celu monitorowania wyników powyższych programów pod kątem obszarów krajowych inteligentnych specjalizacji. Działania w PO PC i PO IŚ objęte monitorowaniem obrazują wyłącznie wykorzystanie technologii KIS, nie są prowadzone w ramach tych działań prace B+R+I. W PO PC monitorowaniem zostały objęte następujące działania:  działanie 1.1. Wyeliminowanie terytorialnych różnic w możliwości dostępu do szerokopasmowego Internetu o wysokich przepustowościach realizowane w ramach I osi priorytetowej PO PC – przyczynia się do zwiększenia dostępności i stopnia wykorzystania technologii odnoszącej się tematycznie do specjalizacji KIS 15 – Fotonika,  realizowane przez Główny Urząd Geodezji i Kartografii w ramach II osi priorytetowej PO PC projekty: – POPC.02.01.00-00-0027/15 K-GESUT – Krajowa baza danych geodezyjnej ewidencji sieci uzbrojenia terenu, – POPC.02.01.00-00-0028/15 ZSIN – Budowa Zintegrowanego Systemu Informacji o Nieruchomościach – Faza II, – POPC.02.01.00-00-0037/15 Centrum Analiz Przestrzennych Administracji Publicznej, które wpisują się tematycznie w działania na rzecz specjalizacji KIS 12 – Inteligentne sieci i technologie geoinformacyjne. W PO IŚ monitorowaniem zostały objęte działania:  działanie 1.4. Rozwijanie i wdrażanie inteligentnych systemów dystrybucji działających na niskich i średnich poziomach napięcia,  działanie 1.6. Promowanie wykorzystywania wysokosprawnej kogeneracji ciepła i energii elektrycznej w oparciu o zapotrzebowanie na ciepło użytkowe,  działanie 1.3. Wspieranie efektywności energetycznej w budynkach,  działanie 6.1. Rozwój publicznego transportu zbiorowego w miastach,  działanie 2.2. Gospodarka odpadami komunalnymi,  działanie 2.3. Gospodarka wodno-ściekowa w aglomeracjach. W PROW są monitorowane działania wyłącznie dla KIS 2 Innowacyjne technologie, procesy, produkty sektora rolno- -spożywczego i leśno-drzewnego:  poddziałanie 4.2. Wsparcie inwestycji w przetwarzanie produktów rolnych, obrót nimi lub ich rozwój, typ operacji Przetwórstwo i marketing produktów rolnych,  poddziałanie 2.1. Wsparcie korzystania z usług doradczych typ operacji Świadczenie kompleksowej porady dla rolnika,  poddziałanie 2.1. Wsparcie korzystania z usług doradczych typ operacji Świadczenie kompleksowej porady dla właściciela lasu,  poddziałanie 2.3. Wsparcie dla szkolenia doradców, 14  działanie 16. Współpraca. W PO WER są monitorowane działania:  powołanie i funkcjonowanie rad sektorowych ds. kompetencji (działanie 2.12 POWER) – konkurs ukierunkowany na zapewnienie lepszego dopasowania kompetencji do potrzeb przedsiębiorców,  rozwój kadr dla sektora usług dla biznesu (działanie 3.1 POWER) – konkurs ma na celu dopasowywanie procesu kształcenia do potrzeb lokalnych rynków pracy poprzez rozwój kompetencji i kwalifikacji studentów w obszarze BPO (outsourcing procesów biznesowych), SSC (centra usług wspólnych) oraz IT (usługi informatyczne); w realizację zaplanowanych działań byliby włączeni również przedsiębiorcy z sektora usług dla biznesu,  rozwój kadr dla przemysłu motoryzacyjnego (działanie 3.1 POWER) – konkurs ukierunkowany na podniesienie i dostosowanie umiejętności, kwalifikacji lub kompetencji studentów do potrzeb pracodawców branży motoryzacyjnej przy współudziale tych pracodawców,  przygotowanie, przetestowanie i wdrożenie do systemu opieki zdrowotnej organizacji opieki koordynowanej (OOK) – etap I. Opracowanie modeli zintegrowanej/koordynowanej opieki zdrowotnej dla Polski (działanie 5.2 POWER); celem projektu jest przygotowanie minimum trzech modeli opieki koordynowanej, w której zasadniczą rolę będzie odgrywała podstawowa i ambulatoryjna opieka zdrowotna z elementami profilaktyki; po zakończeniu realizacji pierwszego etapu będą uruchamiane dalsze etapy przedsięwzięcia służące pilotażowemu przetestowaniu opracowanych modeli. W przypadku RPO i PO Polska Wschodnia są monitorowane działania, w których ramach wsparciem są objęte regionalne inteligentne specjalizacje. W celu monitorowania programu Horyzont 2020 została dokonana analiza spójności tematycznej obszarów z zakresu Horyzont 2020 oraz KIS:

15

 wdrażanie na rynek innowacji energetycznych i ICT

bezpieczeństwo i ochrona,  globalne przewodnictwo europejskiego przemysłu transportowego,  badania socjoekonomiczne, behawioralne oraz działania wyprzedzające na potrzeby tworzenia polityk

dorosłych, społeczne i polityczne zaangażowanie młodych ludzi, modernizacja administracji publicznej),  refleksyjne społeczeństwa: przekazywanie europejskiego dziedzictwa kulturowego, korzystanie z przeszłości, modelowanie 3D dla dostępu do dóbr kultury UE,  Europa jako aktor globalny: współpraca w dziedzinie badań i innowacji z państwami trzecimi, nowy porządek geopolityczny w basenie Morza Śródziemnego, partnerstwo wschodnie UE i innych państw trzecich,  nowe formy innowacji w sektorze publicznym, otwartym zarządzaniu, innowacji modelu biznesowego, społeczeństwie innowacji społecznych, ICT dla uczenia się i integracji Innowacyjne technologie i procesy przemysłowe Bezpieczne społeczeństwa – ochrona wolności i bezpieczeństwa (w ujęciu horyzontalnym) Europy i jej obywateli 16

geoinformacyjne,  optoelektroniczne systemy i materiały Tabela nr 2. Relacja tematyczna obszarów KIS i obszarów programu Horyzont 2020 Monitorowanie inteligentnych specjalizacji odbywa się nie tylko w ramach projektów realizowanych w ramach programów operacyjnych czy programu Horyzont 2020, ale także na podstawie danych statystycznych. MRiT w celu monitorowania wzrostu gospodarczego, oceny sytuacji jakości życia społeczeństwa czy jakości środowiska naturalnego, a także porównywania sytuacji społeczno-gospodarczej i środowiskowej z innymi krajami podzielił dane statystyczne na następujące kategorie danych:  potencjał innowacyjny i technologiczny,  działalność innowacyjna przedsiębiorstw,  rozwój społeczno-gospodarczy,  pozycja międzynarodowa, które obejmują m.in. wskaźniki wspólne wypracowane z 16 regionami (w ujęciu krajowym i regionalnym), a także kluczowe wskaźniki dla krajowych inteligentnych specjalizacji. Dane statystyczne są pozyskiwane przede wszystkim z Głównego Urzędu Statystycznego, a także od podmiotów zagranicznych: Banku Światowego, OECD, Eurostatu. Lista wskaźników wspólnych dla poziomu krajowego i regionalnego oraz lista wskaźników dedykowanych wyłącznie krajowym inteligentnym specjalizacjom, umożliwiających monitorowanie realizacji KIS, są podane w załączniku nr 2. W związku z ilością pozyskiwanych i przetwarzanych danych projektowych i statystycznych oraz informacji w zakresie procesu przedsiębiorczego odkrywania i monitorowania KIS MRiT zleciło opracowanie interaktywnego narzędzia do wizualizacji i porównywania danych SmartRadar3, wspierającego proces monitorowania inteligentnych specjalizacji na poziomie krajowym i regionalnym, umożliwiającym prezentowanie danych o innowacyjności i KIS w różnych układach. Narzędzie SmartRadar pozwoli na osiągnięcie następujących celów:  koordynacja działań na poziomie krajowym i regionalnym w Polsce, polegająca na zebraniu dostępnych danych statystycznych i projektowych w obszarze monitorowania inteligentnych specjalizacji i jej transferze wśród interesariuszy,  podnoszenie wiedzy i świadomości interesariuszy KIS oraz społeczeństwa w zakresie inteligentnych specjalizacji, przyczyniających się do realizacji celów polityki innowacyjnej i przemysłowej kraju,  upowszechnianie wiedzy nt. innowacyjnych projektów, niezbędnej do podejmowania strategicznych decyzji zarówno przez administrację publiczną, jak i przedsiębiorców. W celu weryfikacji zaplanowanego przez MRiT podejścia do procesu przedsiębiorczego odkrywania oraz wyłaniania nowych obszarów specjalizacji są prowadzone także liczne analizy, które mogą wspomóc proces PPO oraz monitorowania KIS, m.in. jest planowane zrealizowanie analiz z zakresu foresightu technologicznego przemysłu oraz 3 https://mpit-smartradar.avility.pl/ 17 wskazywania trendów rozwojowych, monitorowania bieżącej sytuacji w sektorach, przypisania klasyfikacji statystyki publicznej do KIS, a także są planowane analizy oceniające efekty wsparcia udzielonego beneficjentom PO IR, realizującym projekty w poszczególnych KIS. Wyniki prac będą poddane analizie eksperckiej (m.in. w ramach grup roboczych ds. KIS), a rekomendacje zostaną wykorzystane podczas aktualizacji KIS, a także przy podejmowaniu działań zmierzających do realizacji założeń polityki innowacyjnej i przemysłowej. 3.2. Monitorowanie w obszarze poszczególnych krajowych inteligentnych specjalizacji Wizja kierunków rozwojowych dla Polski w perspektywie 2020 r. W wyniku przeprowadzonego procesu przedsiębiorczego odkrywania, wskazującego obszary priorytetowe dla polskiej gospodarki oraz definiującego potrzeby grupy docelowej, oraz dzięki zaangażowaniu i współpracy przedstawicieli świata biznesu, nauki i administracji publicznej została wypracowana wspólna wizja kierunków rozwojowych dla Polski w perspektywie 2020 r. Wizja rozwojowa dla polskiej gospodarki została sformułowana w okresie styczeń – grudzień 2015 r. na podstawie przeprowadzonych analiz oraz spotkań eksperckich, gdzie szczególną rolę odegrały grupy robocze ds. KIS, które w ramach swojej działalności dokonały analizy SWOT, zdefiniowały potrzeby i bariery rozwojowe dla krajowych inteligentnych specjalizacji, a także określiły wizje rozwojowe wskazujące pożądany kierunek rozwoju danej specjalizacji bazujący na dostępnym wsparcie publicznym na rzecz Krajowej Inteligentnej Specjalizacji oraz na zasobach własnych sektora przedsiębiorstw, nauki i instytucji otoczenia biznesu. Wizja rozwojowa Polski będzie podlegała modyfikacjom w zależności od rozwoju sytuacji społeczno-gospodarczej, efektów monitorowania i ewaluacji KIS, a także na podstawie konsultacji między resortami w zakresie spójności z dokumentami strategicznymi w obszarach spójnych z KIS. W celu określenia wizji rozwoju specjalizacji grupy robocze dokonały analizy SWOT, która określa wewnętrzne i zewnętrzne czynniki wpływające na rozwój obszarów. Poniżej znajdują się wyniki analiz pogrupowane według działów KIS: Zdrowe społeczeństwo Mocne strony Szanse  wysoka jakość osiąganych wyników badań  wzrost wydatków przeznaczonych na sferę B + R, naukowych,  sprzyjająca polityka kraju i UE dotycząca branży,  wysokie kwalifikacje i bogate doświadczenie  możliwość korzystania ze wsparcia ze środków znacznej części personelu naukowo- funduszy unijnych, technicznego.  wzrost popytu na rozwiązania w zakresie usług  rozwinięta baza techniczna dla badań na i produktów medycznych, etapie B + R,  poszerzanie się strefy dobrobytu oraz zwiększanie  naukochłonność branży, świadomości własnego zdrowia na świecie  wysoki udział eksportu w produkcji sprzedanej,  wysoka jakość produktów,  inwestycje w infrastrukturę badawczą, które szczególnie w ostatnim okresie znacznie wzmocniły potencjał badawczy i wytwórczy w tym zakresie,  liczna kadra naukowa

18

Biogospodarka rolno-spożywcza, leśno-drzewna i środowiskowa Mocne strony Szanse  inwestycje w infrastrukturę badawczą, które  możliwość korzystania ze wsparcia ze środków funduszy szczególnie w ostatnim okresie znacznie unijnych, wzmocniły potencjał badawczy i wytwórczy w tym  wysoka podatność na innowacje, zakresie,  duże zasoby i walory obecnej różnorodności  wysoka ekologiczność produkcji, zdrowa żywność środowiskowej w Polsce oraz duża waga przykładana do produkowana przy zachowaniu zasad zachowania różnorodności biologicznej przez UE, zintegrowanej produkcji,  niski stopień degradacji środowiska rolniczego  duży rezerwuar siły roboczej na wsi, która mogłaby w porównaniu z resztą UE, zostać przeznaczona do pracochłonnego rolnictwa  nisza dla produktów rolnych powstałych w ekologicznego, gospodarstwach ekologicznych (niestosujących środków  znaczny potencjał produkcyjny sektora rolno- chemicznych itp.) rozszerzająca się w bogatych krajach, -spożywczego, który stanowi kluczowy fragment  wysoka pozycja wśród priorytetów UE w ramach systemu zaopatrzenia w żywność dla UE, programów wspierających badania i przedsiębiorczość  dobrze rozwinięta sieć doradztwa, (7.PR/Horyzont 2020, CIP/COSME); sektor rolno-  wysoki poziom kwalifikacji kadry inżynierskiej -spożywczy (system zaopatrzenia w żywność) jest w zakresie uprawy żywności ekologicznej wspierany przez KE także m.in. w postaci dotacji dla i biotechnologii oraz jej stosunkowo duża producentów (rolników), liczebność,  duże znaczenie dla rozwoju społeczno-gospodarczego  wykwalifikowane kadry sektora rolno-spożywczego regionów niezurbanizowanych Polski, – kilkadziesiąt jednostek naukowych działających  upowszechnianie powiązania przedsiębiorców (rolników) na rzecz systemu zaopatrzenia w żywność (sektora w grupy producenckie, stowarzyszone w licznych rolno-spożywczego) oraz wysoki poziom zaplecza federacjach i stowarzyszeniach, B+R w zakresie rolnictwa i bioinżynierii,  rosnąca wrażliwość ekologiczna społeczeństwa,  wzrost poziomu kształcenia w zakresie nowych  ukierunkowanie produkcji roślinnej i zwierzęcej na technologii, bezpieczeństwo konsumenta,  silne powiązania z nauką światową w niektórych  intensywne inwestycje w modernizację gospodarstw dziedzinach, i technologii rolniczych,  bardzo liczne powiązania stowarzyszeniowe  wzrost popytu na produkty rolne w głównych sektorach producentów i jednostek naukowych, rolnictwa ze strony przetwórstwa rolno-spożywczego,  wysoki potencjał instytutów i uczelni oraz  dalszy wzrost eksportu produktów rolno-spożywczych organizacji rolniczych,  korzystna na tle UE-27 struktura wiekowa właścicieli gospodarstw,  zasobne zaplecze surowcowe (w rolnictwie i leśnictwie)

19

administracyjnych w zakresie uzgodnień lokalizacyjnych dla biogazowni, kompostowni,  ograniczone doświadczenie i konserwatyzm w zakresie wdrażania nowych technologii w inżynierii i ochronie środowiska,  ograniczone współdziałania dużych zakładów przemysłowych z lokalnym małym przemysłem i sektorem nauki,  zmieniające się przepisy krajowe niepozwalające na długoterminowe planowanie działań gospodarczych Zrównoważona energetyka Mocne strony Szanse  inwestycje w infrastrukturę badawczą, które  możliwość korzystania ze wsparcia ze środków szczególnie w ostatnim okresie znacznie wzmocniły funduszy unijnych, potencjał badawczy i wytwórczy w tym zakresie,  wysoka podatność na innowacje,  baza paliwowa (dostępność paliw pierwotnych i źródeł  rosnące zainteresowanie napędami alternatywnymi, energii odnawialnej, w tym m.in. stosunkowo duże  wysoki poziom techniczny produktów i technologii zasoby biomasy w kraju), produktów,  potencjał naukowy i projektowy,  znaczny odsetek budynków wymagających  sprawdzone instrumenty finansowe i prawne, które modernizacji, skutkowały zwiększeniem efektywności energetycznej  duży potencjalny rynek regionalny oraz możliwości wytwarzania energii, eksportowe,  tendencje konsolidacyjne w branży paliwowo-  wspólna polityka energetyczna w ramach Unii -energetycznej zwiększające potencjał inwestycyjny Europejskiej, która zwiększy bezpieczeństwo i stabilna strategia rozwoju krajowego sektora dostaw, ułatwi inwestycje w infrastrukturę paliwowo-energetycznego, dostawczą,  dobra kondycja ekonomiczna przedsiębiorstw sektora  rozwój czystych technologii węglowych oraz gazowniczego i naftowego, technologii do magazynowania energii,  duży potencjał poprawy efektywności energetycznej  konieczność transformacji niskoemisyjnej ze wytwarzania i wykorzystywania energii, w tym rozwoju względu na ograniczone zasoby, budownictwa energooszczędnego,  poprawa konkurencyjności gospodarki poprzez  wysoki poziom technologii w zakresie budownictwa obniżenie kosztów energii i kosztów działań odpowiadający standardom europejskim, inwestycyjnych,  wykwalifikowana kadra kierownicza i inżynieryjna,  wzrost społecznej świadomości ekologicznej i  konkurencyjność cenowa robót budowlanych na tle poziomu wykształcenia, 20 innych państw UE (wspólnego rynku)  silne więzi i kooperacja między nauką, biurami projektowymi a przemysłem paliwowoenergetycznym,  napływ kapitału zewnętrznego,  potencjał rozwojowy środków transportu,  trend w kierunku inteligentnych i ekologicznych budynków (stopniowe ograniczenie kosztów związanych ze stosowaniem wysokoefektywnych materiałów i rozwiązań),  rosnące zapotrzebowanie na energię (wykorzystanie biomasy),  baza surowcowa (biomasa) na obszarach wiejskich,  duże potrzeby inwestycyjne w sektorze energetyki – możliwość skierowania strumienia środków na zrównoważoną energetyką zamiast wyłącznie na

 brak stabilności instrumentów ekonomicznych i prawnych zwiększających atrakcyjność inwestycji w odnawialne źródła energii (brak oczekiwanej przez rynek nowej ustawy o OZE),  niska sprawność energetyki zawodowej,  duże straty przesyłowe energii wynikające z przestarzałej infrastruktury,  ograniczone możliwości przyłączenia nowych producentów do sieci elektrycznej,  znikoma współpraca ze sferą B+R w przypadku budownictwa,  oparcie rozwoju całych regionów na tradycyjnych źródłach wytwarzania i wykorzystywania energii (np. Śląsk) Gospodarka o obiegu zamkniętym – woda, surowce kopalne, odpady Mocne strony Szanse  inwestycje w infrastrukturę badawczą, które  możliwość korzystania ze wsparcia ze środków szczególnie w ostatnim okresie znacznie wzmocniły z funduszy unijnych, potencjał badawczy i wytwórczy w tym zakresie,  wysoka podatność na innowacje,  duże zasoby węgla kamiennego i brunatnego oraz  rozwój technologii termicznego odzysku odpadów, co niektórych innych surowców mineralnych, np. miedzi, powinno pomóc rozwiązać problem składowania  wysoki stan rozpoznania surowcowego kraju, np. odpadów w Polsce, duża liczba udokumentowanych złóż, opracowanie  rozwój technologii efektywnego odzyskiwania szczegółowych map geologicznych Polski, deficytowych pierwiastków z odpadów, a także  potencjał w budowaniu nowoczesnych instalacji do efektywnego odzysku energii, zagospodarowania odpadów,  rozwój technologii związanych z wydobyciem gazu łupkowego,  wysoki poziom rozwoju technik pozyskiwania, 21 przeróbki i odzysku surowców,  nowe obszary i sposoby wykorzystania węgla,  prowadzenie i przestrzeganie przepisów prawnych obligujących do stosowania surowców z odpadów

 trudne procedury przy uzyskiwaniu koncesji na rozpoznawanie, poszukiwanie zasobów, jak również wydobycie kopalin,  negatywny wpływ technologii pozyskiwania surowców mineralnych na środowisko,  słaba infrastruktura instalacji do zagospodarowania odpadów komunalnych,  niska wydajność surowcowa polskiego przemysłu,  najniższe zasoby wody per capita w Europie,  niewystarczający nadzór i kontrola nad przepływem odpadów Innowacyjne technologie i procesy przemysłowe (w ujęciu horyzontalnym) Mocne strony Szanse  inwestycje w infrastrukturę badawczą, które  możliwość korzystania ze wsparcia ze środków szczególnie w ostatnim okresie znacznie funduszy unijnych, wzmocniły potencjał badawczy i wytwórczy w tym  wysoka podatność na innowacje, zakresie,  możliwość wykorzystania technologii praktycznie we  lepsze właściwości użytkowe nowoczesnych wszystkich dziedzinach nauki, gospodarki oraz materiałów powodujące zmniejszenie ich zużycia działaniach na rzecz bezpieczeństwa, ochrony zdrowia oraz zmniejszenie zużycia energii w gospodarce, i środowiska przyrodniczego,  naukochłonność branży,  silne i rosnące zapotrzebowanie przemysłu wynikające  wysokie kwalifikacje i bogate doświadczenie z potrzeby zwiększania wydajności produkcji znacznej części personelu naukowo-badawczego i podwyższania jakości wyrobów,  bezpośredni i silny wpływ technologii mechatronicznych na rozwój gospodarki,  intensywna współpraca naukowa z ośrodkami

 brak mechanizmów transferu wiedzy do przemysłu, przez co mała liczba opracowań naukowych kończy się sukcesem naukowym,  brak procesów integracyjnych wśród przedsiębiorców Po dokonaniu analizy SWOT GR ds. KIS określiły wizje rozwojowe w obszarze każdej ze specjalizacji w przyjętej perspektywie czasowej, nie tylko w kontekście rozwoju samej technologii, ale wielowymiarowych skutków tego rozwoju. Większość opracowanych wizji określa wpływ rozwoju danej specjalizacji na rozwój gospodarki narodowej (m.in. wpływ na poziom produkcji, zatrudnienie), konkurencyjność na rynkach zagranicznych (m.in. wzrost możliwości eksportowych, wzrost udziału w globalnych łańcuchach wartości dodanej lub przesunięcie w takim łańcuchu) i poprawę jakości życia społeczeństwa (np. poprzez oferowanie nowych produktów i usług poprawiających standard życia, korzystne 22 oddziaływanie na środowisko). Opis przewidywanych i pożądanych efektów oraz rozłożenie akcentów różni się w zależności od specyfiki danej specjalizacji. Wizje rozwojowe uwzględniają 8-letni horyzont czasowy, czyli określają, na jakim etapie rozwoju powinny znaleźć się poszczególne specjalizacje w 2023 r. Przyjęcie takiego horyzontu czasowego wynikało z potrzeby precyzyjnego planowania i doboru działań uprawdopodabniających ziszczenie się tej wizji w porównaniu z wizją bardziej odległą w czasie, a także z faktu, że 2023 r. wyznacza koniec okresu realizacji działań w obszarze KIS w obecnie obowiązującej perspektywie finansowej, w szczególności w ramach POIR. Należy przy tym podkreślić, że wizje rozwojowe będą podlegać aktualizacji (m.in. kamienie milowe i horyzont czasowy dalszych działań). W ramach tak określonego horyzontu czasowego zostały określone także kamienie milowe, czyli etapy rozwoju danej specjalizacji, warunkujące zasadność dalszego jej rozwoju w kontekście efektywności podejmowanych działań i przekładania się na wzrost gospodarczy i poprawę jakości życia społeczeństwa i środowiska naturalnego. Zapewnienie obywatelom powszechnego dostępu do lecznictwa i usług medycznych na możliwie wysokim poziomie jest jednym z najważniejszych zadań państwa, przekładających się na stan zdrowia i samopoczucie społeczeństwa, a także mających istotne znaczenie dla gospodarki. Dobry stan zdrowia sprzyja wydłużeniu aktywności zawodowej, co ma istotne znaczenie w kontekście następujących w Polsce zmian demograficznych, których efektem jest starzejące się społeczeństwo. Zachowanie dobrego stanu zdrowia osób starszych będzie niezbędne dla spełnienia jednego z celów Krajowego Programu Reform (KPR), którym jest uzyskanie wskaźnika zatrudnienia osób w wieku 20–64 lat na poziomie 71% (przy obecnym wynoszącym ok. 65%). Zachowanie dobrego stanu zdrowia społeczeństwa wymaga z jednej strony rozwoju metod diagnostyki i leczenia (w tym uwzględniających zmiany zachodzące w społeczeństwie, takie jak np. zwiększona mobilność), a z drugiej zapewnienia odpowiedniego stanu środowiska (życia i pracy), w którym zostaną zminimalizowane czynniki niekorzystne dla zdrowia człowieka. Szeroko pojęty obszar biogospodarki obejmuje zarówno rolnictwo, przemysł spożywczy, jak również leśnictwo, rybołówstwo i ściśle z nimi związaną ochronę środowiska. Waga tego obszaru wynika zarówno ze struktury polskiej gospodarki, jak i z tego, że w Polsce, dzięki intensyfikacji upraw stosunkowo niższej niż w wielu krajach udało się utrzymać wysoką jakość produkowanej żywności. Obecnie wymogi intensyfikacji produkcji i obniżenia jej kosztu, przy jednoczesnych obserwowanych zmianach klimatu, powodują jednak konieczność wprowadzania metod inteligentnego rolnictwa (precision farming) opartych na monitorowaniu środowiska oraz tworzeniu możliwości szybkiej adaptacji upraw (nawadnianie, nawożenie i in.) do zmieniających się warunków klimatycznych. Ważne jest też monitorowanie stanu produktów w drodze od producenta do stołu konsumenta. Wymienione wyzwania wymagają wykorzystania innowacyjnych rozwiązań m.in. z obszaru techniki sensorowej, dzięki której jest możliwe monitorowanie stanu upraw, hodowli czy w gospodarce rybnej. Monitorowanie żywności wymaga z kolei opracowania łatwych w obsłudze lub autonomicznych systemów pozwalających na ocenę świeżości produktów żywnościowych, a także pozwalających oceniać ilość dodatków przedłużających trwałość żywności stosowanych przez producentów, nie zawsze korzystnych dla zdrowia człowieka. Zadania te wymagają podejmowania prac badawczych na bardzo różnych poziomach gotowości technologicznej (TRL), zarówno badań o charakterze podstawowych badań technicznych, badań przemysłowych, jak i dostosowywania znanych rozwiązań do konkretnych aplikacji przemysłowych. Odpowiedzią na wymagania stawiane w zakresie zmniejszenia emisji CO oraz ograniczenia zużycia zasobów 2 naturalnych są działania podjęte na etapie wytwarzania, przesyłania, konsumpcji oraz magazynowania energii. Ważnym działaniem prowadzącym do spełnienia przytoczonych wcześniej wymagań jest m.in budowa inteligentnych sieci dystrybucji energii Smart Grid. Do obniżenia emisji gazów cieplarnianych przyczyniają się również odnawialne źródła energii. Nie mogą być one jednak efektywnie wykorzystane bez zastosowania magazynów energii. Rozwój układów pomiarowych korzystnie wpływa na lepsze wykorzystanie nośników energii odnawialnej połączonych z systemem magazynowania. Ważną rolę w działaniach na rzecz ochrony środowiska spełniają inteligentne systemy transportowe – połączenie technologii informacyjnych i komunikacyjnych z infrastrukturą transportową i pojazdami w celu poprawy 23 bezpieczeństwa, zwiększenia efektywności procesów transportowych oraz ochrony środowiska naturalnego. Szczególną rolę we wspieraniu zrównoważonego rozwoju odgrywają technologie wodorowe, których zastosowanie jest przekrojowe i wspiera rozwój m.in. wysokosprawnych, niskoemisyjnych i zintegrowanych układów wytwarzania, magazynowania, przesyłania i dystrybucji energii, inteligentnego i energooszczędnego budownictwa oraz rozwiązań transportowych przyjaznych środowisku. Produkcja surowców naturalnych w Polsce to znaczący element nie tylko polskiej, ale i światowej gospodarki. Na przykład Polska jest dziewiątym na świecie (drugim w Unii Europejskiej) największym producentem węgla oraz jedenastym na świecie (pierwszym w Unii Europejskiej) największym producentem miedzi. Ponadto Polska jest znaczącym producentem srebra, cynku, ołowiu oraz wielu surowców niemetalicznych, takich jak cement, kruszywa mineralne, sól, siarka, wapienie, wapno, gips. Łączna wartość wyprodukowanych w kraju surowców mineralnych w 2013 r. wyniosła ok. 61 mld zł. Produkcja surowców naturalnych ma istotny wpływ na inne gałęzie gospodarki np. energetykę (42% światowej elektryczności pochodzi ze źródeł zasilanych węglem), budownictwo (ok. 70% podaży cementu jest przeznaczane do wytwarzania wyrobów betonowych), elektrotechnikę (72% podaży miedzi rafinowanej na świecie jest przeznaczane do produkcji drutów miedzianych). Jednocześnie światowy wzrost gospodarczy, urbanizacja, uprzemysłowienie, mechanizacja rolnictwa, zmiany w środowisku naturalnym i wzrost liczby ludności wymuszają kompleksowe podejście do zarządzania odpadami i zanieczyszczeniami. Opracowanie bezpiecznych metod postępowania z odpadami oraz odzyskiwania i zmniejszania zużycia surowców naturalnych staje się priorytetem w świecie, gdzie ponad połowa ludności mieszka w miastach produkując miliardy ton odpadów. W 2012 r. w Unii Europejskiej wyprodukowano 2,5 miliarda ton odpadów (w Polsce 163 mln ton), przy czym 4% zostało uznane za odpady niebezpieczne, a tylko ok. 10% za odpady, które można poddać odzyskowi lub recyklingowi. Stąd też niezwykle istotne jest rozwijanie nowych technologii poszukiwania, rozpoznawania, eksploatacji i przetwórstwa surowców naturalnych i odpadów, poprawiających wydajność i bezpieczeństwo pracy, jak i jakość pozyskiwanych surowców. Dla Polski jednym z najważniejszych sektorów w tej branży pozostaje górnictwo, w którym duży nacisk kładzie się na bezpieczeństwo pracy. Z tego względu nowe systemy czujników metanu, siarkowodoru czy zapylenia są tu bardzo pożądane, przy czym dąży się do tego, aby takie czujniki działały zdalnie i mogły być sterowane z powierzchni, a potencjalne niebezpieczeństwo wykryte zanim pod ziemię zostanie wysłany człowiek. W górnictwie i budownictwie ważną rolę powinny odgrywać także systemy lokalizujące i monitorujące ludzi i obiekty. Obecnie systemy GPS lub WiFi nie spełniają swojej funkcji, szczególnie podczas wypadków, dlatego niezbędne jest opracowanie nowoczesnych i niezawodnych systemów, dzięki którym możliwe będzie monitorowanie położenia ludzi, a także stanu fizjologicznego (temperatura ciała, tętno itp.) osób pracujących pod ziemią oraz w trudnych, zmieniających się warunkach. Jednym z obszarów krajowych inteligentnych specjalizacji jest przetwarzanie i odzyskiwanie wody do celów konsumpcyjnych. W tym procesie jednym z elementów jest system monitorowania stanu zanieczyszczenia wody i wykrywania mikrozanieczyszczeń zarówno biologicznych, jak i chemicznych. Wiąże się to z polityką oszczędzania wody i jej odzysku z procesów przemysłowych lub wydobywczych. Nowoczesne systemy monitorowania powinny być sprzężone z układami poprawiającymi jakość wody przeznaczonej do celów konsumpcyjnych. Systemy te powinny być również dostosowane do sytuacji kryzysowych takich jak klęski żywiołowe, podczas których często dochodzi do zanieczyszczeń zbiorników wodnych i braku wody pitnej. Wiąże się to z potrzebą m.in. rozwoju technologii i inteligentnych systemów kolekcjonowania, oczyszczania oraz zagospodarowania wód opadowych integrujących potencjał retencji na terenach miejskich, wiejskich, a także na potrzeby gospodarcze. Ponadto zidentyfikowane krajowe inteligentne specjalizacje w obszarze innowacyjnych technologii i procesów przemysłowych stanowią o potencjale polskiej gospodarki w zakresie zaawansowanych i wyspecjalizowanych technologii, szczególnie w obszarze przemysłu 4.0, umożliwiają rozwój innowacyjnych produktów i usług w wielu 24 gałęziach gospodarki, mają charakter horyzontalny oraz międzysektorowy, a także pozwalają na tworzenie nowych sektorów przemysłu i nisz rynkowych. Poniższa tabela prezentuje wybrane szczegółowe priorytety rozwojowe zdefiniowane przez grupy robocze ds. KIS.

Tabela nr 3. Priorytety rozwojowe w poszczególnych działach KIS W celu zapewnienia wsparcia i usprawnienia procesu myślenia strategicznego w grupach roboczych ds. KIS, w szczególności w odniesieniu do budowania wizji rozwojowych oraz zidentyfikowania mierzalnych celów (poprzez wykorzystanie metod foresightowych), stanowiących podstawę monitorowania i ewaluacji KIS Ministerstwo Rozwoju i Technologii zleciło w 2017 r. przeprowadzenie projektu pilotażowego w 5 GR ds. KIS, w którego ramach został wypracowany model tworzenia wizji rozwojowej oraz celów strategicznych, które będą mogły być zastosowane w pozostałych grupach roboczych ds. KIS. W warsztatach pilotażowych uczestniczyło pięć GR ds. KIS:  GR ds. KIS 4 – Wysokosprawne, niskoemisyjne i zintegrowane układy wytwarzania, magazynowania, przesyłania i dystrybucji energii,  GR ds. KIS 5 – Inteligentne i energooszczędne budownictwo, 25  GR ds. KIS 6 – Rozwiązania transportowe przyjazne środowisku,  GR ds. KIS 9 – Innowacyjna rozwiązania i technologie w gospodarce wodno-ściekowej,  GR ds. KIS 12 – Inteligentne sieci i technologie informacyjno-komunikacyjne i geoinformacyjne. Efektem pilotażu jest pięć wzorcowych wizji rozwojowych wypracowanych przez GR ds. KIS. Materiały te zostaną wykorzystane do wypracowania wizji rozwojowych we wszystkich grupach roboczych ds. KIS. Cele krajowych inteligentnych specjalizacji Działania podejmowane w ramach KIS wpisują się w unijną strategię wzrostu Europa 2020, która realizuje cele w zakresie zatrudnienia, innowacji, edukacji, włączenia społecznego oraz zmian klimatu i polityki energetycznej, które należy osiągnąć do 2020 r. W powyższych obszarach dla Polski zostały określone następujące cele do realizacji, które są ujęte w Krajowym Programie Reform (KPR):  cel w zakresie zatrudnienia (stopa zatrudnienia – 71%),  cel w zakresie nakładów na B+R (inwestycje w B+R – 1,7 % PKB),  cele energetyczne (14% – cel dotyczący ograniczenia emisji CO, 15% docelowy udział energii ze źródeł 2 odnawialnych w końcowym zużyciu energii brutto, 13,6 Mtoe – prognozowana oszczędność energii pierwotnej narastająco w latach 2010–2020),  cele w zakresie edukacji (przedwczesne zakończenie nauki – 4,5%, wykształcenie wyższe – 45%),  cel w zakresie przeciwdziałania ubóstwu (zmniejszenie liczby ludności zagrożonej ubóstwem lub wykluczeniem społecznym – 1 500 000). Ponadto KIS wpisuje się w cele strategiczne określone w krajowej Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju, m.in.:  trwały wzrost gospodarczy oparty coraz bardziej na wiedzy, danych i doskonałości,  rozwój społecznie wrażliwy i terytorialnie zrównoważony,  skuteczne państwo i instytucje służące wzrostowi oraz włączeniu społecznemu. W ramach projektu pilotażowego została także wypracowana metoda definiowania celów dla poszczególnych KIS, dzięki czemu będzie możliwe monitorowanie postępów w rozwoju KIS. Członkowie pięciu pilotażowych grup roboczych ds. KIS określili cele strategiczne, których realizacja powinna umożliwić realizację wizji rozwojowej KIS do 2030 r. Oprócz celów strategicznych zidentyfikowano szereg kamieni milowych, których monitorowanie pozwoli na bieżącą ocenę, czy realizacja celów strategicznych może być zagrożona, czy też postępuje pomyślnie. Należy przy tym podkreślić, że GR ds. KIS przy wsparciu Ministerstwa Rozwoju i Technologii dokonają przeglądu i weryfikacji określonych celów, a także wypracowania ich w GR ds. KIS nieobjętych projektem pilotażowym, a następnie przyporządkowania celów strategicznych ujętych także w innych strategiach, powiązanych z tematyką KIS, w celu zapewnienia spójności działań podejmowanych przez administrację publiczną. Pełne określenie celów strategicznych jest planowane na lata 2021– 2022 i zostaną wdrożone w nowej perspektywie finansowej na lata 2021–2027. Ministerstwo Rozwoju i Technologii uruchomiło także działania mające na celu opracowanie technologicznych map drogowych (technology roadmaps), uzupełnionych przez kompetencyjne mapy drogowe (skills roadmaps) w obszarach krajowych inteligentnych specjalizacji. Niezbędne w tym celu będzie określenie celów, kluczowych działań i czasu ich realizacji, dostępnych i brakujących zasobów oraz kompetencji. Opracowanie technologicznych i kompetencyjnych map drogowych pozwoli m.in. na:  rewizję listy i opisów KIS pod kątem innowacyjności oraz realnego zapotrzebowania biznesu i społeczeństwa na rozwiązania technologiczne określone w ramach KIS,  precyzyjne określenie potrzeb w obszarze społeczno-gospodarczym i środowiskowym (wyzwania globalne, zobowiązania legislacyjne, założenia strategiczne), 26  zidentyfikowanie kluczowych technologii odpowiadających potrzebom oraz zaplanowanie konkretnych działań w określonym horyzoncie czasowym, wskazanie budżetu, barier i proponowanych rozwiązań, a także odpowiedzialnych podmiotów,  określenie wskaźników umożliwiających monitorowanie wdrażania mapy drogowej,  zwiększenie efektywności i inwestycji w projekty B+R. Technologiczne i kompetencyjne mapy drogowe będą stanowiły podstawę działań polityki technologicznej, przemysłowej i innowacyjnej. 3.3. Aktualizacja i weryfikacja krajowych inteligentnych specjalizacji W celu zwiększenia koncentracji tematycznej na obszarach o największym potencjale innowacyjnym i konkurencyjnym kraju, a także weryfikacji opisów specjalizacji pod kątem sektorowego podejścia i powtarzających się zapisów MRiT odbyło w latach 2017–2018 cykl spotkań z przedstawicielami 9 grup roboczych z działów: Zdrowe społeczeństwo, Biogospodarka rolno-spożywcza, leśno-drzewna i środowiskowa oraz Surowce naturalne i gospodarka odpadami. W toku odbytych dyskusji podjęto decyzję o:  połączeniu KIS 1 Technologie inżynierii medycznej, w tym biotechnologie medyczne, KIS 2 Diagnostyka i terapia chorób cywilizacyjnych oraz w medycynie spersonalizowanej i KIS 3 Wytwarzanie produktów leczniczych w jedną specjalizację pn. Zdrowe Społeczeństwo,  połączeniu KIS 4 Innowacyjne technologie, procesy i produkty sektora rolno-spożywczego i leśno-drzewnego oraz KIS 5 Żywność wysokiej jakości w jedną specjalizację pn. Innowacyjne technologie, procesy i produkty sektora rolno-spożywczego i leśno-drzewnego,  połączeniu KIS 7 Nowoczesne technologie pozyskiwania, przetwórstwa i wykorzystania surowców naturalnych oraz wytwarzanie ich substytutów, KIS 8 Minimalizacja wytwarzania odpadów, w tym niezdatnych do przetworzenia oraz wykorzystanie materiałowe i energetyczne odpadów (recykling i inne metody odzysku) oraz KIS 9 Innowacyjne rozwiązania i technologie w gospodarce wodno-ściekowej w specjalizację pn. Gospodarka o obiegu zamkniętym – woda, surowce kopalne, odpady. W toku prac prowadzonych z grupami roboczymi ds. KIS w latach 2015–2017 zmieniono nazwy w następujących specjalizacjach:  ze Zdrowa żywność (o wysokiej jakości) na Żywność wysokiej jakości,  z Innowacyjne technologie przetwarzania i odzyskiwania wody oraz zmniejszające jej zużycie na Innowacyjne rozwiązania i technologie w gospodarce wodno-ściekowej, z Optoelektroniczne systemy i materiały na Fotonikę,  Biotechnologiczne i chemiczne procesy, bioprodukty i produkty chemii specjalistycznej oraz inżynierii środowiska,  Inteligentne sieci i technologie informacyjno-komunikacyjne oraz geoinformacyjne. W związku z oddolną inicjatywą środowisk naukowych Ministerstwo Rozwoju i Technologii przeprowadziło w 2017 r. analizę w zakresie ujęcia obszarów nauk humanistyczno-społecznych w Krajowej Inteligentnej Specjalizacji. W ramach przeprowadzonych analizy oraz konsultacji z grupami roboczymi ds. krajowych inteligentnych specjalizacji opracowano dokument pn. Relacja zakresu nauk humanistyczno-społecznych z Krajową Inteligentną Specjalizacją, wskazujący synergię nauk humanistyczno-społecznych z następującymi krajowymi inteligentnymi specjalizacjami: – KIS 1 ds. zdrowego społeczeństwa, – KIS 10 ds. inteligentnych sieci i technologii informacyjno-komunikacyjnych oraz geoinformacyjnych, – KIS 13 ds. fotoniki, 27 – KIS 14 ds. inteligentnych technologii kreacyjnych. Ponadto grupa robocza ds. inteligentnych technologii kreacyjnych podjęła decyzję o rozszerzeniu szczegółowego opisu, włączając w zakres specjalizacji zastosowanie gier wideo w innych dziedzinach, m.in. tworzenie gier dla celów terapeutycznych i medycznych oraz badawczych i edukacyjnych. W ramach prowadzonych prac nad aktualizacją dokumentu w latach 2017–2018 zostały zmienione szczegółowe opisy w następujących KIS:  KIS 1 Zdrowe Społeczeństwo,  KIS 2 Innowacyjne technologie, procesy i produkty sektora rolno-spożywczego i leśno-drzewnego,  KIS 3 Biotechnologiczne i chemiczne procesy i produkty chemii specjalistycznej oraz inżynierii środowiska,  KIS 4 Wysokosprawne, niskoemisyjne i zintegrowane układy wytwarzania, magazynowania, przesyłu i dystrybucji energii,  KIS 6 Rozwiązania transportowe przyjazne środowisku,  KIS 14 Inteligentne technologie kreacyjne (obszar humanistyki),  KIS 15 Innowacyjne technologie morskie. W 2019 r. oddolne prace nad połączeniem dwóch specjalizacji prowadziły GR ds. sensorów (w tym biosensorów) i inteligentnych sieci sensorowych oraz GR ds. fotoniki. W toku ustaleń prowadzonych w grupach podjęto decyzję o połączeniu dwóch inteligentnych specjalizacji w Elektronikę i fotonikę. W 2020 r. połączono także obszar Elektroniki drukowanej, elastycznej i organicznej z Elektroniką i fotoniką, a także dodano podobszar w zakresie sztucznej inteligencji w KIS Inteligentne sieci i technologie informacyjno-komunikacyjne oraz geoinformacyjne. W 2021 r. dokonano weryfikacji i aktualizacji w opisach KIS 1, KIS 2, KIS 5-7 oraz KIS 13. Od 17 stycznia 2022 r. obowiązuje nowa lista 13 krajowych inteligentnych specjalizacji: Lista obowiązujących KIS na dzień 17 stycznia 2022r.:

KIS 9 Elektronika i fotonika KIS 10 Inteligentne sieci i technologie informacyjno- -komunikacyjne oraz geoinformacyjne KIS 11 Automatyzacja i robotyka procesów technologicznych KIS 12 Inteligentne technologie kreacyjne KIS 13 Innowacyjne technologie morskie w zakresie specjalistycznych jednostek pływających, konstrukcji morskich 28

Tabela nr 4. Lista obowiązujących krajowych inteligentnych specjalizacji (stan na 17 stycznia 2022 r.) Na bieżąco są podejmowane działania zmierzające do weryfikacji listy i opisów KIS ze szczególnym uwzględnieniem wyników analiz eksperckich, m.in. w zakresie analizy zasobów, aktywności i osiągnięć jednostek naukowych i przedsiębiorstw w Polsce w dziedzinie tworzenia i rozwoju technologii, analizy trendów rozwojowych, a także wyników oddolnych inicjatyw grup roboczych ds. KIS. W ramach zaplanowanych działań przewidziano przeprowadzanie cyklicznych przeglądów KIS – w czerwcu 2018, 2020 oraz 2022 r. Ponadto na podstawie rekomendacji Grupy Konsultacyjnej ds. KIS oraz grup roboczych ds. KIS, a także wyniku spotkań smart labs i prowadzonych prac analitycznych, wskazujących nowe obszary, stanowiące potencjał gospodarczy Polski – w przypadku, gdy zajdzie potrzeba modyfikacji inteligentnych specjalizacji, system przewiduje jej przeprowadzenie ad hoc. 3.4. Ewaluacje krajowych inteligentnych specjalizacji W celu oceny podejmowanych działań w KIS przeprowadzono ewaluację ex-ante, a także jest planowane przeprowadzenie ewaluacji mid-term i ex-post oraz ewaluacji tematycznych. Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości, w konsultacji z MRiT oraz 16 urzędami marszałkowskimi, przygotowała w 2017 r. Plan ewaluacji KIS, uwzględniający ewaluacje tematyczne, m.in. Ocenę internacjonalizacji krajowych przedsiębiorstw z obszaru specjalizacji KIS/RIS, Analizę potencjału instytucji otoczenia biznesu i ich wpływu na realizację celów KIS. W 2017 r. dokonano ewaluacji ex-ante projektu pozakonkursowego 2.4.2 PO IR pn. Monitoring Krajowej Inteligentnej Specjalizacji, która wykazała, że „zaplanowana logika projektu w dużym stopniu odpowiada na zdiagnozowane wyzwania i potrzeby społeczno-ekonomiczne przedsiębiorstw prowadzących działalność innowacyjną”. W raporcie końcowym uwzględniono także rekomendacje dla administracji publicznej, wskazujące działania, które pozwolą usprawnić proces realizacji zaplanowanych działań na rzecz monitorowania KIS, m.in. potrzebę opracowania strategii komunikacji KIS, wzmocnienie koordynacji prac w ramach grup roboczych ds. KIS. W 2018 r. wykonano także ewaluację pn. Badanie ewaluacyjne na potrzeby opracowania strategii komunikacji Krajowej Inteligentnej Specjalizacji z komponentem analizy semiotycznej, a także Ewaluację potencjału badawczo-rozwojowego sektora nauki i jego wpływu na realizację celów KIS. W 2019 r. wykonano ewaluację mid-term projektu Monitoring KIS, dwa tematyczne badania ewaluacyjne: Ocenę internacjonalizacji krajowych przedsiębiorstw z obszaru specjalizacji KIS i Analizę potencjału ośrodków innowacji i ich wpływu na realizację założeń (koncepcji) inteligentnych specjalizacji w Polsce oraz uruchomiono ewaluację Benchmarking systemu monitorowania i procesu przedsiębiorczego odkrywania. Wykonanie ewaluacji ex-post jest zaplanowane na 15 grudnia 2023 r. 29 Rozdział II. Współpraca w obszarze inteligentnych specjalizacji na poziomie ponadregionalnym i międzynarodowym 1. Współpraca ponadregionalna na poziomie krajowym Mając na uwadze fakt, że w Polsce została wypracowana Krajowa Inteligentna Specjalizacja, wskazująca całościowy potencjał polskiej gospodarki, ze szczególnym naciskiem na możliwość konkurowania z innowacyjnymi rozwiązaniami na rynkach międzynarodowych, a także 16 regionalnych strategii inteligentnych specjalizacji niezależnych od siebie i podejścia krajowego, kluczowe było wypracowanie modelu współpracy administracji centralnej i regionalnej w zakresie zapewnienia spójności i efektywności działań w celu uniknięcia ich powielania, a także uniknięcia podwójnego wydatkowania środków na te same cele (np. zakup danych statystycznych w celu monitorowania wdrażania inteligentnych specjalizacji z poziomu krajowego i poziomu województw). Na poziomie krajowym została utworzona Grupa Konsultacyjna ds. KIS, która spotykając się cyklicznie (2 razy w roku), stanowi platformę dialogu administracji publicznej szczebla centralnego i regionalnego w obszarach wdrażania i monitorowania krajowych i regionalnych inteligentnych specjalizacji, a także realizacji krajowych i regionalnych programów operacyjnych. Podczas posiedzeń MRiT zapewnia udział przedstawicieli administracji Unii Europejskiej i krajowej, m.in. Komisji Europejskiej, Głównego Urzędu Statystycznego, Polskiego Funduszu Rozwoju, Narodowego Centrum Badań i Rozwoju w celu zapewnienia jak najszerszego spojrzenia na działania realizowane w obszarach KIS, a także polityki technologicznej, innowacyjnej i przemysłowej realizowanej przez administrację centralną. W ramach Grupy poza wymianą informacji nt. realizowanych działań możliwe jest zgłaszanie wniosków o weryfikację działań w ramach KIS. Należy także podkreślić, że z inicjatywy Marszałka Województwa Kujawsko-Pomorskiego zostało utworzone Regionalne Forum Inteligentnej Specjalizacji, działające przy Konwencie Marszałków Województw RP, w którego ramach są wymieniane doświadczenia w zakresie realizacji strategii regionalnych i krajowych inteligentnych specjalizacji, co umożliwia spójność podejmowanych interwencji w obszarze innowacyjności, a także realizacji założeń polityki spójności. W 2015 r. Centrum Polityk Publicznych prowadziło także prace nad wykazaniem potencjału rozwoju krajowych inteligentnych specjalizacji w regionach. W wyniku wstępnych wyników prac Centrum Polityk Publicznych zostało dokonane zestawienie niektórych krajowych inteligentnych specjalizacji z regionalnymi. Wstępne analizy wykazały, że większość krajowych inteligentnych specjalizacji jest powiązana z kilkoma specjalizacjami regionalnymi. Największą liczbę dopasowań stwierdzono w następujących przypadkach:  Diagnostyka i terapia chorób cywilizacyjnych oraz w medycynie spersonalizowanej (stara nazwa),  Innowacyjne technologie, procesy i produkty sektora rolno-spożywczego i leśno-drzewnego,  Żywność wysokiej jakości (stara nazwa),  Wysokosprawne, niskoemisyjne i zintegrowane układy wytwarzania, magazynowania, przesyłu i dystrybucji energii,  Automatyzacja i robotyka procesów technologicznych,  Inteligentne technologie kreacyjne. Wymienione obszary wydają się naturalnym kierunkiem koordynacji tematycznej na poziomie krajowym i regionalnym. Mogą one również wskazywać istotne obszary o charakterze ponadregionalnym, wymagające interwencji krajowej. 30 Niektóre ze specjalizacji krajowych nie mają odpowiednika na poziomie regionalnym. Istnienie krajowych inteligentnych specjalizacji, które nie znajdują odzwierciedlenia na poziomie regionalnym, sugeruje rozproszony charakter tych specjalizacji, przez co nie zostały one zidentyfikowane jako mające wyraźną koncentrację gospodarczo-naukową w pojedynczych województwach. Do tych specjalizacji należą:  Wielofunkcyjne materiały i kompozyty o zaawansowanych właściwościach, w tym nanoprocesy i nanoprodukty,  Sensory (w tym biosensory) i inteligentne sieci sensorowe,  Inteligentne sieci i technologie informacyjno-komunikacyjne i geoinformacyjne,  Elektronika drukowana, organiczna i elastyczna,  Fotonika. W związku z wypracowaniem przez poziom krajowy 17 krajowych inteligentnych specjalizacji oraz 81 regionalnych inteligentnych specjalizacji4 na poziomie regionalnym przez 16 województw MRiT opracowało zestawienie relacji krajowych i regionalnych inteligentnych specjalizacji, które jest podane w załączniku nr 3 do dokumentu. Aby skutecznie monitorować krajową inteligentną specjalizację, jest niezbędna ścisła współpraca administracji centralnej i regionalnej w zakresie projektowania i realizacji procesu przedsiębiorczego odkrywania, który z natury ma miejsce w regionie. Warunkiem koniecznym staje się również zapewnienie skutecznej wymiany informacji pomiędzy poziomem centralnym a regionalnym w zakresie realizacji projektów badawczo-rozwojowych i innowacyjnych, które mogą mieć wpływ na kształt krajowych i regionalnych inteligentnych specjalizacji. Celem MRiT jest realizacja takiego procesu przedsiębiorczego odkrywania, który będzie stanowił korzyść dla obu stron, dlatego bardzo duże znaczenie odegrały bilateralne uzgodnienia z władzami regionalnymi, które odbyły się z przedstawicielami wszystkich urzędów marszałkowskich w okresie od maja do grudnia 2016 r. W wyniku odbytych spotkań z każdym z regionów został wypracowany model współpracy w zakresie wymiany danych i informacji w zakresie inteligentnych specjalizacji, który obejmuje m.in. współpracę dwustronną w zakresie metodologii prowadzenia PPO i jego wyników dotyczących krajowej i regionalnych inteligentnych specjalizacji, przekazywanie z poziomu krajowego danych statystycznych niezbędnych do monitorowania inteligentnych specjalizacji w ujęciu krajowym i regionalnym, wzajemną wymianę informacji nt. projektów, które nie zostały zakwalifikowane do systemu wsparcia (zarówno w PO IR, jak i RPO), bilateralne konsultacje w zakresie działań podejmowanych w regionie oraz koncepcję przeprowadzania wywiadów, metodologię badań, raportów, koncepcję smart lab. W ramach PO IR zostało utworzone także poddziałanie 4.1.1. Wspólne przedsięwzięcie, którego celem jest

pomysły z obszarów wpisujących się w zakres regionalnych inteligentnych specjalizacji, wspólnych dla co najmniej dwóch województw Polski Wschodniej. Realizacja projektów o charakterze ponadregionalnym na styku KIS i RIS oraz RIS i RIS pozwala na zwiększenie masy krytycznej w priorytetowych obszarach kraju i regionu, a także na tworzenie łańcuchów wartości. 4 Według stanu na 2015 r. 31 2. Współpraca międzynarodowa w obszarze inteligentnych specjalizacji Współpraca międzynarodowa polskich firm w obszarze inteligentnych specjalizacji opiera się głównie na udziale polskich podmiotów w partnerstwach tematycznych Platformy S3 przy Komisji Europejskiej. Partnerstwa tematyczne S3 umożliwiają współpracę międzyinstytucjonalną, definiowanie i wspólne znoszenie barier związanych z wdrażaniem projektów innowacyjnych, a także na realizację wspólnych inwestycji. Polskie regiony są obecnie zaangażowane w następujących obszarach tematycznych w ramach Platformy dotyczących modernizacji przemysłowej:  bioekonomia: międzyregionalna współpraca w zakresie innowacyjnego wykorzystania biomasy nieżywnościowej – region małopolski,  inteligentne regionalne inwestycje w innowacje w dziedzinie tekstyliów – region łódzki,  wydajna i zrównoważona produkcja – region małopolski (region zainteresowany),  fotonika – regiony mazowiecki i lubelski,  integracja MŚP z przemysłem 4.0 – region mazowiecki,  chemikalia – region mazowiecki,  technologie medyczne – region śląski,  wysokowydajna produkcja z użyciem druku 3D – region małopolski. oraz w ramach Platformy dotyczących energii:  zrównoważone budownictwo – region pomorski oraz regiony zainteresowane: śląski, opolski, podlaski,  bioenergia – region śląski, opolski, podlaski, pomorski,  inteligentne sieci (ang. smart grids) – region pomorski. NCBR oraz Krajowy Punkt Kontaktowy Programów Badawczych UE (KPK) uruchomiły także konkurs na centra doskonałości z programu Horyzont 2020 pn. Teaming of Excellence, gdzie aplikujący podmiot musi uzasadnić powiązanie z KIS. Ponadto Ministerstwo Rozwoju i Technologii podjęło z KPK współpracę w celu monitorowania i promowania udziału polskich naukowców w projektach programu Horyzont 2020. Największa aktywność polskich podmiotów obejmuje obszary: LEIT-ICT, MSCA (rozwój kariery międzynarodowej naukowców), INFRA, ENERGY, TPT, HEALTH, FOOD, ERC, ENV, natomiast najwięcej projektów programu Horyzont 2020 realizują regiony: mazowiecki, małopolski, wielkopolski, pomorski, śląski, dolnośląski. MRiT planuje w perspektywie finansowej na lata 2021–2027 wzmocnić działania zmierzające do współpracy międzynarodowej w obszarze inteligentnych specjalizacji oraz zaangażowanie polskich podmiotów w zagraniczne inicjatywy i partnerstwa koordynowane przez zagraniczne instytucje, np. partnerstwa tematyczne przy Platformie S3, projekty Interreg Europe, EIT, a także przez polskie podmioty, np. TEAM-NET, Travel Grants, InnoVoucher. Planowane jest także zwiększenie udziału polskich podmiotów (w tym przedstawicieli grup roboczych ds. KIS) w partnerstwach europejskich zaplanowane do realizacji w ramach programu Horyzont Europa. Współpraca polskich podmiotów z partnerami zagranicznymi będzie skupiać się przede wszystkim na:  wsparciu tworzenia partnerstw międzyregionalnych i ponadnarodowych w obszarach S3 (oraz w celu poszukiwania wyłaniających się inteligentnych specjalizacji w ramach PPO) z udziałem polskich podmiotów, takich jak:  zapewnienie koordynacji działań w ramach współpracy międzynarodowej w obszarze inteligentnych specjalizacji (np. poszukiwanie partnerów do wspólnego zaangażowania się w projekt, zapewnienie technicznego wsparcia umożliwiającego benchmarking i sieciowanie poprzez np. platformy internetowe),  wsparcie w zakresie tworzenia partnerstw, doradztwo, sieciowanie, wymiana doświadczeń, zapewnienie wsparcia organizacyjnego, wsparcie finansowe na udział w pracach partnerstw 32 strategicznych, zapewnienie powiązań w zakresie KIS i RIS, współpraca z klastrami, IOB, DIH, Siecią Badawczą Łukasiewicz itp., tworzenie konsorcjów w celu włączenia się w projekty ponadnarodowe,  zapewnienie dostępu do zewnętrznych usług eksperckich w zakresie tematycznym wpisującym się w projekt międzynarodowy,  zapewnienie finansowania projektów realizowanych przez polskich partnerów w ramach partnerstw ponadnarodowych S3, np. projektów pilotażowych, demonstracyjnych uzgodnionych w ramach partnerstw i wpisujących się w europejskie lub globalne łańcuchy wartości,  realizacji wspólnych przedsięwzięć ponadnarodowych we wspólnie zidentyfikowanych obszarach tematycznych dotyczących rozwoju innowacyjności – finansowanie zaangażowania polskich podmiotów w projekty międzynarodowe,  wsparciu organizacji międzynarodowych wydarzeń oraz spotkań informacyjno-promocyjnych np. w zakresie inteligentnych specjalizacji, w obszarze Przemysł 4.0, GOZ, gospodarki niskoemisyjnej, cyfryzacji. 33 Rozdział III. Komunikacja i promocja inteligentnych specjalizacji w Polsce Celem działań promocyjnych i informacyjnych w zakresie wdrażania KIS jest dostarczenie administracji publicznej, przedsiębiorcom, jednostkom naukowym, instytucjom otoczenia biznesu oraz społeczeństwu informacji nt. efektów wdrażania krajowych inteligentnych specjalizacji, dokonywanych zmian w ich obszarze w wyniku monitorowania, wpływie na rozwój gospodarczy Polski i poprawę jakości życia społeczeństwa, a także informacji nt. podejmowanych działań. Komunikowanie działań w zakresie KIS ma także na celu dotarcie do jak najszerszego grona potencjalnie zainteresowanych interesariuszy w proces przedsiębiorczego odkrywania oraz zapewnienie poczucia kolektywnej odpowiedzialności za tworzoną politykę, a także pozwala na bardziej bezpośrednie zaangażowanie użytkowników na poszczególnych etapach procesu innowacji. Ze względu na fakt, że lista krajowych inteligentnych specjalizacji będzie ulegać modyfikacjom i zmianom, niezbędne jest docieranie do interesariuszy, którzy mogą zapewnić wiedzę ekspercką w danej dziedzinie, zarówno poprzez pracę w ramach grup roboczych ds. KIS, jak i w ramach organizowanych spotkań smart labs. Otwartość na angażowanie nowych interesariuszy we wdrażanie KIS oraz proces przedsiębiorczego odkrywania pozwoli także zweryfikować potencjał już zdefiniowanych inteligentnych specjalizacji, a także przyczyni się do ich weryfikacji, modyfikacji, a także identyfikowania wyłaniających się specjalizacji. Obecnie forum do komunikowania i promocji KIS stanowi dedykowany portal smart.gov.pl, obsługiwany przez Ministerstwo Rozwoju i Technologii. Na portalu znajdują się informacje związane z wynikami monitorowania inteligentnych specjalizacji na poziomie krajowym i regionalnym, informacje nt. aktualnych działań podejmowanych przez administrację publiczną w obszarze inteligentnych specjalizacji (aktualizacje dokumentów, publikacje, wydarzenia itd.). Planowane jest także umieszczenie narzędzia interaktywnego SmartRadar, które będzie umożliwiało generowanie raportów i map z danych statystycznych i innych danych z monitorowania KIS w ujęciu krajowym i regionalnym oraz RIS (m.in. dane z programów operacyjnych i programu Horyzont 2020). Tym samym portal będzie stanowić główne źródło informacji nt. wyników procesu PPO oraz monitorowania inteligentnych specjalizacji w Polsce. Ponadto w wyniku przeprowadzonej ewaluacji ex-ante projektu pozakonkursowego 2.4.2 PO IR pn. Monitoring Krajowej Inteligentnej Specjalizacji oraz wykonanej Analizy semiotycznej pojęcia „smart, inteligentne specjalizacje” oraz zmieniających się kodów przedsiębiorczości, wykonanej na zlecenie Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości, została zdefiniowana potrzeba wypracowania zmiany sposobu komunikacji założeń i samej istoty inteligentnych specjalizacji wśród szeroko rozumianego społeczeństwa. W związku z tym zostały podjęte działania w celu przeprowadzenia kampanii informacyjno-promocyjnej KIS, która pozwoli przybliżyć społeczeństwu tematykę inteligentnych specjalizacji, wskaże możliwości zaangażowania się w proces definiowania inteligentnych specjalizacji oraz monitorowania realizacji założonych celów, a także bezpośredniego korzystania z form wsparcia finansowego i pozafinansowego w obszarach KIS. Planowane działania informacyjne i promocyjne będą obejmować organizację spotkań informacyjnych dla ekspertów oceniających wnioski o wsparcie PO IR, dla potencjalnych beneficjentów konkursów PO IR, kongres międzynarodowy śródokresowy oraz wprowadzający w nową perspektywę finansową na lata 2021–2027, a także opracowanie materiałów filmowych i publikacji w zakresie dobrych praktyk i przykładów sukcesów, osiągniętych w ramach poszczególnych specjalizacji. 34 Załącznik 1 – Wypełnienie warunku ex-ante w ramach perspektywy finansowej na lata 2014–2020. Krajowa Inteligentna Specjalizacja – metodologia, proces identyfikacji, założenia (lata 2012–2016) 1. Wypełnienie warunku ex-ante w ramach perspektywy finansowej na lata 2014–2020 Poniżej znajduje się lista kryteriów wypełnienia warunku ex-ante dla Celu Tematycznego 1 wraz z krótkim opisem sposobu jego wypełnienia:

35

Tabela nr 5. Sposób wypełnienia warunkowości ex-ante dla CT 1 w ramach perspektywy finansowej na lata 2014–2020 36 W celu rozpoczęcia realizacji programów operacyjnych, obejmujących wsparcie w ramach CT 1, został opracowany plan działania obejmujący harmonogram działań zmierzających do pełnej realizacji warunków określonych przez Komisję Europejską, obejmujący listę działań, wskazanie instytucji odpowiedzialnych oraz terminów realizacji. Dokument ten został przedłożony Komisji Europejskiej wraz z projektem Programu Operacyjnego Inteligentny Rozwój (PO IR). W dniach 3 i 4 lipca 2014 r. w Dublinie Polska poddała się przeglądowi partnerskiemu w celu oceny stopnia wypełnienia warunku ex-ante (peer review) z takimi krajami, jak: Irlandia, Rumunia, Słowacja i Bułgaria. W wyniku dokonanej oceny polskiego PPO przez ekspertów oraz przedstawicieli innych państw członkowskich (critical buddies) przedstawiono następujące rekomendacje:  potrzeba wzmocnienia współpracy na szczeblu krajowym i regionalnym,  zaangażowanie przedsiębiorców w PPO poprzez stworzenie grup roboczych (bezpośrednie zaangażowanie), a także procedurę konsultacji (pośrednie zaangażowanie),  potrzeba zapewnienia linii demarkacyjnej we wspieraniu projektów B+R w ramach krajowych i regionalnych programów operacyjnych,  potrzeba zaangażowania innych resortów w PPO,  potrzeba koncentracji tematycznej na priorytetach B+R+I. Wypełnienie warunku ex-ante dla Polski w zakresie CT 1 zostało zaraportowane przez Ministerstwo Rozwoju i Technologii 31 marca 2016 r., a zatwierdzone przez Komisję Europejską 9 listopada 2016 r. 2. Krajowa Inteligentna Specjalizacja – metodologia, proces identyfikacji, założenia (lata 2012–2016) Proces definiowania potencjału innowacyjnego i przewag konkurencyjnych dla polskiej gospodarki opierał się na dogłębnej analizie gospodarki oraz czynników społecznych i środowiskowych. W celu koncentracji tematycznej na priorytetach, które pozwolą Polsce konkurować innowacyjnymi produktami i usługami na rynkach zagranicznych, niezbędne było zdefiniowanie kluczowych wskaźników warunkujących wzrost gospodarczy i poprawę jakości życia polskiego społeczeństwa, a także dokonanie szeregu analiz i organizacja spotkań eksperckich, które umożliwiły stopniowe zawężanie analizowanych obszarów, a w konsekwencji wyłonienie krajowych inteligentnych specjalizacji. Dzięki koncentracji zasobów wiedzy i środków finansowych na ograniczonej liczbie priorytetowych obszarów Polska uzyska przewagę konkurencyjną na rynkach międzynarodowych. Przy tworzeniu KIS została uwzględniona zmiana podejścia w postrzeganiu innowacyjności związana ze zwiększeniem zaangażowania przedstawicieli przedsiębiorstw, która została zaakcentowana w strategii lizbońskiej. W związku z powyższym szczególny nacisk w identyfikowaniu krajowych inteligentnych specjalizacji był kładziony na możliwość komercyjnego zastosowania wyników prac badawczo-rozwojowych. Poza identyfikacją wewnętrznych, innowacyjnych zasobów kraju istotne było także przeanalizowanie pozycji konkurencyjnej Polski na tle gospodarki europejskiej i światowej i włączenie wyników tej analizy do procesu wyłaniania KIS. 2.1. Identyfikacja potencjału innowacyjnego Polski – zarys metodologii procesu PPO Na podstawie doświadczeń płynących z realizacji działań w ramach perspektywy finansowej 2007–2013 oraz w związku z zaleceniami Komisji Europejskiej odnośnie do tworzonej polityki spójności po 2013 r. prace nad nową perspektywą finansową 2014–2020 były ukierunkowane na zaplanowanie działań, które miały przyczynić się do:  wzrostu efektywności wykorzystywanych środków unijnych,  skutecznego stymulowania nakładów prywatnych na B+R, 37  poprawy stopnia komercjalizacji wyników B+R oraz w przedsiębiorstwach,  wykorzystania synergii pomiędzy różnymi programami i poziomami wsparcia B+R+I (europejskim, krajowym, regionalnym),  wykorzystania zasady warunkowości przy korzystaniu ze wsparcia ze środków publicznych (warunkowość ex-ante). W trakcie identyfikowania istniejących przewag konkurencyjnych polskiej gospodarki oraz nisz rynkowych o dopiero wyłaniającym się potencjale została wykorzystana kombinacja różnych metod i różnych źródeł informacji, co umożliwiło przeprowadzenie rzetelnego, wielopłaszczyznowego procesu analizy potencjału innowacyjnego polskiej gospodarki. Punktem wyjścia do określania krajowych inteligentnych specjalizacji w Polsce były dwa kluczowe dokumenty w obszarze prac naukowo-badawczych i innowacyjności, tj. Foresight technologiczny przemysłu – InSight 2030, analiza opracowana na zlecenie Ministerstwa Rozwoju (byłego Ministerstwa Gospodarki) oraz Krajowy Program Badań (KPB) opracowany przez Ministerstwo Edukacji i Nauki. Projekt InSight 2030, uwzględniający diagnozę stanu polskiego przemysłu, miał na celu identyfikację kluczowych technologii warunkujących rozwój i konkurencyjność polskiego przemysłu do 2030 r., w tym technologii, w których Polska mogłaby odnosić sukcesy komercyjne na rynku globalnym. KPB z kolei wskazał strategiczne kierunki badań naukowych i prac rozwojowych określające cele i założenia długoterminowej polityki naukowo-technicznej i innowacyjnej państwa. Analiza krzyżowa obszarów InSight 2030, stanowiących polski potencjał rynkowy w kraju i na rynkach międzynarodowych, z obszarami KPB, stanowiącymi potencjał naukowy i badawczy, umożliwiła wyłonienie obszarów międzysektorowych, w których Polska ma doświadczone kadry, silną bazę badawczo-rozwojową, infrastrukturę przemysłową, a także na które istnieje silny popyt rynkowy. Za pomocą przeprowadzonych analiz ilościowych dokonano także oceny specjalizacji gospodarki krajowej na podstawie danych dotyczących m.in. nakładów na B+R, zatrudnienia, eksportu, patentów. W wyniku przeprowadzonych analiz jakościowych, uwzględniających aktywność przedsiębiorstw w projektach rozwojowych, powiązaniach korporacyjnych oraz wstępnie określonych inteligentnych specjalizacjach na poziomie regionalnym, została opracowana lista rankingowa wskazująca najbardziej innowacyjne i aktywne branże przemysłowe. W wyniku dokonanej analizy potencjału krajowego w obszarze specjalizacji naukowo-technologicznych i przemysłowych wyłoniono listę obszarów międzysektorowych, które zostały poddane szerokim konsultacjom eksperckim, konsultacjom społecznym oraz były przedmiotem uzgodnień międzyresortowych. W wyniku tych działań zidentyfikowano 18 krajowych inteligentnych specjalizacji, które następnie w procesie przedsiębiorczego odkrywania w 2014 r. i 2015 r. zostały uzupełnione o 2 dodatkowe specjalizacje. 2.2. Szczegółowa metodologia wyłaniania krajowych inteligentnych specjalizacji Podstawą tworzenia inteligentnych specjalizacji jest proces przedsiębiorczego odkrywania (PPO) rozumiany jako integrujący różnych interesariuszy w celu identyfikowania priorytetów w zakresie badań, rozwoju i innowacji, wokół których koncentrowane są inwestycje prywatne i publiczne. Kluczowe znaczenie przy określaniu priorytetów w zakresie polityki innowacyjnej kraju mają przedsiębiorcy oraz przedstawiciele instytucji otoczenia biznesu, izb branżowych i instytutów naukowych, którzy wskazują obszary, leżące w centrum ich zainteresowań biznesowych. W prowadzonych działaniach Ministerstwo Rozwoju i Technologii kierowało się zasadą, że istota procesu przedsiębiorczego odkrywania obejmuje wspieranie oddolnych działań i inicjatyw, które będą prowadzić do inteligentnego rozwoju i optymalnego wykorzystania zasobów, w szczególności takich, które będą efektywnie angażować sektor prywatny w prowadzenie i finansowanie badań i innowacji. Proces identyfikacji inteligentnych specjalizacji angażował partnerów gospodarczych i naukowych, a także społeczeństwo obywatelskie w celu umożliwienia odkrywania zarówno takich dziedzin, w których kraj ma szansę na konkurowanie na rynku 38 międzynarodowym, ale także takich, które będą zaspokajały potrzeby społeczno-gospodarcze w kraju. Definiowanie inteligentnych specjalizacji odbywało się w procesie oddolnym, opiniowanym i koordynowanym przez administrację publiczną. Wyznaczenie krajowych inteligentnych specjalizacji odbywało się w ramach dwóch procesów: procesu definiowania kierunków rozwojowych w obszarze innowacyjności i przemysłu i oddolnego procesu identyfikowania nisz i przewag konkurencyjnych kraju z wykorzystaniem istniejących zasobów. W związku z powyższym w proces, który był otwarty i partycypacyjny, byli zaangażowani zarówno przedstawiciele administracji publicznej, organizacji pozarządowych, jak i jednostek naukowych, przedsiębiorstw, instytucji otoczenia biznesu. W procesie wyłaniania priorytetów B+R+I niezbędne było uwzględnienie światowych trendów technologicznych, związanych m.in. z zastosowaniem kluczowych technologii wspomagających (KETs – Key Enabling Technologies), kwestii związanych z innowacjami społecznymi oraz innowacjami w usługach. Proces przedsiębiorczego odkrywania na poziomie krajowym uwzględniał następujące elementy:  analizy ilościowe,  analizy jakościowe,  analizy foresightowe (w tym analizy SWOT, analizy PEST, ankietyzacja DELPHI),  analizy krzyżowe,  spotkania warsztatowe, posiedzenia gremiów powołanych w ramach KIS, konferencje,  konsultacje społeczne oraz uzgodnienia międzyresortowe. Poniższy schemat przedstawia poszczególne etapy procesu identyfikacji krajowych inteligentnych specjalizacji: Etap 1 – Analiza krzyżowa projektu Foresight technologiczny przemysłu obszary InSight2030 vs. Krajowy Program Badań – analiza mająca na celu określenie części międzysektorowe wspólnych (obszarów cross-sektorowych) w ramach zidentyfikowanych w ww. dokumentach obszarów kluczowych w obszarze B+R+I - eksport, - wartość dodana brutto przemysłu, - nakłady wewnętrzne na działalność B+R, Etap 2 – - przedsiębiorstwa innowacyjne w zakresie innowacji produktowych i procesowych w przemyśle, analizy - nakłady na działalność innowacyjną w zakresie innowacji produktowych i procesowych w przemyśle, ilościowe - struktura produkcji sprzedanej wyrobów przemysłowych, - pracujący według statusu zatrudnienia, - przedsiębiorstwa przemysłowe aktywne innowacyjnie, - udział przychodów ze sprzedaży produktów nowych lub istotnie ulepszonych w przedsiębiorstwach, - przedsiębiorstwa, które współpracowały w zakresie działalności innowacyjnej, - wynalazki zgłoszone w Urzędzie Patentowym RP oraz udzielone patenty, - liczba wynalazków zgłoszonych przez polskich rezydentów w Europejskim Urzędzie Patentowym Etap 3 – - projekty realizowane w ramach PO IG 2007–2013, analizy - powiązania kooperacyjne i klastry, - projekty realizowane w ramach 7. Programu Ramowego, jakościowe - programy sektorowe NCBiR, - wstępna wersja regionalnych inteligentnych specjalizacji, - projekty realizowane w ramach Polskiej Mapy Drogowej Infrastruktury Badawczej, - projekty realizowane w obszarach przemysłów kreatywnych i kultury 39 Etap 4 – Analiza krzyżowa obszarów międzysektorowych (wyniki etapu 1) oraz analiz ilościowych i jakościowych (wyniki etapu 2 i 3) Etap 5 – Wyłonienie krajowych inteligentnych specjalizacji a) warsztaty z przedstawicielami administracji rządowej, izb branżowych, instytucji otoczenia biznesu, organizacji biznesowych, instytutów naukowych, b) konsultacje wśród uczestników warsztatów, c) zestawienie wyników konsultacji z wynikami etapu 4, d) analiza SWOT dla krajowych inteligentnych specjalizacji Etap 6 – Konsultacje społeczne krajowych inteligentnych specjalizacji Finalna lista krajowych inteligentnych specjalizacji Schemat nr 3. Proces wyłaniania inteligentnych specjalizacji zmierzający do wyłonienia pierwszej listy KIS 2.2.1. Foresight technologiczny przemysłu – InSight 2030 Projekt InSight 2030 był realizowany na zlecenie Ministerstwa Rozwoju (byłe Ministerstwo Gospodarki) w okresie wrzesień 2010 r. – grudzień 2011 r. (zaktualizowany w grudniu 2012 r.), a jego realizacja wynikała z wdrażania założeń Koncepcji horyzontalnej polityki przemysłowej w Polsce, przyjętej przez Radę Ministrów w dniu 30 lipca 2007 r. Celem projektu była identyfikacja kluczowych technologii warunkujących rozwój i konkurencyjność polskiego przemysłu do 2030 r., w tym technologii przyszłości, w których Polska ma potencjał konkurowania na rynkach globalnych. Identyfikacja technologii kluczowych była przeprowadzana w dwóch fazach: a) analiza światowych trendów rozwoju technologii z punktu widzenia wyzwań społeczno-gospodarczych, przed jakimi stoi świat w perspektywie następnych 15–20 lat, i określenie kluczowych technologii w skali globalnej, b) przegląd prac badawczo-rozwojowych w Polsce i dotychczasowych wyników oraz uwarunkowań polskiego przemysłu i wyłonienie priorytetowych technologii, w których Polska mogłaby odnieść sukces komercyjny na rynkach międzynarodowych w przyjętej perspektywie czasowej, w tym:  przegląd istniejących badań typu foresight w analizowanych dziedzinach technologii,  analiza dostępnych map rozwoju technologicznego,  analiza trendów i dynamiki rozwoju technologii i innowacyjności w świecie i kraju,  analiza rozwoju rynku globalnego i przewidywanych zmian jego struktury technologicznej,  badanie potrzeb i opinii zainteresowanych grup naukowych, przemysłowych i społecznych,  badanie uwarunkowań systemowych, w tym otoczenia prawnego prac badawczo-rozwojowych i przedsięwzięć innowacyjnych, finansowych i organizacyjnych,  analiza potencjalnego ryzyka, zagrożeń środowiskowych i etycznych. 40 Powyższe prace były prowadzone z wykorzystaniem następujących metod badawczych:

Projekt miał charakter wielowymiarowej analizy czynników zewnętrznych i wewnętrznych oddziaływających na możliwość rozwoju w Polsce przedsiębiorstw w określonych obszarach. Projekt obejmował swym zakresem analizę następujących czynników:

itp., wytwarzanie odpadów oraz ich zagospodarowanie Surowce i zasoby bezpieczeństwo energetyczne, zmniejszające się zasoby surowców naturalnych, ochrona naturalne bioróżnorodności 41

W ramach prowadzonych prac uwzględniono przede wszystkim czynniki wpływające na gospodarkę kraju (m.in. polityka wspólnotowa, położenie geopolityczne kraju, czynniki społeczne i środowiskowe, najnowsze trendy technologiczne na świecie) oraz wskazano potencjał naukowo-badawczy polskich uczelni oraz instytutów badawczych. Ten potencjał został następnie uzupełniony przy udziale przedstawicieli biznesu (stowarzyszeń pracodawców, izb przemysłowych, przedsiębiorców) o rzeczywiste zapotrzebowanie rynku, przewagę konkurencyjną przedsiębiorstw oraz o innowacyjne rozwiązania powstające w ich strukturach, które mogą stanowić o potencjale gospodarczym kraju w nadchodzących latach. Projekt InSight 2030 był pierwszym horyzontalnym projektem foresightowym obejmującym zasięgiem cały kraj oraz uwzględniającym w analizach wszystkie sektory przemysłu oraz energetykę, przemysł wydobywczy i usługi powiązane z przemysłem:

rynku wewnętrznego, biorąc pod uwagę m.in. takie czynniki, jak: struktura rynku, wpływ regulacji, konkurencyjność względem rynków krajów trzecich. Nie wszystkie wskazane sektory były wybierane zgodnie z klasyfikacją NACE (odpowiednik PKD), są bowiem obszarami na styku różnych sektorów (np. biotechnologia) lub też są obszarami przemysłowymi zdominowanymi przez usługi (np. ICT, ekoprzemysł) i nie jest możliwe zaklasyfikowanie ich zgodnie z NACE. Są to następujące sektory: sektor lotniczy, motoryzacyjny, biotechnologiczny, cementowy, ceramiczny, chemiczny, sektor tworzyw sztucznych, wyrobów gumowych, budownictwo, sektor kosmetyczny, obronny, ekoprzemysł, sektor maszyn elektrycznych, sektor elektromechaniczny, elektroniczny, spożywczy, meblarski, szklarski, ICT, garbarski i wyrobów skórzanych, wapienniczy, produkcja maszyn (pozostała), urządzeń medycznych, górnictwo rud metali, hutnictwo metali nieżelaznych, sektor farmaceutyczny, poligraficzny, papierniczy, tabor kolejowy i jego dostawcy, sektor stoczniowy, kosmiczny, hutnictwo żeliwa i stali, sektor tekstylno-odzieżowy, 42

technologii wytwarzania energii odznaczających się niską emisją dwutlenku węgla w świetle uwarunkowań zewnętrznych, obejmujących aspekty zrównoważonego rozwoju i tendencje polityczno-prawne zmierzające do rozwoju regulacji mających na celu ochronę środowiska. Realizacja projektu wymagała przeprowadzenia licznych analiz, a także prawie dwuletniej współpracy ekspertów z administracji publicznej, instytucji naukowo-badawczych, izb branżowych, przedstawicieli organizacji biznesu oraz przedsiębiorstw. Dzięki tak zainicjowanej współpracy oraz zaangażowaniu ekspertów w prace nad projektem została opracowana analiza prezentująca potrzeby rozwojowe polskiego przemysłu, będące wynikiem konsensusu przedstawicieli różnych środowisk, często o odmiennych interesach. Przeprowadzone konsultacje społeczne oraz spotkania z przedstawicielami biznesu podkreśliły potrzebę wzmocnienia współpracy w ramach tzw. potrójnej helisy (administracja, nauka i biznes) oraz ustanowiły bazę pod współpracę na rzecz wdrożenia wyników projektu InSight 2030, dając tym samym początek procesowi aktywnego zaangażowania partnerów społeczno-gospodarczych w proces identyfikacji inteligentnych specjalizacji dla polskiej gospodarki, tj. proces przedsiębiorczego odkrywania (entrepreneurial discovery process), w szczególności koncepcji stworzenia grup roboczych ds. KIS jako gremium składającego się wyłącznie z przedstawicieli biznesu i nauki, stanowiącego centrum całego procesu PPO. W wyniku projektu InSight 2030 zidentyfikowano potencjał i zasoby kraju w kontekście rozwoju technologicznego przemysłu w perspektywie roku 2030 w 10 horyzontalnych polach badawczych, w ramach których zidentyfikowano początkowo 127 kluczowych technologii, a następnie w toku prowadzonych konsultacji społecznych i spotkań z przedstawicielami poszczególnych branż zredukowano listę do 99 technologii pogrupowanych w następujących polach badawczych: 1. biotechnologie przemysłowe, 2. nanoprocesy i nanoprodukty, 3. zaawansowane systemy wytwarzania i materiały, 4. technologie informacyjne i telekomunikacyjne, 5. mikroelektronika, 6. fotonika, 7. technologie kogeneracji i racjonalizacji gospodarowania energią, 8. surowce naturalne, 9. zdrowe społeczeństwo, 10. zielona gospodarka. Poniższy schemat nr 4 ilustruje zestawienie zidentyfikowanych technologii w ramach poszczególnych pól badawczych. 43 ewozculk eigolonhceT eickejorp w ezcwadab aloP hcywołsymezrp wórotazilatak iireinyżni jenralukelom eigolonhcet - ęis hcycąjazczsyzcoomas,hcynzcytilatakotof ćyrkop eigolonhcet - ainawogułoib,ijcprosoib,ijcatnemguaoib eigolonhcet - wótnegreted ijckudorp w eigolonhcetoib - wórosnesoib ijckudorp eigolonhcet - eigolonhcetoiB – 1 BP hcyworemilop wócworus eiwtsrówtezrp i eizetnys w wósecorpoib eigolonhcet - ewołsymezrp icśonwyż wókindałks wókinśon uinawymyzrto w eigolonhcetoibonan - ogezcwyżops-onlor ułsymezrp wódapdo i hcynzcobu wótkudorp uksyzdo eigolonhcetoib - ewonalatfein yrotakifytsalp - wóilytsket ijcazilanojcknuf i ijcakifydom od jezcinneikółw iireinyżni w eigolonhcetonan - iigrene ijckudorp i aksiwodorś ainazczsyzco ald myt w,azilatakonan - eworeirab i enjyckurtsnok yłairetamonan - eworemilop ytyzopmokonan - ysecorponaN – 2 BP elatemonan - ytkudorponan i eigolonhcetoibonan -)ikruronan,nefarg(ewolgęw i ewoktoza yrutkurtsonan - hcycązdowezrp wóknelt hcytsyzcorzezrp aigolonhcetonan - enbodopotnemaid i enzcimarec,enzcilatem ennorhco ywtsrawonan - nyzsam i wótobor akinortahcem - uzarbo yzilana meinatsyzrokyw z imasecorp ainaworets eigolonhcet - ęis ecąjaiwarpanomas,enjycknufoleiw,ewowtsraw,ennezrtsezrp ewotyzopmok yłairetam - enawosnawaaZ – 3 BP ecąjaiwilżomu,yłairetam icśołamyzrtyworaż i icśonropdooraż jenozsżywdop einlakydar o,ełamyzrtywartlu,eikkelartlu - ainazrawtyw ymetsys gnilkycer ynłep yłairetam i hcynzcigolonhcet wósecorp ainaworets ainagamopsw i ikytsongaid ymetsys entnegiletni - eworaimop ymetsys enzcyrtemorefretni - imynżeibłópsw imasecorp ainaworets eigolonhcet - wórosnes iceis hcyntnegiletni eigolonhcet - jewotnawk i jenzcysalk iifargotpyrk eigolonhcet - jennezrtsezrp ijcagiwan ymetsys - ńeiwrezcdop i enlaizdiw ołtaiwś żin hcynzcytengamortkele laf wóserkaz hcynni meicyżu z ijcakifytnedi i ijcawresbo ymetsys - eigolonhceT – 4 BP jewotęzrps yrutkurtsarfni einawocarpo zezrp ńeżorgaz einazclawz,inezrtsezrprebyc ynorhco ymetsys - enjycamrofni usenzib-e ald hcynozsorpzor wómetsys eigolonhcet i arutkurtsarfni - enjycakinumokelet i watsod mehcucńał ainazdązraz i ogenzcytsigol aicrapsw ymetsys - mywogord mehcur ainaworets ymetsys entnegiletni -)ijcakifytnedi metsys ywoidar(DIFR eigolonhcet - ewoiceis eigolonhcet enzcytnames - ainazrawtyw wómetsys ald ijcnegiletni jenzcutzs eigolonhcet 271 – Poz. 926)kor a h imycązcyto ejazdor enlóge 54

wórodowolgęw ainawiksyzop eigolonhcet - ogewokpuł uzag żółz ijcataolpske eigolonhcet - hcynzależein ilatem dur żółz ijcataolpske eigolonhcet - ogentanurb i ogenneimak algęw żółz ijcataolpske eigolonhcet -,awtcinwodub,ogewotnemec,ogenzcimehc ułsymezrp ald hcywowatsdop wócworus ainawiksyzop eigolonhcet - awtcinwogord enlarutan ecworuS – 8 BP hcynzcytegrene ilgęw aineinraizu eiserkaz mynłep w ainacagobzw aigolonhcet - ezcintreiw eigolonhcet - iigrene i ałpeic ainazrawtyw ybezrtop an algęw ainacagobzw ogeikobęłg eigolonhcet / algęw ikbórezrp eigolonhcet - jenzcyrtkele uzag ułysezrp eigolonhcet enawosnawaaz - hcyzcinzcel wótkudorp ainazrawtyw hcasecorp w azilatakoib - hcyzcinzcel wótkudorp einazrawtyw enzcytetnysoib i enzcigolonhcetoib - jenawozilanosreps einycydem w eiparet i ękytsongaid ecąjareipsw enzcytamrofni ymetsys - hcynjycaziliwyc bórohc iiparet i ikytsongaid jenzcinotof ydotem enjyzawniein - owtsńezcełops ewordZ – 9 BP ąnzcytuecamraf ękeipo ecąjagamopsw einawomargorpo – anawozilanosreps anycydem i anycydemelet - hcytsyzreicam kerómok eizab an icśok i yróks einazrawtyw myt w,ogewozaruop ainezcel eigolonhcet enjyzawniein ewon - ynycydemonan eigolonhcet - wódapdo i wócworus hcynlaiwando z ijcareneg jewon awilapoib -)rewopordyh daeh-wol yrev(ydaps eiksin an ewodaps ynibrut - enzcutzs awyzrowt enlawodargedoib - utropsnart wókdorś uksiwodorś hcynzajyzrp eigolonhcet - wókolb jenzcytegrene icśonwarps aineiseindop ulec w algęw z iigrene ijckudorp ydotem ewon zaro eigolonhcet -:.ni.m,uinezcoto hcycązdokzs wózag i wółyp zaro OC ijsime hci ainezsjeinmz i hcywolgęw 2 einelt w ainalaps aigolonhcet - akradopsog anoleiZ – 01 BP)nwolb-ria(ogenzrteiwop ainawozagz aigolonhcet -)nwolb-negyxo(ogewonelt ainawozagz aigolonhcet - ainawozagz arotkaer meinatsyzrokyw z ysamoib einderśop einalapsłópsw - algęw ainawozagz eigolonhcet - awolgęw-owordąj aigrenys - algęw einawoskok - ewowilap awingo - OC żółz ugnirotinom i ainazcałtaz eigolonhcet - 2 OC ainawodałks od csjeim meinawikuzsop z enaząiwz ezcwadab eigolonhcet - 2.hcyzcwadab lóp hcynlógezczsop hcamar w eigolonhcet enawokifytnediZ.4 rn tamehcS 64 2.2.2. Krajowy Program Badań Krajowy Program Badań (KPB) wskazuje strategiczne kierunki badań naukowych i prac rozwojowych, określające cele i założenia długoterminowej polityki naukowo-technicznej i innowacyjnej państwa. Celem KPB jest koncentracja nakładów publicznych na priorytetowych kierunkach badań naukowych i prac rozwojowych z punktu widzenia potrzeb polskiego społeczeństwa i międzynarodowej konkurencyjności polskiej gospodarki. KPB przygotowany przez Ministerstwo Edukacji i Nauki (dawne Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego) i przyjęty przez Radę Ministrów w dniu 16 sierpnia 2011 r. KPB obejmuje siedem strategicznych, interdyscyplinarnych kierunków badań naukowych i prac rozwojowych: 1. Nowe technologie w zakresie energetyki, 2. Choroby cywilizacyjne, nowe leki oraz medycyna regeneracyjna, 3. Zaawansowane technologie informacyjne, telekomunikacyjne i mechatroniczne, 4. Nowoczesne technologie materiałowe, 5. Środowisko naturalne, rolnictwo i leśnictwo, 6. Społeczny i gospodarczy rozwój Polski w warunkach globalizujących się rynków, 7. Bezpieczeństwo i obronność państwa5. Przy określeniu ww. priorytetowych kierunków badań naukowych i prac rozwojowych uwzględniono m.in.:  globalne wyzwania, przed jakimi staje współczesne społeczeństwo,  globalne trendy rozwojowe,  analizę zapotrzebowania na wsparcie naukowe przeprowadzoną przez NCBR w 2009 r. wśród wiodących gałęzi przemysłu w Polsce,  wyniki ewaluacji Krajowego Programu Badań Naukowych i Prac Rozwojowych, ustanowionego w 2008 r. Priorytetowe kierunki badań naukowych i prac rozwojowych uwzględniają także wyniki Narodowego Programu Foresight „Polska 2020”, który był realizowany w latach 2006–2009. W ramach ww. programu zostały zorganizowane m.in. panele tematyczne oraz badania Delphi. Do głównych zadań paneli tematycznych należało: ocena stanu wiedzy nt. stanu rozwoju gospodarczego oraz globalnych trendów rozwojowych, przeanalizowanie metodami foresight poszczególnych obszarów i makrotematów oraz sformułowanie wstępnych tez do badania eksperckiego Delphi. W pracach paneli tematycznych wzięło udział ponad 300 ekspertów z zakresu ekonomii i socjologii, wzięli udział przedstawiciele przemysłu, innowacyjnych przedsiębiorstw, instytucji działających na rzecz transferu technologii, mediów, przedstawicieli administracji itp. Eksperci paneli tematycznych opracowali listę 114 makrotematów oraz wpisujących się w nie 680 tematów badawczo-rozwojowych, listę czynników o kluczowym znaczeniu dla rozwoju Polski oraz listę kluczowych technologii. Badanie Delphi polegało na przeprowadzeniu dwukrotnego ankietowania wybranej grupy anonimowych ekspertów. Na potrzeby realizacji badania Delphi utworzono Zespół Ekspertów Zewnętrznych Narodowego Programu Foresight Polska 2020, w którego skład weszły osoby reprezentujące różne środowiska (naukę, biznes, administrację, media, organizacje pozarządowe), posiadające wiedzę z zakresu poszczególnych pól badawczych. W obydwu rundach badania 5 Obszar bezpieczeństwa państwa ma potencjał innowacji zarówno w odniesieni do poziomu krajowego, jak i międzynarodowego oraz wysoki poziom dyfuzji innowacji do innych działów gospodarki poprzez tzw. technologie podwójnego stosowania, dlatego obszar ten także będzie przedmiotem analiz (obronność państwa nie będzie włączona do analizy ze względu na brak możliwości finansowania tego obszaru z EFRR). 47 Delphi wzięło udział około 2500 ekspertów zewnętrznych. Zapleczem eksperckim i analitycznym dla wykonawców Narodowego Programu Foresight Polska 2020 były instytucje partnerskie, w tym:  instytucje naukowe (np. Szkoła Główna Handlowa, Politechnika Warszawska, Interdyscyplinarne Centrum Modelowania Matematycznego i Komputerowego, Uniwersytet Warszawski, Centrum Zaawansowanych Technologii – Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Wrocławskie Centrum Transferu Technologii),  instytucje mające doświadczenie w zakresie transferu technologii do gospodarki (np. Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości, Federacja Stowarzyszeń Naukowo-Technicznych – Naczelna Organizacja Techniczna, Instytut Badań nad Gospodarką Rynkową),  polskie platformy technologiczne: Polska Platforma Technologiczna Procesów Produkcji, Polska Platforma Technologiczna Przemysłu Tekstylnego, Polska Platforma Technologii Mobilnych i Komunikacji Bezprzewodowej, Polska Platforma Technologiczna Zaawansowanych Materiałów, Polska Platforma Technologiczna Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Polska Platforma Technologiczna Lotnictwa, Polska Platforma Technologiczna Opto- i Nanoelektroniki, Polska Platforma Zrównoważonej Chemii. 2.2.3. Prace analityczne oraz zaangażowanie interesariuszy w PPO Na potrzeby zdefiniowania krajowych inteligentnych specjalizacji Ministerstwo Rozwoju i Technologii opracowało metodologię dojścia do przedmiotowych specjalizacji. Poniższy schemat ilustruje główne etapy przedmiotowej metodologii: agregacja tematyczna z 37 do 22 obszarów międzysektorowych w wyniku konsultacji społecznych Analiza krzyżowa InSight 2030 z KPB agregacja tematyczna z 99 technologii do 37 obszarów międzysektorowych metodą ekspercką Analizy ilościowe Analizy jakościowe Analiza krzyżowa obszarów międzysektorowych wyłonienie 18 priorytetów B+R+I (krajowych inteligentnych specjalizacji) oraz analiz ilościowych i jakościowych Schemat nr 5. Etapy analityczne w ramach PPO zmierzające do wyłonienia KIS W związku z potrzebą oparcia się na dowodach w identyfikowaniu krajowych inteligentnych specjalizacji pod uwagę zostały wzięte także wyniki analiz ilościowych i jakościowych, wskazujących przede wszystkim tendencje rozwoju społeczno-gospodarczego w Polsce oraz obszary zaangażowania polskich przedsiębiorców (np. w projekty unijne). 48 ETAP 1 – Analiza krzyżowa projektu Foresight technologiczny przemysłu InSight 2030 z Krajowym Programem Badań (KPB) Cel analizy: celem etapu jest opracowanie listy obszarów międzysektorowych, wskazujących na największy potencjał innowacyjny i konkurencyjny gospodarki krajowej, stanowiących punkt wyjścia do określenia krajowych inteligentnych specjalizacji. Należy podkreślić, że siła ciężkości w identyfikowaniu obszarów kluczowych dla podnoszenia konkurencyjności i innowacyjności gospodarki leży po stronie biznesu, a sfera nauki i B+R powinna w głównej mierze odpowiadać na popyt rynku i potrzeb społecznych. Metodologia: w ramach etapu zostały przeprowadzone następujące czynności: – zestawienie dziedzin naukowych i gospodarczych ujętych w krajowych dokumentach strategicznych w obszarze B+R+I: Insight 2030 oraz KPB, – pogrupowanie 99 technologii zidentyfikowanych w ramach projektu InSight 2030 w grupy technologii, a następnie dokonanie analizy krzyżowej przedmiotowych grup technologii InSight 2030 z obszarami KPB – obszary międzysektorowe, powstałe w wyniku analizy krzyżowej, zostały przyporządkowane do 10 pól badawczych. Efekt analizy: efektem analizy krzyżowej jest zidentyfikowanie 37 obszarów międzysektorowych, stanowiących uszczegółowienie dziedzin naukowych i gospodarczych zawartych w InSight 2030 oraz KPB. Identyfikacja 37 obszarów międzysektorowych polegała na pogrupowaniu tematycznym 99 technologii określonych w InSight 2030 w grupy o większym poziomie ogólności (obszary międzysektorowe) i dokonanie analizy krzyżowej z obszarami KPB. Wskazane obszary międzysektorowe mają kluczowe znaczenie dla procesu identyfikacji inteligentnych specjalizacji, ponieważ na ich podstawie będą prowadzone dalsze prace analityczne, zmierzające do zidentyfikowania inteligentnych specjalizacji. InSight 2030 KPB (badania naukowe, prace rozwojowe, wdrożenia (badania naukowe i prace rozwojowe) i wykorzystanie na skalę rynkową) Strategiczne kierunki badań naukowych i prac rozwojowych: Strategiczne dziedziny gospodarcze o największym potencjale rozwoju: 1) b iotechnologie przemysłowe 1) zaawansowane technologie informacyjne, telekomunikacyjne i mechatroniczne 2) technologie mikroelektroniczne 2) choroby cywilizacyjne, nowe leki oraz medycyna 3) technologie fotoniczne regeneracyjna 4) zaawansowane systemy wytwarzania i materiały 3) nowoczesne technologie materiałowe 5) nanotechnologie 4) nowe technologie w zakresie energetyki 6) technologie informacyjne i telekomunikacyjne (ICT) 5) środowisko naturalne, rolnictwo i leśnictwo 6) społeczny i gospodarczy rozwój Polski 7) technologie kogeneracji i racjonalizacji gospodarowania energią w warunkach globalizujących się rynków (analizie zostanie 8) t echnologie pozyskiwania surowców naturalnych poddany przemysł kreatywny i przemysł kultury) 9) zdrowe społeczeństwo 7) bezpieczeństwo i obronność państwa (analizie zostaną 10) z ielona gospodarka. poddane technologie podwójnego zastosowania) Analiza krzyżowa InSight 2030 i KPB 37 obszarów międzysektorowych – punkt wyjścia do określenia krajowych inteligentnych specjalizacji Schemat nr 6. Analiza krzyżowa obszarów InSight 2030 i Krajowego Programu Badań 49 – ijcazilajceps hcyntnegiletni zcezr an hcyworotkesyzdęim wórazsbo 73 ijcazilajceps hcyn tnegiletni ainelśerko od aicśjyw tknup annezrtsezrp ajcagiwan i ajcawresbo,ajcakifytnedi 1O aicrapsw ymetsys ewoidar 2O hcynnezrtsezrprebyc ńeżorgaz ynorhco ymetsys 3O enzcytnames i enzcyrosnes iceis entnegiletni 4O ymetsysorkim enawozilajceps 5O hcynzcinortkeleorkim wótnemele ajckudorp 6O enralukelom icęimap i ypihcoib 7O ainawoineimorp wórotketed einazrawtyw 8O nyzsam i wótobor akinortahcem 9O ikytsongaid i ainaworets,uraimop wómetsys ajcazytamotua 01 ęis ecąjaiwarpanomas i enjycknufoleiw ewotyzopmok yłairetam ennezrtsezrp 11,yłairetam icśołamyzrtyworaż i icśonropdooraż jenozsżywdop einlakydar o,ełamyzrtywartlu,eikkelartlu 21 gnilkycer ynłep ecąjaiwilżom ewonalatfein yrotakifytsalp 31 enzcinotof yłairetam i ymetsys 41O ajcartsejer hci i hcyworaimywoleiw wózarbo einawiksyzu 51O wółairetamonan einawosotsaz i jówzor 61O iigrene ijckudorp i aksiwodorś einorhco w enzcytilatakonan ysecorp 71O jenzcinortkele i jezcinneikółw,jenzcigoloib iireinyżni w eigolonhcetonan 81O hcyzcinzcel wótkudorp einazrawtywoib 91O jenawozilanosreps einycydem w aiparet i akytsongaid 02O ogewozaruop ainezcel zaro hcynjycaziliwyc bórohc iiparet i ikytsongaid ydotem enjyzawniein 12O anycydemonan 22O owtcinwodub endęzczsoogrene i entnegiletni 32O EZO eigolonhcet enwytkefeokosyw 42O jenlpeic i jenzcyrtkele iigrene ijcubyrtsyd i ułysezrp,ainazrawtyw ydałku enwarpsokosyw 52O ńezczsyzceinaz ijsime jeiksin i icśonwarps jeikosyw o ydępan i ikinlis 62O jenzcyrtkele iigrene ainawonyzagam eigolonhcet enwytkefeokosyw 72O uksiwodorś enzajyzrp utropsnart ikdorś 82O hcywolgęw iigolonhcet einawosotsaz enjysimeoksin i einzcytegrene enwytkefe 92O wódapdo gnilkycer 03O wócworus ainawiksyzop eigolonhcet 13 O hcynlarenim żółz ijcataolpske eigolonhcet 23 O 05 einacagobzw hci zaro hcynlapok wócworus wótutytsbus einazrawtyw 33 O myzcwyżops-onlor elśymezrp w eigolonhcetoib 43 O jezcradopsog iimehc ytkudorp i ysecorp enzcigolonhcetoib 53 O aksiwodorś einorhco w hcynzcytilatak wódałku zaro wósecorpoib aireinyżni 63O wórosnesoib einawosotsaz i ajckudorp 73 O

– B

BPK sv 0302 thgiSnI –)1 PATE(AWOŻYZRK AZILANA W wyniku dyskusji przeprowadzonych w trakcie spotkania z przedstawicielami urzędów marszałkowskich (5 września 2013 r.) oraz instytucji naukowych, izb branżowych, instytucji otoczenia biznesu, klastrów oraz organizacji biznesu (6 września 2013 r.), a także na podstawie zaleceń Komisji Europejskiej została podjęta decyzja o ograniczeniu liczby obszarów międzysektorowych. Przy ograniczaniu liczby obszarów (łączenie obszarów tematycznych lub ich eliminacja) decydujące były uwagi i propozycje przekazane przez partnerów społeczno-gospodarczych w trakcie spotkań oraz drogą pisemną. W efekcie powyższych prac nastąpiła agregacja z 37 na 22 obszary międzysektorowe: 1. innowacyjne technologie, procesy i produkty sektora rolno-spożywczego, 2. biotechnologiczne procesy i produkty chemii gospodarczej oraz inżynierii środowiska, 3. biosensory i inteligentne sieci sensoryczne, 4. nanomateriały, nanotechnologie i procesy nanokatalityczne, 5. mechatronika robotów i maszyn, 6. automatyzacja systemów pomiaru, sterowania i diagnostyki, 7. wielofunkcyjne materiały o zaawansowanych właściwościach, 8. zdalna identyfikacja, obserwacja i nawigacja (teledetekcja), 9. systemy ochrony zagrożeń cyberprzestrzennych, 10. semantyczne technologie sieciowe, 11. specjalizowane mikrosystemy i pamięci molekularne, 12. elementy mikroelektroniczne, 13. optoelektroniczne systemy i materiały, 14. inteligentne i energooszczędne budownictwo, 15. wysokoefektywne technologie OZE, 16. wysokosprawne układy wytwarzania, magazynowania, przesyłu i dystrybucji energii, 17. nowoczesne technologie poszukiwania i eksploatacji surowców naturalnych oraz wytwarzanie ich substytutów, 18. technologie wytwarzania i wytwarzanie produktów leczniczych, 19. diagnostyka, zapobieganie i terapie chorób cywilizacyjnych, 20. środki transportu przyjazne środowisku, 21. czyste technologie węglowe, 22. odzysk, recykling i unieszkodliwianie odpadów. ETAP 2 – Analizy ilościowe (funkcja weryfikacyjna dla etapu 1) W celu określenia krajowych inteligentnych specjalizacji, których rozwój ma przyczynić się do wzrostu gospodarczego kraju oraz podniesienia stopnia innowacyjności wytwarzanych produktów oraz usług, niezbędne jest połączenie dostępnej wiedzy w obszarze B+R+I z istniejącym potencjałem gospodarczym kraju. Podejście to umożliwi uzyskanie przewagi konkurencyjnej w istniejących już innowacyjnych dziedzinach gospodarczych, które ze względu na stopień zaawansowania naukowego i technologicznego lub zapotrzebowanie rynkowe i społeczne na konkretne rozwiązania mogą przyczynić się do istotnych zmian w strukturze gospodarczej. 51 W związku z powyższym inteligentne specjalizacje powinny odnosić się do: – istniejącego potencjału w obszarze B+R+I, – aktualnego potencjału ekonomicznego gospodarki, – istniejących powiązań kooperacyjnych w ramach obszarów specjalizacji, – trendów rozwojowych i nisz rynkowych, które wyłonią nowe specjalizacje. Mając powyższe na uwadze, niezbędne jest zweryfikowanie obszarów zidentyfikowanych w etapie 1 o analizy ilościowe wskazujące branże gospodarcze, które charakteryzują się najlepszymi efektami ekonomicznymi. Przeprowadzone analizy ilościowe pełnią zatem funkcję uszczegóławiającą obszary zidentyfikowane w ramach analizy krzyżowej na etapie 1 poprzez wykazanie efektów ekonomicznych przedsiębiorstw. Wskazanie specjalizacji poprzez analizę potencjału B+R oraz potencjału ekonomicznego gospodarki pozwoli wzmocnić współpracę nauki z biznesem oraz przełożyć wyniki prac naukowych na komercyjne rozwiązania. Cel analizy: celem analizy ilościowej jest wskazanie branż gospodarczych, charakteryzujących się najlepszymi wynikami ekonomicznymi, które zostały uwzględnione przy uszczegóławianiu obszarów międzysektorowych. Metodologia: w ramach etapu zostały przeprowadzone analizy branż gospodarczych według produktów ujętych w bazie Insigos oraz według działów PKD 2007 w opracowaniach GUS: Rocznik statystyczny przemysłu 2012 GUS, Nakłady i wyniki przemysłu w 2012 r. GUS, Nauka i technika w 2011 r., Działalność innowacyjna przedsiębiorstw w latach 2009–2011, Pracujący w gospodarce narodowej w 2011 r. Analizy były prowadzone z uwzględnieniem następujących 12 wskaźników statystycznych6:  eksport (dane pochodzące z opracowań GUS według PKD oraz bazy Insigos według produktów),  wartość dodana brutto przemysłu,  nakłady wewnętrzne na działalność B+R,  przedsiębiorstwa innowacyjne w zakresie innowacji produktowych i procesowych w przemyśle (% ogółu przedsiębiorstw),  nakłady na działalność innowacyjną w zakresie innowacji produktowych i procesowych w przemyśle,  struktura produkcji sprzedanej wyrobów przemysłowych (% ogółu przedsiębiorstw),  pracujący według statusu zatrudnienia (ogółem),  przedsiębiorstwa przemysłowe aktywne innowacyjnie (% ogółu przedsiębiorstw),  udział przychodów ze sprzedaży produktów nowych lub istotnie ulepszonych w przedsiębiorstwach przemysłowych w przychodach ze sprzedaży ogółem,  przedsiębiorstwa, które współpracowały w zakresie działalności innowacyjnej w % przedsiębiorstw przetwórstwa przemysłowego aktywnych innowacyjnie, 6 Szczegółowe analizy dla poszczególnych wskaźników znajdują się w załączniku nr 1. Wskaźniki statystyczne wykorzystane do analizy ilościowej zostały dobrane pod kątem odznaczania się największym stopniem innowacyjności przedsiębiorstw oraz ich szczególnego udziału w tworzeniu społeczno-gospodarczej wartości dodanej. 52  wynalazki zgłoszone w Urzędzie Patentowym RP oraz udzielone patenty według zakresów wiedzy Międzynarodowej Klasyfikacji Patentowej,  liczba wynalazków zgłoszonych przez polskich rezydentów w Europejskim Urzędzie Patentowym według zakresów Międzynarodowej Klasyfikacji Patentowej. Powyższe wskaźniki zastosowano do następujących 7 sekcji klasyfikacji PKD:  sekcja A – Rolnictwo, leśnictwo, łowiectwo i rybactwo,  sekcja B – Górnictwo i wydobywanie,  sekcja C – Przetwórstwo przemysłowe,  sekcja E – Dostawa wody; gospodarowanie ściekami i odpadami oraz działalność związana z rekultywacją,  sekcja F – Budownictwo,  sekcja H – Transport i gospodarka magazynowa,  sekcja Q – Opieka zdrowotna i pomoc społeczna. Metoda badawcza polegała na:  wskazaniu 10 najwyższych pozycji dla 29 działów PKD dla każdego z 12 wskaźników,  dokonaniu analizy krzyżowej 12 wskaźników statystycznych ze wskazanymi 29 działami PKD pod kątem pojawienia się danego działu PKD w 10 pierwszych pozycjach danego wskaźnika statystycznego,  wskazaniu dla każdego działu PKD sumy wystąpień w pierwszych 10 pozycjach dla 12 wskaźników statystycznych,  opracowaniu zestawienia działów PKD, które odznaczały się najwyższą pozycją w wybranych wskaźnikach. W związku z różnym poziomem szczegółowości dostępnych danych dla eksportu oraz jego dynamiki (dane GUS na poziomie działów PKD oraz dane Insigos na poziomie produktów) dla wskaźnika wskazano więcej niż 10 najwyższych pozycji (najwyższe pozycje według danych Insigos różniły się od najwyższych pozycji GUS), przy czym produkty ujęte w bazie Insigos przyporządkowano tematycznie w dostępnych działach PKD. Dla danych Insigos zastosowano następującą symbolikę: EX – eksport, EX d – dynamika eksportu. W przypadku pokrywania się danych GUS i Insigos zastosowano zwykłą symbolikę – x. W związku z dostępnością danych dotyczących zgłoszeń patentowych według zakresów Międzynarodowej Klasyfikacji Patentowej (MKP), odmiennej od klasyfikacji PKD, na potrzeby analityczne zakresy MKP zostały przyporządkowane tematycznie do dostępnych PKD. W przypadku zgłoszeń do Urzędu Patentowego RP została zastosowana symbolika Urzędu Patentowego RP, a w przypadku zgłoszeń do Europejskiego Urzędu Patentowego – EUP. Efekt analizy: w wyniku przeprowadzonych analiz zostały wskazane w ujęciu hierarchicznym działy PKD polskiej gospodarki, charakteryzujące się najlepszymi efektami ekonomicznymi. Następnie w wyniku opracowania systemu wag dla zidentyfikowanych branż obszary międzysektorowe zostały zmodyfikowane i uszczegółowione na podstawie wyniki przedmiotowej analizy. Tabela prezentująca wyniki analizy krzyżowej został przedstawiona poniżej. 53