Uchwała nr 39 Rady Ministrów z dnia 1 marca 2022 r. w sprawie przyjęcia "Polityki Surowcowej Państwa"

Przyjmuje się „Politykę Surowcową Państwa”, stanowiącą załącznik do uchwały.

Uchwała wchodzi w życie z dniem następującym po dniu ogłoszenia. Prezes Rady Ministrów: M. Morawiecki Załącznik do uchwały nr 39 Rady Ministrów z dnia 1 marca 2022 r. (poz. 371) Załącznik do uchwały nr 39 Rady Ministrów z dnia 1 marca 2022 r. (poz. …) Warszawa 2022 Spis treści 1. Wstęp........................................................................................................................... 5 Umiejscowienie w systemie prawnym oraz systemie zarządzania rozwojem kraju..................................................................... 5 Ramy instytucjonalne................................................................................................................................................................... 9 Polityka surowcowa w Unii Europejskiej....................................................................................................................................... 9 Architektura PSP2050................................................................................................................................................................. 12 2. Zakres przedmiotowy PSP2050................................................................................... 14 3. Diagnoza uwarunkowań geologicznych krajowej bazy zasobowej oraz trendów zapotrzebowania gospodarki krajowej na surowce...................................... 17 Uwarunkowania geologiczne krajowej bazy zasobowej............................................................................................................. 17 Ocena zużycia oraz prognoza zapotrzebowania na surowce strategiczne oraz krytyczne dla polskiej gospodarki.................................................................................................................................................................................. 17 Rola surowców mineralnych w transformacji energetycznej..................................................................................................... 18 4. Cele PSP2050.............................................................................................................. 20 Cel główny PSP2050.................................................................................................................................................................... 20 Cel szczegółowy 1. Zapewnienie dostępu do surowców ze złóż kopalin..................................................................................... 20 Cel szczegółowy 2. Poszukiwanie, rozpoznawanie oraz dokumentowanie złóż kopalin............................................................. 22 Cel szczegółowy 3. Zapewnienie sprzyjających warunków prawnych dla obecnych i przyszłych inwestorów oraz rozwój i unowocześnienie branży geologiczno-górniczej.................................................................................................... 24 Cel szczegółowy 4. Ochrona złóż kopalin.................................................................................................................................... 28 Cel szczegółowy 5. Współpraca międzynarodowa w zakresie zabezpieczenia dostępu do surowców....................................... 31 Cel szczegółowy 6. Pozyskiwanie surowców ze złóż antropogenicznych oraz wspieranie rozwoju gospodarki o obiegu zamkniętym.................................................................................................................................................................. 34 Cel szczegółowy 7. Zapewnienie spójności strategii realizowanych przez spółki o istotnym znaczeniu dla gospodarki państwa oraz spółki realizujące misję publiczną z działaniami Głównego Geologa Kraju pełniącego funkcję Pełnomocnika Rządu do spraw Polityki Surowcowej Państwa.................................................................... 35 Cel szczegółowy 8. Upowszechnianie wiedzy.............................................................................................................................. 36 5. Wdrażanie i monitorowanie realizacji celów PSP2050................................................ 37 Polityka Surowcowa Państwa w kontekście realizacji zadań z zakresu geologii realizowanych przez państwową służbę geologiczną.................................................................................................................................................. 37 Realizacja i monitoring celów PSP2050...................................................................................................................................... 38 6. Ramy finansowe PSP2050........................................................................................... 41 Załączniki:...................................................................................................................... 43 3 Załącznik nr 1. Lista surowców strategicznych i krytycznych dla polskiej i unijnej gospodarki................................................... 43 Załącznik nr 2. Lista kopalin do pozyskiwania surowców w Polsce............................................................................................ 45 Załącznik nr 3. Ocena zużycia oraz prognoza zapotrzebowania na surowce strategiczne i krytyczne dla polskiej gospodarki..................................................................................................................................................................... 47 I. Aluminium metaliczne....................................................................................................................................................... 47 II. Antymon (surowce antymonu).......................................................................................................................................... 49 III. Boksyty i alumina.............................................................................................................................................................. 53 IV. Chrom (surowce chromu).................................................................................................................................................. 57 V. Cyna.................................................................................................................................................................................. 60 VI. Cynk (surowce cynku)........................................................................................................................................................ 62 VII. Krzem metaliczny.............................................................................................................................................................. 64 VIII. Magnez............................................................................................................................................................................. 66 IX. Mangan (surowce manganu)............................................................................................................................................ 68 X. Miedź (surowce miedzi).................................................................................................................................................... 74 XI. Molibden (surowce molibdenu)........................................................................................................................................ 77 XII. Nikiel metaliczny............................................................................................................................................................... 82 XIII. Ołów (surowce ołowiu)..................................................................................................................................................... 84 XIV. Pierwiastki ziem rzadkich (metale i związki)..................................................................................................................... 87 XV. Platynowce........................................................................................................................................................................ 91 XVI. Srebro................................................................................................................................................................................ 94 XVII. Tytan (surowce tytanu)..................................................................................................................................................... 96 XVIII. Wolfram metaliczny.......................................................................................................................................................... 98 XIX. Złoto................................................................................................................................................................................ 100 XX. Żelazo (rudy i koncentraty żelaza)................................................................................................................................... 102 XXI. Żelazostopy..................................................................................................................................................................... 104 XXII. Węgiel kamienny koksowy................................................................................................................................................ 106 XXIII. Gaz ziemny....................................................................................................................................................................... 108 XXIV. Węgiel kamienny energetyczny....................................................................................................................................... 111 XXV. Węgiel brunatny............................................................................................................................................................... 113 XXVI. Gips i anhydryt................................................................................................................................................................. 115 XXVII. Siarka elementarna........................................................................................................................................................ 117 XXVIII. Sole potasowe............................................................................................................................................................... 119 XXIX. Sól.................................................................................................................................................................................... 121 XXX. Ropa naftowa................................................................................................................................................................... 124 Załącznik nr 4. Harmonogram realizacji Polityki Surowcowej Państwa 2050.......................................................................... 126 Załącznik nr 5. Zbiorcze zestawienie obecnego i prognozowanego zapotrzebowania na poszczególne analizowane surowce mineralne (wg stanu na koniec 2018 r.)................................................................................................ 131 4 1. Wstęp Umiejscowienie w systemie prawnym oraz systemie zarządzania rozwojem kraju Dnia 14 lutego 2017 r. Rada Ministrów przyjęła nową średniookresową strategię rozwoju kraju – Strategię na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju do roku 2020 (z perspektywą do 2030 r.)1). Jest ona dokumentem obowiązującym i kluczowym, określającym główne kierunki rozwoju paostwa polskiego w obszarze średnio- i długofalowej polityki gospodarczej. Kierunki rozwoju określone w SOR stanowią podstawę do opracowania strategii w zakresie między innymi gospodarowania zasobami kopalin. Jako jeden z projektów strategicznych SOR w obszarze Środowisko wskazano Politykę Surowcową Paostwa2). Strategia na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju do roku 2020 definiuje PSP2050 jako projekt dotyczący budowy sprawnego i efektywnego systemu zarządzania i gospodarowania wszystkimi rodzajami kopalin i surowców mineralnych w całym łaocuchu wartości oraz posiadanymi przez Polskę ich zasobami, a także adekwatnych – związanych z tym – zmian prawnych i instytucjonalnych. Zgodnie z założeniami SOR Polityka Surowcowa Paostwa wspiera także przejście do gospodarki o obiegu zamkniętym. Polityka Surowcowa Paostwa jest bezpośrednio związana z przyjętą w drodze uchwały Rady Ministrów Polityką energetyczną Polski do 2040 r.3), jak również Polityką ekologiczną paostwa 2030 – strategią rozwoju w obszarze środowiska i gospodarki wodnej4). Polityka energetyczna Polski do 2040 r., stanowiąca strategię rozwoju sektora paliwowo- -energetycznego, jest jedną z dziewięciu zintegrowanych strategii sektorowych wyznaczającą kierunki rozwoju sektora energii. W PEP2040 zdefiniowany został trójelementowy cel polityki energetycznej – bezpieczeostwo energetyczne, konkurencyjnośd i efektywnośd energetyczna oraz ograniczony wpływ energetyki na środowisko. Przygotowana do wdrożenia PEP2040 oparta jest na trzech filarach, tj. sprawiedliwej transformacji, zeroemisyjnym systemie energetycznym, dobrej jakości powietrza, które stanowią podstawę dla ośmiu celów szczegółowych wraz z działaniami niezbędnymi do ich realizacji. Polityka Surowcowa Paostwa, której nadrzędnym celem jest zapewnienie bezpieczeostwa surowcowego paostwa (m.in. w zakresie zapewnienia dostępu do surowców energetycznych), stanowi dodatkowy spójny element wpływający na osiągnięcie celów określonych w PEP2040, co przedstawiono poniżej. 1) Uchwała nr 8 Rady Ministrów z dnia 14 lutego 2017 r. w sprawie przyjęcia Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju do roku 2020 (z perspektywą do 2030 r.) (M.P. poz. 260). W dokumencie i jego załącznikach stosuje się tytuł Strategia na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju do roku 2020 albo skrót SOR. 2) W dokumencie i jego załącznikach stosuje się tytuł Polityka Surowcowa Paostwa albo skrót PSP2050. 3) Załącznik do obwieszczenia Ministra Klimatu i Środowiska z dnia 2 marca 2021 r. (M.P. poz. 264). W dokumencie i jego załącznikach stosuje się tytuł Polityka energetyczna Polski do 2040 r. albo skrót PEP2040. 4) Uchwała nr 67 Rady Ministrów z dnia 16 lipca 2019 r. w sprawie przyjęcia „Polityki ekologicznej paostwa 2030 – strategii rozwoju w obszarze środowiska i gospodarki wodnej” (M.P. poz. 794). W dokumencie i jego załącznikach stosuje się tytuł Polityka ekologiczna paostwa 2030 albo skrót PEP2030. 4 Rysunek 1. Spójnośd celów określonych w PSP2050 oraz celów ujętych w PEP2040 Głównym celem działao zaplanowanych w ramach PSP2050 jest zabezpieczenie potrzeb bieżących i przyszłych oraz stałe poszerzanie bazy zasobowej kopalin do produkcji surowców (w tym surowców energetycznych), a ponadto intensyfikacja poszukiwania, rozpoznawania i zagospodarowywania systemów geotermalnych oraz wspieranie podejmowanych aktywności w zakresie wykorzystania czystych technologii węglowych. Osiągnięcie zakładanych celów zapewnid mogą odpowiednie zmiany prawno-administracyjne ułatwiające i sprzyjające prowadzeniu działalności poszukiwawczej, rozpoznawczej oraz wydobywczej. Niezwykle istotne znaczenie ma również skuteczna i kompleksowa ochrona złóż kopalin pozwalająca zachowad dostęp do złóż już udokumentowanych oraz bezpośrednie zaangażowanie jednostki pełniącej funkcję paostwowej służby geologicznej w działania na rzecz rozwoju nowych technologii w zakresie poszukiwania, rozpoznawania, dokumentowania i wykorzystywania zasobów złóż kopalin do produkcji surowców. Wszystkie te działania w sposób bezpośredni powinny wpłynąd m.in. na zapewnienie odpowiedniej ilości surowców energetycznych niezbędnych dla zapewnienia zakładanego w PEP2040 głównego celu, jakim jest zapewnienie bezpieczeostwa energetycznego. Polityka ekologiczna paostwa 2030 stanowi kolejny dokument strategiczny z grupy zintegrowanych strategii sektorowych. W systemie dokumentów strategicznych PEP2030 stanowi doprecyzowanie i operacjonalizację zapisów SOR. Określony w ramach PEP2030 cel główny, definiowany jako rozwój potencjału środowiska na rzecz obywateli i przedsiębiorców, stanowi bezpośrednie przeniesienie celu określonego w Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju do roku 2020. Osiągnięcie zakładanego w PEP2030 celu głównego ma byd dokonane za pośrednictwem określonych celów szczegółowych i przyczyniających się do ich realizacji kierunków interwencji. 5 Jeden z celów szczegółowych PEP2030 zdefiniowany został jako Środowisko i gospodarka. Zrównoważone gospodarowanie zasobami środowiska, a jednym z kierunków interwencji w zakresie jego realizacji jest Zarządzanie zasobami geologicznymi poprzez opracowanie i wdrożenie polityki surowcowej paostwa. PEP2030 określa konieczne do realizacji działania w ramach PSP2050, wśród których znajdują się ochrona złóż i ich racjonalne wykorzystanie oraz intensyfikacja wykorzystania surowców wtórnych. Zadania te są obecnie realizowane przez Głównego Geologa Kraju, niemniej jednak wymagają pewnych interwencji, co przewiduje niniejsza polityka w określonych celach szczegółowych oraz przewidzianych do realizacji działaniach. Rysunek 2. Spójnośd celów określonych w PSP2050 oraz celów ujętych w PEP2030 W dniu 10 września 2019 r. Rada Ministrów przyjęła w drodze uchwały Mapę drogową transformacji w kierunku gospodarki o obiegu zamkniętym5). W dokumencie tym wskazano, iż w Polsce istnieje duży potencjał poprawy w zakresie działao dotyczących odpadów przemysłowych, w szczególności pochodzących z działalności górniczej i wydobywczej, przetwórstwa przemysłowego oraz wytwarzania i zaopatrywania w energię. Prowadzenie działalności produkcyjnej wytwarzającej coraz mniejszą ilośd odpadów, a także zagospodarowanie jak największej ilości odpadów przemysłowych z tej działalności w innych procesach produkcyjnych oraz w innych sektorach gospodarki może w znaczący sposób przyczynid się do zwiększania opłacalności produkcji w Polsce i zmniejszenia jej negatywnego oddziaływania na środowisko. Działaniami przewidzianymi do realizacji ujętymi w PSP2050 w ramach celu szczegółowego „Zapewnienie sprzyjających warunków prawnych dla obecnych i przyszłych inwestorów oraz rozwój 5) Uchwała nr 136/2019 Rady Ministrów z dnia 10 września 2019 r. w sprawie przyjęcia Mapy drogowej transformacji w kierunku gospodarki o obiegu zamkniętym. 6 i unowocześnienie branży geologiczno-górniczej” jest zdefiniowanie i ujęcie normatywne złóż oraz surowców antropogenicznych (mineralnych zasobów antropogenicznych) oraz inwentaryzacja obecnych składowisk odpadów wydobywczych w celu rozpoznania możliwości gospodarczego wykorzystania zgromadzonych tam odpadów. Zapisy dokonane w Polityce Surowcowej Paostwa w odniesieniu do surowców energetycznych korespondują również z zapisami dokonanymi w Krajowym planie na rzecz klimatu i energii na lata 2021–20306) i nie stoją z nimi w sprzeczności. Zgodnie z określonymi krajowymi założeniami i celami w wymiarze bezpieczeostwa energetycznego przewiduje się zmniejszenie do 56–60% udziału węgla w wytwarzaniu energii elektrycznej w 2030 r. Niemniej jednak rolą Polityki Surowcowej Paostwa nie jest zapewnienie dostępu wyłącznie do złóż kopalin, których udział jest planowany w miksie energetycznym, lecz do wszystkich udokumentowanych złóż, szczególnie tych, które spełniają kryteria złóż strategicznych. Działanie takie wynika z faktu, iż Polityka Surowcowa Paostwa musi traktowad wszystkie złoża kopalin, nawet te, których eksploatacja nie jest na dzieo dzisiejszy planowana, jako bazę rezerwową zapewniającą możliwośd ich wykorzystania w sytuacji, której nie można przewidzied w obecnej chwili (geopolityka, konflikty zbrojne, rozwój nowych technologii). Interdyscyplinarny charakter zagadnieo dotyczących gospodarowania zasobami złóż kopalin powoduje, że prace nad Polityką Surowcową Paostwa wykraczają poza zakres właściwości Głównego Geologa Kraju, będąc także częściowo ujęte w innych działach administracji rządowej. Działania na rzecz opracowania i wdrożenia PSP2050 wymagają ciągłej i ścisłej współpracy wszystkich ministerstw oraz instytucji podlegających pod ministerialny nadzór. Z uwagi na powyższe konieczne było ustanowienie Pełnomocnika Rządu do spraw Polityki Surowcowej Paostwa oraz Zespołu Międzyresortowego o tej samej nazwie. W związku z powyższym, rozporządzeniem7) z dnia 9 maja 2016 r. Rada Ministrów ustanowiła Pełnomocnika Rządu do spraw Polityki Surowcowej Paostwa, inicjując działania na rzecz opracowania skutecznej i odpowiedzialnej Polityki Surowcowej Paostwa. Następnie w dniu 17 maja 2016 r. zarządzeniem8) Prezesa Rady Ministrów powołany został Międzyresortowy Zespół do spraw Polityki Surowcowej Paostwa, podkreślając tym samym rolę tej polityki w planowaniu działao Rządu RP. Kolejno rozporządzeniem9) Rady Ministrów z dnia 23 września 2019 r. Pełnomocnik Rządu do spraw Polityki Surowcowej Paostwa przejął dodatkowo kompetencje Pełnomocnika Rządu do spraw rozwoju wydobywania węglowodorów. Zmiana dokonana w rozporządzeniu10) Rady Ministrów z dnia 26 października 2020 r. określiła, iż Pełnomocnikiem jest sekretarz stanu albo podsekretarz stanu w Ministerstwie Klimatu i Środowiska – Główny Geolog Kraju. 6) Wersja 4.1 z dnia 18.12.2019 r. 7) Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 9 maja 2016 r. w sprawie ustanowienia Pełnomocnika Rządu do spraw Polityki

) Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 23 września 2019 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie ustanowienia Pełnomocnika Rządu do spraw Polityki Surowcowej Paostwa (Dz. U. poz. 1848). 10) Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 26 października 2020 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie ustanowienia Pełnomocnika Rządu do spraw Polityki Surowcowej Paostwa (Dz. U. poz. 1906). 7 Ramy instytucjonalne Kluczową kwestią umożliwiającą skuteczną realizację założeo określonych w Polityce Surowcowej Paostwa jest właściwa organizacja organów administracji odpowiedzialnych za kwestie dotyczące geologii oraz kopalin do produkcji surowców. Niezwykle istotne jest również zintegrowanie działao tych organów i ich ukierunkowanie na osiągnięcie zakładanych w niniejszym dokumencie celów. Należy podjąd działania polegające na wzmocnieniu pozycji Głównego Geologa Kraju, pełniącego funkcję Pełnomocnika Rządu do spraw Polityki Surowcowej Paostwa, poprzez uczynienie go centralnym organem administracji geologicznej. Ponadto należy dokonad wyodrębnienia geologii do samodzielnego działu administracji rządowej, określając nowe zadania ściśle związane z polityką surowcową i bezpieczeostwem surowcowym paostwa. Sprawna i skuteczna realizacja zadao paostwa w celu zapewnienia odpowiedniej podaży surowców wymaga właściwie zorganizowanej i funkcjonującej jednostki pełniącej funkcję paostwowej służby geologicznej. Przede wszystkim działalnośd służby musi skupiad się na zadaniach, które określa Polityka Surowcowa Paostwa oraz przepisy ustaw regulujące kwestie jej działalności. Paostwowa służba geologiczna musi stanowid silne wsparcie merytoryczne dla wszystkich organów administracji oraz innych jednostek realizujących zadania z zakresu dotyczącego zapewnienia bezpieczeostwa surowcowego kraju. Polityka surowcowa w Unii Europejskiej Działania Komisji Europejskiej (KE) mające na celu zabezpieczenie zrównoważonej podaży surowców określa Inicjatywa Surowcowa (Inicjatywa na rzecz surowców – zaspokajanie naszych kluczowych potrzeb w celu stymulowania wzrostu i tworzenia miejsc pracy w Europie, listopad 2008 r.). Implementację Inicjatywy Surowcowej stanowią Europejskie Partnerstwo Innowacji w dziedzinie Surowców wraz ze Strategicznym Planem Wdrożenia (wrzesieo 2013 r.). Inicjatywa Surowcowa W listopadzie 2008 r. KE przyjęła Inicjatywę Surowcową (Raw Materials Initiative), która wyznaczyła strategię dotyczącą dostępu do surowców mineralnych w Unii Europejskiej (UE), opartą na trzech filarach, mających na celu zapewnienie:  stabilnych dostaw surowców z rynków światowych;  zrównoważonej podaży surowców mineralnych wewnątrz UE;  efektywnego wykorzystania zasobów i podaży surowców wtórnych w ramach recyklingu. Strategia ta dotyczy wszystkich surowców mineralnych wykorzystywanych w przemyśle europejskim z wyjątkiem surowców pochodzących z produkcji rolnej oraz paliw. Zabezpieczenie zrównoważonego dostępu do surowców jest kluczowe dla konkurencyjności i wzrostu gospodarki UE oraz dla celów określonych w Strategii Europa 2020 (Europe 2020 Strategy). KE opracowała także kolejny dokument Stawianie czoła wyzwaniom związanym z rynkami towarowymi i surowcami (2011) (Tackling the challenges in commodity markets and on raw materials). Zdefiniowano w nim surowce krytyczne dla UE oraz opisano strategię handlową UE dotyczącą surowców nieenergetycznych. W dokumencie przedstawiono także nowe możliwości w zakresie badao 8 i innowacji, wytyczne dotyczące wdrażania prawodawstwa w ramach sieci Natura 2000 oraz kierunki efektywniejszego gospodarowania zasobami (w tym recyklingu). Jako przyszłe kierunki realizacji Inicjatywy Surowcowej wskazano m.in. zapewnienie stabilnych dostaw surowców z rynków światowych, wspieranie dostaw z wewnętrznych źródeł UE oraz wspieranie efektywnego gospodarowania zasobami surowców. W celu wdrażania zapisów Inicjatywy Surowcowej powołano Europejskie Partnerstwo Innowacji w Dziedzinie Surowców (EIP RM) zrzeszające przedstawicieli przemysłu, administracji publicznej, środowisk akademickich i organizacji pozarządowych, które dostarczają KE, krajom UE i podmiotom prywatnym informacji dotyczących wdrażania innowacyjnych podejśd w zakresie łaocucha dostaw surowców. Działania obejmują m.in. badania i rozwój, rekomendacje dotyczące polityki, rozpowszechnianie najlepszych praktyk, budowanie bazy wiedzy oraz wsparcie współpracy międzynarodowej. Powołano dodatkowo grupę ekspercką Raw Materials Supply Group, składającą się z przedstawicieli krajów UE, krajów Europejskiego Obszaru Gospodarczego, krajów kandydujących do UE oraz organizacji reprezentujących zainteresowane strony – przemysł, badania i społeczeostwo obywatelskie, która doradza KE i nadzoruje realizację Inicjatywy. Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady Europejskiego Komitetu Ekonomiczno- -Społecznego i Komitetu Regionów w zakresie surowców krytycznych z dnia 3 września 2020 r. Dnia 3 września 2020 r. KE ogłosiła Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów pt. „Odpornośd w zakresie surowców krytycznych: wytyczanie drogi do większego bezpieczeostwa i bardziej zrównoważonego rozwoju”11). Zgodnie z przygotowanym komunikatem dostęp do zasobów jest strategiczną kwestią bezpieczeostwa z punktu widzenia europejskiej ambicji zrealizowania Zielonego Ładu. KE ogłosiła zaktualizowaną listę surowców krytycznych dla Europy, w której wskazano przede wszystkim surowce strategiczne z punktu widzenia funkcjonowania i rozwoju gospodarczego UE, których deficyt może mied poważne skutki ekonomiczne. Powstały w ten sposób wykaz surowców krytycznych stanowi merytoryczne narzędzie wspierające rozwój polityki UE. Dodatkowo wykaz pomaga określid potrzeby inwestycyjne oraz ukierunkowad badania i innowacje w ramach unijnych programów „Horyzont 2020”, „Horyzont Europa” i programów krajowych, w szczególności w kwestii nowych technologii górniczych, zastępowania i recyklingu. Osiągnięcie bezpieczeostwa zasobów wymaga działao na rzecz dywersyfikacji dostaw zarówno ze źródeł pierwotnych, jak i wtórnych, zmniejszenia zależności oraz poprawy w zakresie zasobooszczędności i obiegu zamkniętego. Plan działania UE w zakresie surowców krytycznych przewiduje:  rozwój odpornych łaocuchów wartości na potrzeby ekosystemów przemysłowych UE;  zmniejszenie zależności od pierwotnych surowców krytycznych poprzez wykorzystanie zasobów w obiegu zamkniętym, zrównoważone produkty i innowacje; 11) Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów pt. „Odpornośd w zakresie surowców krytycznych: wytyczanie drogi do większego bezpieczeostwa i bardziej zrównoważonego rozwoju”, Bruksela, dnia 03.09.2020 r. (COM(2020) 474 final). 9  wzmocnienie zrównoważonego i odpowiedzialnego krajowego zaopatrzenia w surowce i przetwarzania ich w UE;  zróżnicowanie dostaw dzięki zrównoważonemu i odpowiedzialnemu zaopatrzeniu w paostwach trzecich, wzmacnianiu otwartego handlu surowcami opartego na zasadach i usuwaniu zakłóceo w handlu międzynarodowym. KE powołała Europejski Sojusz na rzecz surowców (ERMA). Celem ERMA jest m.in. wspieranie inwestycji i innowacji w zakresie surowców. Zadaniem ERMA jest także identyfikowanie barier i szukanie możliwości inwestycyjnych, poprzez Platformę Inwestycji na Rzecz Surowców. Rola surowców krytycznych została również wskazana w zaktualizowanej Europejskiej Strategii Przemysłowej. Kryzys związany z COVID-19 ujawnił zależności od dostępu do strategicznych zasobów z paostw trzecich i zasygnalizował potrzebę zabezpieczenia otwartej autonomii strategicznej Europy, w tym przyjęcia spójnych ram regulacyjnych i wielonarodowych inwestycji, zapewniających równe warunki działania i konkurencyjny jednolity rynek. Nowa aktualizacja strategii uwzględnia potrzebę dywersyfikacji łaocuchów dostaw, zwiększonego wykorzystania surowców wtórnych oraz przejścia na gospodarkę o obiegu zamkniętym. Zrównoważony dostęp do zasobów ma fundamentalne znaczenie dla przemysłu oraz zielonej i cyfrowej transformacji gospodarki UE. Plan działao na rzecz wdrożenia gospodarki o obiegu zamkniętym (Circular Economy Action Plan) W dniu 2 grudnia 2015 r. KE przyjęła plan działao na rzecz wdrożenia gospodarki o obiegu zamkniętym GOZ (COM/2015/0614 final) (Closing the loop – An EU action plan for the circular economy). Podsumowuje on dotychczasowe prace i wyznacza obszary priorytetowe, dotyczące problemów takich jak tworzywa sztuczne, odpady żywności, surowce krytyczne, odpady rozbiórkowe i budowlane oraz biomas i bioprodukty. Dokument podkreśla zarazem wagę aspektu innowacyjności dla wyznaczonych obszarów działao. Zgodnie z przedstawionym przez KE raportem dotyczącym implementacji Planu działao gospodarki o obiegu zamkniętym przedstawiono zapoczątkowane już prace dotyczące odpadów. Są to propozycje legislacyjne odnośnie do nawozów, rozpoczęcia projektu Innovation deals, przeciwdziałania marnotrawieniu żywności, komunikat Waste-to-energy oraz propozycje legislacyjne odnoszące się do tematyki substancji niebezpiecznych w sprzęcie elektrycznym i elektronicznym, platformy finansowania gospodarki o obiegu zamkniętym i inne. Dnia 26 stycznia 2017 r. KE opublikowała Sprawozdanie Komisji dla Parlamentu Europejskiego, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów na temat wdrażania planu działania na rzecz gospodarki o obiegu zamkniętym (COM/2017/33 final). Dnia 11 marca 2021 r. KE opublikowała Nowy plan działania UE dotyczący gospodarki o obiegu zamkniętym na rzecz czystszej i bardziej konkurencyjnej Europy (COM/2020/98 final). Zakłada on uniezależnienie wzrostu gospodarczego od wykorzystania zasobów oraz rozszerzenie zakresu gospodarki o obiegu zamkniętym na podmioty gospodarcze, w tym stworzenie wysokoefektywnego unijnego rynku surowców wtórnych. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 2017/821 z dnia 17 maja 2017 r. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 2017/821 z dnia 17 maja 2017 r. ustanawiające obowiązki w zakresie należytej staranności w łaocuchu dostaw unijnych importerów 10 cyny, tantalu i wolframu, ich rud oraz złota pochodzących z obszarów dotkniętych konfliktami i obszarów wysokiego ryzyka weszło w życie dnia 1 stycznia 2021 r.12) Regulacje zawarte w rozporządzeniu mają na celu zagwarantowanie, że dochód podmiotów prowadzących import do krajów UE minerałów i metali takich jak cyna, tantal, wolfram, ich rudy oraz złoto nie będzie źródłem finansowania konfliktów i działao zbrojnych. UE aktywnie angażuje się także w inicjatywę OECD mającą na celu upowszechnianie odpowiedzialnego pozyskiwania minerałów pochodzących z obszarów dotkniętych konfliktami, której rezultatem był wspierany przez rządy proces z udziałem wielu zainteresowanych stron prowadzący do przyjęcia wytycznych OECD dotyczących należytej staranności w zakresie odpowiedzialnych łaocuchów dostaw minerałów z obszarów dotkniętych konfliktami i obszarów wysokiego ryzyka. W maju 2011 r. Rada OECD na szczeblu ministerialnym zaleciła aktywne promowanie przestrzegania tych wytycznych przez przedsiębiorstwa oraz zachęcania przedsiębiorców do odpowiedzialnego pozyskiwania minerałów oraz wykorzystywania zysków z ich wydobycia w sposób inny niż finansowanie konfliktów lub innych działao, w których stosuje się pracę przymusową lub dochodzi do naruszeo praw człowieka. Architektura PSP2050 Pomimo faktu, iż Polityka Surowcowa Paostwa nie jest dokumentem strategicznym zaliczanym do grupy zintegrowanych strategii sektorowych, oparto jej architekturę na schemacie zastosowanym w Polityce ekologicznej paostwa 2030. Pozwoli to zachowad spójnośd strategii sektorowych i projektów strategicznych określonych w Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju do roku 2020. Rysunek 3. Architektura PSP2050 12) Dz. Urz. UE L 130 z 19.05.2017, str. 1, z późn. zm. 11 Polityka Surowcowa Paostwa definiuje cel główny, na którego osiągnięcie wpływają cele szczegółowe realizowane poprzez konkretne przewidziane do wykonania działania. W ramach realizowanych działao przygotowane zostaną projekty strategiczne ujmujące w szczególności zagadnienia, które muszą pozostad niejawne ze względu na bezpieczeostwo gospodarcze paostwa. Projekty strategiczne ujęte w PSP2050 realizowane będą w ramach celu szczegółowego „Określenie wspólnych działao Głównego Geologa Kraju pełniącego funkcję Pełnomocnika Rządu do spraw Polityki Surowcowej Paostwa oraz jednostki pełniącej funkcję paostwowej służby geologicznej w zakresie realizacji strategii realizowanych przez spółki o istotnym znaczeniu dla gospodarki paostwa oraz spółki realizujące misję publiczną – projekt strategiczny”. 12 2Z.u Zwaagki rneas fpakrt,z eżed mzagiaodntioenwiay d PotSycPzą2ce0 5su0ro wców pojawiają się w różnych strategicznych dokumentach rządowych lub innych programach realizowanych przez poszczególne resorty, niezwykle istotne jest zdefiniowanie roli Polityki Surowcowej Paostwa w odniesieniu do innych dokumentów sektorowych, jak również ścisłe określenie zakresu przedmiotowego Polityki Surowcowej Paostwa. Realizacja działao ujętych w Polityce Surowcowej Paostwa ukierunkowana jest na zapewnienie stałego dostępu do złóż kopalin poprzez intensyfikację działao w zakresie poszukiwania, rozpoznawania oraz dokumentowania złóż kopalin (także tzw. złóż antropogenicznych) prowadzoną zarówno przez paostwową służbę geologiczną, jak i przemysł geologiczno-górniczy oraz podmioty realizujące projekty geotermalne (w tym gminy). Niezwykle istotną kwestię stanowi również aspekt ochrony złóż kopalin oraz współdziałanie właściwych organów w celu zabezpieczenia łaocucha dostaw surowców importowanych. Skuteczna realizacja działao określonych w Polityce Surowcowej Paostwa powinna zabezpieczyd bazę zasobową złóż kopalin do produkcji surowców, do których dostęp jest wymagany i konieczny w celu realizacji innych strategicznych zadao paostwa, takich jak bezpieczeostwo energetyczne, stabilny rozwój gospodarczy etc., prowadzonych na podstawie właściwych sektorowych dokumentów strategicznych lub innych programów. Określając zakres przedmiotowy Polityki Surowcowej Paostwa, wskazad należy, że jako dokument o charakterze strategicznym definiuje on najważniejsze obszary działania w celu zapewnienia dostępu do surowców, które mają najistotniejsze znaczenie dla krajowej oraz unijnej gospodarki. Z tego też względu niezwykle istotne było przygotowanie listy surowców strategicznych i krytycznych dla krajowej gospodarki, co przy uwzględnieniu listy surowców krytycznych UE uściśla i precyzuje cel główny Polityki Surowcowej Paostwa definiowany jako zapewnienie bezpieczeostwa surowcowego w zakresie tych właśnie surowców. Ponadto na podstawie dokonanej klasyfikacji surowców wytypowano występujące w Polsce kopaliny służące do ich pozyskania. Należy podkreślid, że istotą przygotowanej listy surowców najistotniejszych dla krajowej gospodarki nie jest bezpośrednie przeniesienie do niej surowców krytycznych wskazanych dla UE, lecz ich indywidualne określenie uwzględniające specyfikę krajowej gospodarki. Klasyfikacja poszczególnych surowców do grupy strategicznych i krytycznych dla krajowej gospodarki jest więc odzwierciedleniem funkcjonujących w kraju gałęzi przemysłu przetwarzającego bądź wykorzystującego surowce w bieżącej produkcji. Ważne znaczenie dla rozwoju polskiej gospodarki – przede wszystkim w kontekście transformacji energetycznej – ma ciepło Ziemi, w tym wody termalne. Z tego też względu działania w zakresie poszukiwania, rozpoznawania i dokumentowania tych złóż stanowią element Polityki Surowcowej Paostwa. Dodatkowo prowadzone prace poszukiwawcze wód termalnych w sposób znaczący podnoszą rozpoznanie budowy geologicznej kraju, dostarczając na bieżąco nowych informacji geologicznych. Wskazad należy, że odrębnym zagadnieniem wymagającym indywidualnego podejścia są wody podziemne inne niż kopaliny. Rolą Polityki Surowcowej Paostwa jest bieżące określanie 13 zapotrzebowania na surowce i podejmowanie elastycznych działao w zakresie zapewniania trwałego dostępu do nich. Pomimo iż powszechnie wody podziemne uznawane są za surowce adekwatne surowcom strategicznym, to jednak w odróżnieniu od wskazanych w Polityce Surowcowej Paostwa surowców strategicznych i krytycznych nie podlegają one okresom zmiennego zapotrzebowania wynikającym z dynamicznych zmian na rynkach surowcowych (m.in. w związku ze wzrostem rozwoju nowych technologii, zmienną polityką klimatyczną, decyzjami politycznymi krajów będących kluczowymi eksporterami surowców). Ponadto w preambule do Ramowej Dyrektywy Wodnej (dyrektywa 2000/60/WE) wskazano, iż „woda nie jest produktem handlowym takim jak każdy inny, ale raczej dziedzictwem, które musi byd chronione, bronione i traktowane jako takie”. Z tego też względu uznad należy, że zadania w zakresie rozpoznawania, bilansowania i ochrony wód podziemnych w celu racjonalnego wykorzystania tych wód przez społeczeostwo oraz gospodarkę, tak jak dotychczas powinny byd unormowane w ustawie – Prawo wodne. Niezwykle istotne jest jednak dążenie do organizacyjnej integracji paostwowej służby geologicznej oraz paostwowej służby hydrogeologicznej. Wynika to z faktu, iż brak jest uzasadnienia dla funkcjonowania odrębnej służby hydrogeologicznej w sytuacji, gdy w sensie naukowym i praktycznym jest ona częścią geologii. Realizacja zadao paostwa na potrzeby rozpoznawania, bilansowania i ochrony wód podziemnych w celu racjonalnego wykorzystania tych wód przez społeczeostwo oraz gospodarkę bazuje na badaniach geologicznych i wymaga szerokiej wiedzy z zakresu geologii ze specjalizacją hydrogeologia. Przyjmując powyższe założenia, przedmiotem Polityki Surowcowej Paostwa są surowce mające znaczenie dla krajowej oraz unijnej gospodarki. Są to surowce mineralne pochodzące ze źródeł pierwotnych i wtórnych, a ponadto wody podziemne (termalne), będące kopalinami w rozumieniu przepisów ustawy – Prawo geologiczne i górnicze. Surowce te mają lub mogą mied decydujący wpływ na kierunki rozwoju gospodarczego kraju, poprawiając jednocześnie jej konkurencyjnośd. Przeprowadzone dotychczas analizy w zakresie znaczenia poszczególnych surowców mineralnych dla gospodarki krajowej pozwoliły ostatecznie na wyznaczenie dwóch ich zbiorów – surowców strategicznych i krytycznych13): Surowce strategiczne dla polskiej gospodarki – dzielące się na dwie podgrupy: Surowce strategiczne o podstawowym znaczeniu dla prawidłowego funkcjonowania gospodarki i zaspokojenia potrzeb bytowych społeczeostwa – surowce, których trwała podaż musi byd zapewniona – zarówno takie, których krajowa baza zasobowa jest duża i które dzięki jej wykorzystaniu są podstawą działania przemysłu, jak i ważne surowce deficytowe14). Surowce strategiczne o podstawowym znaczeniu dla bezpieczeostwa narodowego i innowacyjnych technologii – surowce, które nie są w sposób wystarczający (min. 90%) pozyskiwane ze źródeł krajowych lub których możliwości trwałego pozyskania z tych źródeł są ograniczone lub zagrożone, oraz inne surowce niepozyskiwane w kraju (deficytowe) niezbędne dla obronności kraju i bezpieczeostwa narodowego oraz rozwoju innowacyjnych technologii. 13) Kryteria przyjęte w oparciu o opracowanie pt. „Wytypowanie kopalin służących do pozyskiwania surowców kluczowych dla gospodarki narodowej”, wykonane przez IGSMiE PAN na zlecenie PIG-PIB w ramach umowy nr 289/2018/Wn-07/FG-GO-DN/D z dnia 06.12.2018 r. pn. „Wsparcie działao Głównego Geologa Kraju w zakresie prowadzenia Polityki Surowcowej Paostwa”. 14) Pochodzące w całości lub w większości z importu. 14 Surowce krytyczne dla polskiej gospodarki – takie surowce strategiczne, których możliwości pozyskania zarówno ze źródeł pierwotnych, jak i wtórnych są obarczone albo dużym ryzykiem albo istnieją bardzo duże trudności ich pozyskania, a możliwości ich substytucji są niewielkie. Są to w szczególności surowce znajdujące się na liście surowców krytycznych dla Unii Europejskiej, ale także takie surowce, które mimo występowania w dużej ilości są niemożliwe do pozyskania np. z powodu uwarunkowao planistycznych, protestów społecznych itp. Uwzględniając zmieniające się uwarunkowania, wypracowane obecnie definicje mogą ulegad modyfikacjom, co będzie uwzględniane w procesie aktualizacji niniejszej polityki. Na podstawie przygotowanej listy surowców strategicznych i krytycznych ujętych w załączniku nr 1 dokonano określenia kopalin występujących w Polsce, które mogą służyd do ich produkcji15). Listę wytypowanych kopalin przedstawiono w załączniku nr 2. Na podstawie wytypowanej grupy kopalin opracowany został plan dokumentowania złóż kopalin, który realizowany będzie w ramach celu szczegółowego „Poszukiwanie, rozpoznawanie oraz dokumentowanie złóż kopalin” oraz cyklicznie weryfikowany i aktualizowany w oparciu o zmieniające się uwarunkowania geopolityczne, ekonomiczne, prawne i środowiskowe. Określenie surowców strategicznych i krytycznych dla Polski i UE oraz wskazanie kopalin do ich produkcji stanowi podstawę do wyznaczania strategicznych złóż kopalin. Ponadto działania w zakresie współpracy międzynarodowej ukierunkowane będą na zapewnienie stabilnego dostępu dla krajowej gospodarki surowców określonych w przedmiotowej liście. 15) Na podstawie zadania pt. „Pozyskiwanie surowców mineralnych ze złóż kopalin – dokumentowanie” realizowanego w ramach umowy nr 289/2018/Wn-07/FG-GO-DN/D z dnia 06.12.2018 r. pn. „Wsparcie działao Głównego Geologa Kraju w zakresie prowadzenia Polityki Surowcowej Paostwa”. 15 3. Diagnoza uwarunkowań geologicznych krajowej bazy zasobowej oraz trendów zapotrzebowania gospodarki krajowej Unwaa sruunrkoowwanciae g eologiczne krajowej bazy zasobowej Zrównoważony rozwój, postęp gospodarczy i wzrost bezpieczeostwa surowcowego zarówno Polski, jak i całej Europy nie są możliwe bez odpowiedzialnego i skutecznego zarządzania wnętrzem Ziemi, w tym znajdującymi się tam zasobami mineralnymi oraz efektywnego wykorzystania tzw. złóż antropogenicznych. W celu jego zapewnienia konieczne jest opracowanie dokumentu strategicznego określającego działania, które przyczynią się do racjonalnego gospodarowania surowcami mineralnymi jako istotnego czynnika rozwoju polskiej i unijnej gospodarki. Określone w Polityce Surowcowej Paostwa działania w zakresie zabezpieczenia dostępu do surowców w głównej mierze powinny dotyczyd zasobów krajowych, natomiast import powinien stanowid uzupełnienie zapotrzebowania na surowce deficytowe16). Podejście takie ogranicza ryzyko dostaw surowców, budując niezależnośd opartą o własne zasoby. Szczegółowe dane na temat bazy zasobowej w Polsce publikowane są corocznie według stanu na koniec roku poprzedniego przez paostwową służbę geologiczną w postaci „Bilansu zasobów złóż kopalin w Polsce” na podstawie dokumentacji geologicznych oraz informacji przekazywanych przez użytkowników złóż w formie formularzy sprawozdawczych (w oparciu o operaty ewidencyjne). Ocena zużycia oraz prognoza zapotrzebowania na surowce strategiczne oraz krytyczne dla polskiej gospodarki 17) W ramach prac nad Polityką Surowcową Paostwa dokonano oceny obecnego zapotrzebowania gospodarki krajowej na surowce mineralne oraz dokonano prognoz tego zapotrzebowania w horyzontach czasowych roku 2030, 2040, 2050. Efekty przeprowadzonej analizy przedstawione zostały w załączniku nr 3. Przedstawione w tym załączniku wielkości i trendy rozwoju zapotrzebowania dotyczą surowców pochodzących ze złóż kopalin objętych własnością górniczą, które zostały zakwalifikowane do grupy surowców strategicznych i krytycznych dla krajowej gospodarki. Stanowią one podstawę do określenia działao Polityki Surowcowej Paostwa, gdyż w głównej mierze działania te będą orientowad się na zapewnienie podaży tych surowców. Poza działaniami w zakresie zabezpieczenia surowców niezbędnych dla prawidłowego funkcjonowania gospodarki krajowej, działania Polityki Surowcowej Paostwa ukierunkowane będą również na dążenie do zapewnienia dostępu do surowców określonych na liście surowców krytycznych dla UE. Mając na względzie fakt, iż dynamika zmian na rynku surowców jest duża, w określonych perspektywach czasowych dokonywana będzie bieżąca aktualizacja danych z zakresu zapotrzebowania na surowce. 16) Surowce pochodzące w całości lub w większości z importu. 17) Przygotowano na podstawie opracowania pt. „Ocena obecnego oraz przyszłego zapotrzebowania gospodarki krajowej na surowce w perspektywie 2025, 2030,2040 i 2050 roku”, wykonanego przez IGSMiE PAN na zlecenie PIG-PIB w ramach umowy nr 1406/2020/Wn-07/FG-GO-DN/D z dnia 26.06.2020 r. pn. „Zadania paostwa wykonywane przez paostwową służbę geologiczną dotyczące działalności informacyjnej, szkoleniowej i współpracy zagranicznej w zakresie geologii realizowane od 2020” (pgg art. 162 ust. 1) oraz innych wcześniejszych opracowao źródłowych. 16 Rola surowców mineralnych w transformacji energetycznej Surowce są istotnym elementem do produkcji wielu technologii potrzebnych do przemian energetycznych. W świetle realizacji założeo europejskiego Zielonego Ładu wzrasta rola surowców nieenergetycznych. Przejście na czystą energię przyniesie nowe wyzwania związane z zabezpieczeniem dostaw surowców koniecznych do transformacji energetycznej. Budowa odnawialnych źródeł energii od paneli słonecznych po turbiny wiatrowe, produkcja samochodów elektrycznych oraz nowych sieci energetycznych wymaga dostaw większej ilości surowców niż na potrzeby energetyki konwencjonalnej. Surowce są wykorzystywane nie tylko w sektorze czystej energii, ale są również szeroko stosowane w całym systemie energetycznym oraz w technologiach poprawiających wydajnośd i ograniczających emisje. Lit, nikiel, kobalt i grafit mają kluczowe znaczenie do produkcji baterii i magazynów energii. Pierwiastki ziem rzadkich są niezbędne do trwałych magnesów, które są konieczne do produkcji silników elektrycznych i turbin wiatrowych. Produkcja wodoru wymaga niklu lub metali z grupy platynowców w zależności od rodzaju technologii. Miedź i aluminium są podstawowymi surowcami w prawie wszystkich technologiach związanych z energią elektryczną. W związku z powyższym oraz zgodnie z komunikatem KE18) prognozowany jest wzrost zapotrzebowania na surowce do transformacji energetycznej, gdzie przykładem są np. baterie do magazynowania energii, w przypadku których zapotrzebowanie na aluminium, kobalt, żelazo, ołów, lit, magnez i nikiel wzrośnie o ponad 1000% do 2050 r. W 2021 r. Międzynarodowa Agencja Energetyczna (IEA) opublikowała raport „The Role of Critical Minerals in Clean Energy Transitions”19), który opisuje przyszłe zapotrzebowanie na surowce w kontekście transformacji energetycznej. Przejście na gospodarkę niskoemisyjną spowoduje ogromny wzrost zapotrzebowania na surowce krytyczne, a sektor energetyczny będzie główną siłą napędzającą rynek tych surowców. Przewiduje się, że w scenariuszu spełniającym cele Porozumienia Paryskiego, za sprawą rozwoju produkcji czystej energii w ciągu najbliższych dwóch dekad o 40% wzrośnie globalny popyt na miedź oraz metale ziem rzadkich, o 60–70% na nikiel i kobalt oraz prawie o 90% na lit. Zapotrzebowanie na konkretny surowiec uzależnione jest od rozwoju technologii, dla przykładu lit, nikiel, kobalt, mangan i grafit mają kluczowe znaczenie dla produkcji wydajnych baterii. Pierwiastki ziem rzadkich są niezbędne do produkcji magnesów trwałych, które są stosowane w turbinach wiatrowych i silnikach EV. Sieci elektryczne wymagają ogromnych ilości miedzi i aluminium, przy czym miedź jest podstawą wszystkich technologii związanych z elektrycznością. Istniejąca infrastruktura i projekty w zakresie wydobycia i dostaw surowców krytycznych posiadają szereg cech, które zwiększają ryzyko zbyt niskiej podaży i zmienności cen: a) wysoka koncentracja geograficzna produkcji – trzech największych producentów litu, kobaltu i metali ziem rzadkich skupia ponad trzy czwarte światowej produkcji; b) długi czas realizacji projektów – średnio 16 lat od odkrycia złoża do pierwszej produkcji; 18) Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów pt. „Odpornośd w zakresie surowców krytycznych: wytyczanie drogi do większego bezpieczeostwa i bardziej zrównoważonego rozwoju”, Bruksela, dnia 03.09.2020 r. (COM(2020) 474 final). 19) IEA World Energy Outlook Special Report “The Role of Critical Minerals in Clean Energy Transitions”, maj 2021, https://www.iea.org/reports/the-role-of-critical-minerals-in-clean-energy-transitions. 17 c) spadająca jakośd zasobów; d) rosnąca presja społeczna – koniecznośd uwzględnienia w procesie wydobycia i produkcji wysokich standardów ochrony środowiska i interesów lokalnych społeczności; e) zwiększone ryzyko związane ze zmianami klimatycznymi – zwłaszcza w przypadku litu i miedzi, których złoża skoncentrowane są na obszarach zagrożonych suszą lub powodziami, jak np. Australia i Afryka. IEA zawarła w raporcie sześd kluczowych kierunków działao w kontekście surowców krytycznych: I. Zapewnienie odpowiednich inwestycji w zróżnicowane źródła nowych dostaw; II. Promowanie innowacji technologicznych na wszystkich etapach pozyskiwania surowców – zarówno od strony popytu, jak i podaży; III. Zwiększenie recyklingu; IV. Zwiększenie odporności łaocucha dostaw i przejrzystości rynku – analizy rynku, dwiczenia reagowania kryzysowego i dobrowolne magazynowanie zapasów; V. Wyższy poziom ochrony środowiska i ochrony interesów społeczności lokalnych; VI. Wzmocnienie międzynarodowej współpracy pomiędzy producentami i konsumentami – np. poprzez powszechne udostępnienie wiarygodnych danych i prowadzenie regularnego monitoringu łaocuchów dostaw. W tym kontekście cele w ramach Polityki Surowcowej Paostwa wspierad będą działania na rzecz dywersyfikacji źródeł dostaw surowców potrzebnych do transformacji energetycznej w celu wzmocnienia podaży surowców koniecznych do osiągnięcia neutralności klimatycznej. 18 4Ce.l Cgłeólwen Py SPSPP22005500 Celem głównym Polityki Surowcowej Paostwa jest zapewnienie bezpieczeostwa surowcowego kraju poprzez zagwarantowanie dostępu do niezbędnych surowców (krajowych oraz importowanych) zarówno obecnie, jak i w perspektywie wieloletniej, uwzględniającej zmieniające się potrzeby przyszłych pokoleo. Dostęp do surowców powinien zabezpieczad wieloletnie potrzeby gospodarcze kraju, wynikające z przyjętych priorytetów rozwoju gospodarczego, zapewniając wysoki komfort życia obywateli. Osiągnięcie celu głównego powinno wynikad z realizacji wyspecyfikowanych celów szczegółowych osiągniętych w następstwie zaplanowanego zestawu działao. Terminy realizacji poszczególnych działao ujętych w celach szczegółowych zostały przedstawione w harmonogramie PSP2050 stanowiącym załącznik nr 4. Cel szczegółowy 1. Zapewnienie dostępu do surowców ze złóż kopalin

19

surowców, który musi zostad pokryty ich importem. Dla optymalizacji importu niezbędny jest prowadzony przez jednostkę pełniącą funkcję paostwowej służby geologicznej stały monitoring światowych rynków surowcowych wraz z analizą nowych projektów prospekcyjnych i górniczych. Planowane jest cykliczne aktualizowanie danych w tym zakresie o analizy, które uwzględniałyby zachodzące – niekiedy dynamicznie – zjawiska bezpośrednio wpływające na zapotrzebowanie gospodarki krajowej na surowce oraz wpływające na zakwalifikowanie poszczególnych surowców do grupy strategicznych i krytycznych. Niezwykle ważne jest, aby zadanie było aktualizowane w określonych perspektywach czasowych. Analizy powinny byd tworzone w oparciu o jedną metodykę, dzięki czemu mogłyby stanowid spójne źródło informacji dla wszystkich organów administracji rządowej, które w ramach swoich kompetencji realizują zadania z obszaru surowcowego oraz rozwoju gospodarczego. 20 Cel szczegółowy 2. Poszukiwanie, rozpoznawanie oraz dokumentowanie złóż kopalin

paostwową służbę geologiczną. Udokumentowanie złóż kopalin stałych w kategorii D20) z jednej strony pozwoli na ich bieżące wprowadzanie do dokumentów planistycznych, dając możliwośd ich ochrony przed zabudową, z drugiej natomiast stanowid będzie zachętę dla sektora wydobywczego do podnoszenia kategorii rozpoznania, prowadząc docelowo do wydobywania kopalin. Ponadto działania takie wpływad będą na pozyskiwanie nowej informacji geologicznej. Dokumentowanie zasobów złóż węglowodorów w kategorii niższej niż C21) w Polsce z formalnego punktu widzenia nie występuje. Pomimo że w głównej mierze działania w zakresie poszukiwania i rozpoznawania tych złóż spoczywają na przedsiębiorcach, niezwykle istotna w tym procesie jest i musi pozostad rola jednostki pełniącej funkcję paostwowej służby geologicznej, polegająca na wskazywaniu kierunków poszukiwao poprzez wyznaczanie obszarów perspektywicznych. Działania te wymagają cyklicznej aktualizacji i weryfikacji. 20) Zgodnie z rozporządzeniem Ministra Środowiska z dnia 1 lipca 2015 r. w sprawie dokumentacji geologicznej złoża kopaliny, z wyłączeniem złoża węglowodorów (Dz. U. poz. 987). 21) Zgodnie z rozporządzeniem Ministra Środowiska z dnia 1 lipca 2015 r. w sprawie dokumentacji geologiczno-inwestycyjnej złoża węglowodorów (Dz. U. poz. 968). 21

Program Rozwoju Wykorzystania Zasobów Geotermalnych w Polsce – Mapa drogowa. Ewentualne kolejne nowe okresy wdrażania wyżej wymienionego programu priorytetowego uzależnione będą od oceny osiągnięcia zakładanych w programie celów oraz możliwości finansowych.

Dodatkowo dla pełniejszej informacji planowane jest również dokonanie harmonizacji polskiej klasyfikacji zasobów kopalin z klasyfikacjami międzynarodowymi. Równoległe stosowanie klasyfikacji polskich i międzynarodowych, z jednej strony, umożliwi Skarbowi Paostwa ocenę istniejącej i nowej bazy zasobowej oraz ułatwi działania przedsiębiorców w relacji z instytucjami finansowymi oczekującymi stosowania międzynarodowych standardów klasyfikacji zasobów. 22 Cel szczegółowy 3. Zapewnienie sprzyjających warunków prawnych dla obecnych i przyszłych inwestorów oraz rozwój i unowocześnienie branży geologiczno-górniczej

geologiczne i górnicze oraz innych ustawach regulujących przede wszystkim kwestie planowania i zagospodarowania przestrzennego. W obecnych uwarunkowaniach prawnych złoża kopalin nie podlegają w należyty sposób ochronie. Wielokrotnie zdarzają się przypadki nieujawniania lub nieprawidłowego ujawniania udokumentowanych złóż kopalin w dokumentach planistycznych, a organy administracji geologicznej nie posiadają skutecznych instrumentów prawnych umożliwiających współdecydowanie o sposobie zagospodarowania terenów położonych ponad złożami kopalin. Z tego też względu konieczna jest nowelizacja wyżej wymienionych przepisów prawa, aby wprowadzid kategorię złóż kopalin strategicznych, które ze względu na swoje znaczenie dla gospodarki lub bezpieczeostwa kraju podlegają szczególnej ochronie prawnej. 22) Joanna Kulczycka, Agnieszka Nowaczek Raport z przeprowadzonych badao ankietowych Atrakcyjnośd inwestycji górniczych w Polsce IGSMiE PAN, Kraków 2016. 23 Uznanie złoża kopaliny za złoże strategiczne powinno byd dokonane w stosownej decyzji administracyjnej. Działanie takie pozwoli niezwłocznie, na podstawie wydanej decyzji, objąd złoże strategiczne szczególną ochroną w dokumentach planistycznych. Jednym z powodów braku podejmowania działao przez przedstawicieli organów administracji samorządowej w zakresie ujawniania udokumentowanych złóż w dokumentach planistycznych są kwestie wysokich kosztów, często nieplanowanych w budżecie samorządu. Z tego też względu należy umożliwid sfinansowanie wprowadzenia złóż strategicznych do aktów planistycznych przez podmioty ubiegające się o decyzję zatwierdzającą dokumentację złoża strategicznego. Kolejnym negatywnym zjawiskiem wpływającym na opóźnienia w zakresie wprowadzania złóż do dokumentów planistycznych są długotrwałe procedury związane z uchwaleniem tych dokumentów. Mając to na względzie, należy dążyd do uproszczenia wprowadzania złóż o znaczeniu strategicznym do dokumentów planistycznych, uwzględniając dopuszczenie jednoczesnej zmiany studium uwarunkowao i kierunków zagospodarowania przestrzennego oraz miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego.

Należy dążyd do obligatoryjnego ustanowienia przekazywania dokumentów wytwarzanych w ramach prowadzonych działao geologiczno-górniczych w formie elektronicznej, ze szczególnym uwzględnieniem projektu robót geologicznych oraz dokumentacji geologicznych w szczególności złóż kopalin ujętych w art. 10 ust. 1 ustawy – Prawo geologiczne i górnicze, przedstawianych w ujęciu trójwymiarowym. Ponadto należy dążyd do utworzenia interaktywnego archiwum dokumentów koncesyjnych, które będzie obejmowad wszystkie dokumenty powstające w związku z realizacją obowiązków wynikających z udzielonej koncesji, a które trafiają obecnie do różnych organów. Proces cyfryzacji poza przyspieszeniem procesu administracyjnego jest jednym z etapów dążenia do poprawy racjonalnego gospodarowania złożami kopalin. Skarb Paostwa, będący właścicielem złóż stanowiących własnośd górniczą, musi dysponowad rzetelną wiedzą, czy podmioty, na rzecz których udzielona została koncesja, gospodarują złożami w sposób optymalny, gwarantując maksymalne wydobycie przy uwzględnieniu istniejącego stanu technologicznego. W przypadku natomiast zakooczenia eksploatacji, czy zasoby wydobyto w największej możliwej ilości. Dane o ilości wydobytych zasobów z każdego złoża, dostarczane jednostce pełniącej funkcję paostwowej służby geologicznej zgodnie z obowiązującym prawem, pozwalają oszacowad wydobycie ze złoża jednak nie jakościowe, bieżące monitorowanie jego eksploatacji. Skutkuje to brakiem możliwości reagowania na ewentualne 24 niekorzystne zmiany zachodzące w trakcie procesu eksploatacji złóż ze strony właściciela złoża, którym jest Skarb Paostwa. W chwili obecnej w polskim systemie prawa nie funkcjonuje legalna definicja złóż antropogenicznych

wydobywanych kopalin miały wpływ na to, iż do obiektów unieszkodliwiania odpadów wydobywczych kierowano odpady zawierające w swoim składzie wysoki udział wartościowych frakcji, które mogą w chwili obecnej stanowid dodatkowe źródło surowców mineralnych. Ponadto powstające w ramach bieżącej działalności wydobywczej i przeróbczej oraz unieszkodliwiane w obiektach unieszkodliwiania odpadów wydobywczych substancje, definiowane obecnie jako odpady, mogą stanowid źródło wielu cennych surowców, których potencjał jako surowców antropogenicznych (mineralnych zasobów antropogenicznych) nie jest w chwili obecnej w pełni wykorzystywany. Zgodnie z danymi ujętymi w raporcie GUS (Ochrona Środowiska 2019)24) w 2018 r. wytworzono 115 339 tys. ton odpadów (z wyłączeniem odpadów komunalnych), pochodzących z różnych gałęzi działalności gospodarczej. Głównym źródłem odpadów w 2018 r. były: górnictwo i wydobywanie (53,2% ilości wytworzonych odpadów ogółem), przetwórstwo przemysłowe (22,6%) oraz wytwarzanie i zaopatrywanie w energię elektryczną, gaz, parę wodną, gorącą wodę (15,9%). Z ogólnej ilości odpadów wytworzonych w 2018 r. 51% odpadów zostało poddanych odzyskowi, 43% poddano unieszkodliwieniu poprzez składowanie, a 5% unieszkodliwiono w inny sposób. Zgodnie natomiast z danymi zawartymi w raporcie GUS (Ochrona Środowiska 2020)25) w 2019 r. wytworzono 114 134 tys. ton odpadów (z wyłączeniem odpadów komunalnych), pochodzących z rożnych gałęzi działalności gospodarczej. Głównym źródłem odpadów w 2019 r. były, podobnie jak w latach poprzednich: górnictwo i wydobywanie (55,8% ilości wytworzonych odpadów ogółem), przetwórstwo przemysłowe (23,8%) oraz wytwarzanie i zaopatrywanie w energię elektryczną, gaz, parę wodną, gorącą wodę (12,3%). Z ogólnej ilości odpadów wytworzonych w 2019 r. 49% odpadów zostało poddanych odzyskowi, 43% poddano unieszkodliwieniu poprzez składowanie, a 5% unieszkodliwiono w inny sposób. 23) Dz. U z 2021 r. poz. 1972. 24) Opracowanie Głównego Urzędu Statystycznego, Warszawa 2019 r. https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/srodowisko-energia/srodowisko/ochrona-srodowiska-2019,1,20.html 25 Opracowanie Głównego Urzędu Statystycznego, Warszawa 2020 r. https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/srodowisko-energia/srodowisko/ochrona-srodowiska-2020,1,21.html 25 Zgodnie z danymi GUS najwięcej odpadów przemysłowych powstaje w branży górniczej i wydobywczej, jak również przetwórczej, a skala ilości wytworzonych odpadów odniesiona do ilości odpadów poddanych odzyskowi wskazuje, iż istnieje jeszcze spory potencjał do działao i poprawy w tym zakresie. Problematyka złóż oraz surowców antropogenicznych pod względem formalno-prawnym musi się mieścid w obszarze przepisów prawa geologicznego i górniczego oraz przepisów regulujących gospodarkę odpadami wydobywczymi, zachowując przy tym zgodnośd z prawem UE26).

funkcję Pełnomocnika Rządu do spraw Polityki Surowcowej Paostwa. W ramach przyjętej Polityki energetycznej Polski do 2040 realizacja inwestycji w nisko- i zeroemisyjne źródła energii prowadzona będzie przez utworzoną do tego celu spółkę celową. Niezwykle istotne jest zaangażowanie w działalnośd w tym obszarze Głównego Geologa Kraju pełniącego funkcję Pełnomocnika Rządu do spraw Polityki Surowcowej Paostwa oraz nadzorowanej przez niego jednostki pełniącej funkcję paostwowej służby geologicznej. Obszar oraz zakres współpracy powinien byd określony zgodnie z celem szczegółowym „Zapewnienie spójności strategii realizowanych przez spółki o istotnym znaczeniu dla gospodarki paostwa oraz spółki realizujące misję publiczną z działaniami Głównego Geologa Kraju pełniącego funkcję Pełnomocnika Rządu do spraw Polityki Surowcowej Paostwa”. 26) Dyrektywa 2006/21/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 15 marca 2006 r. w sprawie gospodarowania odpadami pochodzącymi z przemysłu wydobywczego oraz zmieniająca dyrektywę 2004/35/WE (Dz. Urz. UE L 102 z 11.04.2006, str. 15, z późn. zm.). 26 Cel szczegółowy 4. Ochrona złóż kopalin

Jedną z kluczowych kwestii, która bezpośrednio wpływa na osiągnięcie założonego celu głównego PSP2050, jest skuteczna ochrona przed zabudową (głównie mieszkaniową) udokumentowanych złóż kopalin. W celu skutecznego działania w tym zakresie konieczna jest zmiana przepisów prawa (temat szerzej omówiony w celu szczegółowym „Zapewnienie sprzyjających warunków prawnych dla obecnych i przyszłych inwestorów oraz rozwój i unowocześnienie branży geologiczno-górniczej”), jak również odpowiednie i skuteczne działanie wszystkich organów administracji odpowiedzialnych za proces planowania i zagospodarowania przestrzennego oraz organów administracji geologicznej.

Cel ten można osiągnąd poprzez wyłączenie, w szczególnych przypadkach, ograniczenia zagospodarowana powierzchni nieruchomości znajdujących się ponad złożem w celach usytuowania instalacji odnawialnych źródeł energii (OZE)27). Wyłączenie, o którym mowa, mogłoby nastąpid w przypadku braku określenia przewidywanego terminu wydobycia danego złoża lub planowany termin wydobycia nie stanowiłby przeszkód dla umieszczenia instalacji OZE. Działania takie pozwolą zagospodarowad obszary znajdujące się ponad złożem na cele inne niż mieszkaniowe, wykluczając tym samym niekorzystne skutki związane z ewentualnym podjęciem działao wydobywczych. Montaż instalacji OZE, które ze względów technicznych są użytkowane 27) Zgodnie z ustawą z dnia 19 lipca 2019 r. o zmianie ustawy o odnawialnych źródłach energii oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1524, z późn. zm.). 27 w ograniczonym okresie czasu, mogą stanowid formę czasowego zabezpieczenia złóż przed postępującym ze sporą dynamiką rozwojem budownictwa mieszkaniowego. Podobne efekty można osiągnąd poprzez wykorzystanie terenów zlokalizowanych ponad złożami kopalin na cele rolne, leśne, terenów zieleni (w tym ogrodów działkowych), wodne, turystyczne, sportowe oraz rekreacyjne przy właściwym ograniczeniu możliwości lokalizacji trwałej zabudowy. Prowadzenie tych kierunków działalności pozwoli korzystad z terenów znajdujących się ponad złożami kopalin bez ryzyka wystąpienia nieodwracalnych skutków związanych z zabudową złóż kopalin. Kierunek działao określonych w Polityce Surowcowej Paostwa w zakresie ochrony złóż kopalin musi byd zbieżny z innymi dokumentami rządowymi regulującymi kwestie surowców m.in. Programem dla sektora węgla brunatnego w Polsce28), Programem dla sektora węgla kamiennego w Polsce29), Polityką energetyczną Polski do 2040, obejmując szczególną ochroną określone w tych dokumentach złoża kopalin. Ponadto wszystkie inne, których eksploatacja nie jest na dzieo dzisiejszy planowana z powodów ekonomicznych, społecznych lub innych, muszą byd traktowane jako baza rezerwowa zapewniająca możliwośd ich wykorzystania w sytuacjach nadzwyczajnych. Zapewnienie bezpośredniego dostępu do krajowych złóż – szczególnie energetycznych – stanowi gwarancję bezpieczeostwa paostwa, dając pełną niezależnośd w sytuacjach kryzysowych. Podejmowane dotychczas w dokumentach rządowych oraz resortowych próby określenia złóż strategicznych wymagających szczególnej ochrony, m.in. w Polityce energetycznej Polski do 2030 roku30), Koncepcji Przestrzennego Zagospodarowania Kraju 203031), Białej Księdze Ochrony Złóż Kopalin32), Programie dla sektora węgla brunatnego w Polsce, Programie dla sektora węgla kamiennego w Polsce, nie zostały zakooczone ujęciem tych złóż w akcie normatywnym nakazującym ich bezpośrednie wprowadzenie do miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego, zapewniając w ten sposób ich ochronę. Nie przewidziano również innych metod takich jak określenie złóż strategicznych w stosownych decyzjach administracyjnych nadających status złoża strategicznego.

w ramach przeprowadzanego procesu transformacji sektora górniczego i dokonywanej likwidacji poszczególnych kopalo uwzględniad aspekt, iż złoża kopalin stanowią nieodnawialne strategiczne zasoby i powinny nadal stanowid krajową bazę zasobową. Tym samym proces likwidacji poszczególnych jednostek powinien byd prowadzony z uwzględnieniem faktu występowania złóż kopalin, które powinny nadal podlegad ochronie. Działania w zakresie określania złóż strategicznych muszą mied charakter powtarzalny w określonej perspektywie czasowej, gdyż kwalifikowanie złóż do grupy strategicznych warunkowane jest wieloma 28) Program Ministerstwa Energii, Warszawa 2018 r. 29) Program Ministerstwa Energii, Warszawa 2018 r., oraz dokument przyjęty przez Radę Ministrów w dniu 23 stycznia 2018 r. uwzględniający korekty przyjęte przez Radę Ministrów 30 września 2019 r. 30) Załącznik do uchwały nr 202/2009 Rady Ministrów z dnia 10 listopada 2009 r. 31) Załącznik do uchwały nr 239 Rady Ministrów z dnia 13 grudnia 2011 r. w sprawie przyjęcia Koncepcji Przestrzennego Zagospodarowania Kraju 2030 (M.P. z 2012 r. poz. 252). 32) Ministerstwo Środowiska, listopad 2015 r. 28 zmiennymi czynnikami (m.in. zapotrzebowanie surowcowe, ceny surowców, rozwój nowych technologii wydobycia, polityka podatkowa, polityka klimatyczna UE). Wytypowanie złóż strategicznych w oparciu o jedną metodykę powinno stanowid spójne źródło informacji dla wszystkich organów administracji, które w ramach swoich kompetencji realizują zadania z obszaru surowcowego.

decyzji administracyjnych dotyczących zabudowy nieruchomości oraz opiniowania dokumentów planistycznych muszą tworzyd platformę współpracy oraz szybkiej i skutecznej wymiany informacji z wojewodami w celu szybkiego usuwania z obrotu prawnego obarczonych wadami prawnymi aktów prawa stanowionego przez organy administracji samorządowej. 29 Cel szczegółowy 5. Współpraca międzynarodowa w zakresie zabezpieczenia dostępu do surowców

surowcowe. Działanie takie umożliwi bardziej efektywną identyfikację problemów przedsiębiorstw (np. związanych z barierami prawnymi, handlowymi na rynku surowcowym), co pozwoli na podejmowanie odpowiednich działao politycznych zmierzających do zapobieżenia tym problemom lub ich rozwiązanie. Niezwykle istotne wydaje się w związku z tym utworzenie platformy wymiany informacji oraz ścisłej współpracy międzyresortowej w zakresie działao podejmowanych na arenie międzynarodowej poprzez poszczególne resorty w kwestii zabezpieczenia swobodnego dostępu do surowców. Rolę taką powinien pełnid powołany zarządzeniem Prezesa Rady Ministrów Międzyresortowy Zespół do spraw Polityki Surowcowej Paostwa. Bardzo ważna rola w kwestii współpracy międzynarodowej spoczywa również na jednostce pełniącej funkcję paostwowej służby geologicznej, przede wszystkim w zakresie wzmacniania współpracy i integracji działao z innymi zagranicznymi jednostkami realizującymi zadania z zakresu geologii. Ponadto służba geologiczna powinna stanowid zaplecze merytoryczne i wsparcie dla organów administracji rządowej realizujących zadania z obszaru surowcowego, jak również dla krajowych podmiotów prowadzących działalnośd poszukiwawczą poza granicami kraju. 30

organizacją na poszukiwanie siarczków polimetalicznych w strefie ryftu śródatlantyckiego na Oceanie Atlantyckim. Również konieczny jest dalszy aktywny udział Polski jako jednego z członków zrzeszonych w organizacji Interoceanmetal powołanej do prowadzenia badao i eksploatacji konkrecji polimetalicznych na północno-wschodnim Pacyfiku. Polska musi byd również aktywnym uczestnikiem grup eksperckich działających bezpośrednio przy Komisji Europejskiej, które zajmują się tematyką gospodarczą, środowiskową oraz surowcową m.in. European Innovation Partnership (EIP) on raw materials, Raw Materials Supply Group, European Raw Materials Alliance (ERMA), Commission expert group on risk management in the extractive sector (TAG-RM). Ze względu na interdyscyplinarnośd zagadnieo podnoszonych na posiedzeniach grup niezbędne jest, w celu prezentowania spójnego stanowiska, wzmocnienie współpracy w tym obszarze przez wszystkie resorty odpowiedzialne za kwestie surowcowe. Rolę platformy wymiany informacji w tym zakresie powinien pełnid Międzyresortowy Zespół do spraw Polityki Surowcowej Paostwa. Politykę Surowcową Paostwa należy powiązad ponadto z celami i działaniami określonymi w Polskiej Polityce Polarnej poprzez włączenie Głównego Geologa Kraju pełniącego funkcję Pełnomocnika Rządu do spraw Polityki Surowcowej Paostwa w planowany do utworzenia zespół o charakterze międzyresortowym, koordynowany przez resort spraw zagranicznych, oraz włączenie do współpracy z administracją publiczną instytucji pełniącej funkcję paostwowej służby geologicznej. 33) INTEROCEANMETAL jest organizacją ustanowioną w celu prowadzenia eksploracji den oceanicznych. Zrzesza: Polskę, Czechy, Słowację, Rosję, Bułgarię i Kubę. W ramach jej działalności prowadzone są prace poszukiwawcze w obrębie posiadanej koncesji na Oceanie Spokojnym (strefa spękao Clarion–Clipperton). 34) International Seabed Authority. 35) Uchwała nr 113 Rady Ministrów z dnia 25 lipca 2017 r. (M.P. poz. 774). 36) Kontrakt z dnia 12 lutego 2018 r. 31 Tabela 1. Udział importu surowców strategicznych i krytycznych dla krajowej gospodarki w latach 2009–201837)

37) Przygotowano na podstawie opracowania pt. „Określenie przepływów handlowych surowców kluczowych i strategicznych dla polskiej gospodarki w świetle obecnego i prognozowanego zapotrzebowania krajowego na surowce”, wykonanego przez IGSMiE PAN na zlecenie PIG-PIB w ramach umowy nr 1406/2020/Wn-07/FG-GO-DN/D z dnia 26.06.2020 r. pn. „Zadania paostwa wykonywane przez paostwową służbę geologiczną dotyczące działalności informacyjnej, szkoleniowej i współpracy zagranicznej w zakresie geologii realizowane od 2020” (pgg art. 162 ust. 1). 32 Cel szczegółowy 6. Pozyskiwanie surowców ze złóż antropogenicznych oraz wspieranie rozwoju gospodarki o obiegu zamkniętym

W celu intensyfikacji działao ukierunkowanych na odzysk wyżej wymienionych surowców, poza działaniami w wymiarze legislacyjnym, o których mowa w celu szczegółowym „Zapewnienie sprzyjających warunków prawnych dla obecnych i przyszłych inwestorów oraz rozwój i unowocześnienie branży geologiczno-górniczej”, muszą byd równolegle prowadzone bezpośrednie działania w zakresie inwentaryzacji oraz analizy potencjału i możliwości wykorzystania surowców zgromadzonych na hałdach, w osadnikach i innych podobnych obiektach. Działania takie zostały już zainicjowane przez paostwową służbę geologiczną i prowadzone są systematycznie w poszczególnych obszarach kraju. Osiągniętym w chwili obecnej efektem działao jest utworzenie geobazy „Hałdy”, która klasyfikuje zinwentaryzowane obiekty w aspekcie możliwości ich wykorzystania. Kluczowym działaniem w ramach niniejszego celu szczegółowego będzie sukcesywne rozszerzanie danych zawartych w geobazie „Hałdy” o kolejne obiekty położone na terenie całego kraju, dążąc ostatecznie do bilansowego ujęcia wszystkich zgromadzonych surowców w złożach antropogenicznych ze wskazaniem możliwości ich wykorzystania. 33 Cel szczegółowy 7. Zapewnienie spójności strategii realizowanych przez spółki o istotnym znaczeniu dla gospodarki państwa oraz spółki realizujące misję publiczną z działaniami Głównego Geologa Kraju pełniącego funkcję Pełnomocnika Rządu do spraw Polityki Surowcowej Państwa

działając zarówno w kraju, jak i zagranicą. Współdziałanie w wyżej określonym zakresie wymagało będzie każdorazowo indywidualnego określenia ram współpracy w przygotowanym odpowiednio projekcie strategicznym. W sytuacji, w której konieczna będzie ochrona tajemnicy przedsiębiorstwa, projekt strategiczny będzie dokumentem niejawnym. Ponadto w związku z planowaną transformacją sektora wydobywczego wynikającą z redukcji ilości wydobywanych surowców energetycznych (węgiel brunatny, węgiel kamienny) niezwykle istotne jest dalsze wykorzystanie potencjału, wiedzy oraz doświadczenia podmiotów działających w branży wydobywczej z ukierunkowaniem ich działalności na zabezpieczenie bazy zasobowej kopalin do produkcji surowców strategicznych i krytycznych dla krajowej gospodarki oraz surowców krytycznych dla UE. Działanie w tym obszarze w sposób znaczący poprawi konkurencyjnośd krajowej gospodarki, stwarzając możliwośd dalszego rozwoju przemysłu wykorzystującego surowce, jak również rozwoju nowych branż. 34 Cel szczegółowy 8. Upowszechnianie wiedzy

kampanii informacyjnej o wpływie działalności geologicznej i górniczej na środowisko naturalne, która oparta będzie wyłącznie o wiedzę naukową. Istotne jest również promowanie takiej działalności górniczej, która nie powoduje negatywnego wpływu na środowisko naturalne. Ponadto ogromne znaczenie ma budowanie zrozumienia społecznego dla decyzji podejmowanych przez organy administracji geologicznej w zakresie ochrony złóż kopalin. Istotne znaczenie ma również podnoszenie świadomości przedstawicieli władz samorządowych w zakresie możliwości oraz potencjalnych korzyści wynikających z inwestycji polegających na wykorzystaniu ciepła Ziemi (różnej temperatury) do celów ciepłowniczych, energetycznych. Ponadto ważne jest również przedstawianie komplementarnej wiedzy w zakresie m.in. magazynowania substancji w górotworze, podziemnego składowania dwutlenku węgla, składowania odpadów w górotworze, przeciwdziałając często występującej dezinformacji w zakresie oddziaływania tych inwestycji. 35 5Po. lWitykdar aSżuaronwieco iw ma oPnańitsotwrao wwa nkioen treekaścliiez arcejail iczaecljói wza PdaSńP 2z 05za0k resu geologii realizowanych przez państwową służbę geologiczną W chwili obecnej zadania paostwa z dziedziny geologii określone w ustawie – Prawo geologiczne i górnicze realizuje paostwowa służba geologiczna, którą pełni Paostwowy Instytut Geologiczny – Paostwowy Instytut Badawczy. Przekazywanie do realizacji zadao opiera się na przygotowywanym corocznie planie prac paostwowej służby geologicznej, podlegającym akceptacji Głównego Geologa Kraju. Istnieje również forma doraźnego powierzania zadao, które nie znalazły się w planie prac paostwowej służby geologicznej. Dotychczasowa praktyka wskazuje, że planowanie działao i ich programowanie musi byd dokonywane w szerszym niż jedynie roczny horyzont czasowy. Rolą Polityki Surowcowej Paostwa jest więc dodatkowo uzupełnienie dotychczasowych metod planowania prac paostwowej służby geologicznej poprzez określenie kluczowych do realizacji zadao w dokumencie rządowym w perspektywie do 2050 r. Długoterminowe planowanie działao wpłynie dodatkowo pozytywnie na możliwośd właściwej organizacji oraz dostosowania instytucji realizującej zadania z zakresu geologii do długoterminowych potrzeb ujętych w Polityce Surowcowej Paostwa. Polityka Surowcowa Paostwa zawiera kluczowe działania, których realizacja wpływa na osiągnięcie celu głównego oraz celów szczegółowych. Horyzont planowanych do realizacji działao określono na 30 lat, co jest bezpośrednio związane z faktem, że działalnośd inwestycyjna w górnictwie jest długotrwała, a planowane efekty mogą byd osiągnięte w długoterminowej perspektywie. Ponadto współpraca międzynarodowa wymaga długofalowych działao na różnych płaszczyznach (dyplomatycznej, gospodarczej, naukowej). Częśd działao przewidzianych do realizacji musi byd powtarzana w określonych perspektywach czasowych, co jest związane ze stałymi – często dynamicznymi – zmianami czynników warunkujących m.in. zapotrzebowanie gospodarki krajowej na surowce warunkujące jednocześnie zmiany w ich kategoryzacji. Również stałej aktualizacji wymaga określenie potencjalnych źródeł importu surowców, ze względu na czynniki geopolityczne oraz wewnętrze czynniki, szczególnie w paostwach o niestabilnej sytuacji politycznej. Ponadto realizacja wszystkich zadao określonych w Polityce Surowcowej Paostwa będzie poddawana cyklicznej aktualizacji nie rzadziej niż co 5 lat. Realizacja Polityki Surowcowej Paostwa przewidziana jest na horyzont do 2050 r. Harmonogram realizacji celów szczegółowych i przypisanych do nich działao przedstawiono w załączniku nr 4. 36 Realizacja i monitoring celów PSP2050 Wszystkie działania określone w Polityce Surowcowej Paostwa realizowane będą przez jednostkę pełniącą funkcję paostwowej służby geologicznej, jak również bezpośrednio przez Głównego Geologa Kraju pełniącego funkcję Pełnomocnika Rządu do spraw Polityki Surowcowej Paostwa przy współpracy z innymi organami oraz jednostkami odpowiedzialnymi za obszary związane z polityką surowcową (tabela 2). Wpływ na realizację założeo określonych w Polityce Surowcowej Paostwa ma również działalnośd przedsiębiorstw geologiczno-górniczych, których aktywnośd w obszarze związanym z poszukiwaniem oraz wydobywaniem kopalin przyczynia się bezpośrednio do realizacji głównego celu, jakim jest szeroko rozumiane bezpieczeostwo surowcowe kraju. Realizacja działao z zakresu geotermii możliwa będzie dzięki fakultatywnym współudziale samorządów terytorialnych realizujących zadania ujęte w programie geotermalnym. Działania określone w Polityce Surowcowej Paostwa realizowane przez jednostkę pełniącą funkcję paostwowej służby geologicznej oraz jednostki samorządu terytorialnego prowadzone będą w oparciu o umowę zawartą z Narodowym Funduszem Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej, w której przewidziano zarówno efekt rzeczowy (miernik realizowanego zadania), termin realizacji oraz koszty przedsięwzięcia. Z tego też względu nie zachodzi koniecznośd umieszczania szczegółowych mierników dla poszczególnych działao w samym dokumencie PSP2050. Dodatkowo za rozwiązaniem takim przemawia fakt, iż określone w Polityce Surowcowej Paostwa działania mają różny charakter (działania analityczne, legislacyjne, bezpośrednie prace geologiczne), które wymagają indywidualnego doboru miernika. Realizacja Polityki Surowcowej Paostwa będzie więc monitorowana na poziomie celu głównego oraz głównych wskaźników, wśród których będą:  liczba udzielonych koncesji na poszukiwanie, rozpoznawanie i wydobycie złóż kopalin (z wyłączeniem węgla kamiennego i brunatnego);  liczba zatwierdzonych projektów robót geologicznych;  liczba wykonanych odwiertów:  w ramach koncesji na poszukiwanie/rozpoznawanie wykonanych przez przedsiębiorców;  wykonanych w ramach zadao jednostki pełniącej funkcję paostwowej służby geologicznej. Wartości wskazanych mierników powinny osiągad tendencję wzrostową w odniesieniu do 2021 r. będącego rokiem bazowym. W przypadku zmiany sposobu przekazywania przez Głównego Geologa Kraju zadao do realizacji jednostce pełniącej funkcję paostwowej służby geologicznej (innego niż umowa zawierana pomiędzy Paostwowym Instytutem Geologicznym – Paostwowym Instytutem Badawczym a Narodowym Funduszem Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej) niezależnie od formy aktu delegowania musi on określad miernik, koszty oraz termin realizacji każdego działania. 37 Tabela 2. Kluczowe obszary współpracy poszczególnych ministerstw w zakresie kształtowania Polityki Surowcowej Paostwa

38

39 6W. cRhawmili yob feicnneaj nzasdoawniae z P dSziPed2zi0ny5 0ge ologii, w tym związane z szeroko rozumianą geologią surowcową, finansowane są ze środków pochodzących z opłat określonych w ustawie – Prawo geologiczne i górnicze zgromadzonych na zobowiązaniu wieloletnim – geologia będącym w dyspozycji Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej. Środki na realizację działao prowadzonych przez paostwową służbę geologiczną określone w niniejszym dokumencie pochodzid będą z zobowiązania wieloletniego – geologia. Z tego też względu wyłącznie one uwzględnione są w zestawieniu źródeł finansowania służby. Należy mied jednak na względzie, że środki te pochodzą w całości z opłaty ponoszonej przez przedsiębiorstwa górnicze w związku z prowadzoną działalnością wydobywczą. Zachodzące zmiany w zakresie ograniczania ilości surowców energetycznych wykorzystywanych w miksie energetycznym spowodują znaczący spadek ich wpływów do Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej, co może wpłynąd bezpośrednio na ograniczenie możliwości finansowania zadao realizowanych przez jednostkę pełniącą funkcję paostwowej służby geologicznej. W związku z powyższym, uwzględniając sytuację budżetu paostwa, dążyd się będzie w najbliższym czasie do rekompensaty utraty wpływów z opłaty eksploatacyjnej poprzez przekazanie innych środków finansowych na realizacje zadao paostwa z zakresu geologii, które bezpośrednio wynikają z działalności geologiczno-górniczej. Docelowo należy zapewnid finasowanie zadao służb paostwowych, takich jak paostwowa służba geologiczna, głównie ze środków budżetu paostwa, a dodatkowe źródła powinny stanowid wyłącznie uzupełnienie finansowania. Rozwiązanie polegające na finansowaniu zadao służb paostwowych w całości przez podmiot o statusie paostwowej osoby prawnej, którego kondycja finansowa jest uzależniona od wpływów, które ten podmiot wpierw musi pobrad, nie jest pożądane. Budżet paostwa powinien byd podstawowym źródłem finansowania zadao służb paostwowych, co zagwarantuje ciągłośd i stabilnośd ich działalności. Wszelkie zmiany w zakresie sposobu finansowania zadao jednostki realizującej funkcję paostwowej służby geologicznej oraz określanie środków przekazywanych na ten cel dokonywane będą każdorazowo w nowelizowanych właściwych aktach prawa i podlegad standardowym procedurom legislacyjnym, natomiast realizacja zadao strategii w ramach krajowych środków budżetowych odbywad się będzie w ramach limitów środków dla poszczególnych dysponentów, ustalanych w trakcie prac nad projektem ustawy budżetowej na dany rok bez konieczności ich zwiększania z budżetu paostwa. 40 Tabela 3. Zestawienie źródeł finansowania PSP2050

38) Na podstawie sprawozdania finansowego Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej za rok obrotowy 2020 r. Kwota zasilająca zobowiązanie wieloletnie geologia. 41 ZZaałąłączcnzikn inkri:1. Lista surowców strategicznych i krytycznych dla polskiej i unijnej gospodarki

42

43 Załącznik nr 2. Lista kopalin do pozyskiwania surowców w Polsce

44

45 Załącznik nr 3. Ocena zużycia oraz prognoza zapotrzebowania na surowce strategiczne i krytyczne dla polskiej gospodarki 39) I. Aluminium metaliczne a) Ocena poziomu zapotrzebowania gospodarki krajowej Tabela 4.1. Szacunkowy poziom zapotrzebowania gospodarki krajowej na aluminium metaliczne, niestopowe w tonach

b) Prognoza zapotrzebowania na surowiec na podstawie trendów ekonometrycznych w horyzoncie roku 2025 i 2030 Rozwój krajowego zapotrzebowania na aluminium należy wiązad z dalszym wzrostem jego stosowania w tradycyjnych branżach, a więc głównie do produkcji środków transportu, gdzie na przykład przewidywany jest dalszy jednostkowy wzrost udziału aluminium (a więc metalu lżejszego od stali) w masie samochodu osobowego i ciężarowego, co z kolei przyczynia się do ograniczenia zużycia paliwa. Należy również spodziewad się zwiększenia jego użytkowania w budownictwie i w opakowaniach. Zgodnie z ekonometrycznym modelem trendu należałoby oczekiwad, że wielkośd zapotrzebowania na aluminium metaliczne osiągnie około 190 tys. t w 2025 r. i około 215 tys. t w 2030 r. (rysunek 4). 39) Przygotowano na podstawie opracowania pt. „Ocena obecnego oraz przyszłego zapotrzebowania gospodarki krajowej na surowce w perspektywie 2025, 2030,2040 i 2050 roku”, wykonanego przez IGSMiE PAN na zlecenie PIG-PIB w ramach umowy nr 1406/2020/Wn-07/FG-GO-DN/D z dnia 26.06.2020 r. pn. „Zadania paostwa wykonywane przez paostwową służbę geologiczną dotyczące działalności informacyjnej, szkoleniowej i współpracy zagranicznej w zakresie geologii realizowane od 2020” (pgg art. 162 ust. 1) oraz innych wcześniejszych opracowao źródłowych. 40) Zużycie pozorne rozumiane jest jako poziom popytu krajowego na dany surowiec i obliczane na podstawie danych Głównego Urzędu Statystycznego tj. zużycie pozorne = produkcja + import – eksport. 46 Rysunek 4. Prognoza zapotrzebowania na aluminium metaliczne do 2030 r. (t) c) Prognoza zapotrzebowania na podstawie przesłanek rozwoju branż będących głównymi użytkownikami surowca w roku 2030, 2040 i 2050 Aluminium, głównie w postaci stopów aluminium (dodatki stopowe dodawane są głównie w celu poprawy wytrzymałości), dzięki swoim specyficznym właściwościom, a więc przede wszystkim lekkości i bardzo opłacalnemu łatwemu recyklingowi, może stad się metalem przyszłości. Pozyskiwanie aluminium z odpadów i złomów aluminium i jego stopów wymaga tylko 5% energii potrzebnej do wyprodukowania aluminium z surowców pierwotnych, tj. boksytów i aluminy. Wyroby z aluminium i jego stopów stosowane są szeroko w budownictwie, transporcie, opakowaniach, nowoczesnych technologiach, wyrobach konsumpcyjnych i wielu innych. Jednak w dominującej większości stosowane są w przemyśle samochodowym, gdyż zastosowanie tych surowców w sposób znaczący obniża wagę pojazdów, co bezpośrednio przekłada się na obniżone zużycie paliw. Przewidywany dalszy wzrost ich udziału w masie jednostkowej pojazdów czy też coraz większa produkcja samochodów elektrycznych, w których udział wyrobów z aluminium będzie większy niż w samochodach tradycyjnych, przełoży się na dalszy wzrost popytu na ten metal po 2030 r. Należy również spodziewad się wzrostu zapotrzebowania ze strony budownictwa, na co może wpłynąd coraz powszechniejsze stosowanie aluminium np. na elewacjach budynków, oknach aluminiowych czy drzwiach, zwiększając energooszczędnośd budynków, jak również w konstrukcjach wsporczych dla paneli fotowoltaicznych czy też w komponentach elektrowni wiatrowych. Również w pozostałych branżach należy spodziewad się wyraźnych wzrostów popytu. To wszystko sprawi, że zużycie aluminium niestopowego w Polsce będzie stopniowo wzrastad i w 2040 r. należy spodziewad się jego zużycia na poziomie 245 tys. t/r., a w 2050 r. na poziomie co najmniej 270 tys. t/r. Tabela 4.2. Prognoza zapotrzebowania na aluminium metaliczne niestopowe 2050 r. (tys. t)

47 II. Antymon (surowce antymonu)  Tlenki antymonu a) Ocena obecnego poziomu krajowego zapotrzebowania Tabela 4.1. Szacunkowy poziom zapotrzebowania gospodarki krajowej na tlenki antymonu (t)

b) Prognoza zapotrzebowania na surowiec na podstawie trendów ekonometrycznych w horyzoncie roku 2025 i 2030 Od roku 2000 krajowe zapotrzebowanie na tlenek antymonu wykazywało dosyd istotne fluktuacje. Względna stabilizacja nastąpiła dopiero w roku 2010. Zgodnie z trendem logarytmicznym zapotrzebowanie na tlenki antymonu będzie bardzo powoli, ale systematycznie rosło do 2030 r., do poziomu około 1 050 t. Mimo słabego dopasowania linii trendu, biorąc pod uwagę rozwój branż, w których surowiec ten ma zastosowanie, uzyskany model ekonometryczny z dużym prawdopodobieostwem prezentuje realny scenariusz rozwoju zapotrzebowania. Rysunek 5.1. Prognoza zapotrzebowania na tlenek antymonu do 2030 r. (t) 48 c) Prognoza zapotrzebowania na podstawie przesłanek rozwoju branż będących głównymi użytkownikami surowca w roku 2030, 2040 i 2050 Należy oczekiwad, że głównym kierunkiem stosowania tlenku antymonu w Polsce pozostanie rozwijająca się produkcja PET. Możliwy jest również ponowny rozwój jego stosowania w środkach zmniejszających palnośd wobec wprowadzania coraz surowszych przepisów przeciwpożarowych.

Jest to surowiec, który preferuje większośd producentów opakowao, dlatego popyt na PET w branży opakowaniowej rośnie szybciej niż ma to miejsce w odniesieniu do innych surowców do produkcji opakowao. W tym kontekście warto nadmienid, że częśd produkcji trafia na eksport. Zapotrzebowanie na granulat nie zależy zatem jedynie od rynku polskiego, ale również od rynku paostw ościennych, bo to do nich głównie trafia granulat. W konsekwencji szacuje się, że krajowe zapotrzebowanie na tlenek antymonu będzie wykazywało powolny, lecz systematyczny wzrost do około 1 150 – 1 200 t/r. w roku 2030. Dalsza perspektywa jest trudna do oszacowania. Należy mied bowiem na uwadze dążenie do ograniczenia produkcji plastikowych opakowao, co może się przełożyd na produkcję granulatu PET w Polsce. Szacuje się, że w roku 2040 zapotrzebowanie co najwyżej utrzyma się na tym samym poziomie lub będzie nieco niższe niż w roku 2030. Tabela 4.2. Prognoza zapotrzebowania na tlenki antymonu do 2050 r. (t)

 Antymon metaliczny a) Ocena obecnego poziomu krajowego zapotrzebowania na antymon metaliczny Tabela 4.3. Szacunkowy poziom zapotrzebowania gospodarki krajowej na antymon metaliczny (t)

49 b) Prognoza zapotrzebowania na surowiec na podstawie trendów ekonometrycznych w horyzoncie roku 2025 i 2030 W latach 2000–2018 zapotrzebowanie na antymon metaliczny wykazywało silne fluktuacje – od 0 w latach 2000–2001 do rekordowych 126 t w roku 2006. Również w kolejnych latach nie osiągnęło ono stabilizacji. W konsekwencji trend wykazuje bardzo słabe dopasowanie (najlepsze w przypadku trendu logarytmicznego), wskazując, że do roku 2030 zapotrzebowanie na antymon metaliczny będzie lekko rosło, zbliżając się do 60 t/r. Mimo bardzo słabego dopasowania linii trendu, biorąc pod uwagę rozwój branż, w których surowiec ten ma zastosowanie, uzyskany model ekonometryczny z dużym prawdopodobieostwem prezentuje realny scenariusz rozwoju zapotrzebowania. Rysunek 5.2. Prognoza zapotrzebowania na antymon metaliczny do 2030 r. (t) c) Prognoza zapotrzebowania na podstawie przesłanek rozwoju branż będących głównymi użytkownikami surowca w roku 2030, 2040 i 2050 Rozwój zapotrzebowania na antymon metaliczny jest ściśle związany z rozwojem produkcji przede wszystkim stopów łożyskowych, w mniejszym stopniu drukarskich. Stopy łożyskowe stosowane są głównie w przemyśle maszynowym, m.in. do maszyn dla górnictwa, hutnictwa, energetyki, rolnictwa, a także obrabiarek czy silników. Branże te w ostatnich latach notują dynamiczny rozwój i wzrost produkcji maszyn i urządzeo. Biorąc pod uwagę powyższe, szacuje się, że zapotrzebowanie na antymon metaliczny będzie powoli i systematycznie wzrastało, osiągając w roku 2030 około 60 t/r. W latach kolejnych powinien nastąpid dalszy wzrost do około 70 t/r. i stabilizacja na tym poziomie w perspektywie roku 2050. 50 Tabela 4.4. Prognoza zapotrzebowania na antymon metaliczny do 2050 r. (t)

51 III. Boksyty i alumina  Boksyty a) Ocena poziomu zapotrzebowania gospodarki krajowej Tabela 5.1. Szacunkowy poziom zapotrzebowania gospodarki krajowej na boksyty, w tonach

b) Prognoza zapotrzebowania na surowiec na podstawie trendów ekonometrycznych w horyzoncie roku 2025 i 2030 Z powodu braku w Polsce produkcji aluminy z boksytów krajowe zapotrzebowanie należy wiązad z ich dalszym wykorzystaniem w celach tzw. niemetalurgicznych. Tak więc w dalszym ciągu największe znaczenie będzie miało zapotrzebowanie ze strony producentów cementów glinowych, materiałów ogniotrwałych czy też związków chemicznych. Krajowe zapotrzebowanie na boksyty jest bardzo zmienne i trudno jest dopasowad trend. Jednak zgodnie z przyjętym potęgowym modelem trendu należy spodziewad się, że zapotrzebowanie osiągnie w 2025 r. około 55 tys. ton i praktycznie utrzyma tę wielkośd w perspektywie 2030 r. (rysunek 6.1). Rysunek 6.1. Prognoza zapotrzebowania na boksyty do 2030 r. (t) 52 c) Prognoza zapotrzebowania na podstawie przesłanek rozwoju branż będących głównymi użytkownikami surowca w roku 2030, 2040 i 2050 Rozwój krajowego zapotrzebowania na boksyty zależed będzie ściśle od potrzeb dotychczasowych głównych jego użytkowników. Tak więc, podobnie jak teraz, popyt zależed będzie od kondycji producentów cementów glinowych oraz branż wykorzystujących formowane i nieformowane wyroby ogniotrwałe, takich jak hutnictwo żelaza i stali, hutnictwo metali nieżelaznych, przemysł szklarski czy ceramiczny. Niebagatelne znaczenie może odgrywad również w przyszłości produkcja związków chemicznych. Wszystkie wymienione branże, z wyjątkiem hutnictwa żelaza i stali, mają dosyd stabilne perspektywy rozwoju i jest bardzo prawdopodobne utrzymanie, a nawet zwiększenie ich zapotrzebowania na boksyty w przyszłości. Natomiast zmiany technologiczne czy też wycofywanie produkcji hutnictwa żelaza i stali z Europy mogą ograniczyd stosowanie boksytów jako topnika przy produkcji surówki, jak również wykorzystanie wysokoglinowych wyrobów ogniotrwałych w tej branży. Dotychczasowe zapotrzebowanie na boksyty wykazuje, w krótkich odstępach czasowych, znaczne fluktuacje, co odzwierciedla cykle koniunkturalne występujące głównie w branży żelaza i stali. Tak więc już w krótkiej perspektywie czasowej należy spodziewad się spadku zużycia boksytów i wyrobów wysokoglinowych w hutnictwie żelaza i stali, które może nie byd rekompensowane wzrostami zużycia w innych branżach. W konsekwencji prawdopodobnie w 2030 r. nastąpi spadek popytu do około 40–45 tys. t/r., przy postępującym spadku popytu w kolejnych dekadach (tabela 5.2). Tabela 5.2. Prognoza zapotrzebowania na boksyty do 2050 r. (tys. t)

 Alumina a) Ocena poziomu zapotrzebowania gospodarki krajowej Tabela 5.3. Szacunkowy poziom zapotrzebowania gospodarki krajowej na aluminę kalcynowaną i uwodnioną, w tonach

b) Prognoza zapotrzebowania na surowiec na podstawie trendów ekonometrycznych w horyzoncie roku 2025 i 2030 Do 2009 r., kiedy to w Polsce zakooczono produkcję aluminium pierwotnego w Hucie Aluminium w Koninie, sprowadzano dla potrzeb tego procesu po około 100 tys. t/r. aluminy kalcynowanej. Zakooczenie produkcji aluminium odbiło się radykalnym spadkiem tego importu. Od tego momentu całośd sprowadzanej aluminy kalcynowanej i uwodnionej przeznaczana jest do celów niemetalurgicznych i to z tym wykorzystaniem aluminy należy wiązad rozwój przyszłego krajowego 53 zapotrzebowania. Nadal największy wpływ będzie miało zapotrzebowanie ze strony producentów wysokoglinowych materiałów ogniotrwałych, cementów glinowych, związków chemicznych, szkła i ceramiki czy środków czystości. Dla uzyskania bardziej wiarygodnego modelu trendu, krajowe zapotrzebowanie na aluminę w latach 2000–2008 pomniejszono o wielkośd wykorzystywaną do produkcji aluminium pierwotnego. Na tej bazie uzyskano ekonometryczny model trendu, z którego wynika, że łączne zapotrzebowanie na aluminę może osiągnąd około 95 tys. t w 2025 r. i około 105 tys. t w 2030 r. (rysunek 6.2). Rysunek 6.2. Prognoza zapotrzebowania na aluminę kalcynowaną i uwodnioną do 2030 r. (t) c) Prognoza zapotrzebowania na podstawie przesłanek rozwoju branż będących głównymi użytkownikami surowca w roku 2030, 2040 i 2050 Rozwój krajowego zapotrzebowania na aluminę kalcynowaną i uwodnioną zależed będzie od potrzeb dotychczasowych głównych jego użytkowników. Tak więc, podobnie jak teraz, popyt na aluminę kalcynowaną w największym stopniu zależed będzie od kondycji branż wykorzystujących formowane i nieformowane wysokoglinowe wyroby ogniotrwałe, takich jak hutnictwo żelaza i stali, hutnictwo metali nieżelaznych, przemysł szklarski czy ceramiczny oraz producenta cementów wysokoglinowych. Natomiast popyt na aluminę uwodnioną w największym stopniu zależed będzie od kondycji producentów nieorganicznych związków chemicznych, producentów szkła oraz środków czystości. Wszystkie wymienione branże, z wyjątkiem hutnictwa żelaza i stali, mają dosyd stabilne perspektywy rozwoju i jest bardzo prawdopodobne utrzymanie, a nawet zwiększenie ich zapotrzebowania w przyszłości. Natomiast zmiany technologiczne czy też ograniczenia produkcji żelaza i stali w Europie (w tym także i w Polsce) mogą już w krótkiej perspektywie czasowej ograniczyd wykorzystanie wysokoglinowych wyrobów ogniotrwałych w tej branży, która jest największym użytkownikiem tych wyrobów. Uwzględniając te wszystkie przesłanki, można spodziewad się, że już w krótkiej perspektywie czasowej nastąpi ograniczenie zużycia wyrobów wysokoglinowych na bazie aluminy 54 w hutnictwie żelaza i stali, które może nie byd rekompensowane wzrostami zużycia w innych branżach. W konsekwencji możliwe jest, że w 2030 r. popyt nie osiągnie pułapu, jaki wynikałby z trendu ekonometrycznego (rysunek 6.2), ale będzie się mieścił w przedziale 80–90 tys. t/r., przy postępującym spadku popytu w kolejnych dekadach. Tabela 5.4. Prognoza zapotrzebowania na aluminę kalcynowaną i uwodnioną do 2050 r. (tys. t)

55 IV. Chrom (surowce chromu)  Chromity a) Ocena poziomu krajowego zapotrzebowania na surowce pierwotne chromu Tabela 6.1. Szacunkowy poziom zapotrzebowania gospodarki krajowej na chromity, w tysiącach ton

b) Prognoza zapotrzebowania na surowiec na podstawie trendów ekonometrycznych w horyzoncie roku 2025 i 2030 Rozwój krajowego zapotrzebowania na chromity w perspektywie roku 2025 i 2030 należy wiązad z dalszym oczekiwanym rozwojem stosowania go do produkcji związków chromu, przy utrzymaniu produkcji wyrobów ogniotrwałych chromitowo-magnezytowych, magnezytowo-chromitowych czy korundowo-chromitowych. Zgodnie z ekonometrycznym modelem trendu należałoby oczekiwad (co należy zauważyd – ze słabym dopasowaniem linii trendu), że wielkośd zapotrzebowania na chromity osiągnie około 35 tys. t w 2025 r. i około 40 tys. t w 2030 r. (rysunek 7.1). Rysunek 7.1. Prognoza zapotrzebowania na chromity do 2030 r. (tys. t) 56 c) Prognoza zapotrzebowania na podstawie przesłanek rozwoju branż będących głównymi użytkownikami surowca w roku 2030, 2040 i 2050 Zgodnie z założeniami strategii zrównoważonego rozwoju gospodarki Unii Europejskiej, kładącymi szczególny nacisk na rozwiązania neutralne klimatycznie, wzrost zapotrzebowania na chromity może byd związany przede wszystkim z rozwojem spożycia, ogólnie rzecz biorąc, dóbr konsumpcyjnych, oraz tych przemysłów, które wymagają stosowania materiałów ogniotrwałych, np. metalurgii żelaza, metali nieżelaznych, przemysłu szklarskiego, ceramicznego czy cementowego. Wobec trendów na rynku materiałów ogniotrwałych nie należy oczekiwad wzrostu popytu na chromity ze strony tej branży, natomiast uzasadnione jest oczekiwanie dalszego wzrostu popytu na chromity do produkcji związków chemicznych chromu. Na podstawie tych przesłanek można przypuszczad, że w 2030 r. zapotrzebowanie na chromity może wzrosnąd do 35–40 tys. t/r., przy kontynuacji tego trendu wzrostowego w następnych dekadach. Tabela 6.2. Prognoza zapotrzebowania na chromity do 2050 r. (tys. t)

 Chrom metaliczny a) Ocena poziomu zapotrzebowania gospodarki krajowej Tabela 6.3. Szacunkowy poziom zapotrzebowania gospodarki krajowej na chrom metaliczny, w tonach

b) Prognoza zapotrzebowania na surowiec na podstawie trendów ekonometrycznych w horyzoncie roku 2025 i 2030 W przypadku chromu metalicznego, ze względu na znaczną zmiennośd wielkości zużycia, niezwykle ciężkie jest dopasowanie odpowiedniego modelu trendu nawet przy zastosowaniu metody prostej średniej ruchomej (rysunek 7.2). W krótkiej perspektywie czasowej trudno oczekiwad wzrostu zużycia chromu do 75 t w 2025 r. i 90 t w 2030 r. Należy spodziewad się raczej stagnacji tego zużycia na poziomie 45–50 t/r. 57

2000 2005 2010 2015 2020 2025 2030 Rysunek 7.2. Prognoza zapotrzebowania na chrom metaliczny do 2030 r. (t) c) Prognoza zapotrzebowania na podstawie przesłanek rozwoju branż będących głównymi użytkownikami surowca w roku 2030, 2040 i 2050 Zużycie chromu metalicznego w Polsce jest związane z jedną branżą – produkcją wyrobów metalowych elektrolitycznie powleczonych lub pokrytych chromem. Branża ta w dalszej perspektywie czasowej ma potencjał wzrostowy, pod warunkiem zachowania konkurencyjności względem wyrobów importowanych np. z krajów azjatyckich, Turcji i Rosji. Biorąc to pod uwagę, można prognozowad, że w 2030 r. zapotrzebowanie na chrom metaliczny w Polsce może osiągnąd 45–50 t/r., w 2040 r. – 50–55 t/r., a w 2050 r. – 55–60 t/r. (tabela 6.4). Tabela 6.4. Prognoza zapotrzebowania na chrom metaliczny do 2050 r. (t)

58 V. Cyna a) Ocena poziomu krajowego zapotrzebowania Tabela 7.1. Szacunkowy poziom zapotrzebowania gospodarki krajowej na cynę, w tonach

b) Prognoza zapotrzebowania na surowiec na podstawie trendów ekonometrycznych w horyzoncie roku 2025 i 2030 Rozwój krajowego zapotrzebowania na cynę w perspektywie roku 2025 i 2030 należy wiązad z dalszym oczekiwanym rozwojem stosowania jej do produkcji stopów i spoiw lutowniczych, akumulatorów ołowiowych i baterii litowo-jonowych, a związków cyny do produkcji tworzyw sztucznych. Zgodnie z ekonometrycznym modelem trendu należałoby oczekiwad, że wielkośd zapotrzebowania na cynę osiągnie około 4,2 tys. t w 2025 r. i około 5,0 tys. t w 2030 r. (rysunek 8). Rysunek 8. Prognoza zapotrzebowania na cynę niestopową do 2030 r. (t) 59 c) Prognoza zapotrzebowania na podstawie przesłanek rozwoju branż będących głównymi użytkownikami surowca w roku 2030, 2040 i 2050 Główną przesłanką rozwoju wykorzystania cyny jest postęp w zakresie użytkowania urządzeo elektronicznych i elektrycznych, a także systematyczny wzrost popytu na baterie litowo-jonowe, w których dodatek cyny (1,6–2,0%) istotnie podwyższa gęstośd energetyczną materiału anodowego (krzemu). Znaczne możliwości wzrostu konsumpcji wiążą się również z wykorzystaniem cyny w postaci spoiw i stopów lutowniczych w elektronice, również w kontekście wdrażania technologii mobilnej piątej generacji (5G). Stałą tendencją jest ograniczanie udziału ołowiu w składzie produktów cynowych na rzecz zwiększonej zawartości cyny, co jest także dobrym prognostykiem dla wzrostu zużycia cyny w postaci spoiw i stopów lutowniczych. W dalszej perspektywie szanse zwiększenia wykorzystania cyny można również upatrywad w jej zastosowaniu jako składnika elektrolitów stałych, które będą stanowid element konstrukcji półprzewodnikowych akumulatorów litowo-jonowych kolejnej generacji, a także opartych na tej technologii systemów magazynowania energii słonecznej o długim cyklu życia (do 20 lat). Transformacja energetyczna oraz elektryfikacja branży motoryzacyjnej wraz z upowszechnieniem pojazdów hybrydowych z funkcją start-stop będą miały – obok postępu w elektronice – istotne znaczenie dla kształtowania się popytu na cynę. Do pozostałych innowacyjnych, chod futurystycznych zastosowao, które mogą mied wpływ na przyszły poziom zużycia cyny, należą: wykorzystanie plazmy w technikach litograficznych i produkcja nadprzewodników Nb-Sn. Na podstawie wyżej wymienionych przesłanek należy przypuszczad, że w 2030 r. zapotrzebowanie na cynę w Polsce może osiągnąd 4,5–5,0 tys. t/r., w 2040 r. – 5,0–5,5 tys. t/r., a w 2050 r. – prawdopodobnie 5,5–6,0 tys. t/r. Tabela 7.2. Prognoza zapotrzebowania na cynę niestopową do 2050 r. (tys. t)

60 VI. Cynk (surowce cynku)  Cynk metaliczny a) Ocena poziomu krajowego zapotrzebowania Tabela 8.1. Szacunkowy poziom zapotrzebowania gospodarki krajowej na cynk, w tys. ton

b) Prognoza zapotrzebowania na surowiec na podstawie trendów ekonometrycznych w horyzoncie roku 2025 i 2030 W związku ze znacznymi zmianami poziomu zużycia pozornego cynku od 2000 r. próbę prognozowania zapotrzebowania w horyzoncie roku 2025 i 2030 na podstawie trendów ekonometrycznych przeprowadzono przy użyciu metody prostej średniej ruchomej z ostatnich trzech okresów. Próby dopasowania różnych modeli ekonometrycznych nie dały jednak zadowalających rezultatów (rysunek 9). Najwyższy współczynnik dopasowania linii trendu uzyskano dla modelu wielomianowego. Biorąc pod uwagę realia gospodarcze, w tym spowolnienie wywołane pandemią COVID-19 w 2020 r., a także systematyczny spadek konkurencyjności krajowego stalownictwa (rosnące ceny energii i obciążenia środowiskowe, napływ taoszych wyrobów azjatyckich i m.in. rosyjskich przy zbyt wysokich bezcłowych kontyngentach na dostawy stali do UE, wprowadzenie ceł na import stali w USA), można z dużą dozą prawdopodobieostwa przewidywad, że popyt na cynk w Polsce obniży się z poziomu 145 tys. t/r. w 2018 r. do 110 tys. t/r. w 2025 r. Główną tego przyczyną będzie spadek zapotrzebowania na stal. W horyzoncie 2030 r. możliwa jest jednak zwyżka zużycia cynku do około 130 tys. t/r., pod warunkiem utrzymania produkcji wyrobów ocynkowanych w krajowych hutach oraz ożywienia rynku inwestycji. Rysunek 9. Prognoza zapotrzebowania na cynk metaliczny do 2030 r. (t) 61 c) Prognoza zapotrzebowania na podstawie przesłanek rozwoju branż będących głównymi użytkownikami surowca w roku 2030, 2040 i 2050 Podstawowym czynnikiem oddziałującym na popyt na cynk metaliczny będzie rozwój krajowej produkcji stalowych wyrobów ocynkowanych, a także kondycja budownictwa i przemysłu samochodowego. Z pewnością zapotrzebowanie na te wyroby nie osłabnie, co wynika z postępującej urbanizacji, a także wysokiego zapotrzebowania na stalowe wyroby ocynkowane w sektorze energii odnawialnej, zwłaszcza w energetyce wiatrowej (turbiny), fotowoltaice (metalowe ramy paneli), elektrowniach wodnych i systemach przesyłania energii (słupy energetyczne). Cynk jako metal o dużej trwałości i podatności na recykling będzie także stosowany na dużą skalę w nowoczesnym, zrównoważonym budownictwie. Rozwój dotychczasowego popytu na wyroby galwanizowane potwierdza systematycznie rosnąca krajowa produkcja blach ocynkowanych i, gdyby nie spowolnienie gospodarcze w 2020 r. spowodowane pandemią COVID-19, można byłoby przewidywad dalszy niezakłócony wzrost ich podaży, a tym samym zapotrzebowania stalownictwa na cynk. Wydaje się jednak, że cynkowanie wyrobów stalowych (różnymi technikami) nadal będzie się w Polsce rozwijad ze względu na dużą bazę ocynkowni oraz pewnośd dostaw cynku elektrolitycznego i rafinowanego z krajowych hut (mimo wyczerpania zasobów złóż rud Zn-Pb). Możliwości rozwoju zapotrzebowania należy również wiązad z rozwojem elektromobilności (konstrukcja samochodu elektrycznego zawiera o 70% więcej cynku niż pojazdu konwencjonalnego). Według Polskiego Związku Przemysłu Motoryzacyjnego (PZPM) i Polskiego Stowarzyszenia Paliw Alternatywnych (PSPA) pod koniec września 2020 r. w Polsce zarejestrowanych było 14 788 elektrycznych samochodów osobowych, z których 55% stanowiły pojazdy w pełni elektryczne, a pozostałe 45% – hybrydy typu plug-in. Szybko rośnie także liczba pojazdów dostawczych i ciężarowych elektrycznych motorowerów i motocykli oraz autobusów elektrycznych. Wprawdzie flota tych pojazdów jest stosunkowo mała, ale dynamika wzrostu ich podaży jest bardzo wysoka. W dalszej perspektywie potencjał rozwoju zapotrzebowania na cynk stwarza komercjalizacja pozostającego wciąż w sferze projektowej akumulatora cynkowego nowego typu o dużej pojemności do magazynowania energii pochodzącej z jej niestabilnych źródeł, takich jak słooce i wiatr. Na podstawie powyższych uwarunkowao można szacowad, że w 2030 r. zapotrzebowanie na cynk w Polsce wyniesie 130–135 tys. t/r., w 2040 r. – 140–145 tys. t/r., a w 2050 r. – prawdopodobnie 145–150 tys. t/r. Tabela 8.2. Prognoza zapotrzebowania na cynk do 2050 r. (tys. t)

62 VII. Krzem metaliczny a) Ocena poziomu krajowego zapotrzebowania Tabela 9.1. Szacunkowy poziom zapotrzebowania gospodarki krajowej na krzem metaliczny, w tys. ton

b) Prognoza zapotrzebowania na surowiec na podstawie trendów ekonometrycznych w horyzoncie roku 2025 i 2030 Rozwój krajowego zapotrzebowania na krzem metaliczny w perspektywie roku 2025 i 2030 należy wiązad z oczekiwanym podnoszeniem standardów życia społeczeostwa, w tym zdominowaniem wielu jego aspektów przez techniki cyfrowe (elektronika, telekomunikacja) oraz wzrostem wykorzystania stopów z Al, Cu, Ni, spoiw i in. Zgodnie z ekonometrycznym modelem trendu należałoby oczekiwad, że wielkośd zapotrzebowania na krzem metaliczny osiągnie około 37 tys. t w 2025 r. i około 40 tys. t w 2030 r. (rysunek 10). Rysunek 10. Prognoza zapotrzebowania na krzem metaliczny do 2030 r. (tys. t) 63 c) Prognoza zapotrzebowania na podstawie przesłanek rozwoju branż będących głównymi użytkownikami surowca w roku 2030, 2040 i 2050 Wzrost zapotrzebowania na krzem metaliczny może byd związany przede wszystkim z rozwojem metalurgii (stopy z Al, Cu, Ni, spoiwa i in.) oraz elektroniki użytkowej i telekomunikacji. Wydaje się, że w perspektywie średnio- i długoterminowej należy się spodziewad wzrostu krajowego zapotrzebowania na krzem metaliczny, wynikającego głównie z postępu metalurgii metali nieżelaznych oraz telekomunikacji i rozwoju technologii cyfrowych. Na podstawie tych przesłanek można przypuszczad, że w 2030 r. zapotrzebowanie na krzem metaliczny może się zwiększyd do 40 tys. t/r., w 2040 r. – do 50 tys. t/r., a w 2050 r. – prawdopodobnie 60 tys. t/r. Tabela 9.2. Prognoza zapotrzebowania na krzem metaliczny do 2050 r. (tys. t)

64 VIII. Magnez a) Ocena obecnego poziomu krajowego zapotrzebowania na magnez Tabela 10.1. Szacunkowy poziom zapotrzebowania gospodarki krajowej na magnez (tys. t)

b) Prognoza zapotrzebowania na surowiec na podstawie trendów ekonometrycznych w horyzoncie roku 2025 i 2030 Zapotrzebowanie na magnez od 2000 r. wykazuje stały wzrost z niewielkimi tylko odchyleniami w roku 2007 i 2009. Ekonometryczny model trendu wykazuje bardzo dobre dopasowanie. Linia trendu wskazuje na szybki wzrost zapotrzebowania na magnez, które w roku 2030 powinno osiągnąd wielkośd 14 tys. t. Biorąc pod uwagę rozwój branż i popytu na produkty wykonywane ze stopów magnezu i stopów aluminium z dodatkiem magnezu, model ekonometryczny prezentuje realny rozwój zapotrzebowania na surowiec. Rysunek 11. Prognoza zapotrzebowania na magnez do 2030 r. (tys. t) 65 c) Prognoza zapotrzebowania na podstawie przesłanek rozwoju branż będących głównymi użytkownikami surowca w roku 2030, 2040 i 2050 Zapotrzebowanie przemysłu motoryzacyjnego na lekkie i wytrzymałe materiały konstrukcyjne jest obecnie bardzo duże. Wiąże się to nie tylko ze znaczną oszczędnością energii, ale i z koniecznością obniżania emisji spalin, jako gazów cieplarnianych, przez zmniejszanie masy pojazdów. Ze względu na swoje właściwości, a przede wszystkim wysoką wartośd współczynnika wytrzymałości właściwej, stopy magnezu są obiecujące jako tworzywo konstrukcyjne w zastosowaniach motoryzacyjnych. Dlatego też rynek odlewów magnezowych dynamicznie się rozwija. Rośnie obrót i wolumen produkcji, wobec czego prognozuje się, że konsumpcja magnezu w najbliższych latach będzie systematycznie wzrastad. Ponadto na rynku oczekuje się przyspieszenia tempa wzrostu spowodowanego dynamicznym rozwojem technologii odlewania. Duży wpływ na koniunkturę rynkową ma także coraz szersze zastosowanie komponentów magnezowych w różnych sektorach gospodarki. Produkty z magnezu znajdują bowiem szerokie zastosowanie w wielu gałęziach przemysłu, m.in. w telekomunikacji, przemyśle samochodowym, elektronarzędziowym czy AGD, przy czym rynkiem o największym potencjale rozwoju jest rynek komponentów stosowanych w przemyśle motoryzacyjnym. Wśród producentów samochodów obserwuje się duże zainteresowanie substytucją komponentów stalowych lżejszymi częściami wykonanymi ze stopów magnezu i aluminium. Wobec powyższych informacji szacuje się, że – zgodnie z modelem ekonometrycznym – zapotrzebowanie na magnez w Polsce będzie rosło w ciągu najbliższych 30 lat w dośd dużym tempie. Istnieje duże prawdopodobieostwo, że w roku 2050 osiągnie ono poziom 25–30 tys. t. Tabela 10.2. Prognoza zapotrzebowania na magnez do 2050 r. (tys. t)

66 IX. Mangan (surowce manganu)  Manganu rudy i koncentraty a) Ocena obecnego poziomu krajowego zapotrzebowania Tabela 11.1. Szacunkowy poziom zapotrzebowania gospodarki krajowej na rudy i koncentraty manganu, w tonach

b) Prognoza zapotrzebowania na surowiec na podstawie trendów ekonometrycznych w horyzoncie roku 2025 i 2030 Biorąc pod uwagę główne kierunku zużycia rud i koncentratów manganu, produkcja pozostanie prawdopodobnie na zbliżonym poziomie, a z przebiegu linii trendu wynika, że będzie oscylowała średnio w granicach do 50 tys. ton rocznie (rysunek 12.1). Rysunek 12.1. Prognoza zapotrzebowania na rudy i koncentraty manganu do roku 2030 (t) Niebieska linia – zużycie pozorne w danym roku, czerwona linia – zużycie pozorne z uwzględnieniem średniej ruchomej za 3 okresy. 67 c) Prognoza zapotrzebowania na podstawie przesłanek rozwoju branż będących głównymi użytkownikami surowca w roku 2030, 2040, 2050 Uwarunkowania dla branży hutnictwa w Polsce wynikające z polityki klimatycznej UE pozwalają na stwierdzenie, iż rozwój hutnictwa wielkopiecowego ulegnie stagnacji. Należy przewidywad, że w horyzoncie czasowym roku 2030 i 2040 nie nastąpi wzrost zużycia rud i koncentratów manganu dla potrzeb hutnictwa. Wygaszanie produkcji spowoduje, iż ewentualne późniejsze otwieranie na nowo sektora hutniczego będzie utrudnione, tak więc do roku 2050 możemy mied do czynienia ze spadkiem zapotrzebowania na rudy i koncentraty manganu. Tabela 11.2. Prognoza zapotrzebowania na rudy i koncentraty manganu do 2050 r. (tys. t)

 Mangan a) Ocena obecnego poziomu krajowego zapotrzebowania Tabela 11.3. Szacunkowy poziom zapotrzebowania gospodarki krajowej na mangan, w tonach

b) Prognoza zapotrzebowania na surowiec na podstawie trendów ekonometrycznych w horyzoncie roku 2025 i 2030 W przypadku gdy głównym użytkownikiem manganu pozostanie hutnictwo, poziom zapotrzebowania lepiej oddaje dolna linia trendu (rysunek 12.2). Dodatek manganu do stopów aluminium zwiększa odpornośd na korozję i dlatego będzie on ciągle stosowany przy wyrobie puszek do napojów oraz innych opakowao i pojemników. W przypadku wzrostu produkcji na te cele zużycie może sięgad poziomu wyznaczonego pomiędzy dwoma liniami trendów (rysunek 12.2). Analizując linie trendów, zaznacza się wzrost zapotrzebowania na mangan, które w horyzoncie czasowym roku 2025 i 2030 może wynieśd pomiędzy 1500 a nawet 3000 ton rocznie. 68 Rysunek 12.2. Prognoza zapotrzebowania na mangan do roku 2030 (t) Niebieska linia – zużycie pozorne w danym roku, czerwona linia – zużycie pozorne z uwzględnieniem średniej ruchomej za 3 okresy. c) Prognoza zapotrzebowania na podstawie przesłanek rozwoju branż będących głównymi użytkownikami surowca w roku 2030, 2040, 2050 Biorąc pod uwagę dotychczasowe zastosowanie manganu, tylko w hutnictwie zużycie manganu nie wzrośnie znacząco w perspektywie roku 2030, 2040 i 2050. Tabela 11.4. Prognoza zapotrzebowania na mangan do 2050 r. (t)

 Manganu dwutlenek a) Ocena obecnego poziomu krajowego zapotrzebowania Tabela 11.5. Szacunkowy poziom zapotrzebowania gospodarki krajowej na dwutlenek manganu, w tonach

69 b) Prognoza zapotrzebowania na surowiec na podstawie trendów ekonometrycznych w horyzoncie roku 2025 i 2030 Wyraźny w ostatnich latach trend wzrostowy zużycia dwutlenku manganu (rysunek 12.3) wiąże się ze wzrastającą w Polsce produkcją baterii. Polska znajduje się na 12 pozycji pośród największych producentów baterii na świecie. Rysunek 12.3. Prognoza zapotrzebowania na dwutlenek manganu do roku 2030 (t) Niebieska linia – zużycie pozorne w danym roku, czerwona linia – zużycie pozorne z uwzględnieniem średniej ruchomej za 3 okresy. Ponadto Polska jest aktualnie dziewiątym największym w Europie eksporterem ogniw i baterii galwanicznych pod względem wartości liczonej w euro. Ponad 69% eksportu przypada na ogniwa i baterie galwaniczne z dwutlenkiem manganu. Elementem podtrzymującym wzrostowe prognozy produkcji baterii jest kwestia elektromobilności. Liczba zarejestrowanych nowych samochodów pasażerskich w UE wzrosła w roku 2019 trzykrotnie względem roku 2015, ze 150 tys. do 460 tys. W Polsce w tym samym okresie odnotowano wzrost rejestracji samochodów elektrycznych o 700%, przy czym biorąc pod uwagę samą liczbę zarejestrowanych samochodów (2690), jest to ciągle niewielka skala w porównaniu z takimi krajami jak np. Niemcy (108 839). Biorąc pod uwagę powyższe dane, potencjał rynku elektromobilności w Polsce jest bardzo duży, co z kolei będzie podtrzymywad trend zapotrzebowania na baterie. Od roku 2018 nastąpił skokowy wzrost nakładów inwestycyjnych producentów baterii i akumulatorów (rysunek 12.4). Będzie to miało na pewno w przyszłości efekty w postaci zwiększenia mocy produkcyjnych. 70 Rysunek 12.4. Nakłady inwestycyjne w branży produkującej baterie i akumulatory dla podmiotów zatrudniających ponad 10 osób (dane GUS) Analizując dane ekonometryczne oraz przedstawione powyżej dane dotyczące branży produkcji baterii (gdzie zużywany jest dwutlenek manganu), można spodziewad się, iż w perspektywie roku 2025 i 2030 dalej będzie następował wzrost zapotrzebowania na dwutlenek manganu. Poziom zapotrzebowania może wzrosnąd dwukrotnie w roku 2025 względem aktualnego, tj. do ponad 9 tys. ton i nawet trzykrotnie w roku 2030, tj. do poziomu 14–16 tys. ton. c) Prognoza zapotrzebowania na podstawie przesłanek rozwoju branż będących głównymi użytkownikami surowca w roku 2030, 2040, 2050 Dwutlenek manganu aktualnie wykorzystywany jest głównie przy produkcji baterii. Jest to branża, która bardzo prężnie rozwija się zarówno na świecie, w Europie, jak i w Polsce. W związku z powyższym będzie następował wzrost zapotrzebowania na ten surowiec, przy czym należy mied także na uwadze, iż w perspektywie najbliższych 5–10 lat może nastąpid rozwój technologii związanej z produkcją i zastosowaniem materiałów katodowych do produkcji baterii. Już aktualnie można obserwowad stopniowe odchodzenie od użycia kobaltu przy produkcji materiałów katodowych. Przy ocenie rozwoju rynku baterii należy także brad pod uwagę efekty programów europejskiej transformacji energetycznej wprowadzanych w ramach polityki Zielonego Ładu, której celem jest osiągnięcie przez UE neutralności klimatycznej do roku 2050. Wg celów, już do roku 2030 ma nastąpid zmniejszenie emisji gazów cieplarnianych o 55% w UE w stosunku do 1990 r., co spowoduje wzrost zapotrzebowania na technologie przyjazne środowisku, dla których magazynowanie energii staje się kwestią kluczową. Zapotrzebowanie na dwutlenek manganu w horyzoncie roku 2030, 2040 i 2050 będzie na pewno miało trend wzrostowy, co wynika z wielu opisanych wcześniej przesłanek. Z drugiej strony ciągły trend wzrostowy może zostad wyhamowany lub zredukowany przez pojawienie się nowych, efektywniejszych form przechowywania energii. 71 Tabela 11.6. Prognoza zapotrzebowania na dwutlenek manganu do 2050 r. (tys. t)

72 X. Miedź (surowce miedzi)  Miedź rafinowana a) Ocena poziomu krajowego zapotrzebowania Tabela 12.1. Szacunkowy poziom zapotrzebowania gospodarki krajowej na miedź, w tys. ton

b) Prognoza zapotrzebowania na surowiec na podstawie trendów ekonometrycznych w horyzoncie roku 2025 i 2030 W perspektywie krótkoterminowej wysokie krajowe zapotrzebowanie na miedź rafinowaną i stopy miedzi (najpowszechniej stosowane brązy i mosiądze oraz stopy CuNi) wynikad będzie z postępującej urbanizacji, a także rozbudowy infrastruktury energetyki odnawialnej, zwłaszcza wiatrowej i fotowoltaiki, oraz popularyzacji pojazdów z napędem elektrycznym. Ze względu na swoje właściwości miedź będzie również nadal powszechnie stosowana w energetyce konwencjonalnej (kable energetyczne, uzwojenie silników elektrycznych), elektronice, telekomunikacji, budownictwie (instalacje elektryczne i wodne, pokrycia dachowe, systemy grzewcze, wentylacyjne i klimatyzacyjne), przemyśle maszynowym i transporcie. Są to branże o kluczowym znaczeniu dla rozwoju zapotrzebowania na ten metal w najbliższej perspektywie. W związku ze znacznymi zmianami poziomu zużycia pozornego miedzi od 2000 r., związanymi m.in. ze skutkami ogólnoświatowego kryzysu gospodarczego z lat 2008–2009, próbę prognozowania zapotrzebowania w horyzoncie roku 2025 i 2030 na podstawie trendów ekonometrycznych przeprowadzono przy użyciu metody prostej średniej ruchomej z ostatnich 3 okresów. Najwyższy współczynnik dopasowania linii trendu, chod obiektywnie nadal niski, uzyskano dla modelu wielomianowego (rysunek 13). Biorąc pod uwagę szybki przyrost mocy instalacji fotowoltaicznych i wiatrowych, a także potrzebę modernizacji istniejącej infrastruktury przesyłowej w Polsce, przewiduje się, że zużycie miedzi rafinowanej w Polsce może osiągnąd poziom ok. 330 tys. t/r. w 2025 r., a w 2030 r. ok. 400 tys. t/r. 73 Rysunek 13. Prognoza zapotrzebowania na miedź rafinowaną do 2030 r. (tys. t) c) Prognoza zapotrzebowania na podstawie przesłanek rozwoju branż będących głównymi użytkownikami surowca w roku 2030, 2040 i 2050 Miedź jest jednym z metali o kluczowym znaczeniu dla upowszechnienia technologii niskoemisyjnych w transporcie. Jest ona wykorzystywana głównie w postaci drutu (przewodów), blach i folii w konstrukcji napędu pojazdów hybrydowych i elektrycznych, jako element infrastruktury ładowania akumulatorów, baterii litowo-jonowych, a także kolei wielkich prędkości. Bardzo duży potencjał zwiększenia popytu na miedź wiąże się z rozwojem energetyki odnawialnej zarówno wiatrowej, jak i słonecznej oraz postępującą robotyzacją i automatyzacją procesów przemysłowych i upowszechnianiem technologii cyfrowych. Także restrukturyzacja sieci przesyłowych i dystrybucyjnych połączona z wdrożeniem systemów magazynowania energii odnawialnej pociągnie za sobą zwiększone zapotrzebowanie na miedź. Wśród wymienionych technologii największe szanse rozwoju w Polsce w perspektywie średnioi długoterminowej ma energetyka odnawialna, mimo spowolnienia wywołanego pandemią COVID-19 w 2020 r. Zarówno systemy solarne, jak i farmy wiatrowe wymagają wykorzystania znacznie większych ilości miedzi niż energetyka konwencjonalna. Także restrukturyzacja sieci przesyłowych i dystrybucyjnych połączona z wdrożeniem systemów magazynowania energii odnawialnej pociągnie za sobą zwiększone zapotrzebowanie na miedź. Jako metal o bardzo wysokiej trwałości i niemal nieograniczonej podatności na recykling będzie ona również stosowana na dużą skalę w nowoczesnym, zrównoważonym budownictwie. W dalszym horyzoncie czasowym nieuniknione i zgodne ze światowymi tendencjami oraz polityką klimatyczną UE wydaje się także zwiększenie w Polsce liczby samochodów o napędzie elektrycznym. 74 Na podstawie wymienionych przesłanek przypuszcza się, że w 2030 r. zapotrzebowanie na miedź w Polsce może osiągnąd ok. 390–400 tys. t/r., w 2040 r. – 400–450 tys. t/r., a w 2050 r. – nawet 450–500 tys. t/r. Tabela 12.2. Prognoza zapotrzebowania na miedź rafinowaną do 2050 r. (tys. t)

75 XI. Molibden (surowce molibdenu)  Rudy i koncentraty molibdenu a) Ocena obecnego poziomu krajowego zapotrzebowania Tabela 13.1. Szacunkowy poziom zapotrzebowania gospodarki krajowej na rudy i koncentraty molibdenu, w tonach

b) Prognoza zapotrzebowania na surowiec na podstawie trendów ekonometrycznych w horyzoncie roku 2025 i 2030 Wobec dużych wahao w zużyciu pozornym koncentratów molibdenu (rysunek 14.1) trudno jest wiarygodnie określid poziom zapotrzebowania na ten surowiec w latach 2025 i 2030. Średnie zapotrzebowanie w latach 2009–2018 wynosiło symboliczne 5 ton rocznie i, analizując linię trendu, można założyd, iż zapotrzebowanie na koncentraty molibdenu będzie oscylowad blisko tego poziomu. 300 200 100 0 R² = 0,2881 2000 2005 2010 2015 2020 2025 2030 200 400 600 800 Rysunek 14.1. Prognoza zapotrzebowania na rudy i koncentraty molibdenu do roku 2030 (t) Niebieska linia – zużycie pozorne w danym roku, czerwona linia – zużycie pozorne z uwzględnieniem średniej ruchomej za 3 okresy. 76 c) Prognoza zapotrzebowania na podstawie przesłanek rozwoju branż będących głównymi użytkownikami surowca w roku 2030, 2040, 2050 Koncentraty molibdenu służą głownie do produkcji żelazomolibdenu oraz tlenków molibdenu. Proces ich wytwarzania związany jest z hutnictwem. Tlenki molibdenu można importowad prosto od producentów, a ich produkcja w Polsce nie jest rozwinięta. W związku z powyższymi uwarunkowaniami zapotrzebowanie dla polskiej gospodarki na rudy i koncentraty w horyzoncie roku 2030, 2040 i 2050 nie będzie wysokie i może ulegad wahaniom, tak jak miało to miejsce w ostatnich latach. Tabela 13.2. Prognoza zapotrzebowania na rudy i koncentraty molibdenu do 2050 r. (t)

 Molibden metaliczny a) Ocena obecnego poziomu krajowego zapotrzebowania Tabela 13.3. Szacunkowy poziom zapotrzebowania gospodarki krajowej na molibden metaliczny w formie proszków oraz sztab i prętów, w tonach

b) Prognoza zapotrzebowania na surowiec na podstawie trendów ekonometrycznych w horyzoncie roku 2025 i 2030 Wobec minimalnego zużycia pozornego molibdenu w formie metalicznej, z przewagą w wielu latach reeksportu, linia trendu obrazująca zapotrzebowanie przebiega poniżej zera (rysunek 14.2). Wynika z tego, że w horyzoncie roku 2025 i 2030 zużycie pozorne molibdenu metalicznego może byd ujemne w wyniku przewagi reeksportu zakupionych w jakimś okresie surowców. 77 100,0 50,0 0,0 2000 2005 2010 2015 2020 2025 2030 R² = 0,2045 -50,0 -100,0 -150,0 Rysunek 14.2. Prognoza zapotrzebowania na molibden metaliczny do roku 2030 (t) Niebieska linia – zużycie pozorne w danym roku, czerwona linia – zużycie pozorne z uwzględnieniem średniej ruchomej za 3 okresy. c) Prognoza zapotrzebowania na podstawie przesłanek rozwoju branż będących głównymi użytkownikami surowca w roku 2030, 2040, 2050 Nie przewiduje się znaczącego zapotrzebowania na molibden metaliczny w roku 2030, 2040 i 2050. Nawet w przypadku utrzymania produkcji w krajowych zakładach struktura zużycia materiałów wsadowych jest taka, iż nie ma dużego zapotrzebowania na molibden w formie czy to proszków, czy też prętów. Tabela 13.4. Prognoza zapotrzebowania na molibden metaliczny do 2050 r. (t)

 Tlenki molibdenu a) Ocena obecnego poziomu krajowego zapotrzebowania Tabela 13.5. Szacunkowy poziom zapotrzebowania gospodarki krajowej na tlenki molibdenu, w tonach

78 b) Prognoza zapotrzebowania na surowiec na podstawie trendów ekonometrycznych w horyzoncie roku 2025 i 2030 Analizując przebieg linii trendu zapotrzebowania, widoczne jest jej bardzo wysokie dopasowanie w przypadku średniej ruchomej zużycia (rysunek 14.3). Wzrost znaczenia zużycia tlenków molibdenu wynika z jego zastosowania w nowoczesnych technologiach. Poza produkcją specjalnych stopów wzrost zapotrzebowania na tlenek molibdenu wynika z jego zastosowania w branży chemicznej (m.in. do produkcji katalizatorów) oraz z zastosowania w produkcji nowoczesnych cienkowarstwowych paneli fotowoltaicznych. 1 400 1 200 R² = 0,9768 1 000 800 R² = 0,8604 600 400 200 0 -200 Rysunek 14.3. Prognoza zapotrzebowania na tlenki molibdenu do roku 2030 (t) Niebieska linia – zużycie pozorne w danym roku, czerwona linia – zużycie pozorne z uwzględnieniem średniej ruchomej za 3 okresy. c) Prognoza zapotrzebowania na podstawie przesłanek rozwoju branż będących głównymi użytkownikami surowca w roku 2030, 2040, 2050 Ze względu na zastosowanie związków molibdenu w wielu dziedzinach nowoczesnego przemysłu, w perspektywie roku 2030, 2040 i 2050 można oczekiwad dalszego rozwoju zapotrzebowania, w Polsce szczególnie ze strony producentów stali stopowych, konstrukcyjnych, nierdzewnych i narzędziowych, producentów katalizatorów oraz producentów paneli fotowoltaicznych CIGS. 0002 1002 2002 3002 4002 5002 6002 7002 8002 9002 0102 1102 2102 3102 4102 5102 6102 7102 8102 9102 0202 1202 2202 3202 4202 5202 6202 7202 8202 9202 0302

79 Tabela 13.6. Prognoza zapotrzebowania na tlenek molibdenu do 2050 r. (t)

80 XII. Nikiel metaliczny a) Ocena obecnego poziomu krajowego zapotrzebowania Tabela 14.1. Szacunkowy poziom zapotrzebowania gospodarki krajowej na nikiel metaliczny (w tym proszki i płatki oraz stopy), w tonach

b) Prognoza zapotrzebowania na surowiec na podstawie trendów ekonometrycznych w horyzoncie roku 2025 i 2030 Wielkośd zapotrzebowania na nikiel wynika z kondycji krajowego stalownictwa, które jest branżą najsilniej odczuwającą wahania koniunktury. Skutkuje to gwałtownymi zmianami popytu na surowce do produkcji, co ma odzwierciedlenie w wahaniach zużycia. W ostatnich latach nastąpił wzrost produkcji z wykorzystaniem niklu, przy czym w roku 2014 miał miejsce gwałtowny spadek zapotrzebowania. Osłabienie było widoczne już w roku 2013. Nie licząc tych dwóch lat, w pozostałym okresie zapotrzebowanie na nikiel utrzymywało się na w miarę zbliżonym poziomie. Analizując trendy zapotrzebowania na nikiel (rysunek 15), widoczne są dwa możliwe kierunki jego rozwoju. Z jednego wynika, iż wielkośd zużycia nie będzie gwałtownie wzrastad, natomiast z drugiego trendu wynika znaczący wzrost zużycia. Biorąc pod uwagę średnią z tych dwóch trendów oraz dane odnośnie do rynku zastosowania produktów niklu, można przyjąd, iż w perspektywie roku 2025 i 2030 nastąpi stopniowy wzrost zużycia niklu, które będzie oscylowało pomiędzy 3000 i 4000 ton rocznie. 81 Rysunek 15. Prognoza zapotrzebowania na nikiel metaliczny (w tym proszki, płatki i stopy niklu) do roku 2030 (t) Niebieska linia – zużycie pozorne w danym roku, czerwona linia – zużycie pozorne z uwzględnieniem średniej ruchomej za 3 okresy. c) Prognoza zapotrzebowania na podstawie przesłanek rozwoju branż będących głównymi użytkownikami surowca w roku 2030, 2040, 2050 Stopy na bazie niklu i stal nierdzewna zawierająca nikiel odgrywają kluczową rolę w technologiach energii odnawialnej (np. elektrownie słoneczne). Nikiel jest również stosowany w elektrowniach wodnych i geotermalnych. Ponadto rośnie zużycie niklu w sektorze akumulatorów i oczekuje się, że w ciągu najbliższych 20 lat (rok odniesienia 2018) będzie rosło jeszcze szybciej. Jest to związane głównie z szybkim rozwojem akumulatorów litowo-jonowych dla sektora motoryzacyjnego oraz doskonaleniem systemów magazynowania energii elektrycznej. W związku z tym w dłuższym horyzoncie czasowym należy spodziewad się wzrostu zużycia niklu. Tabela 14.2. Prognoza zapotrzebowania na nikiel metaliczny do 2050 r. (tys. t)

82 XIII. Ołów (surowce ołowiu)  Ołów rafinowany a) Ocena poziomu krajowego zapotrzebowania Tabela 15.1. Szacunkowy poziom zapotrzebowania gospodarki krajowej na ołów rafinowany, w tysiącach ton

b) Prognoza zapotrzebowania na surowiec na podstawie trendów ekonometrycznych w horyzoncie roku 2025 i 2030 Największymi użytkownikami ołowiu rafinowanego są wytwórcy akumulatorów samochodowych, na drugim miejscu plasują się producenci baterii przemysłowych. Przewiduje się, że w perspektywie 2025 r. rynek baterii nadal będzie zdominowany przez akumulatory kwasowo-ołowiowe, zarówno rozruchowe, jak i przeznaczone do magazynowania energii. Będą one odgrywały kluczową rolę w rozwoju zapotrzebowania na ołów rafinowany, pomimo konkurencji innych technologii, zwłaszcza litowo-jonowych, a także systematycznego wycofywania ołowiu z wielu zastosowao ze względów środowiskowych i zdrowotnych. Tendencje te potwierdza prognoza zapotrzebowania na ołów skonstruowana w oparciu o model ekonometryczny, według którego w 2025 r. można się spodziewad wzrostu zużycia tego metalu do ok. 250 tys. ton (rysunek 16.1). Rysunek 16.1. Prognoza zapotrzebowania na ołów rafinowany do 2030 r. (tys. t) 83 c) Prognoza zapotrzebowania na podstawie przesłanek rozwoju branż będących głównymi użytkownikami surowca w roku 2030, 2040 i 2050 Przewiduje się, że produkcja akumulatorów kwasowo-ołowiowych pozostanie głównym rynkiem zbytu dla ołowiu rafinowanego. Wielkośd i przyszłe tempo rozwoju zapotrzebowania na ten metal będą zależały od popytu na akumulatory samochodowe i stacjonarne. W dalszej perspektywie zużycie ołowiu będzie uzależnione od dynamiki rozwoju i skali stosowania technologii litowo-jonowej i innych. Niemniej współczesne akumulatory ołowiowe nadal skutecznie konkurują z alternatywnymi rozwiązaniami, głównie dzięki poprawie bezpieczeostwa ich użytkowania, dużej wydajności i niezawodności, a także niskiej cenie i stuprocentowej podatności na recykling. Przewiduje się też, że dzięki zaawansowanym technologiom nowoczesne akumulatory ołowiowe znajdą zastosowanie w systemach magazynowania energii i zaspokajaniu przyszłych potrzeb energetycznych społeczeostwa w skali globalnej. Ocenę zapotrzebowania na ołów rafinowany w Polsce w perspektywie roku 2030, 2040 i 2050 przeprowadzono na podstawie analizy tendencji krajowej podaży akumulatorów kwasowo- -ołowiowych. W analizowanym okresie wystąpiły dwie fazy intensywnego wzrostu ich produkcji, które korelowały z ilością wytwarzanych samochodów osobowych i ciężarowych: 2000–2007, który przyniósł wzrost z 4 mln sztuk do 6,9 mln sztuk akumulatorów oraz – po spadku wywołanym globalnym kryzysem gospodarczym w latach 2008–2009 – hossa 2014–2017, kiedy odnotowano wzrost, do rekordowych 7,8 mln sztuk. W 2018 r. ilośd ta uległa redukcji o niemal 14%, do 6,7 mln sztuk, co było efektem zmniejszenia podaży samochodów osobowych. Pandemia COVID-19 w 2020 r. spowodowała dalsze osłabienie sprzedaży pojazdów oraz pogorszenie nastrojów konsumentów. Skutków wyhamowania gospodarczego dla branży motoryzacyjnej nie sposób obecnie przewidzied, podobnie jak utrudnione jest prognozowanie rozwoju zapotrzebowania na ołów rafinowany. Niemniej, posiłkując się modelem ekonometrycznym, który wskazuje na wzrostową tendencję produkcji akumulatorów kwasowo-ołowiowych, można się spodziewad (mimo stosunkowo słabego dopasowania linii trendu) wzrostu popytu na ołów w dalszej perspektywie (rysunek 16.2). Rysunek 16.2. Produkcja akumulatorów kwasowo-ołowiowych w Polsce (tys. sztuk) wraz z prognozą do 2030 r. 84 Perspektywy wzrostu zapotrzebowania na ołów w Polsce w perspektywie średnio- i długoterminowej stwarza również planowany rozwój energetyki niekonwencjonalnej, zwłaszcza wiatrowej na obszarach morskich oraz fotowoltaiki, w związku z możliwością zastosowania stopów ołowiu w postaci spoiw do lutowania obwodów elektrycznych oraz jako osłony przesyłowych kabli energetycznych. Na podstawie wymienionych przesłanek przypuszcza się, że w 2030 r. zapotrzebowanie na ołów rafinowany w Polsce może osiągnąd poziom ok. 300–350 tys. t/r., w 2040 r. – 350–400 tys. t/r., na którym zapewne pozostanie w 2050 r., w związku z zapowiadanym upowszechnianiem alternatywnych jednostek rozruchowych w przemyśle samochodowym, zwłaszcza akumulatorów litowo-jonowych. Tabela 15.2. Prognoza zapotrzebowania na ołów rafinowany do 2050 r. (tys. t)

85 XIV. Pierwiastki ziem rzadkich (metale i związki)  Pierwiastki ziem rzadkich – związki a) Ocena obecnego poziomu krajowego zapotrzebowania na pierwiastki ziem rzadkich, itr i skand w postaci związków Tabela 16.1. Szacunkowy poziom zapotrzebowania gospodarki krajowej na pierwiastki ziem rzadkich, itr i skand w postaci związków, w tonach

b) Prognoza zapotrzebowania na surowiec na podstawie trendów ekonometrycznych w horyzoncie roku 2025 i 2030 Wykorzystanie pierwiastków ziem rzadkich w formie tlenków i innych stopów dotyczy w szczególności przemysłu szklarskiego, optycznego, petrochemii i ceramiki. W przypadku analizy ekonometrycznej duże znaczenie przy określeniu linii trendu zużycia analizowanych surowców mają fluktuacje zużycia pierwiastków ziem rzadkich. Dopasowanie linii trendu jest bardzo trudne (rysunek 17.1), co wynika ze skokowego zużycia pozornego w kolejnych latach, w szczególności w latach 2003, 2011, 2017. Charakterystyczne jest, iż w latach 2012–2016 nie było dużego zapotrzebowania na ten surowiec i było ono niższe od zapotrzebowania w latach 2005–2010. Zapotrzebowanie na pierwiastki ziem rzadkich w formie związków ma trend malejący i z punktu widzenia statystycznego oscylowad może w granach kilku – kilkunastu t/r. 200 150 100 50 R² = 0,0218 0 R² = 0,026 2000 2005 2010 2015 2020 2025 2030 100 Rysunek 17.1. Prognoza zapotrzebowania na pierwiastki ziem rzadkich, itr i skand w postaci związków do roku 2030 (t) Niebieska linia – zużycie pozorne w danym roku, czerwona linia – zużycie pozorne z uwzględnieniem średniej ruchomej za 3 okresy. 86 c) Prognoza zapotrzebowania na podstawie przesłanek rozwoju branż będących głównymi użytkownikami surowca w roku 2030, 2040, 2050 Poziom zapotrzebowania na pierwiastki ziem rzadkich, itr i skand w postaci związków jest w Polsce stosunkowo niewielki i nie wykazuje wyraźnych trendów i zmian. Jego zużycie jest rozproszone wśród wielu branż, które w Polsce mają stabilną pozycję. Szacuje się, że rozwój zapotrzebowania na te surowce będzie wzrastał w perspektywie roku 2020, ale raczej w niewielkim tempie. Tabela 16.2. Prognoza zapotrzebowania na pierwiastki ziem rzadkich, itr i skand w postaci związków do 2050 r. (t)

 Pierwiastki ziem rzadkich – metale a) Ocena obecnego poziomu krajowego zapotrzebowania na pierwiastki ziem rzadkich, itr i skand w postaci metali Tabela 16.3. Szacunkowy poziom zapotrzebowania gospodarki krajowej na pierwiastki ziem rzadkich, itr i skand w postaci metali, w tonach

b) Prognoza zapotrzebowania na surowiec na podstawie trendów ekonometrycznych w horyzoncie roku 2025 i 2030 Stosowanie pierwiastków ziem rzadkich w technologiach zaawansowanych odbywa się raczej poza Polską, a sprowadzane są gotowe produkty lub półprodukty. Jednak biorąc pod uwagę, iż na całym świecie segment ten rozwija się prężnie i dynamicznie, także w Polsce można spodziewad się powstawania firm zajmujących się produkcją zaawansowanych technologii, a co za tym idzie – stopniowym wzrostem zapotrzebowania na tlenki i inne związki pierwiastków ziem rzadkich. Z punktu widzenia ekonometrycznego jednorazowy skok zapotrzebowania do bardzo wysokiego poziomu bardzo zniekształca obraz statystyczny danych i wpływa także na podwyższenie średniej kroczącej. W wyniku tego jedna z linii trendu pomimo stosunkowo wysokiego dopasowania (czerwona linia trendu) daje niemiarodajny obraz co do prognozowanego zużycia. Bardziej realną prognozę pokazuje linia o niższym dopasowaniu (niebieska linia trendu). Biorąc dodatkowo pod uwagę uwarunkowania związane z zastosowaniem pierwiastków ziem rzadkich do technologii zaawansowanych, należy spodziewad się nie skokowego, ale stopniowego wzrostu zapotrzebowania. W latach 2025–2030 może on wynieśd w graniach ok. 50–100 ton rocznie. 87 1 200 1 000 R² = 0,7795 800 600 400 200 R² = 0,0831 0 2000 2005 2010 2015 2020 2025 2030 -200 Rysunek 17.2. Prognoza zapotrzebowania na pierwiastki ziem rzadkich, itr i skand w postaci metali do roku 2030 (t) Niebieska linia – zużycie pozorne w danym roku, czerwona linia – zużycie pozorne z uwzględnieniem średniej ruchomej za 3 okresy. c) Prognoza zapotrzebowania na podstawie przesłanek rozwoju branż będących głównymi użytkownikami surowca w roku 2030, 2040, 2050 Pierwiastki ziem rzadkich, itr i skand to z pewnością surowce przyszłości o bardzo dużym potencjalne rozwoju w skali globalnej. W Polsce zmiana struktury gospodarczej w kierunku nowoczesnej gospodarki będzie następowała, jednak tempo tego procesu jest trudne do oszacowania. Dotychczasowy rozwój gospodarczy – szczególnie w sektorze elektronicznym – opiera się w głównej mierze na montowaniu podzespołów, a sama produkcja zaawansowanych technologii wymaga dużego kapitału oraz know-how. Wiele firm deklaruje chęd uniezależnienia od dostawców zewnętrznych i skrócenia łaocucha dostaw. Perspektywa takich przekształceo jest jednak raczej odległa i należy ją rozpatrywad w perspektywie co najmniej 10 lat. Na polskim rynku funkcjonuje wiele firm z kategorii hi-tech (szczególnie w branży elektronicznej), ale bardzo często należą one do sektora mikroprzedsiębiorstw. Określenie struktury zużycia przez nich REE jest bardzo trudne, co pociąga za sobą problemy z oceną rozwoju właściwych branż. Jednocześnie stosunkowo niewielkie zapotrzebowanie na REE i brak wyraźnie zarysowanych trendów zużycia sugerują obecnie brak powiązania z jedną dominującą branżą. Prawdopodobnie zużycie rozproszone jest wśród wielu drobnych wytwórców, oferujących często specyficzne i mało znane na rynku rozwiązania. Można jednak wskazad, że w kraju rozwijane są przede wszystkim zastosowania związane z silnikami (w zakresie magnesów trwałych) z użyciem neodymu i dysprozu. Silniki takie mogą osiągad o wiele większe momenty napędowe i zużywad mniej energii niż ich wersje tradycyjne. Mniejsze zużycie energii jest w branży motoryzacyjnej wysoce pożądane (m.in. z uwagi na wymogi środowiskowe) i na pewno będzie to istotny trend w najbliższych latach. W przypadku branży pojazdów elektrycznych dostępnośd wydajnych jednostek napędowych jest kluczowa. Biorąc pod uwagę globalne i europejskie trendy w dziedzinie rozwoju elektromobilności, szacuje się, że również w Polsce zapotrzebowanie na pierwiastki ziem rzadkich w perspektywie długoterminowej będzie wykazywało tendencje wzrostową. Niemniej jednak prawdopodobnie do 2030 r. wzrost ten 88 będzie raczej mało dynamiczny. Szybsze tempo wzrostu prognozowane jest dopiero po roku 2030, kiedy to rozwój elektromobilności w Polsce wejdzie w decydującą fazę. Sprzyjad temu będzie fakt, że coraz częściej międzynarodowe koncerny samochodowe wybierają Polskę jako lokalizację swoich zakładów produkcyjnych. Tabela 16.4. Prognoza zapotrzebowania na pierwiastki ziem rzadkich, itr i skand w postaci metali do 2050 r. (t)

89 XV. Platynowce  Platynowce – metale i proszki a) Ocena obecnego poziomu krajowego zapotrzebowania na platynowce w formie metalu lub proszków Tabela 17.1. Szacunkowy poziom zapotrzebowania gospodarki krajowej na platynowce (metale i proszki), w kilogramach

b) Prognoza zapotrzebowania na surowiec na podstawie trendów ekonometrycznych w horyzoncie roku 2025 i 2030 W latach 2009–2013 zapotrzebowanie na platynowce cechowała zmiennośd i wartości ujemne wraz z rekordowym ujemnym zapotrzebowaniem w roku 2011 (niemal -90 000 kg). Stabilizacja trendu wzrostowego nastąpiła dopiero od roku 2014. Zgodnie z przyjętym modelem (zapotrzebowanie z roku 2011, które byd może wynika z błędu raportowania, zostało zastąpione inną wartością, poprzez estymację wartości zapotrzebowania z lat sąsiednich) zapotrzebowanie na platynowce będzie systematycznie rosnąd, a w roku 2030 przekroczy poziom 5000 kg (rysunek 18). Warto podkreślid, że poziom ten został już przekroczony w roku 2018. Wydaje się zatem, że najlepszy trend zapotrzebowania w perspektywie roku 2030 prezentuje model wielomianowy o lepszym stopniu dopasowania. Zgodnie z nim w roku 2030 zapotrzebowanie osiągnie poziom 20 000 kg. Rysunek 18. Prognoza zapotrzebowania na platynowce (metale i proszki) do 2030 r. (t) 90 c) Prognoza zapotrzebowania na podstawie przesłanek rozwoju branż będących głównymi użytkownikami surowca w roku 2030, 2040 i 2050

paliwem. Tym samym wzrost produkcji samochodów elektrycznych hamowad będzie rozwój rynku katalizatorów samochodowych. Takie zagrożenie może okazad się jednak realne dopiero po roku 2030. Do tego czasu będzie zapewne rekompensowane poprzez rosnące wykorzystanie katalizatorów samochodowych w tzw. gospodarkach wschodzących. Sprzyja temu fakt, że międzynarodowe firmy produkujące w Polsce katalizatory zaopatrują również rynki afrykaoskie i azjatyckie. Zapotrzebowania w pozostałych branżach (produkcja stopów i dalszych produktów z nich oraz produkcja

Tabela 17.2. Prognoza zapotrzebowania na platynowce do 2050 r. (kg)

 Platynowce – półprodukty a) Ocena obecnego poziomu krajowego zapotrzebowania na platynowce w postaci półproduktów Tabela 17.3. Szacunkowy poziom zapotrzebowania gospodarki krajowej na platynowce w postaci półproduktów (kg)

91 b) Prognoza zapotrzebowania na surowiec na podstawie trendów ekonometrycznych w horyzoncie roku 2025 i 2030 W latach 2000–2018 zapotrzebowanie na platynowce w formie półproduktów wykazywało silne fluktuacje. Niewyjaśnione pozostaje rekordowo ujemne zapotrzebowanie z roku 2009 (-24 748 kg). Następnie od roku 2010 obserwuje się spadek zużycia pozornego do poziomu -1 059 kg w roku 2014 i dalsze skokowe zmiany w latach 2015–2018. Również lata 2000–2008 wykazują silnie wahania. Brak wiarygodnych danych sprawia, że nie dokonano uchwycenia trendów ekonometrycznych. c) Prognoza zapotrzebowania na podstawie przesłanek rozwoju branż będących głównymi użytkownikami surowca w roku 2030, 2040 i 2050 Jak wskazane zostało powyżej, platynowce w postaci półproduktów mogą byd stosowane na szeroką skalę. Jednak notowane w Polsce ujemne wartości zużycia pozornego sprawiają, że wiarygodne prognozowanie rozwoju zapotrzebowania w perspektywie kolejnych 30 lat nie jest możliwe. 92 XVI. Srebro a) Ocena obecnego poziomu krajowego zapotrzebowania na srebro Tabela 18.1. Szacunkowy poziom zapotrzebowania gospodarki krajowej na srebro surowe (t)

b) Prognoza zapotrzebowania na surowiec na podstawie trendów ekonometrycznych w horyzoncie roku 2025 i 2030 W analizowanym okresie zapotrzebowanie na srebro wykazywało bardzo silne fluktuacje. W związku z tym dopasowanie trendów ekonometrycznych jest problematyczne. Najlepsze dopasowanie uzyskano na podstawie zapotrzebowania wyrażonego prostą średnią ruchomą. Taka linia trendu wskazuje jednak na bardzo silny spadek zapotrzebowania na surowiec już w ciągu najbliższych kilku lat. W roku 2030 miałoby ono osiągnąd wartośd zbliżoną do -50 t (rysunek 19). Biorąc pod uwagę perspektywy rozwoju branż, w których srebro surowe znajduje zastosowanie, istnieje niewielkie prawdopodobieostwo na tak istotny i szybki spadek zapotrzebowania na surowiec. Znacznie słabsze dopasowanie, ale bardziej zbliżoną do realistycznego scenariusza prognozę zapotrzebowania uzyskano dzięki logarytmicznej linii trendu (rysunek 19), wygenerowanej na podstawie pierwotnych wartości zapotrzebowania. Zgodnie z nią zapotrzebowanie na srebro surowe w roku 2030 osiągnie wartośd około 48–50 t/r. Rysunek 19. Prognoza zapotrzebowania na srebro surowe do 2030 r. (t) 93 c) Prognoza zapotrzebowania na podstawie przesłanek rozwoju branż będących głównymi użytkownikami surowca w roku 2030, 2040 i 2050 Prognozę zapotrzebowania na srebro w perspektywie roku 2050 należy rozpatrywad z uwzględnieniem branży jubilerskiej, ale również elektronicznej, która odpowiada za zużycie stopów lutowniczych. Biorąc pod uwagę fakt, że Polska wybrana została jako lokalizacja zakładów produkcyjnych wielu międzynarodowych przedstawicieli branży elektronicznej i jednocześnie krajowe zakłady mają na celu jedynie montowanie gotowych (importowanych) podzespołów, to wydaje się, że zużycie stopów lutowniczych ma swój potencjał. Dodatkowo postępująca cyfryzacja i coraz powszechniejsze użytkowanie urządzeo elektronicznych (zwłaszcza przenośnych) w wielu sferach życia codziennego pozwala przypuszczad, że wraz z dynamicznie rosnącym popytem na te urządzenia będzie się zwiększało zapotrzebowanie na srebro w postaci stopów i spoiw lutowniczych.

Reasumując, prawdopodobnie zapotrzebowanie na srebro w ciągu najbliższych lat utrzyma się na dosyd wysokim poziomie, sięgając w roku 2030 150 t oraz 250 t w roku 2040 i nawet 300 t w roku 2050. Tabela 18.2. Prognoza zapotrzebowania na srebro do 2050 r. (t)

94 XVII. Tytan (surowce tytanu)  Rudy i koncentraty tytanu a) Ocena obecnego poziomu krajowego zapotrzebowania Tabela 19.1. Szacunkowy poziom zapotrzebowania gospodarki krajowej na rudy i koncentraty tytanu, w tys. ton

b) Prognoza zapotrzebowania na surowiec na podstawie trendów ekonometrycznych w horyzoncie roku 2025 i 2030 W analizowanych latach zapotrzebowanie na rudy i koncentraty tytanu w Polsce oscylowało w przedziale 80–100 tys. ton. Jest to poziom bardzo wyrównany, biorąc pod uwagę fluktuację zapotrzebowania na inne surowce. W związku z tym można założyd, iż także w perspektywie roku 2025 i 2030 zapotrzebowanie utrzyma się w tym przedziale, tj. 80–100 tys. t rocznie. Przemawia za tym także stabilna struktura zużycia przez głównego krajowego producenta w celu produkcji bieli tytanowej. Rysunek 20. Prognoza zapotrzebowania na rudy i koncentraty tytanu do roku 2030 (t) Niebieska linia – zużycie pozorne w danym roku, czerwona linia – zużycie pozorne z uwzględnieniem średniej ruchomej za 3 okresy. 95 c) Prognoza zapotrzebowania na podstawie przesłanek rozwoju branż będących głównymi użytkownikami surowca w roku 2030, 2040, 2050 Nie przewiduje się znaczących zmian w strukturze i wielkości zużycia rud i koncentratów tytanowych. Przy utrzymaniu się zapotrzebowania na biel tytanową można przyjąd, iż w roku 2030, 2040 i 2050 nie nastąpi gwałtowna zmiana. Biel tytanowa stosowana jest do wytwarzania pigmentów (obecnie kilkanaście gatunków rutylowych i anatazowych) wykorzystywanych głównie do produkcji farb i lakierów (dla budownictwa i branży samochodowej), papieru oraz tworzyw sztucznych (wyrobów foliowych, rur, profili okiennych, kabli i przewodów). Do pozostałych odbiorców należą m.in. przemysł ceramiczny, gumowy, włókienniczy, cementowy, kosmetyczny i farmaceutyczny. 96 XVIII. Wolfram metaliczny a) Ocena obecnego poziomu krajowego zapotrzebowania Tabela 20.1. Szacunkowy poziom zapotrzebowania gospodarki krajowej na wolfram metaliczny (proszek oraz sztaby i pręty spiekane), w tonach

b) Prognoza zapotrzebowania na surowiec na podstawie trendów ekonometrycznych w horyzoncie roku 2025 i 2030 Z punktu widzenia analizy ekonometrycznej wyraźny jest trend spadkowy zużycia wolframu metalicznego w całym analizowanym okresie (rysunek 21). Szczególnie jest to widoczne, biorąc pod uwagę wysokie zapotrzebowanie w latach 2000–2001. Duży spadek zapotrzebowania nastąpił w latach 2013–2014, co spowodowało wzrost eksportu prawdopodobnie zakupionego wcześniej i nieużytego surowca. Biorąc pod uwagę także rynek producentów wykorzystujących wolfram do produkcji wyrobów, widad, iż nie jest to branża wiodąca dla polskiej gospodarki. Można zakładad, że zapotrzebowanie na wolfram będzie wynikało z jego używania do produkcji materiałów tnących i skrawających oraz do produkcji elektrod oraz oświetlenia technicznego. Zważywszy na utrzymujące się od 2002 r. stosunkowo niskie zapotrzebowanie na wolfram metaliczny oraz na jego aktualne zastosowanie, można zakładad, iż zapotrzebowanie na ten surowiec w horyzoncie 2025–2030 będzie oscylowało w granicach maksymalnie kilkunastu ton rocznie. Rysunek 21. Prognoza zapotrzebowania na wolfram metaliczny (proszki, sztaby i pręty spiekane) do roku 2030 (t) Niebieska linia – zużycie pozorne w danym roku, czerwona linia – zużycie pozorne z uwzględnieniem średniej ruchomej za 3 okresy. 97 c) Prognoza zapotrzebowania na podstawie przesłanek rozwoju branż będących głównymi użytkownikami surowca w roku 2030, 2040, 2050 Wolfram należy do surowców krytycznych, jednak w Polsce, nie licząc zastosowania żelazowolframu w stalownictwie, zastosowanie wolframu w formie proszków i spieków ograniczone jest do pewnych specyficznych zastosowao, których rynek jest ograniczony i nie wykazuje znaczącego potencjału rozwojowego. Ze względu na specyfikę wolframu jako pierwiastka wciąż będzie znajdował zastosowanie do produkcji wytrzymałych stali specjalnych, a także węglików wolframu i spieków z jego udziałem. Mniejsze znaczenie będzie miało jego użytkowanie do produkcji sprzętu oświetleniowego. W perspektywie roku 2030, 2040, 2050 poziom zużycia wolframu metalicznego w Polsce może kształtowad się na poziomie zbliżonym do aktualnego i wynosid może 10–30 ton rocznie. Tabela 20.2. Prognoza zapotrzebowania na wolfram metaliczny do 2050 r. (t)

98 XIX. Złoto a) Ocena obecnego poziomu krajowego zapotrzebowania na złoto Tabela 21.1. Szacunkowy poziom zapotrzebowania gospodarki krajowej na złoto, w kg

b) Prognoza zapotrzebowania na surowiec na podstawie trendów ekonometrycznych w horyzoncie roku 2025 i 2030 W związku ze znacznymi zmianami poziomu zużycia pozornego złota od 2000 r., do prognozowania zapotrzebowania na ten surowiec w horyzoncie roku 2025 i 2030 zastosowano metodę prostej średniej ruchomej z ostatnich 3 okresów (rysunek 22). Złoto – jako surowiec niezwykle wrażliwy na światową sytuację gospodarczą – wybija się wyraźnie w czasach kryzysu, co widoczne jest dla lat 2008–2009 na wykresie zapotrzebowania. Lata 2013–2014 określane są (w szczególności rok 2013) jako najgorsze dla złota w ostatnim trzydziestoleciu. W konsekwencji silnych fluktuacji trend ekonometryczny wskazuje na istotny spadek zapotrzebowania na złoto. Zgodnie z linią trendu (mimo relatywnie słabego jej dopasowania) w latach 2023–2024 należałoby oczekiwad, że wielkośd zużycia pozornego w najbliższych latach będzie ujemna. Biorąc jednak pod uwagę realia krajowej gospodarki, przewiduje się, że w perspektywie krótkoterminowej sytuacja będzie kształtowad się zupełnie odmiennie. Rysunek 22. Prognoza zapotrzebowania na złoto do 2030 r. (kg) 99 c) Prognoza zapotrzebowania na podstawie przesłanek rozwoju branż będących głównymi użytkownikami surowca w roku 2030, 2040 i 2050 Obecna koniunktura w branży jubilerskiej oceniana jest różnie przez różnych wytwórców. Jako złą oceniają ją przede wszystkim właściciele sklepów i galerii oraz wytwórcy biżuterii przeznaczonej na rynek krajowy; jako dobrą zaś – eksporterzy, produkujący dłuższe serie wyrobów o pewnej wartości artystycznej, oraz producenci galanterii złotniczej, przede wszystkim na eksport. Szacunki wskazują jednak, że rynek jubilerski rośnie dynamicznie i tendencja ta nie powinna w najbliższym czasie ulec zmianie. W Polsce będzie rósł popyt na złoto inwestycyjne, zarówno kupowane przez prywatnych odbiorców, ale również przez Narodowy Bank Polski. Ponadto w Polsce rośnie zainteresowanie na złoto inwestycyjne w postaci sztabek i monet ze strony odbiorców indywidualnych, co wyraźnie zapoczątkowane zostało już w roku 2020 w okresie epidemii COVID-19. Złoto zawsze było bowiem

Przyszłościowa jest również branża elektroniczna. Wzrost zapotrzebowania na sprzęt elektroniczny jest absolutnie nieunikniony. Niemniej jednak w tej kwestii należy zwrócid uwagę na fakt, że w większości przypadków branża elektroniczna to przedsiębiorstwa zajmujące się głównie montowaniem sprzętu z importowanych podzespołów, nie zaś produkcją od podstaw. Reasumując, prawdopodobnie zapotrzebowanie na złoto – poza chwilowym wzrostem związanym z rokiem 2020 i latach najbliższych – będzie rosło, ale w stosunkowo niewielkim tempie. Należy jednak mied na uwadze, że złoto pozostaje surowcem spekulacyjnym i prognozowanie zapotrzebowania na nie jest niezwykle trudne tym bardziej, że na jego poziom wpływa sprzedaż złota przez bank centralny, a tę wielkośd trudno oszacowad i zazwyczaj związana jest ona z sytuacją gospodarczą kraju. Tabela 21.2. Prognoza zapotrzebowania na złoto do 2050 r. (kg)

100 XX. Żelazo (rudy i koncentraty żelaza) a) Ocena poziomu krajowego zapotrzebowania na rudy i koncentraty żelaza Tabela 22.1. Szacunkowy poziom zapotrzebowania gospodarki krajowej na rudy i koncentraty żelaza, w tysiącach ton brutto

b) Prognoza zapotrzebowania na surowiec na podstawie trendów ekonometrycznych w horyzoncie roku 2025 i 2030 Rozwój krajowego zapotrzebowania na rudy i koncentraty żelaza w perspektywie roku 2025 i 2030 należy wiązad z dalszym oczekiwanym spadkiem produkcji surówki wielkopiecowej, w związku z wprowadzanymi wciąż ograniczeniami emisji gazów cieplarnianych, w tym CO, w ramach 2 osiągnięcia neutralności klimatycznej w krajach UE. Zgodnie z ekonometrycznym modelem trendu należałoby oczekiwad (co warto zauważyd – ze słabym dopasowaniem linii trendu), że wielkośd zapotrzebowania na rudy i koncentraty żelaza osiągnie około 6,0 mln t w 2025 r. i około 5,5 mln t w 2030 r. (rysunek 23). Wydaje się jednak, że spadek zapotrzebowania będzie znacznie większy i w roku 2030 może ono wynieśd tylko 4,0 mln t. Rysunek 23. Prognoza zapotrzebowania na rudy i koncentraty żelaza do 2030 r. (tys. t) 101 c) Prognoza zapotrzebowania na podstawie przesłanek rozwoju branż będących głównymi użytkownikami surowca w roku 2030, 2040 i 2050 W perspektywie krótkoterminowej można się spodziewad spadku zużycia rud i koncentratów żelaza, w związku z oczekiwanymi dalszymi spadkami produkcji wielkopiecowej surówki żelaza. Głównymi czynnikami zagrażającymi kondycji stalownictwa są: zmniejszenie skali finansowania projektów infrastrukturalnych ze środków europejskich oraz wzrost cen uprawnieo do emisji CO. 2 Wobec powyższego ograniczenie wielkości produkcji surówki żelaza wydaje się nieuchronne. Na podstawie tych przesłanek można przypuszczad, że w 2030 r. zapotrzebowanie na rudy i koncentraty żelaza może wynieśd ok. 4,0 mln t/r., w 2040 r. może spaśd do 3,5–4,0 mln t/r. i utrzymad się w tym przedziale do 2050 r. (tabela 22.2) pod warunkiem utrzymania tempa ograniczania emisji CO w krajach UE. 2 Tabela 22.2. Prognoza zapotrzebowania na rudy i koncentraty żelaza do 2050 r. (tys. t)

102 XXI. Żelazostopy a) Ocena poziomu krajowego zapotrzebowania na żelazostopy Tabela 23.1. Szacunkowy poziom zapotrzebowania gospodarki krajowej na żelazostopy, w tys. ton

b) Prognoza zapotrzebowania na surowiec na podstawie trendów ekonometrycznych w horyzoncie roku 2025 i 2030 Rozwój krajowego zapotrzebowania na żelazostopy w perspektywie roku 2025 i 2030 należy wiązad z dalszym oczekiwanym spadkiem produkcji surówki wielkopiecowej, w związku z wprowadzanymi wciąż ograniczeniami emisji gazów cieplarnianych, w tym CO, w ramach osiągnięcia neutralności 2 klimatycznej w krajach UE. Spotęgowane pandemią COVID-19 problemy branży stalowniczej, wzrost kosztów produkcji (m.in. energii) oraz ciągły napływ importowanej stali na rynek unijny utrudniają prognozowanie rozwoju popytu na żelazostopy w przemyśle stalowym nawet w horyzoncie 2025 r. Tym niemniej zgodnie z ekonometrycznym modelem trendu należałoby oczekiwad, że wielkośd zapotrzebowania na żelazostopy osiągnie około 160 tys. t w 2025 r. i około 180 tys. t w 2030 r. (rysunek 24). Rysunek 24. Prognoza zapotrzebowania na żelazostopy do 2030 r. (tys. t) 103 c) Prognoza zapotrzebowania na podstawie przesłanek rozwoju branż będących głównymi użytkownikami surowca w roku 2030, 2040 i 2050 Założenia strategii zrównoważonego rozwoju gospodarki UE kładą szczególny nacisk na rozwiązania neutralne klimatycznie. Oznacza to koniecznośd kosztownych inwestycji w dekarbonizację, aby utrzymad pozycję konkurencyjną krajowych hut. W perspektywie krótkoterminowej można się spodziewad spadku produkcji surówki żelaza, a w konsekwencji stali surowej, gdzie żelazostopy mają największe zastosowanie. Głównymi czynnikami zagrażającymi kondycji stalownictwa są: zmniejszenie skali finansowania projektów infrastrukturalnych ze środków europejskich oraz wzrost cen uprawnieo do emisji CO. 2 Wobec powyższego ograniczenie wielkości produkcji surówki żelaza, a w konsekwencji stali surowej wydaje się nieuchronne. Na podstawie tych przesłanek można przypuszczad, że w 2030 r. zapotrzebowanie na żelazostopy może wynieśd ok. 160 tys. t/r., w 2040 r. może niewiele wzrosnąd do ok. 180–200 tys. t/r., a w 2050 r. – prawdopodobnie utrzyma się na zbliżonym poziomie ok. 200 tys. t/r., pod warunkiem utrzymania tempa ograniczania emisji CO w krajach UE. 2 Tabela 23.2. Prognoza zapotrzebowania na żelazostopy do 2050 r. (tys. t)

104 XXII. Węgiel kamienny koksowy a) Ocena poziomu zapotrzebowania gospodarki krajowej Tabela 24.1. Szacunkowy poziom zapotrzebowania gospodarki krajowej na węgiel kamienny koksowy (tys. t)

b) Prognoza zapotrzebowania na surowiec na podstawie trendów ekonometrycznych w horyzoncie roku 2025 i 2030 W latach 2000–2018 zapotrzebowanie na węgiel kamienny koksowy wykazywało dosyd duże wahania, zależne głównie od koniunktury na europejskim rynku stali. Generalnie okres ten można podzielid na dwie części: lata 2000–2009, kiedy zapotrzebowanie wykazywało trend malejący, i lata 2009–2018, kiedy notowano trend rosnący. Do takiej sytuacji nie dopasował się żaden wiarygodny trend ekonometryczny, ale wydaje się, że w latach 2000–2018 zapotrzebowanie wykazywało minimalną tendencję malejącą z około 13,3 mln t/r., w 2000 r. do około 12,7 mln t/r., w ostatnim. Jest prawdopodobne, że trend ten będzie trwał w kolejnych latach (rysunek 25). Rysunek 25. Prognoza zapotrzebowania na węgiel koksowy do 2030 r. (t) 105 c) Prognoza zapotrzebowania na podstawie przesłanek rozwoju branż będących głównymi użytkownikami surowca w roku 2030, 2040 i 2050 Krajowe zapotrzebowanie na węgiel kamienny koksowy limitowane jest potrzebami krajowego przemysłu koksochemicznego, gdzie praktycznie w całości jest on wykorzystywany. W koksowniach podczas termicznej przeróbki węgla koksowego uzyskuje się m.in. koks, gaz koksowniczy, półkoks, smołę węglową surową, benzol surowy oraz ich pochodne. Pozostałe niewielkie ilości węgla używane są bezpośrednio jako paliwo, zużywane w hutnictwie metali nieżelaznych, czy jako składnik zestawu surowcowego do produkcji wyrobów węglowych. Tak więc o wielkości krajowego zapotrzebowania na węgiel koksowy decydują możliwości produkcji szeroko rozumianego koksu, które z kolei uzależnione są od chłonności rynku europejskiego, na którym w większości krajowy koks jest lokowany. Węgiel koksowy potraktowany jako surowiec metalurgiczny, niezbędny poprzez produkcję koksu do produkcji stali w wielkich piecach, nie jest na chwilę obecną w większym stopniu zastępowalny. Uważa się, że w Europie w hutnictwie żelaza i stali zostały wyczerpane możliwości stosowania opłacalnych metod jego zastępowania takie jak np. bezpośredni wtrysk odpowiedniej mieszanki pyłu węglowego (metoda PCI) czy inne mniej ekonomiczne metody. Wydaje się, że największym zagrożeniem jest ograniczanie mocy wytwórczych europejskiego stalownictwa. W niniejszej prognozie założono, że krajowe zapotrzebowanie wynosiło będzie 12,5–13,0 mln t/r. w 2030 i 2040 r., malejąc do 10,0–11,0 mln t/r. w 2050 r.

106 XXIII. Gaz ziemny  Gaz ziemny wysokometanowy i zaazotowany a) Ocena poziomu zapotrzebowania gospodarki krajowej Tabela 25.1. Szacunkowy poziom zapotrzebowania gospodarki krajowej na gaz ziemny 3

b) Prognoza zapotrzebowania na surowiec na podstawie trendów ekonometrycznych w horyzoncie roku 2025 i 2030 W latach 2000–2018 krajowe zapotrzebowanie na gaz ziemny wysokometanowy wykazywało dosyd szybki trend wzrostowy z około 10 500 mln m3 w 2000 r. do około 17 208 mln m3 w 2018 r. Do takiej sytuacji bardzo dobrze dopasował się liniowy model trendu. Zgodnie z nim należałoby oczekiwad, że zapotrzebowanie na gaz ziemny wysokometanowy w Polsce będzie nadal dynamicznie wzrastad, osiągając około 18 500 mln m3 w 2025 r. i około 20 200 mln m3 w 2030 r. Krajowe zapotrzebowanie na gaz ziemny zaazotowany, podobnie jak na gaz ziemny wysokometanowy, w latach 2000–2018 wykazywało trend wzrostowy z 3 117 mln m3 w 2000 r. do 3 820 mln m3 w 2018 r. Zgodnie z tym liniowym trendem należałoby oczekiwad, że zapotrzebowanie na gaz ziemny zaazotowany będzie nadal wzrastad, osiągając około 4 250 mln m3 w 2025 r. i około 4 500 mln m3 w 2030 r. 107 Rysunek 26.1. Prognoza zapotrzebowania na gaz ziemny wysokometanowy do 2030 r. (mln m3) Rysunek 26.2. Prognoza zapotrzebowania na gaz ziemny zaazotowany do 2030 r. (mln m3) 108 c) Prognoza zapotrzebowania na podstawie przesłanek rozwoju branż będących głównymi użytkownikami surowca w roku 2030, 2040 Obecnie zapotrzebowanie krajowe na gaz ziemny wysokometanowy determinowane jest przez potrzeby całej gospodarki narodowej, ponieważ jest on wykorzystywany praktycznie we wszystkich gałęziach przemysłu. Jednak w największym stopniu wielkośd zapotrzebowania zależy od kondycji tzw. wielkiej chemii, w tym głównie zapotrzebowania zakładów nawozowych, gdzie gaz jest wykorzystywany jako surowiec do produkcji (głównie amoniaku), a w mniejszym stopniu jako paliwo. Innymi ważnymi czynnikami wpływającymi na wysokośd zapotrzebowania są potrzeby sektora energetycznego oraz potrzeby gospodarstw domowych, gdzie gaz wykorzystywany jest do celów socjalno-bytowych i ogrzewania. Zapotrzebowanie krajowe na gaz ziemny zaazotowany zależne jest od potrzeb przemysłu, chod w ostatnich latach wyraźnie wzrasta wykorzystanie gazu zaazotowanego do produkcji energii elektrycznej i ciepła. Kluczowe znaczenie dla sposobu wykorzystania tego gazu ma jego oczyszczanie. Zdolności zakładów w Grodzisku Wielkopolskim i Odolanowie pozwalają na uzyskanie ponad 1 000 mln m3/r. droższego gazu wysokometanowego i wprowadzenie go do sieci dystrybucyjnej, przy równoczesnym odzyskaniu zawartego w nim azotu i helu. Nie należy jednak zakładad, że w najbliższym czasie nastąpi gwałtowny rozwój wydobycia i przetwarzania gazu zaazotowanego. Surowiec ten nie podlega wymianie międzynarodowej, dlatego wielkośd konsumpcji zależna jest od dostępności krajowej, pozyskanej ze złóż głównie na Niżu Polskim. W związku z aktualnie obowiązującą polityką klimatyczną oraz parametrami jakościowymi gazu ziemnego należy się spodziewad, że w niedalekiej przyszłości może on nabierad coraz większego znaczenia w polskim miksie energetycznym, zwłaszcza w elektroenergetyce (ze względu na ważną rolę w bilansowaniu systemu elektroenergetycznego) i ciepłownictwie systemowym (kogeneracja). Pomimo dobrze dopasowanego modelu ekonometrycznego uważa się, że wzrost zapotrzebowania na gaz ziemny (w przeliczeniu na gaz wysokometanowy) będzie charakteryzowała większa dynamika, w dalszej perspektywie. Gaz ziemny uznany jest za tzw. paliwo przejściowe, dlatego w miarę możliwości technologicznych następowad będzie stopniowe zastępowanie go przez bardziej ekologiczne technologie. Biorąc pod uwagę prognozy rozwoju sektora energetycznego zawarte w Polityce energetycznej Polski do 2040 r., przewiduje się, że w 2030 r. wielkośd zapotrzebowania wzrośnie i osiągnie wartośd z przedziału 22 800 – 27 600 mln m3, natomiast w 2040 r. wartośd ta może wynieśd 26 000 – 30 400 mln m3. Tabela 25.2. Prognoza zapotrzebowania na gaz ziemny wysokometanowy do 2040 r.41) (mln m3)

41) W przypadku surowców energetycznych prognoza zapotrzebowania dotyczy wyłącznie 2040 r. 109 XXIV. Węgiel kamienny energetyczny a) Ocena poziomu zapotrzebowania gospodarki krajowej Tabela 26.1. Szacunkowy poziom zapotrzebowania gospodarki krajowej na węgiel kamienny energetyczny (tys. t)

b) Prognoza zapotrzebowania na surowiec na podstawie trendów ekonometrycznych w horyzoncie roku 2025 i 2030 W latach 2000–2018 zapotrzebowanie na węgiel energetyczny wykazywało tendencję malejącą z około 70 mln t/r. do około 62 mln t/r., odbiegając od tego trendu w okresach maksymalnego lub minimalnego zapotrzebowania. Dosyd dobrze to odzwierciedla liniowy model trendu (z przeciętnym dopasowaniem). Zgodnie z modelem należałoby oczekiwad, że zapotrzebowanie na węgiel energetyczny będzie nadal maled do około 57 mln ton w 2025 r. i 54 mln t w 2030 r. (rysunek 27). Rysunek 27. Prognoza zapotrzebowania na węgiel kamienny energetyczny do 2030 r. (tys. t) 110 c) Prognoza zapotrzebowania na podstawie przesłanek rozwoju branż będących głównymi użytkownikami surowca w roku 2030, 2040 Krajowe zapotrzebowanie na węgiel kamienny energetyczny limitowane jest potrzebami całej gospodarki narodowej, zdolnościami przerobowymi krajowej branży elektroenergetyki oraz ich wykorzystaniem. Węgiel energetyczny jest jak na razie dominującym surowcem, na bazie którego wytwarzana jest w Polsce energia elektryczna i ciepło systemowe. Ponadto węgiel energetyczny jest również jednym z podstawowych paliw wykorzystywanych w gospodarstwach domowych do ogrzewania i wytwarzania gorącej wody. Niestety przetwarzanie i spalanie węgla energetycznego wiąże się z dużą emisją zanieczyszczeo do środowiska. Polityka krajowa i unijna nakierowana na poprawę jakości powietrza oraz redukcję emisji gazów cieplarnianych będzie wpływad na spadek zapotrzebowania na ten surowiec (system EU ETS, Prawo Klimatyczne, dyrektywa IPCC, dyrektywa REDII, dyrektywa EED, Taksonomia). Sprawiedliwy wymiar transformacji energetycznej, która jest filarem Polityki energetycznej Polski do 2040 r., zakłada jednak stopniowe, a nie drastyczne zmniejszenie wydobycia i wykorzystania tego surowca przez gospodarkę. Tabela 26.2. Prognoza zapotrzebowania na węgiel kamienny energetyczny do 2040 r.42) (tys. t)

42) W przypadku surowców energetycznych prognoza zapotrzebowania dotyczy wyłącznie 2040 r. 111 XXV. Węgiel brunatny a) Ocena poziomu zapotrzebowania gospodarki krajowej Tabela 27.1. Szacunkowy poziom zapotrzebowania gospodarki krajowej na węgiel brunatny (tys. t)

b) Prognoza zapotrzebowania na surowiec na podstawie trendów ekonometrycznych w horyzoncie roku 2025 i 2030 W latach 2000–2018 zapotrzebowanie na surowy węgiel brunatny wykazywało dużą zmiennośd, wahając się w przedziale 56–66 mln t/r. Niedopasowany liniowy model trendu wykazuje w tym okresie niewielki trend rosnący (rysunek 28). Zgodnie z modelem należałoby oczekiwad, że zapotrzebowanie na węgiel brunatny będzie wzrastad, mieszcząc się w granicach 62–63 mln t/r. w latach 2025–2030. c) Prognoza zapotrzebowania na podstawie przesłanek rozwoju branż będących głównymi użytkownikami surowca w roku 2030 i 2040 Krajowe zapotrzebowanie na węgiel brunatny, które zabezpieczane jest produkcją krajową, zależy od zdolności przerobowych krajowych elektrowni oraz ich wykorzystania. Węgiel brunatny wciąż jeszcze jest najtaoszym źródłem energii pierwotnej w kraju, jest on praktycznie w całości przetwarzany na energię elektryczną i w mniejszym stopniu ciepło. Niestety przetwarzanie węgla brunatnego wiąże się z dużą emisją zanieczyszczeo i elektrownie na węgiel brunatny podlegają coraz bardziej rygorystycznym standardom emisyjnym określanym na poziomie UE. Dodatkowo wytwarzanie energii z tego surowca obarczone jest opłatami CO, co wpływa na ekonomikę produkcji. Dążenie UE 2 do osiągnięcia neutralności klimatycznej będzie wpływad na sukcesywny spadek popytu na węgiel brunatny, podobnie jak na węgiel kamienny energetyczny. Zapotrzebowanie na te surowce zostało również zaprognozowane w Polityce energetycznej Polski do 2040 r. 112 Rysunek 28. Prognoza zapotrzebowania na węgiel brunatny do 2030 r. (tys. t) Tabela 27.2. Prognoza zapotrzebowania na węgiel brunatny do 2040 r.43) (tys. t)

43) W przypadku surowców energetycznych prognoza zapotrzebowania dotyczy wyłącznie 2040 r. 113 XXVI. Gips i anhydryt a) Ocena poziomu krajowego zapotrzebowania Tabela 28.1. Szacunkowy poziom zapotrzebowania gospodarki krajowej na gips i anhydryt (tys. t)

b) Prognoza zapotrzebowania na surowiec na podstawie trendów ekonometrycznych w horyzoncie roku 2025 i 2030 Rozwój krajowego zapotrzebowania na gips i anhydryt w perspektywie roku 2025 i 2030 należy wiązad z koniunkturą w budownictwie i kondycją ogólną krajowej gospodarki. Spotęgowane pandemią COVID-19 problemy branży budowlanej utrudniają prognozowanie rozwoju popytu na gips i anhydryt nawet w horyzoncie 2025 r. Tym niemniej zgodnie z ekonometrycznym modelem trendu należałoby oczekiwad (co warto zauważyd – z dobrym dopasowaniem linii trendu), że wielkośd zapotrzebowania na gips i anhydryt osiągnie około 4,4 mln t w 2025 r. i około 4,6 mln t w 2030 r. (rysunek 29). c) Prognoza zapotrzebowania na podstawie przesłanek rozwoju branż będących głównymi użytkownikami surowca w roku 2030, 2040 i 2050 Rozwój krajowego zapotrzebowania na gips i anhydryt ściśle zależy od perspektyw rozwoju zapotrzebowania na gipsowe materiały budowlane – spoiwa gipsowe, płyty gipsowokartonowe, tynki, kleje, masy szpachlowe etc. Branża materiałów budowlanych ma w Polsce stosunkowo stabilne perspektywy rozwoju, stąd należy w jej przypadku zarówno w krótkiej, jak i dłuższej perspektywie czasu oczekiwad co najmniej utrzymania lub nawet rozwoju zapotrzebowania na gips i anhydryt. Długoterminowe perspektywy rozwoju przemysłu materiałów budowlanych w Polsce są stabilne, z lekkim trendem rosnącym. 114 Rysunek 29. Prognoza zapotrzebowania na gips i anhydryt do 2030 r. (tys. t) Na podstawie tych przesłanek można przypuszczad, że w 2030 r. zapotrzebowanie na gips i anhydryt może wynieśd ok. 4,6 mln t/r., w 2040 r. może niewiele wzrosnąd do ok. 4,8–5,0 mln t/r., a w 2050 r. – prawdopodobnie nawet do 5,2 mln t/r. Tabela 28.2. Prognoza zapotrzebowania na gips i anhydryt do 2050 r. (mln t)

115 XXVII. Siarka elementarna a) Ocena poziomu zapotrzebowania gospodarki krajowej Tabela 29.1. Szacunkowy poziom zapotrzebowania gospodarki krajowej na siarkę elementarną (tys. t)

b) Prognoza zapotrzebowania na surowiec na podstawie trendów ekonometrycznych w horyzoncie roku 2025 i 2030 Rozwój krajowego zapotrzebowania na siarkę elementarną należy wiązad z dalszym ewentualnym wzrostem jej wykorzystania do produkcji kwasu siarkowego, a w konsekwencji z wykorzystaniem i używaniem nawozów mineralnych stosowanych w szeroko rozumianym rolnictwie. Nie da się dopasowad sensownego modelu trendu do krajowego zapotrzebowania na siarkę w ostatnich 20 latach (rysunek 30). Generalnie w tym okresie popyt wahał się w granicach 400–600 tys. t/r., reagując na zmiany koniunkturalne w rolnictwie. W ostatnim pięcioleciu wahania te wyraźnie zmalały i mieściły się w przedziale 450–520 tys. t/r., stąd należałoby przypuszczad, że tak może byd także w dłuższej perspektywie czasowej. Rysunek 30. Prognoza zapotrzebowania na siarkę elementarną do 2030 r. (t) 116 c) Prognoza zapotrzebowania na podstawie przesłanek rozwoju branż będących głównymi użytkownikami surowca w roku 2030, 2040 i 2050 Krajowe zapotrzebowanie na tzw. siarkę we wszystkich formach jest sumą zapotrzebowania na siarkę elementarną i tzw. siarkę w innych formach, pozyskiwaną w postaci kwasu siarkowego podczas prażenia koncentratów siarczkowych rud Cu, Pb i Zn oraz w procesach koksowniczych. Łączne zapotrzebowanie na siarkę we wszystkich formach niemal w całości jest pokrywane ze źródeł krajowych. Siarka elementarna wykorzystywana jest głównie do produkcji kwasu siarkowego, który w większości zużywany jest w miejscu wytworzenia. Z pozostałej części produkowane są inne związki chemiczne siarki. Siarka elementarna w różnych gatunkach zużywana jest w niewielkich ilościach w przemyśle spożywczym, papierniczym, gumowym i innych. Z kolei zdecydowana większośd łącznej podaży kwasu siarkowego (z siarki elementarnej i odzyskiwanego z gazów odlotowych) zużywana jest do produkcji chemikaliów i wyrobów chemicznych, w tym w największych ilościach do produkcji nawozów fosforowych i wieloskładnikowych NPK z dodatkiem siarki. W efekcie wielkośd zapotrzebowania na siarkę zależy od koniunktury w rolnictwie oraz cen produkowanych nawozów, a w mniejszym stopniu od zapotrzebowania na inne związki chemiczne produkowane na bazie kwasu siarkowego. Z drugiej strony ograniczeniem są zdolności produkcyjne dużych zakładów nawozowych. Na dzieo dzisiejszy brak jest deklaracji ze strony krajowych producentów nawozów i związków chemicznych o budowie lub rozbudowie zakładów czy istniejących ciągów technologicznych, więc tak jak do tej pory produkcja nawozów będzie bazowała na istniejących liniach technologicznych. Oczywiście ta sytuacja w każdej chwili może ulec zmianie, ale na przykład obserwując pewną stabilizację na rynkach nawozów fosforowych w rozwiniętych krajach europejskich, nie należy się spodziewad znacznego wzrostu zapotrzebowania z ich strony, a tym samym zwiększenia podaży na te rynki. Podobna sytuacja dotyczy nawozów azotowych, których rynek wykazuje stabilizację, przy ogólnie rosnącym rynku nawozów potasowych. Wydaje się jednak, że w związku z wyjaławianiem się gleby z siarki, co – przewrotnie – jest wynikiem głębokiego odsiarczania wszelkiego rodzaju spalin, może w niedalekiej przyszłości nastąpid wzrost zainteresowania nawozami zawierającymi siarkę wynikający z konieczności uzupełniania jej braków w glebie. Efekt zwiększonej produkcji nawozów zawierających siarkę można osiągnąd bez zwiększania mocy przerobowych istniejących instalacji tylko poprzez manewrowanie zawartością głównych składników odżywczych w nawozach lub mieszanie wyprodukowanych nawozów z dodatkami siarki. Na rynku krajowym, który wydaje się, że posiada jeszcze pewne możliwości rozwojowe, koniunktura na nawozy, w tym te z dodatkiem siarki, będzie zależna od bardzo wielu czynników. Bardzo duże oddziaływanie będzie miało zapotrzebowanie ze strony producentów roślin wymagających większego stosowania takich nawozów. Niebagatelne znaczenie będą miały ceny oferowanych nawozów oraz sytuacja finansowa producentów i rolników, warunki pogodowe czy też np. możliwe w przyszłości subsydia dla rolnictwa. Biorąc pod uwagę te wszystkie czynniki oraz obecną sytuację na krajowym rynku siarki, można szacowad, że zapotrzebowanie na siarkę elementarną do 2030 r. będzie dosyd stabilne i będzie oscylowało w granicach 450–550 tys. t/r. Po 2030 r. może nastąpid wzrost zapotrzebowania do 500–600 tys. t/r. w 2040 r. i dalszy wzrost zużycia do 600–700 tys. t/r. w 2050 r. Tabela 29.2. Prognoza zapotrzebowania na siarkę elementarną do 2050 r. (tys. t)

117 XXVIII. Sole potasowe a) Ocena poziomu zapotrzebowania gospodarki krajowej Tabela 30.1. Szacunkowy poziom zapotrzebowania gospodarki krajowej na sole potasowe (tys. t)

b) Prognoza zapotrzebowania na surowiec na podstawie trendów ekonometrycznych w horyzoncie roku 2025 i 2030 Rozwój krajowego zapotrzebowania na sole potasowe należy wiązad z dalszym wzrostem jego wykorzystania do produkcji nawozów mineralnych. W ostatnim okresie krajowe zapotrzebowanie na sole potasowe wykazuje zdecydowany trend rosnący. Niestety zaburzenie, jakie nastąpiło w latach 2008–2009, powoduje, że trudno jest dopasowad w miarę wiarygodny trend rozwoju, a najbardziej dopasowany wydaje się model liniowy. Zgodnie z tym modelem należałoby oczekiwad, że wielkośd zapotrzebowania na sole potasowe i potasowo-magnezowe wzrośnie do około 1050 tys. t w 2025 r. i do około 1100 tys. t w 2030 r. (rysunek 31). Rysunek 31. Prognoza zapotrzebowania na sole potasowe do 2030 r. – model liniowy (t) 118 c) Prognoza zapotrzebowania na podstawie przesłanek rozwoju branż będących głównymi użytkownikami surowca w roku 2030, 2040 i 2050 Krajowa wielkośd zapotrzebowania na sole potasowe określona jest potrzebami rolnictwa i limitowana zdolnościami produkcyjnymi dużych zakładów przemysłu nawozowego. W warunkach krajowych 70–80% soli potasowych przeznaczane jest do produkcji nawozów wieloskładnikowych PK i NPK wykorzystywanych w rolnictwie, ogrodnictwie, sadownictwie i warzywnictwie. Dodatkowo w ostatnim czasie obserwuje się dynamiczny rozwój produkcji nawozów jednoskładnikowych składających się głównie z chlorku potasu, rzadziej siarczanu potasu czy też mieszanek nawozowych z dodatkiem soli potasowych. Również na rynku europejskim obserwowany był wzrost zapotrzebowania na nawozy potasowe w rozwiniętych krajach europejskich, co rokuje nadzieję na zwiększenie podaży na te rynki. Na rynku krajowym, który wydaje się, że posiada jeszcze pewne możliwości rozwojowe, koniunktura będzie zależna od bardzo wielu czynników. Bardzo duże oddziaływanie będzie miało zapotrzebowanie ze strony producentów roślin wymagających większego stosowania nawozów potasowych, a więc np. roślin oleistych potrzebnych do produkcji etanolu i innych biopaliw, pszenicy i kukurydzy czy warzyw i owoców. Niebagatelne znaczenie będą miały ceny oferowanych nawozów, które zależne są od cen surowców i energii niezbędnych do ich wytworzenia. Na ich bezpośrednie stosowanie bardzo duży wpływ będą miały również warunki pogodowe czy też np. możliwe w przyszłości subsydia dla rolnictwa. Biorąc pod uwagę te wszystkie czynniki, można szacowad, że zapotrzebowanie na sole potasowe wzrośnie i w 2040 r. można spodziewad się ich zużycia w granicach 1 200 – 1 250 tys. t/r. i dalszego wzrostu do 1 350 tys. t/r. w perspektywie 2050 r. Tabela 30.2. Prognoza zapotrzebowania na sole potasowe do 2050 r. (tys. t)

119 XXIX. Sól a) Ocena poziomu zapotrzebowania gospodarki krajowej Tabela 31.1. Szacunkowy poziom zapotrzebowania gospodarki krajowej na sól (sól kamienna i solanka) (tys. t)

b) Prognoza zapotrzebowania na surowiec na podstawie trendów ekonometrycznych w horyzoncie roku 2025 i 2030 Rozwój krajowego zapotrzebowania na sól w perspektywie roku 2025 i 2030 należy wiązad z poziomem użytkowania go do produkcji sody kalcynowanej, sody kaustycznej i chloru oraz zastosowao spożywczych. Rozwój zużycia soli w Polsce w ostatnich dwóch dekadach wykazuje lekki trend wzrostowy (rysunek 32.1), w ostatnich latach wahając się w przedziale 3,7–4,2 mln t/r., zależąc przede wszystkim od rozwoju produkcji sody kalcynowanej (ogólna tendencja lekko wzrostowa), produkcji chloru i sody kaustycznej (wielkości produkcji zmienne), a także od wysoce zmiennego zapotrzebowania na sól dla potrzeb zimowego utrzymania dróg. Należy też pamiętad, że wielkości produkcji takich wyrobów chemicznych jak soda kalcynowana, w mniejszym stopniu soda kaustyczna i chlor, częściowo zależą od pozycji konkurencyjnej polskich producentów na rynku międzynarodowym, gdyż sprzedaż eksportowa stanowi istotną częśd łącznej sprzedaży (zwłaszcza w przypadku sody kalcynowanej). Wszystkie te czynniki sprawiają, że w perspektywie 2025 r. możliwe jest osiągnięcie zużycia soli na poziomie około 4,3 mln t/r., a w 2030 r. – na poziomie około 4,6 mln t/r., przy fluktuacjach tego zapotrzebowania +/- 0,3 mln t/r. rok do roku. 120 Rysunek 32.1. Prognoza zapotrzebowania na sól do 2030 r. (tys. t) c) Prognoza zapotrzebowania na podstawie przesłanek rozwoju branż będących głównymi użytkownikami surowca w roku 2030, 2040 i 2050 Sól znajduje liczne zastosowania, jednak najważniejszym jej krajowym użytkownikiem jest przemysł chemiczny stosujący ją głównie do produkcji sody kalcynowanej (węglanu sodu), chloru oraz sody kaustycznej (wodorotlenku sodu). Duże ilości stosowane są do zimowego utrzymania dróg oraz do celów spożywczych (konsumpcja, konserwacja żywności). Z kolei soda kalcynowana jest głównie zużywana przez przemysł szklarski, chemiczny i detergentów, chlor przez przemysł chemiczny i tworzyw sztucznych, natomiast soda kaustyczna przez przemysł chemiczny, celulozowo-papierniczy, włókien sztucznych i detergentów. Tak więc od koniunktury na polskim i światowym rynku w branży szklarskiej, chemicznej czy tworzyw sztucznych będzie zależało głównie przyszłe zapotrzebowanie na sól, chociaż niebagatelne znaczenie będą miały również warunki klimatyczne (głównie przedłużające się zimy), które powodują gwałtowne wzrosty zapotrzebowania (np. w 2011 r. i w 2013 r.). Aż około 1/3 łącznego zużycia soli jest związane z produkcją sody kalcynowanej. Dostępne za ostatnie 20 lat dane na temat krajowej produkcji sody kalcynowanej (rysunek 32.2) wskazują na dużą zmiennośd produkcji, uzależnioną m.in. od konkurencyjności polskich jej producentów na rynku światowym, jednak z ogólnym trendem wzrostowym, do poziomu 1,2–1,3 mln t/r. w ostatnich 3 latach. W kolejnych latach wysoce prawdopodobne jest utrzymanie produkcji sody kalcynowanej w tym samym przedziale, co będzie się wiązało ze zużyciem soli rzędu 1,4–1,5 mln t/r. Z drugiej strony możliwy, chod niepewny jest rozwój zużycia soli do produkcji chloru i sody kaustycznej, z obecnego poziomu 0,6–0,7 mln t/r. do maks. 0,8 mln t/r. W świetle ogólnych trendów produkcji żywności trudno oczekiwad rozwoju zużycia soli do celów spożywczych i paszowych (obecnie około 0,7–0,8 mln t/r.). Wielką niewiadomą jest natomiast zużycie soli do zimowego utrzymania dróg, które w przypadku ciepłej zimy może nie przekraczad 0,8–0,9 mln t/r., a w przypadku ciężkiej zimy może sięgad nawet 1,5 mln t/r. 121 Rysunek 32.2. Produkcja sody kalcynowanej (węglanu sodu) w Polsce wraz z prognozą do 2030 r. (tys. t) Reasumując, biorąc powyższe czynniki pod uwagę, należy spodziewad się kontynuacji lekkiego trendu wzrostowego użytkowania soli w przemyśle chemicznym, stabilizacji jej użytkowania w przemyśle spożywczym i paszowym, przy ogólnym trendzie spadkowym, jeśli chodzi o zużycie soli do zimowego utrzymania dróg. To wszystko sprawia, że łączne zużycie soli w żadnym momencie nie przekroczy 5 mln t/r. Tabela 31.2. Prognoza zapotrzebowania na sól do 2050 r. (tys. t)

122 XXX. Ropa naftowa a) Ocena poziomu zapotrzebowania gospodarki krajowej Tabela 32.1. Szacunkowy poziom zapotrzebowania gospodarki krajowej na ropę naftową (tys. t)

b) Prognoza zapotrzebowania na surowiec na podstawie trendów ekonometrycznych w horyzoncie roku 2025 i 2030 Generalnie, począwszy od 2000 r., zapotrzebowanie na surową ropę naftową wykazywało trend rosnący z niewielkimi okresami spadkowymi i w sumie w tym okresie wzrosło o ponad 9 mln t (rysunek 33). Do takiej sytuacji bardzo dobrze dopasował się liniowy model trendu z dużą wiarygodnością. Zgodnie z nim należałoby oczekiwad, że zapotrzebowanie na ropę naftową będzie nadal dynamicznie wzrastad, osiągając około 31 mln ton w 2025 r. i około 33,5 mln ton w 2030 r. c) Prognoza zapotrzebowania na podstawie przesłanek rozwoju branż będących głównymi użytkownikami surowca w roku 2030, 2040 Krajowe zapotrzebowanie na ropę naftową limitowane jest potrzebami całej gospodarki narodowej, zdolnościami przerobowymi krajowych rafinerii oraz ich wykorzystaniem. Krajowe zdolności rafinerii oceniane są na 27,25 mln t/r. surowej ropy naftowej. W 2018 r. przerobiono w kraju około 26,9 mln ton surowej ropy naftowej, a więc wykorzystanie mocy przerobowych przekroczyło 98,5%. Rysunek 33. Prognoza zapotrzebowania na ropę naftową do 2030 r. (tys. ton) 123 Biorąc pod uwagę powyższe, jest mało prawdopodobne osiągnięcie w kolejnych latach poziomów wykazanych w modelu ekonometrycznym, a ograniczeniem są istniejące moce przerobowe i ich wykorzystanie w krajowych rafineriach. Należy sądzid, że krajowy przerób surowej ropy naftowej osiągnął już maksymalny poziom i zwiększające się zapotrzebowanie na paliwa i produkty naftowe będzie musiało byd pokrywane w większym stopniu zakupami zagranicznymi. Dlatego założono, że krajowe zapotrzebowanie na surową ropę naftową może nieznacznie wzrosnąd w kolejnych latach i osiągnąd 28 000 tys. t w 2030 r. i przy braku jakichkolwiek inwestycji utrzymad się na tym poziomie w kolejnych latach. Tabela 32.2. Prognoza zapotrzebowania na surową ropę naftową do 2040 r. 44) (tys. t)

44) W przypadku surowców energetycznych prognoza zapotrzebowania dotyczy wyłącznie 2040 r. 124

enlarenim ecworus enawozilana enlógezczsop an ainawobezrtopaz ogenawozongorp i ogencebo eineiwatsez ezcroibZ.5 rn kinzcąłaZ).r 8102 ceinok an unats gw(031 131 231 331 431 531 631