Uchwała nr 28 Rady Ministrów z dnia 18 lutego 2021 r. w sprawie Programu otwierania danych na lata 2021-2027

Przyjmuje się Program otwierania danych na lata 2021–2027, zwany dalej „Programem”, stanowiący załącznik do uchwały.

1. Program realizują członkowie Rady Ministrów oraz Prezes Głównego Urzędu Statystycznego. 2. Minister właściwy do spraw informatyzacji koordynuje i monitoruje realizację Programu. 3. Członkowie Rady Ministrów oraz Prezes Głównego Urzędu Statystycznego, realizując Program, współpracują z ministrem właściwym do spraw informatyzacji.

1. Minister właściwy do spraw informatyzacji przedstawia Radzie Ministrów, w terminie do dnia 31 lipca danego roku, informację o realizacji Programu. 2. Pierwszą informację o realizacji Programu minister właściwy do spraw informatyzacji przedstawi Radzie Ministrów w terminie do dnia 30 listopada 2021 r.

Uchwała wchodzi w życie z dniem ogłoszenia. Prezes Rady Ministrów: M. Morawiecki Załącznik do uchwały nr 28 Rady Ministrów z dnia 18 lutego 2021 r. (poz. 290) 1 PROGRAM OTWIERANIA DANYCH NA LATA 2021–2027 Spis treści Spis treści................................................................................................................................ 2 Wykaz użytych skrótów i pojęć.......................................................................................... 6 1. Wstęp.............................................................................................................................. 10 2. Krajowy i europejski kontekst strategiczny.......................................................... 12 Strategie europejskie............................................................................................................. 12 Strategie krajowe................................................................................................................... 12 3. Diagnoza......................................................................................................................... 15 3.1. Obowiązujący stan prawny........................................................................................... 15 3.2. Użyteczność portalu otwartych danych...................................................................... 17 3.3. Stan danych udostępnionych w portalu Dane.gov.pl............................................... 17 3.4. Przegląd prowadzonej polityki otwartych danych..................................................... 20 Ewaluacja PODP................................................................................................................... 20 Europejska Strategia w zakresie danych........................................................................... 21 Podsumowanie ankiety diagnozującej potrzeby użytkowników portalu Dane.gov.pl.. 22 Badanie Głównego Urzędu Statystycznego...................................................................... 23 3.5. Gospodarczy wpływ otwartych danych....................................................................... 24 3.6. Przykłady wykorzystania danych przemysłowych i komercyjnych......................... 26 4. Cel główny Programu otwierania danych na lata 2021–2027........................... 29 Cel Programu......................................................................................................................... 29 Korzyści z realizacji Programu............................................................................................. 30 5. Cele szczegółowe Programu..................................................................................... 32 5.1. Cel pierwszy – Zwiększenie dostępności danych w portalu Dane.gov.pl.... 32 5.1.1. Dostosowanie otoczenia regulacyjnego do potrzeb rynku ponownego wykorzystywania.................................................................................................................... 32 5.1.2. Zwiększenie dystrybucji danych w portalu Dane.gov.pl................................... 35 5.1.3. Udostępnianie danych przez API......................................................................... 38 5.1.4. Zasady tworzenia danych...................................................................................... 40 5.1.5. Konsultacje z interesariuszami............................................................................. 42 ZALECENIA............................................................................................................................ 43 5.2. Cel drugi – Poprawa interoperacyjności i jakości danych................................ 44 5.2.1. Poprawa jakości danych........................................................................................ 44 2 5.2.2. Działania wspierające dostęp do danych przez interfejs programowania aplikacji (API).......................................................................................................................... 50 5.2.3. Interoperacyjność danych.......................................................................................... 51 5.2.4. Interoperacyjność wymiany danych między europejskimi, krajowymi i lokalnymi systemami otwartych danych............................................................................................... 53 ZALECENIA............................................................................................................................ 54 5.3. Cel trzeci – Wzrost wykorzystywania i wymiany danych ………………... 55 5.3.1. Wymiana danych między różnymi dostawcami danych....................................... 55 5.3.2. Likwidacja barier utrudniających dostęp i wymianę danych............................. 58 5.3.3. System zachęt do stymulowania rozwoju rynku rozwiązań cyfrowych, aplikacji i usług bazujących na danych............................................................................... 65 5.3.4. Bezpieczeństwo danych........................................................................................ 67 ZALECENIA............................................................................................................................ 70 5.4. Cel czwarty – Stymulowanie rynku ponownego wykorzystywania zasobów kultury i danych naukowych............................................................................................. 71 5.4.1. Zwiększanie dostępności zasobów kultury......................................................... 71 5.4.2. Zwiększenie dostępności zasobów nauki........................................................... 71 ZALECENIE............................................................................................................................ 73 5.5. Cel piąty – Wzmocnienie współpracy z krajowymi i zagranicznymi interesariuszami danych.................................................................................................... 74 5.5.1. Inicjonowanie i wspieranie przedsięwzięć dotyczących współpracy z interesariuszami.................................................................................................................. 74 5.5.2. Otwarcie portalu Dane.gov.pl na nowych dostawców danych......................... 78 5.5.3. Wzmocnienie współpracy z europejskimi interesariuszami danych oraz prowadzenie aktywnej polityki otwartych danych na arenie międzynarodowej............ 79 ZALECENIA............................................................................................................................ 80 5.6. Cel szósty – Podnoszenie wiedzy i umiejętności pracowników administracji publicznej w zakresie otwierania i zarządzania danymi oraz zwiększanie świadomości społecznej na temat potencjału otwartych danych.......................... 81 5.6.1. Zwiększanie umiejętności pracowników administracji publicznej w celu poprawy jakości polityk publicznych, dostarczania danych zarządczych i wspierania w podejmowaniu decyzji........................................................................................................... 81 5.6.2. Upowszechnianie informacji na temat otwierania i ponownego wykorzystywania danych publicznych oraz podnoszenie świadomości społecznej w zakresie korzyści płynących z otwartych danych............................................................................................. 82 ZALECENIA............................................................................................................................ 83 6. System koordynacji i monitorowania Programu................................................. 85 6.1. Wskaźniki określone dla Programu............................................................................. 85 6.2. System realizacji Programu.......................................................................................... 87 6.3. Mechanizm monitorowania realizacji Programu........................................................ 90 3 7. Finansowanie................................................................................................................... 92 Załącznik nr 1. Plan działań na rzecz realizacji Programu........................................ 94 Tabela 1. Plan działań........................................................................................................... 94 Tabela 2. Plan dobudowy API............................................................................................ 114 Załącznik nr 2. Standard techniczny............................................................................ 118 1. Wstęp................................................................................................................................ 118 2. Formaty plików................................................................................................................. 120 3. Formatowanie danych................................................................................................. 122 4. Szczegółowe wymagania dla zasobów w formacie CSV....................................... 125 5. Szczegółowe wymagania dla zasobów w formacie JSON.................................... 126 6. Szczegółowe wymagania dla zasobów w formacie XML....................................... 126 7. Szczegółowe wymagania dla zasobów na 4. (****) i 5. (*****) poziomie otwartości (RDF/XML, Turtle, N3, JSON-LD, N-tripels, RDFa)....................................................... 127 8. Profil aplikacji DCAT-AP............................................................................................. 129 9. Lokalizacja źródeł danych publicznych..................................................................... 130 10. Procedura publikacji danych w portalu Dane.gov.pl............................................... 130 11. Podsumowanie............................................................................................................. 132 Załącznik nr 3. Standard API.......................................................................................... 134 1. Kategorie obecnych i potencjalnych odbiorców danych wykorzystujących API. 134 2. Architektura usług sieciowych REST............................................................................ 135 3. Reguły nazewnictwa zasobów oraz parametry usług API........................................ 136 4. Opis składni oraz elementów URI................................................................................. 137 5. Opis dostępu do zasobów powiązanych za pomocą URI......................................... 137 6. Manipulowanie zasobami – filtrowanie, sortowanie, stronicowanie........................ 137 7. Metadane.......................................................................................................................... 138 8. Mechanizm linków do nawigacji.................................................................................... 139 9. Wersjonowanie................................................................................................................ 139 10. Obsługa zdarzeń HTTP................................................................................................ 139 11. Uwierzytelnienie i autoryzacja..................................................................................... 141 12. Określenie reguł wprowadzania limitów danych per IP i per API-Key.................. 142 13. Opis standardu dokumentacji usług API.................................................................... 142 14. Odstępstwa od standardu JSON API......................................................................... 143 Załącznik nr 1 do „Standardu API”.................................................................................... 143 Załącznik nr 2 do „Standardu API”.................................................................................... 145 Załącznik nr 3 do „Standardu API”.................................................................................... 147 Załącznik nr 4 do „Standardu API”.................................................................................... 148 Załącznik nr 5 do „Standardu API”.................................................................................... 150 4 Załącznik nr 6 do „Standard API”...................................................................................... 152 Załącznik nr 7 do „Standardu API”.................................................................................... 153 Załącznik nr 8 do „Standardu API”.................................................................................... 154 Załącznik nr 9 do „Standardu API”.................................................................................... 155 5 Wykaz użytych skrótów i pojęć

API zbiór technicznych funkcji umożliwiających połączenie i wzajemną wymianę danych lub metadanych między programami komputerowymi lub systemami teleinformatycznymi

dane informacje sektora publicznego utrwalone w postaci elektronicznej dynamiczne podlegające częstym aktualizacjom lub aktualizacjom w czasie rzeczywistym, w szczególności ze względu na ich zmienność lub szybką dezaktualizację; za dane dynamiczne w szczególności uznaje się dane wygenerowane przez czujniki2)

spełniające filary otwartości danych dane prywatne każda treść lub jej część, niezależnie od sposobu utrwalenia, w szczególności w postaci papierowej, elektronicznej, dźwiękowej, wizualnej lub audiowizualnej, będąca w posiadaniu podmiotu innego niż podmiot zobowiązany i przez niego wytworzona, z wyjątkiem danych osobowych

dane o wysokiej informacje sektora publicznego, których ponowne wykorzystywanie wartości wiąże się z istotnymi korzyściami dla społeczeństwa, środowiska i gospodarki, w szczególności ze względu na ich przydatność do tworzenia produktów, usług i zastosowań opartych na wykorzystaniu tych danych3)

dostawca podmiot udostępniający dane w portalu Dane.gov.pl danych

1) Projekt Polityki dla rozwoju Sztucznej Inteligencji w Polsce od roku 2020, https://bip.kprm.gov.pl/kpr/bip-rady-ministrow/pracelegislacyjne-rm-i/prace-legislacyjne-rady/wykaz-prac-legislacyjny/r1758446092,Projekt-uchwaly-Rady-Ministrow-w-sprawieustanowienia-Polityki-dla-rozwoju-Sztuc.html. 2) Art. 2 pkt 8 dyrektywy reuse. 3) Art. 2 pkt 10 dyrektywy reuse. 6

EDP (ang. European Data Portal) Europejski Portal Danych

filary otwartości wytyczne dotyczące udostępniania danych, których realizacja nadaje danych danym przymiot otwartości, opisane w Standardzie prawnym otwartości danych opracowanym przez Ministerstwo Cyfryzacji4)

format otwarty format pliku, który jest niezależny od systemu, udostępniany bez żadnych ograniczeń, które utrudniałyby ponowne wykorzystywanie

zobowiązanego w rozumieniu upwisp IoT (ang. Internet of Things) Internet rzeczy – sieć łącząca przewodowo lub bezprzewodowo urządzenia charakteryzujące się autonomicznym (niewymagającym zaangażowania człowieka) działaniem w zakresie pozyskiwania, udostępniania, przetwarzania danych lub wchodzenia w interakcje z otoczeniem pod wpływem tych danych7)

metadane ustrukturyzowane informacje opisujące, tłumaczące, lokalizujące i ułatwiające odnalezienie, wykorzystanie lub zarządzanie informacjami, na które składają się w szczególności elementy, o których mowa w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 12 marca 2014 r. w sprawie Centralnego Repozytorium Informacji Publicznej (Dz. U. poz. 361, z późn. zm.)

udip ustawa z dnia 6 września 2001 r. o dostępie do informacji publicznej (Dz. U. z 2020 r. poz. 2176)

upwisp ustawa z dnia 25 lutego 2016 r. o ponownym wykorzystywaniu informacji sektora publicznego (Dz. U. z 2019 r. poz. 1446) 4) Zniesione z dniem 6 października 2020 r. na podstawie rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 października 2020 r. w sprawie zniesienia Ministerstwa Cyfryzacji (Dz. U. poz. 1730). 5) Art. 2 pkt 13 dyrektywy reuse. 6) Art. 2 ust. 1 upwisp. 7) Raport Internet Rzeczy w polskiej gospodarce, Raport grupy roboczej do spraw Internetu rzeczy przy Ministerstwie Cyfryzacji 2019 r. https://www.gov.pl/web/cyfryzacja/polska-przyszlosci-to-polska-z-internetem-rzeczy. 7

PODP Program otwierania danych publicznych stanowiący załącznik do uchwały nr 107/2016 Rady Ministrów z dnia 20 września 2016 r. w sprawie ustanowienia Programu otwierania danych publicznych na lata 2016–2020

publicznego w celach komercyjnych lub niekomercyjnych innych niż pierwotny cel, dla którego informacja została wytworzona8) portal serwis realizujący cel Centralnego Repozytorium Informacji Dane.gov.pl/ Publicznej, wskazanego w ustawie z dnia 6 września 2001 r. o portal/ portal dostępie do informacji publicznej (Dz. U. z 2020 r. poz. 2176). otwartych Stanowi bezpłatny dostęp do danych z różnych kategorii, takich jak danych np. oświata, środowisko, budżet i finanse, umożliwiając ich ponowne wykorzystywanie

SIST System Inwentaryzacji Systemów Teleinformatycznych

1. element zbioru danych, typu: plik, strona internetowa, API; zasób danych 2. informacja sektora publicznego o szczególnym znaczeniu dla rozwoju innowacyjności w państwie i rozwoju społeczeństwa informacyjnego, udostępniana w centralnym repozytorium informacji publicznej

8) Art. 2 ust. 2 upwisp. 8 9 1. Wstęp Dane zmieniają nasze życie i tworzą nowe możliwości rozwoju. Dostępność ogromnej liczby danych, z których wiele pochodzi od maszyn i czujników pomiarowych, ma wpływ na nas wszystkich. W istocie mało jest obszarów naszego życia, na które nie ma jeszcze wpływu trwająca rewolucja w dziedzinie danych9). Jak wskazuje Komisja Europejska (dalej także „KE”), liczba danych generowanych na świecie gwałtownie rośnie – z 33 zettabajtów w 2018 r. do prognozowanych 175 zettabajtów w 2025 r10). Dane są fundamentem cyfrowej transformacji. To one kształtują sposób, w jaki produkujemy, konsumujemy i żyjemy. Dostęp do stale rosnącej liczby danych oraz możliwość korzystania z nich mają pierwszorzędne znaczenie dla innowacji. Innowacyjne rozwiązania wykorzystujące potencjał danych mogą przynieść ważne, konkretne korzyści11). Bez wartościowych danych dostępnych w otwartych formatach umożliwiających maszynowy odczyt i przetwarzanie rozwój sztucznej inteligencji i innych innowacyjnych zastosowań cyfrowych (jak np. IoT) nie jest możliwy12). Sektor publiczny posiada ogromną liczbę cennych zasobów informacji w wielu obszarach, m.in. dane o mobilności, dane meteorologiczne, ekonomiczne czy finansowe, które mogą być następnie wykorzystywane do tworzenia nowych, innowacyjnych produktów i usług z korzyścią dla społeczeństwa i gospodarki. Nieustające zwiększanie liczby danych sektora publicznego dostępnych do ponownego wykorzystania, w tym zwiększenie podaży danych wartościowych, będzie miało szereg pozytywnych skutków dla innowacyjności gospodarki i jakości życia społeczeństwa. Europejskie kraje wspierają ideę otwartej administracji/otwartości danych przez ustawodawstwo oraz tworzenie portali otwartych danych. Stopień zaawansowania inicjatyw oraz świadomość kwestii związanych z otwartymi danymi są jednak zróżnicowane w poszczególnych państwach członkowskich. Polska dąży do tego, aby wykorzystać szanse, jakie niosą otwarte dane, i nieprzerwanie stać na czele państw europejskich, w których funkcjonują dobrze ugruntowane zasady dotyczące otwartych danych i zarządzania nimi. W Polsce od lat podejmowane są inicjatywy sprzyjające otwieraniu i wykorzystywaniu danych. Strategiczny dokument poświęcony otwieraniu danych publicznych – Program otwierania danych publicznych utracił swoją moc w grudniu 2020 r. Z uwagi na konieczność zachowania ciągłości działań i kontynuowanie realizowanej polityki otwartości danych dostosowanej do rozwoju technologii informacyjno-komunikacyjnych uchwala się niniejszy Program otwierania danych na lata 2021–2027. Dokument określa priorytety administracji rządowej w otwieraniu dostępu do danych. Zawarta w POD strategia otwartych danych ma na celu rozwój ekosystemu, w którym duża liczba dobrej jakości danych pozwoli na rozwój innowacyjnych rozwiązań, zwiększy przejrzystość działań organów administracji oraz zwiększy jakość realizowanych badań, przyspieszając postęp naukowy. 9) Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów, komunikat „W kierunku wspólnej europejskiej przestrzeni danych”, COM (2018) 232. 10) Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów, Europejska strategia w zakresie danych, za IDC, 2018. 11) https://ec.europa.eu/info/strategy/priorities-2019-2024/europe-fit-digital-age/european-data-strategy_pl. 12) Stanowisko Rządu do Komunikatu Komisji do Parlamentu Europejskiego i Rady: Biała Księga „Sztuczna Inteligencja - Europejskie podejście do doskonałości i zaufania”, COM (2020)65, dnia 27 kwietnia 2020 r. 10 11 2. Krajowy i europejski kontekst strategiczny Strategie europejskie Komisja Europejska opublikowała 19 lutego 2020 r. „Europejską strategię w zakresie danych” (COM(2020) 66), (dalej zwaną „Strategią”). Celem Strategii jest stworzenie europejskiej przestrzeni danych, jednolitego rynku danych umożliwiającego swobodny przepływ danych w Unii Europejskiej (dalej także „UE”) i między sektorami, z korzyścią dla przedsiębiorstw, naukowców i administracji publicznej. Obywatele, przedsiębiorstwa i organizacje uzyskają możliwość podejmowania lepszych decyzji na podstawie analizy „uwolnionych” danych, które powinny być dostępne dla wszystkich niezależnie od statusu, wielkości czy innych cech. W Strategii wskazano również działania mające na celu opracowanie przestrzeni danych sektorowych w strategicznych obszarach, takich jak: produkcja, rolnictwo, zdrowie i mobilność. Zwiększenie dostępnego wolumenu danych jest postrzegane przez twórców Strategii jako szczególnie istotne z punktu widzenia nowych, opartych na danych technologiach jak AI czy IoT. Stąd wynika też powiązanie Europejskiej strategii w zakresie danych z Białą Księgą w sprawie sztucznej inteligencji (COM (2020)65). Oba komplementarne wobec siebie dokumenty tworzą pierwszy filar szerszej europejskiej polityki cyfrowej. W komunikacie KE „BIAŁA KSIĘGA w sprawie sztucznej inteligencji. Europejskie podejście do doskonałości i zaufania” (COM(2020) 65) Komisja Europejska zaakcentowała poprawę dostępu do danych i zarządzania nimi jako kwestie o zasadniczym znaczeniu. Bez danych rozwój sztucznej inteligencji i innych zastosowań cyfrowych nie jest możliwy. Propagowanie odpowiedzialnych praktyk w zakresie zarządzania danymi i zgodności danych z zasadami FAIR13 przyczyni się do budowania zaufania i zapewnienia możliwości ponownego wykorzystywania danych. W komunikacie KE „W kierunku wspólnej europejskiej przestrzeni danych” (COM(2018)232) Komisja Europejska przedstawiła środki, które ułatwią przedsiębiorstwom i sektorowi publicznemu dostęp do danych pochodzących z różnych źródeł, sektorów i dyscyplin w UE oraz ich ponowne wykorzystywanie. Dokument podkreśla konieczność działania w celu poprawy efektywnego wykorzystania danych w całej UE. W komunikacie KE „Europejskie ramy interoperacyjności – strategia wdrażania” (COM(2017)134) Komisja Europejska przedstawiła zaktualizowane zalecenia dotyczące interoperacyjności danych, które powinny pomóc w zarządzaniu danymi, aby ułatwić ich publikowanie w portalach oraz ich łączenie, udostępnianie i ponowne wykorzystywanie. Niniejszy program jest spójny z prowadzonymi działaniami Komisji Europejskiej. Strategie krajowe Program Zintegrowanej Informatyzacji Państwa, w kierunku interwencji 5.1. Reorientacja administracji publicznej na usługi zorientowane wokół potrzeb obywatela, wskazano na zasady niezbędne do uwzględnienia w praktyce inwestowania w cyfrowe usługi publiczne w Polsce, tj. otwartość i przejrzystość oraz domyślną interoperacyjność. Organy administracji publicznej powinny wymieniać się informacjami i danymi oraz zapewnić obywatelom 13) Zasady FAIR, zgodnie z którymi dane muszą być możliwe do znalezienia (ang. Findability), dostępne (ang. Accessibility), interoperacyjne (ang. Interoperability) i możliwe do ponownego wykorzystania (ang. Reusability), https://www.force11.org/group/fairgroup/fairprinciples. 12 i przedsiębiorcom dostęp do danych, kontrolę nad nimi i możliwość ich korekty, powinny też umożliwić użytkownikom monitorowanie procesów administracyjnych, które ich dotyczą. Ponadto cyfrowe usługi publiczne powinny być opracowywane i udostępniane w taki sposób, aby funkcjonowały bez ograniczeń w ramach jednolitego rynku i między sztywnymi strukturami organizacyjnymi, w oparciu o swobodny przepływ danych i usług cyfrowych w UE. Interoperacyjność w warstwie danych dotyczy ich wymiaru semantycznego i syntaktycznego, co ma istotny wpływ na ponowne wykorzystanie udostępnianych danych. Strategia Sprawne i Nowoczesne Państwo 203014), w ramach celu III Podniesienie sprawności realizacji zadań państwa poprzez wykorzystanie technologii cyfrowych strategia przewiduje działania związane z udostępnianiem danych publicznych, ich ponownym wykorzystywaniem i promocją. Działania te umieszczono w kierunku interwencji pt. Otwarty rząd i wspieranie rozwoju społeczeństwa informacyjnego. Strategia Produktywności 203015), jeden z głównych działów dokumentu o nazwie „Dane” jest poświęcony tematyce danych publicznych oraz prywatnych, którego celem jest szybki rozwój algorytmicznej gospodarki opartej na danych. Strategia ta podkreśla znaczenie danych, które stają się zasobem produkcyjnym tworzącym wartość. Program rozwoju kompetencji cyfrowych16), zapewniający osobom już korzystającym z technologii cyfrowych możliwość pogłębiania umiejętności w tym zakresie na każdym etapie życia, zaś osobom wykluczonym cyfrowo – pomoc w rozpoczęciu korzystania z narzędzi cyfrowych. Jednym z zadań programu jest podniesienie kompetencji cyfrowych pracowników instytucji publicznych, w tym w zakresie otwierania i wykorzystywania danych publicznych. Narzędziem zaplanowanym do wykonania zadania jest Akademia Otwartych Danych, realizowana w projekcie „Otwarte dane plus”, finansowanym w ramach poddziałania 2.3.1. Programu Operacyjnego Polska Cyfrowa na lata 2014–2020. Polityka dla rozwoju Sztucznej Inteligencji w Polsce od roku 202017) kładzie nacisk na ekosystem AI oraz strategiczne czynniki budowania potencjału polskiej AI, czyli: dane, wiedza i kompetencje, infrastruktura oraz inwestycje i finansowanie. Strategia ta wskazuje jako jeden z priorytetów do kontynuacji – otwieranie zbiorów danych administracji publicznej oraz zachęcanie podmiotów prywatnych do dzielenia się danymi z innych źródeł, w tym z przemysłu, w formie budowania klubów rozproszonych repozytoriów danych, jak np. wirtualne składnice danych, powierników danych jak data trusts. 14) Projekt uchwały Rady Ministrów w sprawie przyjęcia strategii „Sprawne i Nowoczesne Państwo 2030” został wpisany do Wykazu prac legislacyjnych i programowych Rady Ministrów pod numerem ID63. 15) Projekt Strategii Produktywności 2030, https://bip.kprm.gov.pl/kpr/bip-rady-ministrow/prace-legislacyjne-rm-i/pracelegislacyjne-rady/wykaz-prac-legislacyjny/r3762474,Projekt-uchwaly-Rady-Ministrow-w-sprawie-Strategii-produktywnosci- 2030.html. 16) Projekt Programu Rozwoju Kompetencji Cyfrowych. 17) Uchwała nr 196 Rady Ministrów z dnia 28 grudnia 2020 r. w sprawie ustanowienia „Polityki dla rozwoju Sztucznej Inteligencji w Polsce od roku 2020” (M.P. z 2021 r. poz. 23), https://bip.kprm.gov.pl/kpr/bip-rady-ministrow/prace-legislacyjne-rm-i/pracelegislacyjne-rady/wykaz-prac-legislacyjny/r1758446092,Projekt-uchwaly-Rady-Ministrow-w-sprawie-ustanowienia-Polityki-dlarozwoju-Sztuc.html. 13 14 3. Diagnoza 3.1. Obowiązujący stan prawny Ekosystem otwartych danych publicznych tworzą ramy ustawowe, dokumenty strategiczne i komplementarne wobec nich projekty współfinansowane ze środków UE w ramach Programu Operacyjnego Polska Cyfrowa. Ramy prawne ponownego wykorzystywania informacji sektora publicznego w Polsce wyznacza obecnie ustawa z dnia 25 lutego 2016 r. o ponownym wykorzystywaniu informacji sektora publicznego18), dokonująca w zakresie swojej regulacji wdrożenia postanowień dyrektywy 2003/98/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 17 listopada 2003 r. w sprawie ponownego wykorzystywania informacji sektora publicznego19), zmienionej dyrektywą 2013/37/UE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 26 czerwca 2013 r.20) Komisja Europejska w następstwie przeprowadzonego przeglądu dotychczasowych przepisów regulujących ponowne wykorzystywanie informacji sektora publicznego zainicjowała w 2018 r. prace legislacyjne21), których efektem było przyjęcie, w miejsce obowiązującej dyrektywy 2003/98/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 17 listopada 2003 r. w sprawie ponownego wykorzystywania informacji sektora publicznego, nowych regulacji w zakresie otwartych danych – dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2019/1024/UE z dnia 20 czerwca 2019 r. w sprawie otwartych danych i ponownego wykorzystywania informacji sektora publicznego22) (dalej „dyrektywy 2019/1024/UE” lub „dyrektywy reuse”). Państwa członkowskie zostały zobowiązane do implementacji postanowień nowej dyrektywy w terminie do dnia 17 lipca 2021 r. W związku z koniecznością implementacji dyrektywy 2019/1024/UE urząd obsługujący ministra właściwego do spraw informatyzacji pracuje nad nowym aktem prawnym w obszarze otwartych danych – ustawą o otwartych danych i ponownym wykorzystywaniu informacji sektora publicznego, która zastąpi obecnie obowiązującą ustawę z dnia 25 lutego 2016 r. o ponownym wykorzystywaniu informacji sektora publicznego. W Polsce informacje publiczne są udostępniane zgodnie z ustawą z dnia 6 września 2001 r. o dostępie do informacji publicznej23). Istnieją dwa podstawowe tryby udostępniania informacji: wnioskowy i bezwnioskowy. Centralne Repozytorium Informacji Publicznej zapewnia szybki dostęp do danych publicznych, bez potrzeby składania wniosków do urzędu, bez ograniczeń terytorialnych i licencyjnych. Informacje publiczne o szczególnym znaczeniu dla rozwoju innowacyjności w państwie i rozwoju społeczeństwa informacyjnego, które ze względu na sposób przechowywania i udostępniania pozwalają na ich ponowne wykorzystywanie, są udostępniane w portalu Dane.gov.pl. Portal stanowi centralny punkt dostępu do otwartych danych publicznych w Polsce, a docelowo również danych gromadzonych i udostępnianych przez sektor prywatny. Dostęp do zasobów informacyjnych oraz metadanych, w tym komunikowanie się z centralnym repozytorium, jest możliwy przez portal Dane.gov.pl. Portal został uruchomiony w maju 2014 r., w oparciu o ustawę z dnia 6 września 2001 r. o dostępie do informacji publicznej. 18) Dz. U. z 2019 r. poz. 1446, z późn. zm. 19) Dz. Urz. UE L 345 z 31.12.2003, str. 90. 20) Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2013/37/UE z dnia 26 czerwca 2013 r. zmieniająca dyrektywę 2003/98/WE w sprawie ponownego wykorzystywania informacji sektora publicznego (Dz. Urz. UE L 175 z 27.06.2013, str. 1). 21) COM/2018/234 Wniosek Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie ponownego wykorzystywania informacji sektora publicznego (wersja przekształcona), COM (2018) 234. 22) Dz. Urz. UE L 172 z 26.06.2019, str. 56. 23) Dz. U. z 2020 r. poz. 2176. 15 Głównym dokumentem strategicznym określającym kierunki realizacji polityki na rzecz otwierania danych do 2020 r. jest przyjęty przez Radę Ministrów we wrześniu 2016 r. Program otwierania danych publicznych. Wśród głównych zadań wyznaczonych w Programie znalazła się poprawa jakości zbieranych i udostępnianych danych publicznych niezależnie od miejsca przechowywania, zgodnie z filarami otwartości i standardem udostępniania danych w portalu otwartych danych – Dane.gov.pl. Poza obszarem regulacji prawnych, krajowych i unijnych ważnymi elementami polityki otwartych danych są projekty realizowane przez urząd obsługujący ministra właściwego do spraw informatyzacji, finansowane ze środków Programu Operacyjnego Polska Cyfrowa, tj. Otwarte dane: dostęp, standard, edukacja (okres realizacji 2017.06.–2020.05.) i Otwarte dane plus (okres realizacji 2019.03.–2022.05.) oraz Kronik@ – Krajowe Repozytorium Obiektów Kultury i Nauki (okres realizacji 2018.10.–2021.08.). Projekty dostarczają systemowych rozwiązań zwiększających dostępność i jakość danych publicznych oraz ich ponowne wykorzystywanie i są praktycznymi narzędziami służącymi realizacji celów Programu otwierania danych publicznych (na lata 2016–2020) (dalej także „PODP”). Ważnym działaniem w ramach projektu Otwarte dane: dostęp, standard, edukacja było stworzenie standardów otwartości danych w 4 wymiarach: regulacji prawnych, bezpieczeństwa, technicznym i API. Istotnym komponentem projektów jest sukcesywne otwieranie za pomocą interfejsu programistycznego API rejestrów publicznych o dużym potencjale gospodarczym i społecznym oraz znacznym potencjale ponownego wykorzystania. Minimalne wytyczne w zakresie formatów danych określa ustawa z dnia 17 lutego 2005 r. o informatyzacji działalności podmiotów realizujących zadania publiczne24) oraz wydane na jej podstawie rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 12 kwietnia 2012 r. w sprawie Krajowych Ram Interoperacyjności, minimalnych wymagań dla rejestrów publicznych i wymiany informacji w postaci elektronicznej oraz minimalnych wymagań dla systemów teleinformatycznych25). Dynamika działań realizowanych w ramach przedstawionych dokumentów i przedsięwzięć w obszarze otwierania danych publicznych przyczynia się do stopniowego wzrostu efektywności realizacji polityki otwartych danych, jak również użyteczności portalu Dane.gov.pl. Od 2015 r. Polska poprawiła swoją pozycję w międzynarodowych rankingach dotyczących otwierania danych publicznych. W rankingu Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (dalej „OECD”) „Open, Useful, Reusable Government Data”, opublikowanym w raporcie Government at a Glance 2019, Polska znalazła się na 14. miejscu na 32 badane państwa – biorąc pod uwagę dostęp i otwartość danych oraz rządowe wsparcie dla możliwości ponownego wykorzystywania informacji sektora publicznego. Jest to awans o 6 miejsc w stosunku do rankingu z 2017 r. W rankingu Open Data Maturity in Europe 2019, sporządzonym na zlecenie Komisji Europejskiej, badającym poziom otwartości danych w poszczególnych krajach UE, Polska zajęła 7. miejsce. Jest to duży awans z 14. miejsca w 2018 r. i 22. miejsca w 2017 r. Należymy do tzw. grupy „fast – trackers” – szybko awansujących26). W czołówce krajów EU znajdują się Irlandia, Hiszpania, Francja i Cypr. 24) Dz. U. z 2020 r. poz. 346, z późn. zm. 25) Dz. U. z 2017 r. poz. 2247. 26) Tłumaczenie własne. 16 Rysunek 1. Grupy wg rankingu Open Data Maturity Źródło: Raport Open Data Maturity 2019 r. W 2020 r. Polska zajęła 7. miejsce również w rankingu DESI dotyczącym indeksu gospodarki cyfrowej i społeczeństwa cyfrowego, w kategorii otwartych danych. Jest to awans w stosunku do 13. miejsca uzyskanego w 2019 r. Polska wykazuje dojrzałość, jeżeli chodzi o dostępność otŹwróadrłtoy: cOhpe dn adnatyac mha, tucroit yj,e Rsetp owrty 2n0i1k9ie rm. znacznie powyżej średniej dla UE. Mimo awansów w rankingach, działania Polski w obszarze otwartości danych wymagają ciągłej intensyfikacji, usystematyzowania i zbliżania się do międzynarodowych, najwyższych standardów otwartości danych. 3.2. Użyteczność portalu otwartych danych Europejskie portale otwartych danych były wczesnym i koniecznym krokiem w rozwoju narracji otwartych danych, ale ich celem nie może być wyłącznie publikowanie danych – ostatecznie są one środkiem ułatwiającym szerokie wykorzystanie i generowanie wpływowych zmian27). Obecnie portal Dane.gov.pl zapewnia odwiedzającym oraz dostawcom danych wiele zaawansowanych funkcjonalności, m.in. wizualizację danych, podgląd danych, automatyzację dodawania zbiorów danych i metadanych. Funkcje portalu pomagają również dostawcom danych w śledzeniu popularności danych oraz w rozumieniu zapotrzebowania na dane. Portal z bogatymi możliwościami może przynieść wiele korzyści. Dlatego też nieustający rozwój użyteczności portalu jest niezwykle istotną kwestią. Na tle europejskich portali otwartych danych polski portal w 2019 r. uplasował się na 11. miejscu w badaniu Komisji Europejskiej „Open Data Maturity 2019”. Jednakże w celu dążenia do najwyższych standardów portal powinien ewoluować, wymaga dalszych prac, nieustającego rozwoju funkcjonalności, które będą sprzyjać ponownemu wykorzystywaniu danych. 3.3. Stan danych udostępnionych w portalu Dane.gov.pl Wykres 1. Liczba zasobów danych w portalu Dane.gov.pl w latach 2016–2020 ROK 18701 2020 ROK 1648 2016 LICZBA ZASOBÓW DANYCH W CRIP Źródło: Opracowanie własne 27) Analytical Report 8: The Future of Open Data Portals, EDP, Lipiec 2020 r., https://www.europeandataportal.eu/pl/highlights/practical-guide-building-future-proof-open-data-portals. 17

obowiązywania Programu Otwierania Danych Publicznych, należy podkreślić, że nastąpił duży postęp w kierunku zwiększenia dostępu do danych. Jednakże, jak wskazują dane statystyczne innych krajów, dostęp do danych w Polsce jest nadal niewystarczający. Dla porównania, liczba zasobów danych upublicznionych w najwyżej ocenionych europejskich portalach otwartych danych (według rankingu Open Data Maturity 2019) wynosi: portal hiszpański – 137 385 danych, portal francuski – 193 792. Istotne jest zwiększenie wysiłków zarówno po stronie podmiotów publicznych w kierunku zwiększenia dostępu do danych publicznych, w tym danych należących do jednostek samorządu terytorialnego, jak i po stronie podmiotów prywatnych, które są często w posiadaniu danych o dużym znaczeniu dla realizacji zadań w interesie publicznym (np. w dziedzinie transportu, dostarczania i wykorzystania energii, ochrony środowiska czy edukacji). Liczba publikowanych zasobów danych z jednostek samorządu terytorialnego nieznacznie wzrosła w 5-letnim okresie – z 0 do 640 zasobów danych. Wykres 2. Liczba dostawców danych w portalu Dane.gov.pl w latach 2016–2020 ROK 137 2020 ROK 35 2016 LICZBA DOSTAWCÓW DANYCH W CRIP Źródło: Opracowanie własne

(stan na grudzień 2020 r.) – 45. Zainteresowanie podmiotów samorządowych udostępnianiem otwartych danych do ponownego wykorzystywania jest znikome. Od maja 2020 r. możliwość udostępniania danych w portalu Dane.gov.pl posiadają również podmioty prywatne. Jednakże obecnie żaden z podmiotów prywatnych nie udostępnia na nim swoich danych. Z uwagi na obecną sytuację jest pożądane zintensyfikowanie współpracy z jednostkami samorządu terytorialnego oraz zainicjowanie współpracy między administracją rządową a sektorem prywatnym, organizacjami non profit, organizacjami branżowymi i pozarządowymi oraz środowiskami naukowymi. 18

ROK 305 2020 ROK 4 2016 LICZBA ZASOBÓW DANYCH UDOSTĘPNIONYCH PRZEZ API W CRIP Źródło: Opracowanie własne

danych z wykorzystaniem interfejsu programistycznego aplikacji, co jest znacznie większą liczbą w stosunku do danych udostępnionych przez API w portalu Dane.gov.pl. Budowanie przez organy sektora publicznego interfejsów programowania aplikacji do baz/systemów jest niewystarczające i nie jest powszechne. Powoduje to nieoptymalne wykorzystanie danych dynamicznych z sektora publicznego do celów tworzenia usług o wartości dodanej. Wspieranie wykorzystania interfejsów API na rzecz prostszego i bardziej zautomatyzowanego dostępu do zbiorów danych przyczyni się do większego ponownego ich wykorzystywania.

ROK 2020 ROK 2016

LICZBA ZASOBÓW DANYCH W WYBRANYCH FORMATACH UDOSTĘPNIONYCH W CRIP Źródło: Opracowanie własne Jak pokazują statystki na powyższym wykresie, liczba zasobów danych udostępniona w formacie o niskim stopniu otwartości jest wciąż nadmiernie stosowana w portalu Dane.gov.pl, w szczególności format PDF – 573 zasobów danych (stan na grudzień 2020 r.). Porównanie 19 popularności poszczególnych formatów wskazuje format CSV jako najczęściej używany przez dostawców danych – 8788 zasobów danych (stan na grudzień 2020 r.). W zderzeniu z innymi portalami UE, liczba zasobów danych w dobrze ustrukturyzowanych plikach, takich jak CSV na hiszpańskim portalu, wynosi ok. 11 427. W tym kontekście warto nadmienić, że irlandzki portal otwartych danych publikuje dane wyłącznie od 3 stopnia otwartości (czyli CSV, JSON, XML itp.). Ponadto małą popularnością w portalu Dane.gov.pl cieszą się formaty danych w najbardziej zaawansowanej formie, na najwyższych stopniach otwartości, jak np. RDF – 8 zasobów danych w CRIP. 3.4. Przegląd prowadzonej polityki otwartych danych Ewaluacja PODP W 2019 r. na zlecenie Ministra Cyfryzacji przeprowadzono badanie jakościowe wśród realizatorów i beneficjentów Programu otwierania danych publicznych (na lata 2016–2020) w celu oceny jakości realizacji oraz dotychczasowych jego efektów. Badaniem objęci byli pełnomocnicy do spraw otwartości danych, przedsiębiorcy, przedstawiciele organizacji pozarządowych i środowiska naukowego. Analiza zgromadzonego materiału badawczego pozwala stwierdzić, że założone cele Programu zostały osiągnięte – zarówno cel główny, jak i cele szczegółowe. W czasie trwania Programu zauważalne było zarówno zwiększenie liczby dostępnych danych, jak i poprawa ich jakości. Jednocześnie badanie ewaluacyjne zdiagnozowało zbyt niską wiedzę na temat otwartych danych wśród ich potencjalnych odbiorców, a także zbyt niską świadomość o korzyściach z otwierania danych wśród urzędników, co utrudnia i przedłuża proces upubliczniania kolejnych zbiorów danych. Diagnoza pozwoliła też na wskazanie tych rozwiązań POPD, które dowiodły swojej skuteczności i powinny być kontynuowane: a) szkolenia, w ramach których pełnomocnicy do spraw otwartości danych oraz inni pracownicy ministerstw i podległych jednostek, pracujący z danymi, mogli zyskać i poszerzyć swoją wiedzę i umiejętności techniczne oraz prawne, związane z otwieraniem danych publicznych. Szkolenia cieszą się bardzo dużym zainteresowaniem i są pozytywnie oceniane przez uczestników, zarówno w zakresie ich użyteczności, jak i trafności, b) sposób koordynacji PODP przez urząd obsługujący ministra właściwego do spraw informatyzacji – zarówno organizacji Programu, jak i działań podejmowanych w celu jego realizacji. Drugą kategorią rozwiązań wyodrębnioną w wyniku ewaluacji POPD są te działania, które wymagają szczególnej uwagi: a) jakość, kompletność oraz aktualność zasobów danych – nie wszystkie publikowane dane są odpowiedniej jakości. Zasoby danych są publikowane w formatach otwartych, ale na najniższym poziomie otwartości. Kwestiami, które należy poprawić poza dążeniem do publikowania, w możliwie najwyższych poziomach otwartości, jest wciąż kompletność oraz aktualność otwieranych danych. Konieczne jest tu wsparcie urzędów centralnych w kwestiach technicznych związanych z przygotowywaniem danych w formatach otwartych, b) promocja idei otwierania danych, która jest jednym z głównych czynników wpływających na skuteczność i użyteczność PODP. Działania promocyjne powinny koncentrować się na podkreślaniu roli otwartych danych w rozwoju gospodarczym; powinny prezentować przykłady dobrych praktyk z krajów, które są liderami w otwieraniu danych. Promocja powinna być prowadzona głównie przez spotkania, 20 warsztaty, konferencje skierowane nie tyle do pełnomocników do spraw otwartości danych i ich współpracowników, ale do osób zajmujących wyższe stanowiska, podejmujących ostateczne decyzje w kwestii danych, które mogą zostać upublicznione. Ponadto istotne jest również prowadzenie kampanii informacyjno-promocyjnych, których celem będzie dotarcie do potencjalnych odbiorców danych i stałe podnoszenie poziomu świadomości dotyczącej korzyści płynących z otwartych danych, głównie wśród przedsiębiorców, c) zmiany w dotychczasowym zakresie pełnienia funkcji pełnomocnika do spraw otwartości danych – miejsca, roli i znaczenia w strukturze. Raport Ministerstwa Rozwoju Według raportu Ministerstwa Rozwoju „Nowy surowiec danych, otwarte zasoby danych dla polskiej gospodarki” 28), mimo bardzo dużych wysiłków i rozwiązań również w prawodawstwie, czy to krajowym czy międzynarodowym, dane ciągle nie są udostępniane przez rządy w stopniu zadowalającym. W oparciu o badania „Barometru Otwartych Danych”29) jako główny problem wskazano, że tylko 1 na 10 zbiorów rządowych jest otwarty. Kolejnym czynnikiem do wzięcia pod uwagę jest jakość danych – dane rządowe są często niekompletne i słabej jakości. Portale danych wprawdzie już istnieją, ale proces ich aktualizacji jest ręczny. Raport również wskazuje, że w szczególności dla przedsiębiorców dużo istotniejszy jest dostęp do danych dynamicznych. Oznacza to, że z punktu widzenia przedsiębiorcy cenniejsze jest źródło, które udostępnia dane bieżące przez API, niż źródło, które udostępnia dane archiwalne w postaci pliku. Przedsiębiorcy powinni nie tylko otrzymywać dostęp do danych, ale również konserwować swoje dane przez dołączanie danych skojarzonych, jak np. koncepcja linked data. Ponadto raport przedstawia rekomendacje dla administracji, do których należy m.in. rozszerzenie serwisu Dane.gov.pl o katalog API i usług udostępnianych dynamicznie30). Europejska Strategia w zakresie danych Jak wskazuje Europejska Strategia w zakresie danych (dalej „ESD”), zwiększenie wymiany różnego rodzajów danych między różnymi interesariuszami jest czynnikiem niezbędnym do tworzenia nowych produktów i usług, poprawy świadczonych usług publicznych oraz budowania konkurencyjnej gospodarki i poprawy jakości życia obywateli. Kluczowym czynnikiem jest nie tylko intensyfikacja wymiany danych, ale też włączenie do tego procesu jak największej liczby różnorodnych podmiotów. Wartościowe wyniki osiąga się, analizując dane różnorodne, ale również te odnoszące się do tej samej tematyki, ale gromadzone przez kilka podmiotów. Dlatego jest konieczne wzmocnienie działań w obszarze wymiany danych na linii Administracja – Biznes (government to business data sharing, G2B) oraz Administracja – Administracja (government to government data sharing, G2G) oraz podjęcie aktywności w celu stworzenia linii współpracy na linii Biznes – Administracja (business to government data shearing B2G) oraz Biznes – Biznes (business to business data sharing, B2B). ESD dostrzega również wartość danych naukowych, wyodrębniając ten temat jako osobną przestrzeń danych, która ma na celu zapewnienie dostępu do danych naukowych w celu ich ponownego wykorzystywania. 28) Nowy surowiec danych, otwarte zasoby danych dla polskiej gospodarki, raport Ministerstwa Rozwoju, 2019 r. 29) https://opendatabarometer.org/4thedition/report/. 30) Nowy surowiec danych, otwarte zasoby danych dla polskiej gospodarki, raport Ministerstwa Rozwoju, 2019 r. 21 Podsumowanie ankiety diagnozującej potrzeby użytkowników portalu Dane.gov.pl W maju 2020 r. Ministerstwo Cyfryzacji w portalu Dane.gov.pl udostępniło ankietę diagnozującą potrzeby i oczekiwania społeczne w zakresie otwierania danych. Analizowane dane pochodzą z badania on-line, przeprowadzonego w dniach 22 maja – 30 września 2020 r. W okresie tym ankietę umieszczoną w portalu Dane.gov.pl wypełniło 108 użytkowników. W zakresie celu korzystania z portalu: Najczęstszym powodem, dla którego użytkownicy sięgają po dane publiczne, jest chęć zdobycia lub pogłębienia wiedzy. Czynnik ten wskazało dwie piąte respondentów. Niemal o połowę mniej badanych stwierdziło, że powodem, dla którego wykorzystują dane publiczne, jest zwykła ciekawość i chęć sprawdzenia, jakie możliwości drzemią w tych danych. Ponad jedna dziesiąta użytkowników wykorzystuje dane publiczne do tworzenia aplikacji, zaś blisko jedna dziesiąta – do badań naukowych. Na pytania dotyczące zawartości portalu: Za najbardziej przydatne dla siebie użytkownicy portalu uznają znajdujące się na nim dane dotyczące biznesu i gospodarki, zdrowia, środowiska, a także budżetu i finansów publicznych. Dla ponad jednej trzeciej respondentów najbardziej przydatnymi są dane dotyczące nauki i oświaty, a dla blisko jednej trzeciej – dane z obszaru transportu. Ponad jedna piąta badanych wskazała dane z dziedziny kultury, zaś niemal jedna piąta – dane dotyczące sportu i turystyki – dane z obszaru kultury. Podobny poziom wskazań uzyskały dane z zakresu sportu i turystyki. Wśród innych danych badani wymieniali np. dane z obszaru demografii, informatyki, energetyki, sektora budowlanego, motoryzacyjnego czy też nieruchomości. W odpowiedzi na pytanie o formaty danych: Za najbardziej przydatne formaty danych użytkownicy uznają XLS, XLSX, CSV, PDF. Blisko jedna trzecia badanych wskazała format JSON. Ponad jedna czwarta – XML, a jedna czwarta wymieniła jako przydatne formaty: DOC, DOCX oraz JPEG, PNG. Nieco ponad jedną dziesiątą wskazań uzyskał format HTML. Co dwudziesty badany za najbardziej przydatny format uznał RDF. Podobny poziom wskazań uzyskał ODS. Inne wskazane formaty GML, SWDE, SHP, TIFF. Na pytanie o znaczenie udostępniania danych przez interfejs API: Blisko dwie trzecie użytkowników portalu przypisuje duże znaczenie udostępnianiu danych przez interfejs API, uznając je za ważne lub bardzo ważne. Co ósmy badany jest zdania, że udostępnianie danych przez API jest mało istotne, choć jednocześnie przyznaje, że zdarza mu się pobierać dane w taki sposób. Dla jednej czwartej respondentów udostępnianie danych przez API w ogóle nie jest ważne, ponieważ nie pobierają oni danych w ten sposób. Ankieta badała również oczekiwania użytkowników w odniesieniu do danych, których nie ma w portalu Dane.gov.pl, będących w posiadaniu instytucji publicznych. Odpowiedzi koncentrowały się przede wszystkim na następujących obszarach: zdrowie, transport publiczny i komunikacja, środowisko, dane geodezyjno-kartograficzne, lokalizacyjne, dane społeczno-demograficzne, nauka i oświata, jak również dane będące w dyspozycji jednostek samorządu terytorialnego (dalej „JST”), badania ze statystyki publicznej z gospodarki paliwowo-materiałowej oraz górnictwa węgla kamiennego; dane o podmiotach według sekcji i działów PKD; dane z Ministerstwa Sprawiedliwości dotyczące wpływu załatwień i liczby kadry orzeczniczej w poszczególnych sądach rejonowych dla wybranych repozytoriów – dla badania efektywności załatwiania spraw. Oczekiwania użytkowników w odniesieniu do danych, których nie ma w portalu Dane.gov.pl, będących w posiadaniu sektora prywatnego dotyczyły m.in. danych z taksówek (na podobieństwo Nowego Jorku), hulajnóg elektrycznych/skuterów do wypożyczenia. 22 W zakresie funkcjonowania portalu: Respondenci postulują o kwestie rozbudowywania zasobów danych oraz ich aktualizacji. Kategorie danych, jakimi dysponuje administracja rządowa Wśród danych administracji rządowej, w tym jednostek podległych i nadzorowanych, wyróżnia się w szczególności następujące kategorie: dane z obszaru budżetu i finansów, biznesu i gospodarki, bezpieczeństwa, administracji publicznej, kultury, nauki i oświaty, pracy i pomocy społecznej, miast i regionów, rolnictwa, społeczeństwa, sportu i turystyki, środowiska oraz zdrowia. Wśród tych danych szczególną kategorię stanowią dane o wysokiej wartości, do których to zbiorów należą: dane geoprzestrzenne, dane dotyczące obserwacji Ziemi i środowiska, dane meteorologiczne, dane statystyczne, dane dotyczące przedsiębiorstw i ich własności oraz dane dotyczące mobilności. Badanie Głównego Urzędu Statystycznego Jak pokazuje badanie GUS31), w roku 2018 firmy, które wykorzystywały dane publiczne stanowiły 1/6 ogółu przedsiębiorstw w Polsce (16,9%). Ze względu na wielkość, najczęściej użytkownikami danych publicznych były firmy duże (38,4%), rzadziej średnie (25,6%), a zdecydowanie najmniejszą grupą były firmy małe (14,3%). W porównaniu do roku 2017 odsetek podmiotów ogółem korzystających z danych publicznych wzrósł jedynie nieznacznie – o 0,5 punktu procentowego (p.p.), przy czym wzrost ten dotyczył przede wszystkim firm dużych (+7,6 p.p.). W przypadku firm średnich jest on nieznaczny (+2,1 p.p.), zaś wśród podmiotów małych notujemy nawet minimalny spadek (-0,1 p.p.). Warto dodać, że 2,3% firm podkreśla, że są takie dane publiczne, które mogłyby być wykorzystane w celach biznesowych, lecz wciąż nie zostały udostępnione w ramach otwartych danych publicznych. Największy popyt na dane, które nie zostały jeszcze otwarte, obserwujemy w firmach dużych (5,9%). Analiza stopnia wykorzystywania danych publicznych ze względu na branże pokazuje, że najczęściej z danych tych korzystały firmy działające w obszarach: wytwarzania i zaopatrywania w energię elektryczną, gaz, parę wodną i gorącą wodę (40,6%), informacji i komunikacji (32,4%) oraz dostaw wody, gospodarowania ściekami i odpadami (29,1%). W dalszej kolejności są to firmy prowadzące działalność w obszarze nauki i techniki (23,1%), naprawy i konserwacji komputerów i sprzętu komunikacyjnego (22,2%), a także zajmujące się administrowaniem i działalnością wspierającą (19,8%) oraz obsługą rynku nieruchomości (19,7%). Korzystanie z otwartych danych publicznych jest najmniej popularne wśród podmiotów działających w branży zakwaterowania i gastronomii (9,0%). Warto odnotować, że branże, w których obserwujemy obecnie najwyższy wskaźnik wykorzystywania otwartych danych publicznych – czyli wytwarzanie i zaopatrywanie w energię elektryczną, gaz, parę wodną i gorącą wodę oraz informacja i komunikacja – są jednocześnie branżami, w których notujemy największą dynamikę wzrostu korzystania z tych danych. W przypadku pierwszej z nich notujemy wzrost o 10,2 p.p. w stosunku do roku 2017, natomiast w przypadku drugiej jest to wzrost o 8,8 p.p. w tym samym okresie. Największym zainteresowaniem wśród przedsiębiorstw cieszą się otwarte dane publiczne z zakresu gospodarki i finansów (15,1%). Wyraźnie rzadziej firmy korzystają z danych przestrzennych (5,9%), transportowych (5,8%) oraz na temat środowiska (5,8%). 31) Społeczeństwo informacyjne w Polsce. Wyniki badań statystycznych z lat 2015–2019, GUS, Warszawa, Szczecin 2019 r., str. 133–135. 23 Zdecydowanie najmniejszą popularnością cieszą się dane na temat kultury, sportu i rekreacji (wykorzystuje je 2,3% firm). Analiza wyników badania ze względu na województwa pokazuje, że wskaźnik wykorzystywania otwartych danych publicznych przez przedsiębiorstwa jest wyższy niż średnia krajowa w sześciu województwach: dolnośląskim, kujawsko-pomorskim, lubuskim, małopolskim, mazowieckim i podlaskim. Liderem jest tu województwo mazowieckie, w którym z otwartych danych publicznych korzysta jedna piąta firm. 3.5. Gospodarczy wpływ otwartych danych Kontekst europejski Wartość rynku otwartych danych  Wartość rynku otwartych danych 184,45 mld euro w 2019 r.  Wartość rynku otwartych danych 199,51–334,20 mld euro – prognoza na 2025 r.32) Źródło: Raport Europejskiego Portalu Otwartych Danych Zatrudnienie w oparciu o otwarte dane  1,09 mln pracowników dzięki otwartym danym w 2019 r.  1,12–1,97 mln pracowników otwartych danych – prognoza na 2025 r.33) Źródło: Raport Europejskiego Portalu Otwartych Danych Potencjał otwartych danych w sektorach  Oczekiwany wzrost o 15,7% w przypadku sektorów o dużym wpływie i dużym potencjale34)  Wysoki wpływ: 35)  Wysoki potencjał:36) Źródło: Raport Europejskiego Portalu Otwartych Danych 32) The Economy Impact of Open Data: Opportunities for value creation in Europe. Raport Europejskiego portalu otwartych danych, 02.2020 r. https://www.europeandataportal.eu/en/doc/economic-impact-open-data-opportunities-value-creation-europe. 33) Tamże. 34) Tamże. 35) Administracja publiczna, sektory profesjonalne naukowe i techniczne, technologie informacyjno-komunikacyjne, transport i przechowywanie. 36) Rolnictwo, finanse i ubezpieczenia, zdrowie, edukacja, handel, działania w obszarze nieruchomości. 24 Wzrost wydajności  Ratowanie życia, np. uratowano 54–202 tys. istnień ludzkich dzięki szybkiej reakcji w nagłych przypadkach  Oszczędność czasu, np. 27 mln godzin zaoszczędzonych w publicznym transporcie  Doskonalenie usług językowych za pomocą otwartych danych, np. poprzez zwiększenie tłumaczenia maszynowego37) Źródło: Raport Europejskiego Portalu Otwartych Danych Oszczędności kosztów  Oszczędność kosztów pracy, np. 13,7–20 mld euro dzięki skróceniu czasu spędzanego w ruchu  Oszczędność kosztów na rachunkach za energię, np. 79,6 mld euro dzięki większej produkcji energii słonecznej  Oszczędność kosztów sektora publicznego, np. 1,1 mld euro dzięki niższym kosztom tłumaczenia38) Źródło: Raport Europejskiego Portal Otwartych Danych Otwarte dane w organizacjach (instytucjach publicznych, NGO, sektorze prywatnym)  49% danych wykorzystywanych przez badane organizacje to dane otwarte, a 77% organizacji planuje wykorzystać więcej danych  Otwarte dane mają wpływ na 46% przychodów organizacji, a 73% organizacji spodziewa się wzrostu tego wpływu  70% badanych organizacji tworzy dane wewnętrznie, z czego 58% publikuje niektóre z nich jako otwarte dane39) Źródło: Raport Europejskiego Portalu Otwartych Danych Kontekst polski Eksperci Polskiego Instytutu Ekonomicznego (PIE) – powołując się na dane firmy analitycznej International Data Corporation (IDC) z roku 2019 – szacują, że:  Wartość gospodarki opartej na danych w roku 2020 wyniesie w Polsce ok. 26,5 mld zł, a w ciągu kolejnych pięciu lat może ona wzrosnąć i wynosić od 33,7 mld zł do 51,2 mld zł  W odniesieniu do PKB może więc nastąpić wzrost z 1,2 proc. do nawet 2 proc. PKB w 2025 r. Jak wskazuje raport PIE „umiejętne udostępnianie danych administracyjnych może w istotny sposób wpłynąć na powodzenie realizacji scenariusza optymistycznego, zwiększając pulę 37) Tamże, The Economy Impact of Open Data, Raport Europejskiego Portalu Otwartych Danych. 38) Tamże. 39) Tamże. 25 dostępnych zasobów, a tym samym przyczyniając się do zwiększenia liczby firm opierających swój biznes na danych”40). Otwieranie danych publicznych ma jednak wymiar nie tylko biznesowy ale również przynosi korzyści administracji. Z szacunków Komisji Europejskiej z 2015 r. wynika, że:  W latach 2015–2020 sektor publiczny w Polsce mógł zaoszczędzić ponad 200 mln zł dzięki udostępnianiu danych będących w jego posiadaniu41) Jak wskazuje raport Organizacji Narodów Zjednoczonych (ONZ)42), podsumowujący stan globalnej gospodarki cyfrowej w 2019 r., dane stanowią jedną z cech charakterystycznych gospodarki cyfrowej, określane są mianem nowej waluty. Dawniej wartość ekonomiczna była ściśle powiązana z wytwarzaniem dóbr i usług. Obecnie wartość tę mogą generować dane: osobowe, nieosobowe, prywatne, publiczne, komercyjne, należące do administracji, dobrowolne, wrażliwe i niewrażliwe. Liczba danych nieustannie rośnie. Stanowią one cenne źródło, które może przynieść zysk, jeżeli zostanie odpowiednio zmonetyzowane. Rozwój gospodarki opartej na danych tworzy wiele nowych możliwości. Wykorzystanie danych wpływa na wzrost produktywności przedsiębiorstw, obniżenie kosztów, sprawniejszą transformację cyfrową wszystkich sektorów rynku, a nawet może przyczynić się do rozwiązania problemów natury ekonomicznej czy społecznej. Co więcej cyfryzacja dokonuje zmiany łańcucha wartości, otwierając możliwości dla nowych obszarów biznesowych. Jednak pozytywny wpływ cyfryzacji nie jest automatyczny, a powyższe korzyści nie będą dystrybuowane po równo. Osoby prywatne, przedsiębiorstwa, a wreszcie kraje będą zmuszone dołączyć do wyścigu w gospodarce opartej na danych43). 3.6. Przykłady wykorzystania danych przemysłowych i komercyjnych  silniki odrzutowe są wyposażone w tysiące czujników, które zbierają i przekazują dane, aby zapewnić ich skuteczne funkcjonowanie,  dane przemysłowe wykorzystuje się na farmach wiatrowych, aby zmniejszać ich wpływ na krajobraz i maksymalnie wykorzystać siłę wiatru44),  w sektorze rolnym analiza aktualnych danych dotyczących pogody lub zawartości wody w glebie może pomóc zmaksymalizować produkcję roślinną. W produkcji dane z czujników pomiarowych w czasie rzeczywistym umożliwiają przeprowadzenie z wyprzedzeniem odpowiedniej konserwacji maszyn,  wysokorozdzielcze dane satelitarne z satelitów Sentinel programu Copernicus przyczyniają się do monitorowania, w czasie rzeczywistym, naturalnych zasobów wodnych w celu zapobiegania suszom lub zanieczyszczeniu. Takie dane przynoszą 40) Dane publiczne – nowy impuls do rozwoju Polski, POLICY PAPER 8/2019, Polski Instytut Ekonomiczny, Warszawa 2019 r., str.4, 22, https://pie.net.pl/wp-content/uploads/2019/09/Policy8-08-08-WEB1.pdf. 41) Tamże, str. 22. 42) Digital Economy Report 2019, Raport ONZ https://unctad.org/en/pages/PublicationWebflyer.aspx?publicationid=2466. 43) Digital Economy Report 2019, Portal CyberPolicy NASK, https://cyberpolicy.nask.pl/digital-economy-report-2019/. 44) https://ec.europa.eu/info/strategy/priorities-2019-2024/europe-fit-digital-age/european-data-strategy_pl#relatedlinks. 26 znaczne korzyści organom publicznym, naukowcom i przedsiębiorstwom prywatnym, umożliwiając świadczenie innowacyjnych usług45). Inteligentne wykorzystanie danych wpływa na przekształcenie wszystkich sektorów gospodarki i sektora publicznego46). 45) Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów, komunikat „W kierunku wspólnej europejskiej przestrzeni danych”, COM (2018) 232. 46) Tamże. 27 28 4. Cel główny Programu otwierania danych na lata 2021–2027 Cel Programu Celem głównym Programu otwierania danych na lata 2021–2027 (dalej także „Programu”) jest:  zwiększanie podaży i poprawa jakości danych dostępnych w portalu Dane.gov.pl dla każdego użytkownika w celu ponownego wykorzystywania,  stworzenie środowiska, w którym korzyści gospodarcze i społeczne wynikające z otwartych danych są dostrzegane i przekładają się na budowę nowych usług, produktów, tworzenia modeli biznesowych i nowych miejsc pracy oraz wspierają podejmowanie decyzji strategicznych,  wejście do grupy liderów w Europie w zakresie jak najpełniejszego wykorzystania potencjału otwartych danych. Cel główny Programu zostanie osiągnięty dzięki realizacji wymienionych niżej komplementarnych celów szczegółowych, które koncentrują się wokół kluczowych elementów polityki otwartości danych, zarówno w zakresie sektora publicznego, jak i sektora prywatnego. Cele sformułowane w Programie wynikają z oceny dotychczasowych efektów podejmowanych działań, a także tempa zmian zachodzących w otoczeniu tematyki otwartych danych wynikających z rozwoju technologii cyfrowych oraz postępów europejskich portali otwartych danych. Program otwierania danych na lata 2021–2027 jest kontynuacją i rozszerzeniem działań podejmowanych przez administrację rządową w ramach Programu otwierania danych publicznych na lata 2016–2020 r. Cele nakreślone w Programie będą osiągane przez realizację szeregu działań podejmowanych przez realizatorów Programu, jednak kluczowe z nich, konieczne do przeprowadzenia w pierwszej kolejności, zostały przełożone na priorytetowe kierunki interwencji Programu. Program jest skierowany do organów administracji rządowej oraz jednostek organizacyjnych im podległych lub przez nie nadzorowanych. Urząd obsługujący ministra właściwego do spraw informatyzacji będzie zachęcać do włączenia się w jego realizację również przez inne podmioty, które tworzą lub przechowują dane o dużym potencjale ponownego wykorzystywania, w szczególności jednostki samorządu terytorialnego oraz podmioty prywatne47). Skoordynowany plan działania, angażujący wiele organów, podmiotów, może zapewnić niezbędny zakres i skalę wymaganych działań, które kompleksowo przyczynią się do realizacji głównego celu. Beneficjentem – dzięki większej liczbie lepszej jakości danych – będzie natomiast ogół społeczeństwa, w szczególności: obywatele, biznes i administracja publiczna. Program otwierania danych na lata 2021–2027 wprowadzony w drodze uchwały Rady Ministrów oddziałuje w sposób bezpośredni na podmioty administracji rządowej, a w sposób pośredni na pozostałe podmioty publiczne, biznes i obywateli. Cele szczegółowe: Cel pierwszy – Zwiększenie dostępności danych w portalu Dane.gov.pl. Cel drugi – Poprawa interoperacyjności i jakości danych. Cel trzeci – Wzrost wykorzystywania i wymiany danych. 47) Tematyka otwierana danych przez sektor prywatny została również uwzględniona w dokumencie: "Gospodarka oparta na danych Przemysł Plus”, https://www.gov.pl/web/cyfryzacja/gospodarka-oparta-o-dane-przemysl-. 29 Cel czwarty – Stymulowanie rynku ponownego wykorzystywania zasobów kultury i danych naukowych. Cel piąty – Współpraca z krajowymi i międzynarodowymi interesariuszami danych. Cel szósty – Podnoszenie wiedzy i umiejętności pracowników administracji publicznej w zakresie otwierania i zarządzania danymi oraz zwiększanie świadomości społecznej na temat potencjału otwartych danych. Załącznikiem nr 1 do Programu jest Plan działań, który uwzględnia przedsięwzięcia wskazane w tekście Programu, przypisane do konkretnego celu szczegółowego. Każdy cel szczegółowy zakończony jest zaleceniami stanowiącymi zwięzłe wytyczne do realizacji z opisanego obszaru tematycznego. Są one skierowane do realizatorów Programu oraz na zasadzie fakultatywności do pozostałych dostawców danych. Korzyści z realizacji Programu W efekcie przeprowadzenia zaplanowanych w Programie otwierania danych działań nastąpi wzrost podaży danych (w tym dynamicznych, o wysokiej wartości i badawczych) udostępnionych w portalu Dane.gov.pl (również przez API), gdzie w łatwy, szybki i bezpłatny sposób można je pozyskać i ponownie wykorzystywać bez konieczności składania wniosku. Nastąpi również poprawa jakości udostępnianych danych, a tym samym zwiększy się ich użyteczność dla wtórnego zastosowania. Korzyści z realizacji Programu będą odczuwalne zarówno dla przedsiębiorców (wesprze on innowacyjne firmy i przyczyni się do powstania innowacyjnych produktów, w tym na potrzeby nowych technologii), jak i obywateli (zwiększy ich udział we współdecydowaniu o sprawach publicznych oraz poprawi standard życia dzięki stworzeniu nowych usług i aplikacji wykorzystujących dane gromadzone przez podmioty publiczne). Rysunek 2. Korzyści z realizacji Programu Podniesienie umiejętności Zwiększenie udziału dostawców danych w obywateli w sprawowaniu zakresie otwartości danych Poprawa jakości życia władzy i w procesie obywateli dzięki budowie ponownego innowacyjnych usług i wykorzystywania danych aplikacji na podstawie danych gromadzonych przez ich dostawców Zwiększenie przejrzystości i skuteczności funkcjonowania Budowanie środowiska organów administracji innowacyjnego (wsparcie dla firm i publicznej przemysłu kreatywnego) (usprawnienie pracy urzędów) Korzyści z Poprawa wzrostu gospodarczego Wzrost pozycji Polski na arenie realizacji oraz powstawanie nowych międzynarodowej w obszarze miejsc pracy w przemyśle otwartości danych kreatywnym Programu Źródło: Opracowanie własne 30 31 5. Cele szczegółowe Programu 5.1. Cel pierwszy – Zwiększenie dostępności danych w portalu Dane.gov.pl 5.1.1. Dostosowanie otoczenia regulacyjnego do potrzeb rynku ponownego wykorzystywania Prawodawca unijny, przyjmując nową dyrektywę w sprawie otwartych danych, wskazał na konieczność zaktualizowania dotychczasowych ram ustawodawczych ponownego wykorzystywania informacji sektora publicznego w celu ich dostosowania do postępujących zmian w dziedzinie technologii cyfrowych oraz zapewnienia pełnego wykorzystania potencjału informacji sektora publicznego dla europejskiej gospodarki i europejskiego społeczeństwa. Jednocześnie zasadniczym celem zmian wprowadzonych w dyrektywie 2019/1024/UE jest przede wszystkim zwiększenie liczby danych dostępnych do ponownego wykorzystywania z korzyścią dla innowacyjności gospodarki i jakości życia społeczeństwa, aby w większym stopniu wykorzystać potencjał informacji sektora publicznego. Ustawa o otwartych danych i ponownym wykorzystywaniu informacji sektora publicznego W związku z koniecznością implementacji dyrektywy 2019/1024/UE jest niezbędne przygotowanie projektu nowego aktu prawnego w obszarze otwartych danych – ustawy o otwartych danych i ponownym wykorzystywaniu informacji sektora publicznego. Zastąpi on obecnie obowiązującą ustawę z dnia 25 lutego 2016 r. o ponownym wykorzystywaniu informacji sektora publicznego. Regulacje ponownego wykorzystywania wymagają kompleksowego podejścia do tematyki otwierania danych w myśl wyrażonej w dyrektywie 2019/1024/UE zasady „otwarty jak to najbardziej możliwe, zamknięty jak to konieczne (ang. as open as possible, as closed as necessary). Główne elementy konstrukcyjne nowego aktu prawnego powinny poprawić dostępność i innowacyjne wykorzystywanie danych publicznych, a tym samym przyczynić się do rozwoju technologii wymagających dużej liczby danych, takich jak AI. a) dane o wysokiej wartości Szczególne znaczenie dla tworzenia innowacyjnych rozwiązań mają dane o wysokiej wartości. Są to informacje, których ponowne wykorzystywanie wiąże się z istotnymi korzyściami dla społeczeństwa, środowiska i gospodarki, w szczególności ze względu na ich przydatność do tworzenia usług i zastosowań o wartości dodanej oraz nowych godziwych miejsc pracy, a także ze względu na liczbę potencjalnych beneficjentów usług i zastosowań o wartości dodanej opartych na tych zbiorach danych. Do kategorii zbiorów danych o wysokiej wartości zalicza się: a) dane geoprzestrzenne (kody pocztowe, mapy krajowe i lokalne), b) dane dotyczące obserwacji Ziemi i środowiska (zużycie energii i obrazy satelitarne), c) dane meteorologiczne (dane in situ z instrumentów i prognozy pogody), d) dane statystyczne (wskaźniki demograficzne i gospodarcze), e) dane dotyczące przedsiębiorstw i ich własności (rejestry przedsiębiorstw i numery identyfikacyjne), f) dane dotyczące mobilności (znaki drogowe i śródlądowe drogi wodne). 32 Ten zakres danych jest szczególnie istotny dla ponownego wykorzystywania ze względu na ich charakter i możliwości zastosowania w projektowanych aplikacjach i usługach tworzonych zarówno przez sektor prywatny, jak i przez administrację publiczną. Konieczne jest podjęcie działań legislacyjnych, które zobowiązywałyby dostawców tych kategorii danych do ich szerszego udostępniania. Zwiększenie podaży danych o wysokiej wartości, z uwagi na ich potencjał, należy uznać z jeden z priorytetów polityki otwierania danych. Jedocześnie w celu zapewnienia odpowiednich warunków sprzyjających ponownemu wykorzystywaniu danych o wysokiej wartości ważne jest zaimplementowanie do przepisów prawa szczególnych wymogów dotyczących publikacji i ponownego wykorzystywania tego rodzaju informacji, które powinny być udostępniane: a) co do zasady bezpłatnie, b) w formacie nadającym się do odczytu maszynowego, c) za pośrednictwem interfejsów API, oraz d) w odpowiednich przypadkach do zbiorczego pobrania48). b) dane dynamiczne Należy zwiększyć dostępność danych dynamicznych. Są to informacje w postaci cyfrowej, podlegające częstym aktualizacjom lub aktualizacjom w czasie rzeczywistym, w szczególności ze względu na ich zmienność lub szybką dezaktualizację. Za dane, które spełniać mogą kryteria danych dynamicznych, uznaje się np. dane środowiskowe, dane o ruchu, dane satelitarne, dane meteorologiczne, a także dane wygenerowane przez czujniki. Wartość ekonomiczna tego rodzaju danych zależy od natychmiastowej dostępności informacji oraz regularnego ich aktualizowania. W związku z powyższym w celu zagwarantowania możliwości pełnego i efektywnego wykorzystania potencjału danych dynamicznych, w tym aby ułatwić rozwój bazujących na takich danych aplikacji internetowych i mobilnych oraz aplikacji korzystających z chmury obliczeniowej, jest konieczne wprowadzenie rozwiązań legislacyjnych zapewniających szczególne warunki, na jakich dane dynamiczne powinny być udostępniane do ponownego wykorzystywania, tj. zapewnienie, aby dane takie były udostępniane: a) niezwłocznie (natychmiast) po ich zgromadzeniu, b) co do zasady bezpłatne, c) za pośrednictwem API, oraz d) w odpowiednich przypadkach do zbiorczego pobrania. c) dane badawcze Zakres projektowanej ustawy wymaga objęcia regulacją ponownego wykorzystywania kategorii danych badawczych, czyli informacji sektora publicznego utrwalonych w postaci elektronicznej, innych niż publikacje naukowe, które zostały wytworzone lub zgromadzone w ramach działalności naukowej w rozumieniu art. 4 ustawy z dnia 20 lipca 2018 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce, i wykorzystywanych jako dowody w procesie badawczym lub służących weryfikacji poprawności ustaleń i wyników badań. Dostawcy tego rodzaju danych powinni udostępniać je do ponownego wykorzystywania w celach komercyjnych lub niekomercyjnych (z uwzględnieniem uzasadnionych interesów handlowych, działań związanych z transferem wiedzy oraz istniejących już praw własności intelektualnej), 48) Przez udostępnianie danych do zbiorczego pobrania należy rozumieć zapewnienie (o ile to możliwe) przez podmiot zobowiązany funkcjonalności systemu teleinformatycznego, dzięki której użytkownicy będą mogli pobrać określony zasób danych w całości za pomocą funkcji w rodzaju „pobierz wszystko”. Definicja ujęta w uzasadnieniu do projektu ustawy o otwartych danych i ponownym wykorzystywaniu informacji sektora publicznego https://legislacja.rcl.gov.pl/projekt/12337400/katalog/12711402#12711402. 33 w zakresie, w jakim dane te są finansowane ze środków publicznych i zostały już publicznie udostępnione przez naukowców, organizacje prowadzące badania naukowe lub organizacje finansujące badania naukowe za pośrednictwem repozytorium instytucjonalnego lub tematycznego49). Potencjał tego rodzaju danych jest bardzo istotny dla ponownego wykorzystywania, dlatego jest konieczne zwiększenie ich dostępności dla użytkowników. Służą do weryfikacji innych badań, stanowią argument za prawdziwością prezentowanych tez, a także są źródłem wiedzy, m.in. dla innych ośrodków naukowych. d) dane przedsiębiorstw publicznych Interwencji legislacyjnej wymaga regulacja dostępu do danych będących w posiadaniu przedsiębiorstw publicznych, w szczególności tych, które prowadzą działalność w kluczowych sektorach gospodarki, np. obszarze usług pocztowych, transportu, dostaw wody, gazu, energii elektrycznej. To ważny krok, który należy wykonać na drodze do zwiększenia liczby wartościowych danych dostępnych, np. na potrzeby nowych technologii. e) dodatkowe rozwiązania usprawniające otwieranie danych oraz ponowne wykorzystywanie informacji sektora publicznego wykraczające poza minimum wyznaczone dyrektywą 2019/1024/UE Optymalizacja otoczenia regulacyjnego dla portalu otwartych danych  zaktualizowanie i przeniesienie do nowej ustawy regulacji dot. portalu Dane.gov.pl. (CRIP) znajdującej się obecnie w udip. Ustawowe uregulowanie statusu i zadań pełnomocników do spraw otwartości danych  uregulowanie statusu i zadań pełnomocników do spraw otwartości danych działających w ministerstwach i innych urzędach.  umożliwienie powoływania pełnomocników w innych instytucjach50. Wprowadzenie do ustawy „filarów otwartości” zdefiniowanych w standardach otwartości danych i PODP Nowy katalog zasad udostępniania i przekazywania informacji sektora publicznego (ISP)  wprowadzenie katalogu zasad obejmującego już zdefiniowane oraz nowo sformułowane zasady, takie jak np. zasada odpowiedzialności podmiotu zobowiązanego za dane. Zasoby bibliotek, archiwów i muzeów (BAM)  uproszczenie zasad ponownego wykorzystywania (warunki, ograniczenia) informacji sektora publicznego będących w posiadaniu BAM. Umożliwienie stosowania licencji standardowych (np. Creative Commons) zamiast warunków ponownego wykorzystywania informacji sektora publicznego Kod źródłowy  wprowadzenie możliwości fakultatywnego udostępniania do ponownego wykorzystywania kodu źródłowego programu komputerowego. Wdrożenie aktu wykonawczego dotyczącego danych o wysokiej wartości W celu wdrożenia dyrektywy 2019/1024/UE i wsparcia ponownego wykorzystywania danych jest konieczne opracowanie wykazu szczególnych rodzajów zbiorów danych o wysokiej 49) Art. 10 ust. 2 dyrektywy 2019/1024/UE. 50) W instytucjach, które nie są realizatorami POD, a realizują zadania publiczne. 34 wartości. W tym celu zostanie przeprowadzona identyfikacja danych w oparciu o ocenę ich potencjału w zakresie: a) generowania istotnych korzyści społeczno-ekonomicznych lub środowiskowych oraz innowacyjnych usług, b) przydatności dla dużej liczby użytkowników, w szczególności małych i średnich przedsiębiorstw, c) pomagania w generowaniu dochodów, d) łączenia ich z innymi zbiorami danych. Planowane stworzenie otoczenia regulacyjnego udostępniania wskazanych kategorii informacji wpłynie pozytywnie na zwiększenie dostępności wartościowych danych, które będą mogły być wykorzystywane przez użytkowników bezpłatnie do dowolnych celów, w tym również jako fundament rozwoju nowych technologii. Działania: 1. Uchwalenie ustawy o otwartych danych i ponownym wykorzystywaniu informacji sektora publicznego wraz z aktami wykonawczymi. 2. Bieżący monitoring przepisów mających wpływ na udostępnianie danych. 5.1.2. Zwiększenie dystrybucji danych w portalu Dane.gov.pl Portal Dane.gov.pl jest centralnym punktem dostępu do wiedzy na temat danych tworzonych i przechowywanych przez organy administracji rządowej, jednostki organizacyjne podległe lub nadzorowane przez te organy, administracji samorządowej, fundusze celowe, Zakład Ubezpieczeń Społecznych, Kasę Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, Narodowy Fundusz Zdrowia, państwowe instytuty badawcze, państwowe osoby prawne utworzone na podstawie odrębnych ustaw w celu wykonywania zadań publicznych. Na zasadzie dobrowolności w portalu Dane.gov.pl mogą być również udostępnione dane innych podmiotów, w tym podmiotów sektora prywatnego. Organy sektora publicznego, w tym jednostki samorządu terytorialnego, wytwarzają i gromadzą ogromne liczby danych, które stanowią wyjątkowo cenne źródło do rozwoju innowacyjnych usług cyfrowych i lepszego kształtowania polityki. Zwiększenie dostępu do posiadanych przez administrację publiczną dużych zbiorów danych w celu ich swobodnego wykorzystywania może wspierać powstawanie pożytecznych społecznie rozwiązań, poprawić jakość życia obywateli, a zarazem przyczynić się do budowy konkurencyjności gospodarki. Dopuszczenie do ponownego wykorzystywania dokumentów będących w posiadaniu organów sektora publicznego tworzy wartość dodaną dla podmiotów ponownie wykorzystujących te dokumenty, dla użytkowników końcowych, dla ogółu społeczeństwa, a w wielu przypadkach dla samego organu sektora publicznego, wspierając przejrzystość i odpowiedzialność oraz zapewniając informację zwrotną od podmiotów ponownie wykorzystujących dokumenty i użytkowników końcowych, która pozwala zainteresowanemu 35 organowi sektora publicznego na poprawę jakości gromadzonych informacji oraz na realizację jego zadań51). Dobrą praktyką, już realizowaną przez niektórych dostawców danych, jest publikowanie w portalu Dane.gov.pl rejestru umów zamówień publicznych. W związku z tym rekomenduje się kontynuację stosowanej praktyki oraz włączanie się do jej realizacji innych dysponentów danych. W przypadku udostępniania ww. zasobów danych publikacja w portalu powinna być dokonywana przez poszczególnych dysponentów danych, każdy w swoim zakresie (np. jednostki podległe i nadzorowane przez ministrów publikują samodzielnie przedmiotowy rejestr). Zaleca się udostępnianie rejestru umów co najmniej od drugiego poziomu otwartości danych (szerzej o stopniach otwartości danych w rozdziale 5.2.) i jego aktualizację. Rekomenduje się, aby udostępniany rejestr zawierał co najmniej: numer umowy, nazwę wykonawcy, datę zawarcia umowy, datę zakończenia umowy, przedmiot umowy albo opis, wartość. Wiele danych, które mogą mieć istotne znaczenie dla realizacji zadań w interesie publicznym (np. w dziedzinie transportu, dostarczania i wykorzystania energii, ochrony środowiska, edukacji itp.) i stanowią wysoką wartość dla dobra wspólnego, jest gromadzonych przez podmioty prywatne. Dane znajdujące się w posiadaniu przedsiębiorstw, takich jak operatorzy telekomunikacyjni, platformy internetowe, producenci samochodów, sprzedawcy detaliczni lub media społecznościowe, mają duże znaczenie. Ich wykorzystywanie może na przykład prowadzić do bardziej ukierunkowanej reakcji na epidemie, lepszego planowania przestrzennego miast, poprawy bezpieczeństwa ruchu drogowego i zarządzania ruchem, a także lepszej ochrony środowiska, monitorowania rynku i ochrony konsumentów52). Dane płynące z sektora prywatnego bezpośrednio wpływają na rozwój innowacyjnych produktów, rozwój sztucznej inteligencji oraz innych pożądanych zastosowań i narzędzi cyfrowych. Jest pożądane, aby tego typu dane, ze względu na ich znaczenie i wysoką wartość dla społeczeństwa, podlegały udostępnianiu przy jednoczesnym zapewnieniu możliwości ich ponownego wykorzystania dla dobra ogólnego. Wiele danych jest już obecnie wygenerowanych i przetwarzanych przez sektor publiczny i prywatny. Jak wskazuje Strategia Produktywności53) urzędy, ale także przedsiębiorcy, muszą być świadomi, że wytworzone, lecz nieużyte dane stanowią marnotrawstwo i wpływają na popadanie gospodarki w dług innowacyjny. Dotyczy to również danych gromadzonych przez sektor prywatny, szczególnie danych nieosobowych. Należy zwiększyć liczbę danych (np. z obszaru zdrowia, opieki, transportu, bezpieczeństwa itp.), które mogłyby zostać udostępniane, a są szczególnie pożądane, np. w czasie stanu epidemicznego czy innego rodzaju zagrożenia wpływającego na społeczeństwo i gospodarkę. Stanowią cenne źródło informacji, a dla przedsiębiorców w trudnym dla nich okresie spowolnienia gospodarczego inspirację dla tworzenia mobilnych aplikacji związanych np. ze zdrowiem i usług wspomagających walkę z występującym zagrożeniem, np. z COVID-19. Rzetelne udostępnianie danych oraz ich swobodny przepływ pozwoli na opracowanie mechanizmów i instrumentów przeciwdziałania rozprzestrzeniania się określonego zagrożenia i walki z jego skutkami. Na tę kwestie zwrócono uwagę w komunikacie Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów, komunikat „W kierunku wspólnej 51) Dyrektywa 2019/1024/UE. 52) Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów, komunikat „W kierunku wspólnej europejskiej przestrzeni danych”, COM (2018) 232. 53) Projekt Strategii Produktywności 2030, s. 112. 36 europejskiej przestrzeni danych”. Wskazano, że udostępnianie danych z badań naukowych na temat pojawiania się ognisk epidemii może znacznie przyspieszyć odpowiednie badania i przyczynić się do szybszego reagowania. Dane z obszaru zdrowia, opieki, transportu, bezpieczeństwa, rolnictwa umożliwiają skuteczne działanie ad hoc, często w warunkach sytuacji kryzysowych. W każdej fazie zarządzania kryzysowego, tj. zapobiegania, przygotowania, reagowania i odbudowy, kluczowe znaczenie ma udostępnianie i wymiana danych. Niezwykle istotny etap to faza reagowania na zaistniałe zdarzenie lub zagrożenie. Celem tego etapu jest uruchomienie działań zapobiegających lub minimalizujących możliwość zniszczeń, a po ich wystąpieniu podjęcie akcji ratowniczej celem dostarczenia pomocy poszkodowanym i ograniczenia wtórnych szkód i strat. Tu szczególne znaczenie ma przepływ informacji i wymiana danych o istniejącej sytuacji, aby uruchomić odpowiednie procedury. Jako przykład może posłużyć stan klęski żywiołowej w postaci susz, które dotykają rolnictwo. Niezakłócony przepływ informacji o rozmiarach strat w rolnictwie na skutek suszy wraz z informacją o miejscu jej wystąpienia daje podstawę do rzetelnej analizy i opracowania odpowiednich programów wsparcia. Dane takie mogą również stanowić podstawę do przygotowania aplikacji do monitoringu tego typu sytuacji, które będą stanowić doskonałe narzędzie54) do planowania upraw przez rolników albo narzędzie do poszukiwania pomocy w przypadku wystąpienia sytuacji mającej wpływ na realizację upraw i hodowli zwierząt. Dane są główną składową relacji między poszczególnymi poziomami zarządzania kryzysowego. Stanowią integralny element tego procesu, którego celem jest zmniejszenie stanu niepewności. Zatem należy uznać, że obieg informacji stoi u podstaw prawidłowego funkcjonowania Systemu Zarządzania Kryzysowego55). W przypadku udostępniania danych w powyższych sytuacjach należy wskazać cel możliwego wykorzystywania danych. Dane są podstawą dla podejmowania decyzji prowadzących do eliminacji lub redukcji możliwości zaistnienia sytuacji kryzysowej, a w przypadku jej wystąpienia do zapobiegania lub minimalizacji skutków i pomocy poszkodowanym. Innowacje wykorzystujące potencjał danych mogą pomóc w zarządzaniu kryzysowym56). Istotne znaczenie dla rozwoju innowacyjnej gospodarki oraz nowoczesnego systemu ochrony zdrowia, które umożliwią tworzenie nowych rozwiązań z zakresu AI, IoT oraz innych nowych technologii, mają dane z obszaru zdrowia. To ważne, strategiczne dane, które powinny być szerzej wykorzystywane z korzyścią zarówno dla pacjentów, jak i gospodarki, uwzględniając konieczność poszanowania praw pacjenta. Obecnie, w stanie epidemii, znaczenie danych z obszaru zdrowia stało się wyraźnie zauważalne. Innowacyjne rozwiązania wykorzystujące zbiory big data pozwalają coraz skuteczniej walczyć z zagrożeniem epidemicznym. Mając na względzie powyższe oraz dążenie do stałego wzrostu liczby zasobów danych publikowanych w portalu Dane.gov.pl, zaleca się zwiększanie liczby zasobów danych dostępnych do ponownego wykorzystywania z korzyścią dla innowacyjności gospodarki i jakości życia społeczeństwa. 54) https://aplikacje.gov.pl/app/susza/. 55) http://www.nowastrategia.org.pl/obieg-informacji-w-ramach-systemu-zarzadzania-kryzysowego-w-gminie-powiecie-iwojewodztwie/. 56) Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów, komunikat „W kierunku wspólnej europejskiej przestrzeni danych”. 37 Działania: 1. Udostępnianie przez dostawców danych publicznych (administracja rządowa) dwa razy w roku kalendarzowym przynajmniej dwóch nowych zasobów danych lub podniesienie jakości dotychczas udostępnianych danych w portalu Dane.gov.pl lub udostępnianie jednego zbioru danych przez API, na podstawie tzw. harmonogramu udostępniania danych. 2. Zwiększenie w portalu Dane.gov.pl liczby zasobów danych, szczególnie z obszaru zdrowia, opieki, transportu, bezpieczeństwa, pożądanych w sytuacjach różnego rodzaju zagrożeń, np. stanu epidemii. 3. Zachęcanie administracji samorządowej do udostępniania (co najmniej raz w roku kalendarzowym) nowych zasobów danych lub podniesienia jakości dotychczas udostępnianych danych w portalu Dane.gov.pl lub jednego zasobu danych przez API, na podstawie harmonogramu udostępniania danych (przez działania informacyjne, promocyjne i szkoleniowe, w tym np. warsztaty). 4. Prowadzenie działań zachęcających podmioty prywatne do udostępniania danych w portalu Dane.gov.pl w porozumieniu z ministrem właściwym do spraw informatyzacji (przez działania informacyjne, promocyjne, w szczególności np. konferencje, media społecznościowe, rozpowszechnianie materiałów edukacyjnych). 5. Przeprowadzenie analizy SIST pod kątem danych spełniających cechy otwartości w celu ich publikowania w portalu Dane.gov.pl 6. Poszerzenie katalogu podmiotów obligatoryjnie lub dobrowolnie publikujących dane w portalu Dane.gov.pl. 5.1.3. Udostępnianie danych przez API Priorytetem jest zwiększenie dostępności danych publicznych przez API – interfejs programistyczny aplikacji, w tym danych o wysokiej wartości oraz danych dynamicznych. Udostępnianie danych przez API umożliwi ich dowolne wykorzystywanie w wielowymiarowych analizach, produktach, aplikacjach czy usługach i w sposób oczywisty przełoży się na zwiększenie dostępności danych publicznych i skalę ich wtórnego wykorzystania. Ponowne wykorzystywanie danych i ich wymiana przez odpowiednie wykorzystanie interfejsów API przyniesie powszechne korzyści, zapewniając otwarty, bezkosztowy i automatyczny dostęp dla każdego zainteresowanego do aktualnych danych, ułatwi twórcom oprogramowania i przedsiębiorstwom typu start-up tworzenie nowych usług i produktów, przeprowadzanie analiz na potrzeby podejmowania decyzji biznesowych i tworzenie oceny skutków regulacji. Odgrywa to również ważną rolę w tworzeniu cennych ekosystemów wokół zasobów danych, które często pozostają niewykorzystane57). W wyniku przeprowadzonej analizy działań planowanych do wykonania w perspektywie najbliższych 7 lat zakłada się budowę interfejsów programistycznych aplikacji do 40 baz 57) Dyrektywa 2019/1024/UE. 38 danych/rejestrów będących w dyspozycji resortów oraz jednostek podległych lub nadzorowanych przez właściwych ministrów. Dzięki budowie API do wspominanych rejestrów zostanie zapewniony otwarty dostęp dla każdego zainteresowanego do aktualnych danych możliwych do dalszego automatycznego przetwarzania. Spis poszczególnych baz danych/rejestrów, do których nastąpi dobudowanie API, ujęto w planie działań stanowiącym załącznik nr 1 do niniejszego Programu. Dane o wysokiej wartości Wprowadzenie regulacji ustalających wymóg udostępniania danych o wysokiej wartości za pośrednictwem interfejsu programistycznego aplikacji przyczyni się do pełnego wykorzystania ich potencjału oraz uzyskania maksymalnych korzyści społeczno-ekonomicznych lub środowiskowych, przy jednoczesnym zapewnieniu dostępu do tego rodzaju zasobów jak najszerszej liczbie użytkowników. Aby MŚP mogły rozszerzyć swoją działalność transgraniczną, muszą być w stanie ponownie wykorzystywać te same dane w różnych krajach w standardowych i interoperacyjnych formatach oraz z równoważnym poziomem jakości i szczegółowości. Standaryzacja danych i metadanych ponad granicami jest konieczna, aby zwiększyć interoperacyjność i umożliwić lokalne, krajowe i europejskie wykorzystywanie danych wysokiej wartości58). Jako zasadnicze wsparcie dla działań prowadzących do udostępniania danych wysokiej wartości przez API planuje się przygotowanie przez urząd obsługujący ministra właściwego do spraw informatyzacji projektu, którego jednym z głównych zadań będzie budowa API do wybranych baz danych, należących do kategorii wysokiej wartości. Projekt ten będzie m.in. służyć jako finansowe narzędzie wsparcia budowy baz danych, które nie zostały jeszcze otwarte i udostępnione przez API, a zostały wytypowane do otwarcia jako bazy gromadzące dane o wysokiej wartości. Dane dynamiczne Dane dostępne powszechnie w sposób dynamiczny z różnego rodzaju interfejsów sieciowych API pozwalają na budowanie nowych, innowacyjnych usług. Ich wartość ekonomiczna zależy od natychmiastowej dostępności oraz regularnego aktualizowania takich danych w czasie rzeczywistym. W szczególności dla przedsiębiorców bardzo istotny jest dostęp do danych dynamicznych59). Zapewnianie do nich dostępu za pośrednictwem interfejsów programowania aplikacji jest szczególnie ważne, ponieważ wspiera otwarty ekosystem danych, oszczędza czas i koszty dzięki automatyzacji procesu pobierania danych, a także znacznie ułatwia ponowne wykorzystywanie danych na potrzeby szerokiej gamy nowych produktów i usług60). Sprawia to, że potencjał gospodarczy i społeczny danych dynamicznych zostanie w pełni wykorzystany. Wdrożenie dyrektywy 2019/1024/UE nałoży na podmioty sektora publicznego obowiązek udostępniania zbiorów danych, spełniających kryteria danych dynamicznych, niezwłocznie (natychmiast) po ich zgromadzeniu, za pośrednictwem API oraz – jeżeli będzie to możliwe – do zbiorczego pobrania. W celu pełnego i efektywnego wykorzystania potencjału danych dynamicznych, jest pożądane kreowanie polityki mającej na celu wzrost udostępniania danych dynamicznych w portalu Dane.gov.pl. 58) Analytical Report 15 hight value datasets, European Data Porta. lhttps://www.europeandataportal.eu/sites/default/files/analytical_report_15_high_value_datasets.pdf. 59) Nowy surowiec danych, otwarte zasoby danych dla polskiej gospodarki, raport Ministerstwa Rozwoju, 2019 r. 60) Komunikat Parlamentu Europejskiego „W kierunku wspólnej europejskiej przestrzeni danych”. 39 Mając na względzie obowiązki nałożone dyrektywą 2019/1024/UE, konieczne jest dokonanie przez dostawców danych przeglądu danych opublikowanych w portalu pod kątem możliwości spełniania kryteriów danych dynamicznych, a następnie dokonanie ich przekształcenia – dostosowanie do warunków nałożonych dyrektywą (API, zbiorcze pobranie). Jeżeli jest to niemożliwe ze względu na ograniczenia techniczne lub finansowe, podmioty sektora publicznego powinny udostępniać (i aktualizować) tego rodzaju dokumenty w terminie umożliwiającym pełne wykorzystanie ich potencjału ekonomicznego. Ponadto, mając na względzie wartość danych dynamicznych, zasadne jest dążenie do ciągłego podnoszenia częstotliwości aktualizacji obecnie publikowanych informacji i tym samym stopniowego przekształcania takich zasobów do miana/postaci danych dynamicznych (przy uwzględnieniu właściwych regulacji prawnych dotyczących danych). Do tego celu będzie wykorzystywane narzędzie, jakim jest harmonogram publikowania danych publicznych, o którym mowa w celu 1 pkt 2. Dostawcy danych wraz z propozycjami nowych zbiorów danych będą dokonywać dwa razy do roku przeglądu udostępnianych danych w celu ciągłego podnoszenia częstotliwości ich aktualizacji. Działania: 1. Dobudowa API do baz danych/rejestrów będących w dyspozycji resortów oraz jednostek podległych i nadzorowanych przez właściwych ministrów, o których mowa w załączniku nr 1, w tabeli nr 2 Plan dobudowy API. 2. Udostępnianie przez API w portalu Dane.gov.pl danych spełniających kryteria danych dynamicznych oraz danych o wysokiej wartości. 3. Realizacja projektów dotyczących otwartych danych finansowanych z WRF 2021–2027. 4. Rozbudowa portalu Dane.gov.pl w zakresie udostępniania danych dynamicznych i danych o wysokiej wartości. 5. Identyfikacja potencjalnych dostawców danych dynamicznych oraz nawiązanie współpracy w celu publikacji w portalu Dane.gov.pl. 6. Zwiększanie częstotliwości aktualizacji danych opublikowanych w portalu Dane.gov.pl, uwzględniając możliwości dostawców danych. 5.1.4. Zasady tworzenia danych Przy projektowaniu struktur instytucjonalnych, obowiązków i umiejętności, ale przede wszystkim przy budowaniu i modernizowaniu infrastruktury, należy stosować zasady „otwartości w fazie projektowania” (ang. open by design) oraz „otwartości domyślnej” (ang. open by default). Na istotność tych reguł wskazuje prawodawca unijny w art. 5 ust. 2 oraz motywie 16 dyrektywy reuse. Zasada „otwartości w fazie projektowania” wymaga od dostawców danych uwzględnienia otwartości danych już na etapie projektowym, a następnie przez cały cykl istnienia systemu, usługi, produktu lub procesu. Oznacza to, że w każdy projekt bazujący na danych powinna być „wbudowana” ta zasada w taki sposób, aby od samego początku jego istnienia otwartość danych stanowiła jego część składową. Dla prawidłowej jej implementacji zalecane byłoby 40 przeanalizowanie polityk, procesów, praktyk lub strategii, ale także realizowanych projektów obowiązujących w instytucjach, które mają wpływ na otwartość danych, oraz przemyślenie, w jaki sposób niektóre produkty i usługi zostaną zaprojektowane. W konsekwencji tego procesu możliwe byłoby podjęcie decyzji o wprowadzeniu modyfikacji w realizowanych działaniach, uwzględniających zagadnienia otwartości, np. w kontekście zwiększenia liczby danych możliwych do udostępniania. Zasada „otwartości domyślnej” nakazuje, aby wszystkie dane były otwarte, czyli dostępne bez ograniczeń terytorialnych i technologicznych, których sposób przechowywania i udostępniania umożliwia łatwe wyszukanie i swobodne wykorzystywanie do dowolnych celów, w tym również komercyjnych. Otwartość domyślna powinna stanowić integralny element każdej polityki otwartych danych. Zasada ta doznaje pewnych ograniczeń wynikających np. z zasad bezpieczeństwa, ochrony własności intelektualnej, zachowania tajemnicy statystycznej czy ochrony prywatności. Musi być to jednak ograniczenie prawnie uzasadnione, ponieważ każde wyłączenie danych z możliwości ich udostępnienia przeczy idei „otwartości domyślnej”. Jej realizacja w przypadku organów administracji publicznej wymaga podjęcia działań polegających m.in. na wprowadzaniu klauzul umownych przesądzających o własności danych powstałych w wyniku realizacji kontraktu na usługi i inne produkty (np. raporty, wyniki badań), jakie są zawierane z przedstawicielami sektora prywatnego. Przede wszystkim dotyczy to tzw. danych surowych, czyli nieprzetworzonych do postaci raportów, wykresów, nieopatrzonych odpowiednim kontekstem czy też interpretacją. Ich wartość dla ponownego wykorzystywania jest niepodważalna i często o wiele większa niż produkt powstały na ich bazie. Implementacja zasady „otwartości w fazie projektowania” oraz „otwartości domyślnej” wspiera tworzenie danych, które mogą zostać udostępnione do ponownego ich wykorzystywania w portalu Dane.gov.pl. Kierując się wytycznymi, jakie wynikają ze wskazanych reguł, dostawcy danych będą mogli już na bardzo wczesnym etapie realizacji swoich projektów odpowiednio zaplanować i zrealizować politykę otwartości w swojej instytucji, dbając m.in. o większą podaż danych, które udostępnione do ponownego wykorzystania pozwolą na sprawniejsze nimi zarządzanie i tworzenie wartości dodanej. Realizacja wskazanych działań powinna uwzględniać obowiązuje przepisy prawa, m.in. przepisy ustawy z dnia 5 sierpnia 2010 r. o ochronie informacji niejawnych. Działania: 1. Przygotowanie projektu rekomendacji Komitetowi Rady Ministrów do spraw Cyfryzacji w sprawie stosowania przez organy administracji centralnej zasady „otwartości w fazie projektowania” oraz „otwartości domyślnej”. 2. Podjęcie działań zmierzających do włączenia zasady otwartości w fazie projektowania i otwartości domyślnej w opisach założeń projektów informatycznych oraz list kontrolnych osiągania interoperacyjności przedkładanych do zaopiniowania Komitetowi Rady Ministrów do spraw Cyfryzacji. 41 5.1.5. Konsultacje z interesariuszami W każdym przypadku otwierania danych ważne jest prowadzenie przez administrację publiczną stałych konsultacji z potencjalnymi użytkownikami w celu określenia najbardziej pożądanej grupy danych, które mają najwyższy potencjał do ponownego wykorzystywania. Skutecznym mechanizmem monitoringu zapotrzebowania na dane jest przeprowadzanie badań analizujących trendy rynkowe, m.in. w zakresie, na jakie dane, z jakich obszarów tematycznych jest i w najbliższych latach może być największy popyt i dlaczego, a także na jakie branże oraz rozwiązania biznesowe może się to przełożyć w największym stopniu. Urząd obsługujący ministra właściwego do spraw informatyzacji zakłada przeprowadzanie cyklicznych badań rynku ponownego wykorzystywania danych publicznych w Polsce, w szczególności skali wykorzystywania danych publicznych przez przedsiębiorców oraz ich potrzeb dla budowania modeli biznesowych w oparciu o dane. Ponadto zamierzeniem jest również przeprowadzenie okresowych badań ankietowych użytkowników portalu Dane.gov.pl. Ankiety te będą przeprowadzane za pomocą portalu, minimum raz w roku. Wyniki ankiet pomogą w określeniu najbardziej pożądanej grupy danych oraz w dostosowaniu portalu do potrzeb użytkowników. Mając na względzie oszacowanie popytu na poszczególne kategorie danych publicznych wśród szerokiej grupy użytkowników, ankiety będą również przeprowadzane w jednostkach samorządu terytorialnego. Dane mogą być wykorzystywane na różne sposoby i do różnych celów, a publikowanie otwartych danych powinno to umożliwiać. Użytkownicy mogą mieć uwagi do zbiorów danych, do ich jakości oraz mogą zaproponować nowe zbiory danych. Informacje zwrotne pozwolą ocenić, w jaki sposób zbiory danych są wykorzystywane, jak ulepszyć ich publikowanie, oraz mogą stanowić kluczowy czynnik dla procesu otwierania danych publicznych. Informacja zwrotna umożliwia korektę danych i może w ten sposób zwiększyć jakość i wartość danych. Działaniem wpisującym się w ww. założenia, wzorem jednego z najlepszych portali otwartych danych, jakim jest francuski portal, jest dodanie forum doradczego dla użytkowników portalu Dane.gov.pl. Narzędzie to umożliwi użytkownikom komentowanie i ocenianie zestawów danych oraz przedstawianie ich opinii szerokiemu gronu i wymianie pomysłów. Narzędzie to posłuży również wymianie informacji i poglądów między użytkownikami portalu oraz dostawcami danych. Dodatkowo w ramach rozwoju portalu Dane.gov.pl system zostanie wzbogacony o nowe funkcje poprawiające użyteczność portalu i wspierające transfer wiedzy między administratorem portalu a ich użytkownikami. Utworzona zostanie funkcja pomoc/chatbox, pozwalająca na szybką i łatwą komunikację między użytkownikami portalu oraz administratorem. Dzięki tej funkcji użytkownicy będą mogli „na żywo” komentować zamieszczane zbiory danych, wymieniać poglądy oraz zgłaszać zapotrzebowanie na dane. Powyższe działania pozwolą na stały monitoring popytu na dane przez różne grupy społeczne, a w następstwie na dostosowanie działań ułatwiających udostępnianie najbardziej pożądanej grupy danych. 42 Działania: 1. Przeprowadzanie:  cyklicznych badań rynku ponownego wykorzystywania danych publicznych w Polsce, w szczególności skali wykorzystywania danych publicznych przez przedsiębiorców oraz ich potrzeb dla budowania modeli biznesowych w oparciu o dane,  minimum raz w roku badania ankietowego w jednostkach samorządu terytorialnego w celu identyfikacji zasobów danych, na które jest zapotrzebowanie,  minimum raz w roku badania ankietowego użytkowników portalu Dane.gov.pl. w celu oszacowania popytu na poszczególne kategorie danych. 2. Rozbudowanie funkcjonalności portalu Dane.gov.pl usprawniającej komunikację z jego użytkownikami. ZALECENIA  Zwiększanie dostępności zasobów danych w portalu Dane.gov.pl przez dostawców danych na potrzeby ich ponownego wykorzystania, w tym w nowych technologiach.  Zwiększanie liczby zasobów danych udostępnianych przez API w portalu Dane.gov.pl.  Zwiększanie liczby zasobów danych dynamicznych udostępnianych w portalu Dane.gov.pl przez API. p  Uwzględnianie przy budowie i rozwoju systemów teleinformatycznych wymagań dla projektowania interfejsów komunikacji przez API, projektowanie rozwiązań z myślą o przyszłym udostępnianiu danych.  Uwzględnianie zapisów w dokumentacji przetargowej na budowę, wsparcie i rozwój systemów teleinformatycznych w zakresie udostępniania danych przez interfejs programistyczny aplikacji.  Uwzględnianie przez wszystkie zainteresowane podmioty koncepcji interoperacyjności danych w fazie projektowania systemów teleinformatycznych lub w procesie ich rozbudowy.  Uwzględnianie zasad tworzenia danych w dokumentacji postępowań o udzielenie zamówień publicznych. 43 5.2. Cel drugi – Poprawa interoperacyjności i jakości danych 5.2.1. Poprawa jakości danych Ocena jakości danych według modelu 5-Star Open Pięciogwiazdkowy schemat otwartych danych61) to model jakości danych, który umożliwia ocenianie danych na podstawie 5-stopniowej skali. Im większa liczba gwiazdek, tym więcej danych można ponownie wykorzystać i łatwiej połączyć dane. Uzyskanie 5 gwiazdek otwartości składa się z etapów62). 1. Stopień otwartości danych: Publikowanie danych Stopień ten można osiągnąć, publikując swoje dane w sieci Internet, na podstawie otwartej licencji (np. typu Creative Commons). 2. Stopień otwartości danych: Udostępnianie danych ustrukturyzowanych Aby otrzymać 2 gwiazdki, dane muszą kwalifikować się do 1 gwiazdki, a także muszą mieć strukturę i możliwość odczytu maszynowego. Dane zawarte w obrazach, zwykłym tekście, dokumentach Microsoft Word i Portable Document Files (PDF) nie kwalifikują się, ale formaty odczytywalne maszynowo, takie jak pliki Microsoft Excel, spełniają warunek 2 gwiazdki. Formaty danych można podzielić na dwie kategorie: dane strukturalne (czytelne dla maszyn i ludzi) oraz dane nieustrukturyzowane (czytelne dla człowieka). Dane w formacie pliku ustrukturyzowanym są łatwo identyfikowalne przez aplikacje, do dalszego pozyskania63). 3. Stopień otwartości danych: Korzystanie z niezastrzeżonych formatów Trzecia gwiazdka jest przyznawana, gdy dane są dostępne na licencji otwartej, w ustrukturyzowanym i powszechnie stosowanym formacie. Niezastrzeżony format oznacza, że nie jest on związany z konkretnym oprogramowaniem, a jego charakterystyka jest jawna i dobrze opisana (udokumentowana). 4. Stopień otwartości danych: Używanie URI do oznaczenia zasobów Stopień ten można osiągnąć, spełniając 3 stopień oraz używając identyfikatorów URI64) do oznaczenia zasobów – aby możliwe było ich wyszukiwanie. Oznacza to, że dane nie tylko są odczytywane przez maszyny, ale także zawierają metadane, które pozwalają na ich zrozumienie przez maszyny. To pierwszy krok w kierunku danych połączonych65). 5. Stopień otwartości danych: Łączenie danych z innymi danymi, aby zapewnić kontekst to bardzo zaawansowany etap otwartych danych, na którym etapie dane są powiązane z innymi danymi w celu zapewnienia kontekstu. Działania te doprowadzą do interoperacyjnych i łatwych do odkrycia danych66).

61) Model otwartych danych pod względem jakości opracował Tim Berners-Lee, twórcy sieci WWW i prekursora Linked Data. 62) https://5stardata.info/en/. 63) Open data goldbook for Data Managers and Data Holders, EDP, 2018 r. 64) URI (z ang. Uniform Resource Identificator) jest unikalnym identyfikatorem zasobów, https://www.ietf.org/rfc/rfc3986.txt. 65) Open data goldbook for Data Managers and Data Holders. 66) Tamże. 44 Rysunek 3. Pięciogwiazdkowy schemat otwartych danych Źródło: http://5stardata.info/en/ Oznaczenia skrótów: OL – otwarta licencja OF – format otwarty LD – dane połączone RE – odczyt maszynowy URI – jednolity identyfikator zasobu. Szczegółowe objaśnienia formatów danych wraz z ich przyporządkowaniem do odpowiedniego stopnia otwartości danych znajdują się w załączniku nr 2 do niniejszego Programu o nazwie „Standard techniczny”. Ponadto wśród czynników wpływających na jakość danych wyróżnia się: spełnienie filarów otwartości danych67), wiarygodność, jednorodność, brak redundancji (nadmiarowości/powtórzeń), naturalny język danych (gdy ma znaczenie). KRI wymienia rodzaje dopuszczalnych standardów danych w procesach wymiany danych

Spośród ok. 50 formatów wymienionych w KRI jedynie nieliczne posiadają cechy umożliwiające wykorzystywanie ich w systemach udostępniania danych publicznych, np. w portalu Dane.gov.pl. Rozporządzenie nie uwzględnia formatów danych znajdujących się na najwyższych stopniach otwartości, które są fundamentem budowania otwartych danych. W celu uwzględnienia najnowszych standardów dotyczących otwartych formatów jest pożądane znowelizowanie KRI. Działania: 1. Publikowanie przez dostawców w portalu Dane.gov.pl nowych zasobów danych w możliwie najwyższym poziomie otwartości zgodnie z pięciogwiazdkowym schematem otwartych danych, w celach ułatwienia ponownego wykorzystywania danych oraz dalszego przetwarzania maszynowego. 2. Dokonywanie przez dostawców danych bieżących przeglądów zasobów danych opublikowanych w portalu w celu poprawy ich jakości (wzrostu poziomu otwartości) i zwiększenia ich wykorzystania w usługach i produktach. 67) Patrz rozdział 5.3.2. 45 3. Dostosowanie funkcjonalności portalu Dane.gov.pl do:  publikowania zasobów danych w wielu formatach, polegającego na udostępnianiu kilku plików danych w różnych formatach danych w jednym zasobie; lub udostępnianiu zasobu danych z materiałami współtowarzyszącymi, które mogą być istotne dla tego zasoby danych (np. zbiór danych w formacie csv, a jako materiały uzupełniające plik PDF lub XLSX),  konwersji zasobów danych do alternatywnych formatów o wyższych stopniach otwartości – konwersja plików CSV do formatu JSON. 4. Poszerzenie katalogu formatów danych wskazanych w KRI o formaty na 4 i 5 stopniu otwartości danych. Zwiększenie interoperacyjności danych – dane połączone (Linked Data) Koncepcja danych połączonych zwiększa interoperacyjność i wykrywalność zbiorów danych. Połączone dane są sposobem publikowania otwartych danych jako danych powiązanych lub wzbogacania zbiorów danych o połączone metadane. Istnieje szereg zalet tej koncepcji, m.in. służą one do: a) upublicznienia i ułatwienia dostępu do danych i metadanych w sieci Internet, b) połączenia danych i metadanych z innymi, aby: nadać im treść i znaczenie, umieścić je w kontekście, wzbogacić je o metadane, umożliwić dalsze wyszukiwanie68). Podstawowe elementy danych połączonych to m.in. OWL, RDF, RDF Schema (inaczej RDFS), URI, SPARQL. Elementy te warunkują interoperacyjność zbiorów danych tworzonych przez różnych dostawców danych. Szczegółowe objaśnienia formatów danych na najwyższych stopniach otwartości oraz zasady projektowania danych połączonych znajdują się w załączniku nr 2 do niniejszego Programu. Koncepcja danych połączonych wymaga zainwestowania środków finansowych, technologii, kompetencji i czasu. Mimo to założenia Linked Data są wykorzystywane przez coraz większą liczbę europejskich portali otwartych danych. Mając na względzie ww. zalety danych połączonych, zaleca się, o ile to możliwe, publikowanie danych połączonych w portalu Dane.gov.pl. Działania: 1. Zwiększanie liczby zasobów danych o najwyższym stopniu otwartości (Linked Data) udostępnianych w portalu Dane.gov.pl (przez prowadzenie działań informacyjnych w ramach sieci pełnomocników do spraw otwartości danych oraz w ramach mediów społecznościowych, publikacji newsletterów). 68) https://www.w3.org/DesignIssues/LinkedData.html, https://www.europeandataportal.eu/sites/default/files/d2.1.2_training_module_1.2_introduction_to_linked_data_pl_edp.pdf. 46 2. Szkolenia dostawców danych w zakresie tworzenia i publikowania danych połączonych. 3. Rozbudowa funkcjonalności portalu Dane.gov.pl o wyszukiwarkę danych połączonych SPARQL. Zapewnienie wysokiej jakości metadanych Jednym z głównych wyzwań w inicjatywach dotyczących otwartych danych jest ich wykrywalność. Wykrywalność otwartych danych jest związana z jakością metadanych, które nie zawsze są kompletne lub dokładne. Publikowanie metadanych dobrej jakości ma fundamentalne znaczenie dla poprawy ponownego wykorzystania, znajdowania i katalogowania danych, a także tworzenia powiązań i relacji między zbiorami danych.69) Metadane są danymi służącymi do opisu innych danych70). Definiowane są również jako informacje strukturalne, opisujące, wyjaśniające, lokalizujące lub w inny sposób ułatwiające odnalezienie i wykorzystanie informacji71). Wiąże się to z tworzeniem zwięzłego i usystematyzowanego zestawu informacji odsyłającej, który służy do efektywnego wyszukiwania danych potrzebnych użytkownikowi72). Metadane powinny być zrozumiałe dla człowieka i możliwe do odczytu przez maszyny. W 2011 r., stosując podobne podejście do pięciogwiazdkowego schematu Open Data Tima Bernersa-Lee, Komisja Europejska stworzyła pięciopoziomowy schemat dojrzałości do zarządzania metadanymi, aby pomóc państwom członkowskim określić kierunki poprawy ich własnych polityk zarządzania metadanymi73). Publikowanie metadanych na zasadzie Linked Data zwiększa wykrywalność i interoperacyjność danych. Metadane służą nie tylko do opisu i odkrywania, ale także stają się niezbędne dla zakresu kontekstualizacji – trafności, jakości, ograniczeń (warunków), a także do zespolenia użytkowników i oprogramowania do danych dostępnych w Internecie74). Metadane mają duży wpływ na możliwość ponownego wykorzystanie otwartych danych. W związku z tym istotne jest zapewnienie wysokiej jakości metadanych, które przyczynią się do użyteczności danych. Zestaw elementów metadanych zasobów udostępnianych w portalu Dane.gov.pl określony został w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 12 marca 2014 r. w sprawie Centralnego Repozytorium Informacji Publicznej (dalej „rozporządzenie CRIP”)75). Część metadanych jest wpisywana do systemu automatycznie w momencie dodawania zasobu. Jednakże szczególną rolę odgrywa właściwie dobrany i bezbłędny zestaw metadanych określanych przez dostawcę, gdyż są to informacje najczęściej wykorzystywane do precyzyjnego wyszukiwania zasobów. Mając na uwadze powyższe, zaleca się dostarczanie właściwie dobranych i bezbłędnych zestawów metadanych określanych przez dostawcę danych oraz publikowanie metadanych w otwartych formatach. 69) Sustainability of (Open) Data Portals Infrastructures reports, Report European Data Portal, 2020 r. s. 14 https://www.europeandataportal.eu/en/highlights/sustainability-open-data-portals-infrastructures-reports-pt-1. 70) Informatyka: Słownik encyklopedyczny, Z. Płoski, Wrocław 1999 r. 71) National Information Standards Organization, Understanding Metadata, 2017 r. 72) Metadane w pracy statystyka, Jolanta Szutkowska, Wiadomości statystyczne 2010 r., nr 3, str. 76-91, https://bazekon.uek.krakow.pl/en/gospodarka/164715378 [dostęp: 12.2019 r.]. 73) Sustainability of (Open) Data Portals Infrastructures reports, Raport European Data Portal, 2020 r. str. 14. 74) Open data goldbook for Data Managers and Data Holders, EDP, 2018 r. 75) Dz. U. z 2014 r. poz. 361, z późn. zm. 47 Jakość metadanych jest jednym z trzech istotnych komponentów podczas procesu poszukiwania danych. Pozostałe dwa to: trafność i użyteczność. Wzorując się na praktykach najlepszych europejskich portali (francuski i irlandzki), zakłada się dodanie funkcjonalności portalu umożliwiającej dodanie przez dostawcę danych lub użytkownika portalu przykładów ponownego wykorzystania zbioru danych, tzw. użyteczności danych. Funkcjonalność ta ma na celu zwiększenie precyzyjnego wyszukiwania zasobów oraz możliwość wymiany umiejętności i wiedzy w celu szerszego wykorzystania danych. Działania: 1. Dostarczanie właściwie dobranych i kompletnych zestawów metadanych określanych przez dostawcę danych. 2. Publikowanie przez dostawców metadanych w otwartych formatach. 3. Rozbudowanie funkcjonalności portalu Dane.gov.pl polegającej na automatycznym udostępnianiu przez oprogramowanie portalu Dane.gov.pl metadanych w formacie rdf/xml. opisujących strukturę zbiorów danych. 4. Dodanie nowej funkcjonalności portalu Dane.gov.pl umożlwiającej dostawcom danych, użytkownikom portalu uzupełnienie przykładów ponownego wykorzystania zbioru danych, tzw. użyteczności danych. Automatyzacja procesu pobierania danych i metadanych Możliwość aktualizowania metadanych zależy między innymi od stopnia, w jakim metadane są uzyskiwane automatycznie z zewnętrznych źródeł danych. Poniższy rysunek pokazuje „odsetek” metadanych pozyskiwanych automatycznie z zewnętrznych źródeł danych: Wykres 5. „Odsetek” metadanych pozyskiwanych automatycznie z zewnętrznych źródeł danych Źródło: Open Data Maturity 2019 Z danych na wykresie wynika, że tylko w 3 krajach (11%) – Belgii, Danii i Szwecji wszystkie metadane są przesyłane w sposób zautomatyzowany do centralnego portalu krajowego. Ponadto 7 krajów (25%) uzyskuje od 90% do 99% metadane ze źródła automatycznego. Tylko 11 krajów (39%) uzyskują mniej niż 30% metadanych ze źródła automatycznego. 48 Oznacza to, że większość metadanych w krajach UE jest edytowana ręcznie. Manualna edycja metadanych jest czasochłonna i z łatwością pozwala na błędy i pomyłki76).

Działania: 1. Zwiększanie liczby automatycznego pobierania metadanych do portalu Dane.gov.pl z innych repozytoriów danych posiadających dobudowane API (przez działania organizacyjne, promocyjne, informacyjne, np. spotkania z pełnomocnikami, warsztaty, media społecznościowe, newsletter). 2. Zwiększanie liczby podmiotów zaangażowanych w realizację procesu automatycznego dodawania i aktualizowania zbiorów i zasobów danych w portalu Dane.gov.pl (na podstawie pliku XML) przez działania organizacyjne, promocyjne, informacyjne, np. spotkania z pełnomocnikami, warsztaty, media społecznościowe, newsletter) Monitoring jakości metadanych Większość z 28 krajów UE (23 kraje, 82%) monitoruje jakość metadanych dostępnych w krajowych portalach otwartych danych. Metadane często poddawane są kontroli jakości, zanim zostaną opublikowane w portalu77). Proces kontroli jakości różni się w zależności od kraju. W Polsce rozporządzenie CRIP określa minimalny zestaw elementów metadanych opisujących strukturę zasobów udostępnianych w portalu Dane.gov.pl. Część obligatoryjnych metadanych jest automatycznie dodawana do systemu w momencie publikowania zasobu. W celu zapewnienia kompletności minimalnych elementów metadanych oraz formatów danych, portal Dane.gov.pl, na podstawie § 8 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia CRIP, 76) Open Data Maturity, Raport 2019 r. 77) Tamże. 49 automatycznie dokonuje ich weryfikacji. Istotne jest wzmocnienie monitoringu oraz zautomatyzowanie procesów kontroli jakości danych i metadanych udostępnianych w repozytoriach danych, w tym w portalu Dane.gov.pl. Działania: Utworzenie w portalu Dane.gov.pl narzędzia:  wspomagającego kontrolę metadanych przez dostawcę, generującego automatyczne powiadamianie do dostawcy danych, np. o zbliżającej się dacie aktualizacji danych (lub o ewentualnych problemach, weryfikacji opisów przed wygaśnięciem ważności danych),  regularnie sprawdzającego poprawność linków do danych źródłowych umieszczonych w repozytoriach zewnętrznych oraz generującego do dostawców danych informacje o konieczności aktualizacji uszkodzonych linków,  umożliwiającego „testowanie” przez dostawców danych zbiorów danych przed ich publikacją w portalu (testowanie polegające na weryfikacji odpowiednich formatów danych zgodnych ze „Standardem technicznym” (stanowiącym załącznik nr 2 do Programu), linków zewnętrznych dla danych źródłowych, typów danych w plikach, uzyskania podglądu danych, map, wykresów). Standard udostępniania danych oraz formatowania zasobów danych w portalu Dane.gov.pl W celu ułatwienia ponownego wykorzystywania dane i metadane powinny być przygotowane zgodnie z załącznikiem nr 2 do niniejszego Programu pt. Standard techniczny. Stosowanie standardu przyczyni się do tworzenia danych zgodnie z wymaganiami skali otwartości danych, jednolitych standardów oraz prawidłowego formatowania określonych typów danych. Działanie: Weryfikacja Standardu technicznego (dokonywana w ramach ewaluacji bieżącej (ongoing)) w celu zapewnienia aktualności zalecanych norm, standardów ujętych w tym standardzie. 5.2.2. Działania wspierające dostęp do danych przez interfejs programowania aplikacji (API) Jak wskazuje raport techniczny KE78), interfejsy programowania aplikacji (API) stały się fundamentalnym technologicznym elementem nowoczesnej architektury cyfrowej, 78) Web Application Programming Interfaces (APIs): general-purpose standards, terms and European Commission initiatives, raport Joint Research Centre, Luksemburg 2019 r. 50 wpływającej na każdy sektor globalnej gospodarki. Według raportu, ze względu na zmienność i szybką ewolucję technologii informatycznych i internetowych, warto polegać na określonych standardach i normach dostarczanych przez organy normalizacyjne. Udostępnianie danych za pomocą prawidłowego i bezpiecznego interfejsu programowania aplikacji może przynieść znaczącą wartość dodaną różnym podmiotom. Może również przyczynić się do tworzenia cennych ekosystemów wokół zasobów danych, których potencjał pozostaje często niewykorzystany przez posiadaczy danych79). Zgodnie z motywem 32 dyrektywy 2019/1024/UE API jest zestawem funkcji, procedur, definicji i protokołów do komunikacji maszyna-maszyna oraz płynnej wymiany danych. Ustawodawstwo unijne określa podstawę konfiguracji i stosowania API, którą stanowi kilka zasad: dostępność, stabilność, utrzymanie przez cały cykl użytkowania, jednolitość sposobu korzystania i standardów, łatwość użytkowania oraz bezpieczeństwo. Podkreśla ponadto, aby w miarę możliwości wykorzystywać otwarte interfejsy API, stosować unijne lub uznane na szczeblu międzynarodowym standardowe protokoły i, w stosownych przypadkach, wykorzystywać międzynarodowe normy dotyczące zbiorów danych. Interfejsy API mogą różnić się poziomem złożoności i oznaczać zwykły odnośnik do bazy danych umożliwiający pobranie konkretnych zbiorów danych, interfejs internetowy lub bardziej złożoną konfigurację. Niniejszy Program określa w załączniku nr 3 „Standard API” uwarunkowania techniczne interfejsu API. Standard określa minimalne rekomendowane zalecenia dotyczące interfejsu programistycznego aplikacji dostępu do baz danych, które przechowują dane publiczne. Udostępnienie danych zgodnie ze standardem ułatwi wykorzystywanie danych i łączenie ich z różnych źródeł, a w konsekwencji tworzenie innowacyjnych dóbr, usług i produktów przez przedsiębiorców, organizacje pozarządowe, programistów. Działanie: Weryfikacja Standardu API (dokonywana w ramach ewaluacji bieżącej (on-going)) w celu zapewnienia aktualności zalecanych norm, standardów oraz wytycznych ujętym w standardzie. 5.2.3. Interoperacyjność danych Interoperacyjność stanowi kluczowy czynnik umożliwiający transformację cyfrową i wpływający na nią. Pozwala podmiotom na elektroniczną wymianę – między sobą oraz z obywatelami i przedsiębiorstwami – istotnych informacji w sposób zrozumiały dla wszystkich stron. Przy stale rosnącej liczbie danych (często nazywanej „dużymi zbiorami danych” / „big data”), w tym danych otwartych, interoperacyjność staje się kluczowym zagadnieniem, zwłaszcza w kontekście wdrażania sztucznej inteligencji (AI). Standaryzacja na różnych poziomach (takich jak schematy metadanych, formaty reprezentacji danych i warunki licencjonowania otwartych danych) jest niezbędna, aby umożliwić szeroką integrację danych, wymianę danych i interoperacyjność z ogólnym celem wspierania innowacji opartych na danych. Odnosi się to do wszystkich rodzajów danych (wielojęzycznych), w tym zarówno danych ustrukturyzowanych, jak i danych nieustrukturyzowanych oraz danych z różnorodnych 79) Komunikat Parlamentu Europejskiego, „W kierunku wspólnej europejskiej przestrzeni danych”. 51 dziedzin, takich jak informacje sektora publicznego, dane geoprzestrzenne, dane statystyczne, dane pogodowe i dane badawcze80). Wszystkie sektory gospodarki w coraz większym stopniu opierają się na technologiach cyfrowych, które zmieniają się coraz szybciej, często znacznie przekraczając tempo zmian w tradycyjnych sektorach i gałęziach przemysłu. Wartość systemów cyfrowych w coraz większym stopniu zależy od zastosowań, danych i konwergencji technologii, które wykraczają poza zasięg jednego sektora. Oprócz tego konwergencja świata fizycznego i cyfrowego zaciera granice między tradycyjnymi sektorami i gałęziami przemysłu, między produktami a usługami, między konsumpcją a produkcją, między online a offline – przez co jest wyzwaniem dla procesu opracowania norm. Rozwiązania interoperacyjne oparte na otwartych systemach i interfejsach zapewniają otwartość rynków i możliwość przenoszenia usług oraz pobudzają innowacyjność na jednolitym rynku cyfrowym81). Według informacji wskazanych w ESD podmioty generujące dane i użytkownicy danych wskazali na istnienie poważnych problemów w zakresie interoperacyjności, które utrudniają łączenie danych z różnych źródeł w obrębie sektorów, a tym bardziej między sektorami. Mając na względzie zalecenia ESD, jest pożądane stosowanie standardowych i wspólnych kompatybilnych formatów i protokołów na potrzeby gromadzenia i przetwarzania danych pochodzących z różnych źródeł w spójny i interoperacyjny sposób we wszystkich sektorach i na wszystkich rynkach przez plan normalizacji ICT82) oraz – w odniesieniu do usług publicznych – wzmocnione europejskie ramy interoperacyjności (EIF)83), 84). W ramach prac nad Architekturą Danych Państwa (ADP), która będzie stanowiła część Architektury Informacyjnej Państwa, zostanie położony nacisk na interoperacyjność danych, tj. na identyfikację i analizę obiektów danych przechowywanych w poszczególnych zasobach informacyjnych państwa (ograniczonych do zasobów będących w gestii szeroko rozumianej administracji publicznej), przepływy danych między systemami, opracowanie standardowych modeli najważniejszych, najczęściej wykorzystywanych obiektów danych oraz na określenie referencyjności dla poszczególnych obiektów i ich własności, a także na identyfikację zagadnień i problemów związanych z interoperacyjnością (także semantyczną), ich analizę i opracowanie wytycznych, rekomendacji i standardów. Działania związane z normalizacją i standaryzacją powinny zmaterializować się w warstwie interoperacyjności semantycznej i technicznej, w celu ułatwienia publikowania danych w portalach otwartych danych do ponownego ich wykorzystywania, łączenia (przetwarzania) oraz zapewnienia płynnej, bezkolizyjnej wymiany danych85). Działanie: 1. Opracowanie Architektury Informacyjnej Państwa, w tym architektury danych publicznych. 80) „The Rolling Plan on ICT Standardisation, broszura Komisji Europejskiej 05.2018; https://ec.europa.eu/digital-singlemarket/en/news/rolling-plan-ict-standardisation. 81) Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów, Priorytety w normalizacji ICT na jednolitym rynku cyfrowym, COM (2016) 178. 82) https://ec.europa.eu/digital-single-market/en/news/rolling-plan-ict-standardisation. 83) Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów, Europejskie ramy interoperacyjności – strategia wdrażania, COM(2017) 134, https://ec.europa.eu/isa2/eif_pl. 84) W ramach EIF promuje się możliwość ponownego wykorzystania interoperacyjności jako siły napędowej, która obejmuje takie elementy jak: świadczenie usług zintegrowanych; ponowne wykorzystanie danych i usług, katalogi opisujące usługi wielokrotnego użytku, zarządzanie; bezpieczeństwo i prywatność. 85) Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów „Europejskie ramy interoperacyjności – strategia wdrażania”, https://ec.europa.eu/isa2/eif_pl. 52 5.2.4. Interoperacyjność wymiany danych między europejskimi, krajowymi i lokalnymi systemami otwartych danych Dobrze zdefiniowane standardy umożliwiają stronom wspólne zrozumienie zagadnienia. W przypadku danych oznacza to, że pojęcia, które są istotne w dziedzinie danych, sposób ich nazywania, ich atrybuty i powiązania z innymi pojęciami są zdefiniowane i uzgodnione w ramach wspólnoty praktyków86). Standaryzacja i normy stają się niezbędne w kontekście metadanych, ponieważ zapewniają wspólną strukturę danych, pomagają zapewnić interoperacyjność systemów oraz usprawnić wykrywanie i dostęp do danych. Zapewnienie jakościowych metadanych jest złożoną, ale niezbędną praktyką. Kluczowa jest interoperacyjność z innymi portalami danych. Jednym ze stosowanych i zalecanych standardów metadanych dla portali otwartych danych jest DCAT-AP (Application Profile)87). specyfikacja opisująca zbiory danych sektora publicznego w Europie na podstawie słownika W3C Data Catalog (DCAT). Specyfikacja DCAT-AP, definiująca schemat metadanych dla portali danych w Europie, określa podział klas i właściwości (wykorzystywanych do opisu schematu metadanych) na „wymagane”, „rekomendowane” i „opcjonalne”. Poniższy wykres pokazuje odsetek metadanych w krajowych portalach otwartych danych w Europie zgodnych z DCAT-AP, zapewniających wymagane, zalecane i opcjonalne klasy. Wykres 6. Odsetek metadanych w krajowych portalach otwartych danych w Europie zgodnych z DCAT-AP Źródło: Open Data Maturity 2019 r. Dane pokazują, że w 22 krajach (79%) ponad 90% metadanych jest zgodnych z obowiązkowymi klasami (agent, katalog, zestaw danych, literał, zasób). W 14 krajach (50%), ponad 90% metadanych spełnia standardy zalecanych klas (kategoria, schemat kategorii, dystrybucja, dokument licencyjny). Natomiast w 11 krajach (39%) ponad 90% metadanych spełnia standardy klas opcjonalnych (katalog rekord, suma kontrolna, dokument, częstotliwość). Z raportu „Open Data Maturity 019 r.” wynika, że w 2019 r. polski portal Dane.gov.pl w 59% spełniał wymagania specyfikacji DCAT-AP88). Udostępnianie otwartych danych między różnymi zainteresowanymi stronami w procesie publikacji danych jest ułatwione dzięki zastosowaniu wspólnego słownictwa. To sprawia, że proces jest bardziej wydajny i lepiej zrozumiały dla wszystkich zaangażowanych podmiotów. Profil aplikacji DCAT (DCAT-AP) to wspólny standard metadanych do 86) Sustainability of (Open) Data Portals Infrastructures, Raport EDP, 08.2020 r. https://www.europeandataportal.eu/en/highlights/sustainability-open-data-portals-infrastructures-reports-pt-1. 87) https://joinup.ec.europa.eu/solution/dcat-application-profile-data-portals-europe/about. 88) Open Data Maturity, Report 2019 r., EDP. 53 opisywania zbiorów danych sektora publicznego w Europie. Z tej perspektywy pożądanym rozwiązaniem jest stosowanie wymienionego standardu przez miasta, posiadające lokalne repozytoria danych, w szczególności podczas automatycznego pobierania danych przez portal Dane.gov.pl z lokalnych repozytoriów, które mają API (na zasadzie harvestera). Działania: 1. Dostosowanie opisów zasobów dostępnych w portalu Dane.gov.pl do standardu DCAT-AP. 2. Rekomendowanie wdrażania standardu DCAT-AP w lokalnych portalach otwartych danych (przez prowadzenie działań informacyjnych, edukacyjnych). ZALECENIA

 Przygotowywanie zasobów danych i metadanych zgodnie ze Standardem technicznym stanowiącym załącznik nr 2 do niniejszego Programu

 Udostępnianie danych przez API według jednolitego standardu API stanowiącego załącznik nr 3 do niniejszego Programu.

 Dostosowanie standardowych i wspólnych (kompatybilnych) formatów i protokołów na potrzeby gromadzenia i przetwarzania danych pochodzących z różnych źródeł w spójny i interoperacyjny sposób we wszystkich sektorach i na wszystkich rynkach dzięki planowi normalizacji ICT89) oraz – w odniesieniu do usług publicznych – wzmocnionym europejskim ramom interoperacyjności90).  Stosowanie opisów zbiorów danych zgodnie ze standardem DCAT-AP.  Uwzględnianie standardów przygotowania i udostępniania danych opisanych w Programie w obecnie wdrażanych i planowanych projektach informatycznych zarówno na poziomie legislacyjnym, jak i specyfikacji technicznej. 89) The 2018 Rolling Plan on ICT Standardisation, Komisja Europejska, https://ec.europa.eu/digital-single-market/en/news/rollingplan-ict-standardisation. 90) Komunikat Komisji do do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów „Europejskie ramy interoperacyjności – strategia wdrażania”, https://ec.europa.eu/isa2/eif_pl. 54 5.3. Cel trzeci – Wzrost wykorzystywania i wymiany danych 5.3.1. Wymiana danych między różnymi dostawcami danych Zgodnie z ESD wartość danych wynika z możliwości ich (ponownego) wykorzystania. Choć często pisze się o dużej liczbie dostępnych danych, to wciąż nie są one odpowiednio zarządzane i wystarczające na potrzeby ich ponownego wykorzystywania w technologiach cyfrowych, np. AI czy IoT. Zwiększenie wymiany danych między różnymi ich dostawcami jest czynnikiem niezbędnym do tworzenia oraz poprawy produktów i usług, a także budowania konkurencyjnej gospodarki i podniesienia poziomu jakości życia obywateli. Kluczowym czynnikiem jest nie tylko intensyfikacja wymiany danych, ale też włączenie do tego procesu jak największej liczby różnorodnych podmiotów. Wartościowe wyniki osiąga się, analizując dane pochodzące z różnych gałęzi gospodarki, ale również analizując dane dotyczące określonej tematyki, przy czym gromadzone przez kilka podmiotów. Dlatego jest konieczne wzmocnienie działań w obszarze wymiany danych na linii administracja – biznes (government to business data sharing, G2B) oraz administracja – administracja (government to government data sharing, G2G), a także podjęcie aktywności w celu stworzenia linii współpracy na linii biznes – administracja (business to government data sharing B2G) oraz biznes – biznes (business to business data sharing, B2B). Rysunek 4. Relacje wymiany danych Administracja Relacje Administracja wymiany Biznes danych Biznes Źródło: Opracowanie własne Administracja – biznes (G2B) i administracja – administracja (G2G) Spośród czterech głównych płaszczyzn relacji dostawców danych najbardziej utrwalona jest praktyka wykorzystywania informacji sektora publicznego przez podmioty prywatne (wymiana G2B). Wymiana danych znajdujących się w posiadaniu administracji rządowej jest prowadzoną od dawna polityką publiczną, zarówno na szczeblu krajowym, jak i unijnym. Podstawą takiej wymiany są dyrektywa reuse oraz upwisp. Zwiększenie intensyfikacji wymiany G2B powiększa wolumen dostępnych danych, które mogą być wykorzystywane z korzyścią dla różnych grup interesariuszy. Odbiorcą otwartych danych publicznych jest również sama administracja. Dostęp do wysokiej jakości danych udostępnianych przez administrację innym instytucjom wspiera tworzenie lepszych usług publicznych, pozwala na sprawniejsze planowanie działań oraz przeciwdziałanie negatywnym zjawiskom społecznym. Pozwala też na usprawnienie 55 działania samej administracji przez zmniejszenie jej pracochłonności, a w konsekwencji obniżanie kosztów funkcjonowania. Analiza danych ułatwia optymalizację procesów i decyzji oraz wspomaga przewidywanie zdarzeń. Oparcie decyzji na analizie danych pozwala na bardziej skuteczne kształtowanie polityki gospodarczej i społecznej oraz projektowanie usług publicznych w taki sposób, aby były one w większym stopniu dostosowane do potrzeb obywateli. Ważne jest zintensyfikowanie wymiany danych między jednostkami publicznymi. W tym celu koniecznie jest wprowadzenie działań w zakresie: 1) zapewnienia dostępności i wysokiej jakości danych; 2) stworzenia rozwiązań ułatwiających dzielenie się danymi, co wiąże się z przełamaniem niechęci organizacyjnej w tym zakresie, znajdowaniem skutecznych sposobów komunikowania się i usuwaniem barier dla interoperacyjności; 3) budowania umiejętności i zdolności do jak najbardziej skutecznego wykorzystania danych. Równie ważna jest wymiana danych między administracjami różnych państw. Istotnym aspektem takiego wykorzystywania danych udostępnianych przez administracje innych państw jest wspieranie funkcjonowania przedsiębiorców na jednolitym rynku (np. przez skuteczniejsze stosowanie zasady jednorazowości i zmniejszenie tym samym obciążeń administracyjnych) czy zmniejszenie skali negatywnych zjawisk i nieprawidłowości w życiu społeczno-gospodarczym (np. zmniejszenie przestępczości), ale również możliwość wykorzystywania danych pochodzących z zagranicznych podmiotów publicznych przez krajowe administracje w ramach wykonywania zadań publicznych. Szerokie zaangażowanie administracji rządowej w otwieranie danych publicznych oraz w zwiększenie ich wymiany w relacjach G2B i G2G może mieć pozytywny wpływ na prywatnych dostawców danych. Organy publiczne, dzięki podejmowanym przez siebie działaniom na rzecz otwartości danych, kształtują oraz upowszechniają kulturę wymiany danych. Dzięki własnym doświadczeniom mogą skuteczniej wypracowywać i rozpowszechniać modele zarządzania danymi oraz standardy dotyczące danych, które zagwarantują dostępność danych i ich interoperacyjność. Biznes – biznes (B2B) i biznes – administracja (B2G) Wymiana danych między podmiotami prywatnymi stanowi dobrowolne udostępnianie danych innym przedsiębiorcom lub uzyskiwanie dostępu do danych posiadanych przez inne firmy w celach biznesowych. Jej celem jest zwiększenie możliwości biznesowych przedsiębiorstwa, a także poprawienie jego wewnętrznej wydajności. Istnieją różne modele udostępniania i ponownego wykorzystania danych w relacjach B2B91): a) monetyzacja danych – przedsiębiorcy sprzedają dane, które posiadają; w tym modelu dane mogą być udostępniane odpłatnie jako usługa oferowana chętnym podmiotom, b) rynki danych (ang. data marketplaces) – platformy internetowe, które działają jako zaufani pośrednicy, umożliwiając wymianę danych między zainteresowanymi podmiotami, c) przemysłowe platformy danych (ang. industrial data platforms) – przykład wymiany danych opartej na współpracy – platformy przemysłowe są otwarte dla ograniczonej, zamkniętej grupy podmiotów, dane są wymieniane z reguły nieodpłatnie, a wykorzystywane przede wszystkim do wspierania rozwoju nowych produktów oraz poprawy wydajności i produktywności, 91) https://op.europa.eu/en/publication-detail/-/publication/8b8776ff-4834-11e8-be1d-01aa75ed71a1/language-en. 56 d) rozwiązania techniczne – istnieją firmy oferujące innym firmom wyspecjalizowane rozwiązania techniczne służące wymianie danych, a zarabiają na ich projektowaniu, dostosowaniu do potrzeb klienta oraz administrowaniu wdrożonym systemem; ten mechanizm wymiany danych jest podobny do platform wymiany danych opisanych wyżej, jednak w ich przypadku platformy zarabiają, pobierając prowizję od każdej przeprowadzonej za ich pośrednictwem transakcji sprzedaży danych, e) polityka otwartych danych – ten model wymiany danych zakłada bezpłatne udostępnienie danych przez firmę chętnym podmiotom w celu ulepszenia oferowanych produktów lub tworzenia nowych rozwiązań. To model często stosowany w firmach, które są prawnie zobowiązane do udostępniania danych. Dla wymiany danych pochodzących od podmiotów sektora prywatnego brakuje regulacji na poziomie zarówno europejskim, jak i krajowym, ustanawiających ogólne zasady udostępniania tych danych i ich ponownego wykorzystywania, zarówno innym podmiotom prywatnym, jak i administracji. Z tego względu dostęp do dużej liczby danych, które mają istotne znaczenie dla realizacji zadań w interesie publicznym i wysoką wartość dla dobra wspólnego (ale które są generowane przez podmioty prywatne), jest zamknięty lub istotnie ograniczony. Potrzeba zapewnienia szerszego dostępu do danych generowanych przez podmioty prywatne jest tym większa, że wiele danych, które mogą mieć istotne znaczenie dla realizacji zadań w interesie publicznym (np. w dziedzinie transportu, dostarczania i wykorzystania energii, ochrony środowiska, edukacji itp.), jest świadczonych przez podmioty prywatne. Udostępnianie danych prywatnych do ponownego wykorzystywania przez podmioty publiczne jest obecnie mocno ograniczone. Większość rozwiązań dzielenia się danymi przez podmioty prywatne z podmiotami publicznymi czy udostępniania danych będących w posiadaniu podmiotów prywatnych w sferze publicznej ma charakter dobrowolny. Wyjątkiem są sektory regulowane, gdzie dzielenie się danymi przez podmioty prywatne z podmiotami publicznymi już się odbywa bądź może zostać wprowadzone (np. dostęp organów państwa do danych będących w posiadaniu operatorów telekomunikacyjnych). Jest pożądane to, aby podmioty prywatne udostępniały te dane, które powstały w wyniku realizacji zadania publicznego. Dane są uznawane przez podmioty prywatne za ich przewagę konkurencyjną i często podlegają ochronie z tytułu ochrony konkurencji, tajemnicy przedsiębiorstwa, ochrony praw własności intelektualnej czy ochrony danych osobowych. Również wymiana danych między przedsiębiorcami regulowana jest jedynie nielicznymi przepisami sektorowymi, np. w sektorze finansowym, motoryzacyjnym czy w odniesieniu do baz danych. Istniejące platformy wymiany danych B2B funkcjonują na podstawie postanowień umownych. Nie gwarantują one dynamiki i wolumenu wymienianych danych odpowiednich do potrzeb cyfrowej gospodarki. Istnieje wiele barier92) dotyczących wymiany danych między podmiotami prywatnymi oraz między nimi a instytucjami publicznymi, które powodują, że mimo potencjału gospodarczego tych danych przedsiębiorstwa niechętnie dzielą się nimi. Konieczne jest podjęcie działań, które odpowiadałyby na istniejące w tym zakresie potrzeby, niwelując bariery w udostępnianiu i ponownym wykorzystywaniu danych, a tym samym zwiększyłyby dynamikę wymiany zasobów informacji pozostających w dyspozycji podmiotów prywatnych, ale również administracji. 92) Patrz rozdział 5.3.2. 57 W ramach szeroko pojętej unijnej polityki cyfrowej Komisja Europejska podejmuje działania w celu ożywienia wymiany danych na rynku europejskim oraz w wymiarze międzynarodowym. Polska musi być aktywnym uczestnikiem w projektowanych inicjatywach dotyczących wymiany danych w ramach europejskiej przestrzeni danych. Działania: 1. Aktywne uczestnictwo Rzeczypospolitej Polskiej w tworzeniu unijnych aktów prawnych oraz mechanizmów i rozwiązań pozalegislacyjnych dotyczących wymiany danych. 2. Aktywne promowanie w kraju przyjętych rozwiązań i mechanizmów mających na celu upowszechnienie wymiany i ponownego wykorzystywania danych. 5.3.2. Likwidacja barier utrudniających dostęp i wymianę danych Filary otwartości Liczba danych generowanych na świecie gwałtownie rośnie, oddziałując na wszystkie sektory gospodarki i sfery życia człowieka. Dane są siłą napędową nowych technologii, cennym zasobem dla powstania innowacyjnych produktów i usług, źródłem zachodzących zmian gospodarczych i społecznych, inspiracją dla środowisk naukowych, narzędziem służącym do usprawnienia realizowanych procesów. Aby było to możliwe, należy udostępniać dane w sposób otwarty, co należy rozumieć jako spełnienie następujących filarów otwartości: a) dostępne Udostępnione bez żadnych ograniczeń szerokiemu gronu użytkowników (osobie fizycznej, osobie prawnej, jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej) do dowolnych celów (komercyjnych i niekomercyjnych). Tak udostępnione dane można np. pobierać, indeksować, przeszukiwać. b) upublicznione w wersji źródłowej Dostępne w oryginalnej i niezmienionej formie, a nie w postaci np. analiz, podsumowań, skrótów czy streszczeń, tak aby możliwe było m.in. łączenie danych z różnych źródeł. Chodzi zatem o dostęp do danych w tzw. postaci surowej, a nie tylko zagregowanej lub zmodyfikowanej. Udostępnienie danych w wersji źródłowej nie stanowi przeszkody do udostępniania materiałów (analiz, podsumowań itp.) powstałych na ich podstawie. c) kompletne Udostępnione w całości, bez wyłączania poszczególnych części danych i zgodnie ze stanem faktycznym, chyba że wyłączenie wynika z przepisów prawa (np. ochrona danych osobowych zawartych w danych publicznych czy zachowanie tajemnicy statystycznej). Wybiórcze udostępnianie danych publicznych (np. wybranych dokumentów czy dokumentacji pozbawionej załączników) przeczy idei dostępu do danych publicznych i może zniweczyć użyteczność tych danych. d) aktualne Niezwłoczne udostępnianie danych, które dostawca danych sam wytworzył lub pozyskał. Istotne jest udostępnianie danych najnowszych, a tym samym najbardziej przydatnych w działalności gospodarczej, naukowej lub badawczej. Udostępnianie danych po kilku miesiącach od ich uzyskania przez dostawcę danych może prowadzić do znacznego 58 obniżenia ich wartości. Udostępnianie danych najnowszych nie wpływa na możliwość udostępniania danych historycznych, które są przydatne do prac analitycznych. e) odczytywalne maszynowo Udostępnione w formatach umożliwiających automatyczne odczytywanie przez przeglądarkę lub system komputerowy. Przykładami takich formatów są: XML, JSON, RDF, CSV. Formaty te ułatwiają dostęp i umożliwiają bardziej zaawansowane analizy dużej liczby informacji. Korzystanie w sposób zautomatyzowany z danych udostępnianych w formacie PDF czy w formie pliku tekstowego jest utrudnione, ponieważ wymaga przetworzenia do ustrukturyzowanego formatu otwartego. f) udostępnione niedyskryminująco Dostępne dla każdego bez konieczności rejestracji, posiadania konta internetowego, weryfikacji tożsamości przez podawanie hasła, loginu czy podpisywania jakichkolwiek umów. Konieczność rejestracji uniemożliwia również maszynowy odczyt danych i może prowadzić do ograniczenia kręgu potencjalnych użytkowników. g) dostępne bez ograniczeń licencyjnych Udostępniane dane nie powinny być przedmiotem praw autorskich, patentów, znaków towarowych lub tajemnicy handlowej. Mogą być wykorzystywane w dowolnych celach bez konieczności ubiegania się o jakąkolwiek zgodę na ich używanie, z zachowaniem obowiązujących przepisów prawa. h) niezastrzeżone Dostępne w formacie powszechnie stosowanym, który nie jest kontrolowany przez żaden podmiot. Chodzi o formaty, których charakterystyka jest jawna i dobrze opisana (udokumentowana), a zatem w formacie otwartym. Realizacja wszystkich opisanych wytycznych pozwoli przypisać udostępnianym danym przymiotu otwartości, co stanowi podstawę dostępności i jakości udostępnianych danych, a te cechy przekładają się na ich użyteczność i możliwość dalszego wykorzystania w produktach i usługach. Pożądana byłaby ich implementacja w przepisach prawa, aby stały się drogowskazem, jak udostępniać dane, zachowując ich wartość informacyjną. Rysunek 5. Filary otwartości Źródło: Opracowanie własne 59 enad etrawto dostępne aktualne kompletne upublicznione w wersji źródłowej odczytywalne maszynowo udostępnione niedyskryminująco niezastrzeżone dostępne bez ograniczeń licencyjnych W celu weryfikacji otwartości udostępnianych danych Ministerstwo Cyfryzacji opracowało, w ramach standardu prawnego otwartości danych, tzw. listę sprawdzającą93). Ograniczenia i bariery w dostępie do danych Istnieje szereg czynników utrudniających dostęp do danych i ich wymianę między różnymi grupami dostawców danych, w tym również przedstawicielami sektora prywatnego. Bariery znacząco uniemożliwiające dostęp do danych można podzielić na cztery kategorie: prawne, techniczne, organizacyjne oraz kompetencyjne. Rysunek 6. Ograniczenia i bariery w dostępie do danych uniemożliwiające ponowne ich wykorzystywanie OGRANICZENIA I BARIERY W DOSTĘPIE DO DANYCH Prawne Techniczne Organizacyjne Kompetencyjne Brak zrozumienia Marginalizacja Brak regulacji Problemy w zakresie celowości i korzyści zagadnienia prawnych interoperacyjności, otwartości danych płynących z otwierania które utrudniają danych łączenie danych z różnych źródeł Brak odpowiedniego Bark umiejetności Ograniczenia umocowania osób na przygotowania i licencyjne poziomie operacyjnym udostępniania danych Zamknięte formaty danych Odpłatność za Niewystarczająca Brak umjętności udostępnianie danych liczba szkoleń z zarządzania danymi otwierania danych Realizacja obowiązków i uprawnień przewidzianych przepisami prawa o ochronie danych osobowych Brak referncyjności danych Źródło: Opracowanie własne Wśród barier prawnych94) wyróżnia się: a) brak regulacji prawnych Brak odpowiednich regulacji prawnych dotyczących otwartości danych, czyli ich zgodności ze wszystkimi filarami otwartości, co prowadzi do wielu komplikacji po stronie potencjalnego użytkownika tych danych, który znajduje się w stanie niepewności prawnej i ponosi ryzyko naruszenia zasad wynikających m.in. z przepisów dotyczących praw własności intelektualnej czy ochrony danych osobowych, b) ograniczenia licencyjne 93) https://dane.gov.pl/media/ckeditor/2020/05/29/standard-prawny.pdf. 94) Szerzej standard prawny https://dane.gov.pl/media/ckeditor/2020/05/29/standard-prawny.pdf. 60 Umowa licencyjna może stanowić źródło ograniczeń w wykorzystywaniu udostępnionych danych przez wskazanie zakresu operacji na danych, jakie użytkownik może realizować, w szczególności ich utrwalania, zmieniania, udostępniania. Częstą praktyką w tym zakresie jest również stosowanie sankcji za naruszenie licencji oraz zawieranie licencji wyłącznych, w których licencjodawca udziela konkretnemu podmiotowi tylko prawo do korzystania z danego utworu na określonym polu eksploatacji. Może to prowadzić do ograniczenia tworzenia produktów konkurencyjnych (komercyjnych lub niekomercyjnych), wykorzystujących przedmiotowe informacje przez innych zainteresowanych. W efekcie społeczna wartość uzyskiwana z danych publicznych byłaby ograniczona do korzyści jednego podmiotu, co godziłoby w istotę ponownego wykorzystywania, c) odpłatność za udostępnianie danych Kolejną barierą jest pobieranie opłat za udostępnianie danych, przy czym dotyczy to płatności rozumianej jako zysk z udostępniania danych. Zatem jako barierę należy identyfikować działania polegające na pobieraniu płatności w celach zarobkowych, stanowiących dochód dostawcy danych. Nie dotyczy to opłat uwzględniających koszty przygotowania lub przekazania danych, jeżeli przygotowanie lub przekazanie danych w sposób lub w formie wskazanej we wniosku wymaga poniesienia dodatkowych kosztów, np. kosztów nośnika, na którym mają zostać udostępnione dane, kosztów tłumaczenia na język obcy czy kosztów skorzystania z usługi zewnętrznego podmiotu w celu utrwalania informacji w sposób wskazany we wniosku (np. druk wielkoformatowy), d) realizacja obowiązków i uprawnień przewidzianych przepisami prawa o ochronie danych osobowych Przepisy o ochronie danych osobowych oraz o ponownym wykorzystywaniu informacji sektora publicznego krzyżują się i mają wspólne obszary regulacji. Ich współstosowanie może jednak rodzić dla praktyki pewne trudności. Przy udostępnianiu danych do ponownego wykorzystywania konieczne jest uwzględnienie prawa do ochrony danych osobowych. Wątpliwości dysponentów danych budzić może spełnienie obowiązków wynikających z istniejących regulacji, a dotyczących w szczególności spełnienia obowiązku informacyjnego (art. 13, art. 14 i art. 19 RODO), wymogu testu zgodności celów (art. 6 ust. 4 RODO), przeprowadzenia oceny skutków dla ochrony danych osobowych (zgodnie z art. 35 RODO) oraz możliwości nałożenia warunków ponownego wykorzystywania informacji sektora publicznego zawierającej dane osobowe, e) brak wskazania referencyjności danych i określenia jednego źródła danych Wielość rejestrów i aktów prawnych, na podstawie których są one prowadzone, różnorodność celów ich powstania oraz funkcji, jakie pełnią, powoduje, że następuje powielanie publikowania danych tego samego rodzaju i w tym zakresie w różnych rejestrach. Brakuje jasnego wskazania rejestrów bazowych prowadzonych przez podmioty publiczne, które zawierają dane referencyjne i stanowią wiarygodne źródło danych dla ich użytkowników. Sytuacja ta utrudnia wykorzystywanie danych przez użytkowników, ponieważ między danymi tego samego rodzaju pobranymi z różnych rejestrów mogą występować różnice. Bariera ta negatywnie wpływa na spójność danych, a jej konsekwencją są niezgodności w danych. Do barier technicznych zalicza się: a) dostępność danych w formatach zamkniętych lub zastrzeżonych Istotną barierą w korzystaniu z danych jest ich publikowanie w formatach uniemożliwiających maszynowy odczyt lub wymagających odpłatnego oprogramowania. Oznacza to, że 61 specyfikacja formatów danych jest własnością firm je tworzących, a możliwość ich przeszukiwania, analizowania i ponownego wykorzystywania wymaga znacznych nakładów osobowych i finansowych (np. aby korzystać z danych, konieczny jest zakup specjalistycznego oprogramowania), b) problemy z interoperacyjnością danych Według informacji wskazanych w ESD podmioty generujące dane i użytkownicy danych wskazali na istnienie poważnych problemów w zakresie interoperacyjności, które utrudniają łączenie danych z różnych źródeł w obrębie sektorów, a tym bardziej między sektorami. Podobne zastrzeżenia zostały zgłoszone przez sektor prywatny (biznes). W ramach barier kompetencyjnych występują: a) brak zrozumienia celowości i korzyści płynących z otwierania danych Wciąż spora część pracowników administracji posiada małą wiedzę, czym są otwarte dane i jakie dają możliwości. Niska jest świadomość w zakresie korzyści, jakie wynikają z udostępniania danych do ponownego wykorzystywania, w tym również w nowych technologiach. Sprowadza się to do podejmowania mocno zachowawczych działań w obszarze dostępu do danych, które opierają na wypełnianiu niezbędnego minimum, wynikającego z obowiązujących poszczególne jednostki regulacji, b) brak umiejętności przygotowania i udostępniania danych Poprawy wymagają umiejętności urzędników w zakresie odpowiedniego przygotowania zbiorów danych do udostępniania, w szczególności w zakresie strukturyzacji plików danych, formatów czy podnoszenia jakości udostępnianych już danych, aby udostępniane dane były użyteczne i mogły zostać wykorzystane zarówno przez sektor prywatny, jak i przez sektor publiczny, c) brak umiejętności zarządzania danymi Do niedawna dane były postrzegane jako produkt uboczny realizowanych procesów, obecnie stanowią wartość samą w sobie, o ile są dobrze zarządzane. Wymaga to od dostawców danych odpowiedniego przygotowania swojej jednostki, w tym również zdobycia wiedzy, jak właściwie np. gromadzić, archiwizować, udostępniać i wyszukiwać potrzebne dane oraz jak należy prowadzić ich analizę, aby przynosiła ona wymierne korzyści dla danej instytucji. W ramach barier organizacyjnych występuje: a) marginalizacja zagadnienia otwartości danych Choć dane są źródłem powstania nowych produktów i usług, a wielkie zbiory danych są kluczowe dla rozwoju nowych technologii, to zagadnienie otwartości danych nadal nie jest priorytetem, w szczególności dla administracji publicznej. Brak odpowiedniej kultury dostępu i wymiany danych hamuje rozwój wykorzystania potencjału zawartego w gromadzonych informacjach, b) brak odpowiedniego umocowania osób na poziomie operacyjnym Choć w praktyce działa sieć pełnomocników do spraw otwartości danych, to brak ich umocowania ustawowego oraz brak nadania tej funkcji odpowiedniego znaczenia w danej organizacji uniemożliwia prawidłową realizację procesu otwierania danych. W konsekwencji osoby realizujące te zadania nie mają przełożenia na jednostki organizacyjne w swojej instytucji, co w sposób znaczący utrudnia realizację polityki otwartego dostępu do danych w celu ponownego wykorzystywania, c) niewystarczająca liczba szkoleń z otwierania danych 62 Mimo wielu działań szkoleniowych prowadzonych w obszarze otwartych danych nadal istnieje zapotrzebowanie na ich kontynuację w odniesieniu do nowych interesariuszy, np. jednostek samorządu terytorialnego. Wszystkie opisane zagadnienia utrudniają dostęp do danych i ich ponowne wykorzystywanie, hamując potencjał informacyjny w nich zawarty. Tym samym negatywnie wpływają na możliwość wtórnego użycia danych w produktach i usługach oraz nowych technologiach. Dlatego priorytetowym zadaniem jest stworzenie przyjaznego otoczenia regulacyjnego oraz użycie wszelkich środków usuwających te bariery. Pomocą dla dostawców danych będą działania informacyjne pokazujące sposoby przeciwdziałania występującym zagadnieniom, które zakłócają użytkownikom dostęp do danych i możliwość ich wykorzystania. Może się to wiązać ze zmianą prowadzonej polityki w zakresie otwartości danych, która musi zostać ukierunkowana na potrzeby użytkowników, co powinno prowadzić, w miarę możliwości, dostawców danych do opisanych poniżej działań. Działania usuwające bariery w dostępie do danych i ich ponownym wykorzystywaniu: a) udostępnianie danych w sposób otwarty, tj. zgodnie ze wszystkimi filarami otwartości, b) podejmowanie działań legislacyjnych w celu ustalenia jasnych reguł dostępu i wykorzystywania danych, c) ograniczenie pobierania opłat za udostępniane dane, d) unikanie licencjonowania dostępu do danych, e) udostępnianie danych z baz/rejestrów finansowanych lub współfinansowanych ze środków publicznych w sposób otwarty, w szczególności przez API, f) oznaczanie danych i metadanych będących przedmiotem praw własności intelektualnej, g) udostępnianie danych w formatach otwartych, których charakterystyka jest jawna i dobrze opisana, albo umożliwianie w prosty sposób wyeksportowania danych do otwartego formatu pliku, h) wskazywanie w aktach prawnych danych referencyjnych stanowiących wiarygodne źródło informacji, i) nieużywanie zasad ochrony danych osobowych jako argumentu do odmowy udostępnienia danych do ponownego wykorzystania, lecz podjęcie działań prowadzących do uniemożliwienia identyfikacji osób fizycznych, których dane dotyczą, przy zachowaniu wartości informacyjnej określonego zasobu, j) prowadzenie działań informacyjno-promocyjnych pokazujących wartość i znaczenie otwartych danych, k) organizowanie szkoleń dla dostawców danych podnoszących kompetencje osób odpowiedzialnych za udostępnianie danych oraz właściwe nimi zarządzanie, l) umocowanie funkcji pełnomocnika do spraw otwartości danych w akcie prawnym rangi ustawowej, m) prowadzenie kampanii informacyjnych dotyczących potencjału otwartych danych. Bariery utrudniające wymianę danych Oprócz barier w dostępie do danych istnieją, poza brakiem ogólnych ram regulacyjnych, liczne bariery hamujące wzrost wymiany danych między przedsiębiorstwami oraz w obszarze udostępniania przez nich danych administracji publicznej, na które zwraca uwagę Komisja Europejska w ESD. Oprócz faktu, że przedsiębiorstwa obawiają się utraty przewagi konkurencyjnej, której źródła upatrują w gromadzonych danych, wskazuje się również na inne czynniki ograniczające wymianę danych. 63 Rysunek 7. Bariery utrudniające wymianę danych brak zachęt ekonomicznych brak zaufania między przedsiębiorstwami dotyczącymi sposobu wykorzystania udostępnionych danych przy jednoczesnym braku pewności prawnej co do sposobu dozwolonego korzystania z danych braku równowagi w pozycji negocjacyjnej, co dotyczy zwłaszcza MŚP, i dostępu do danych gromadzonych przez duże platformy internetowe, ale również przypadków dostępu do danych współgenerowanych przez urządzenia Internetu rzeczy problemy w zakresie interoperacyjności nie tylko między sektorami, ale również w ich obrębie – przedsiębiorcy nie stosują standardów, wspólnych kompatybilnych formatów, problemem jest też jakość danych, ich struktura, autentyczność i integralność niewystarczająca infrastruktura przetwarzania danych spełniająca wymogi w zakresie bezpieczeństwa, energooszczędności, przystępności cenowej i jakości – bariera ta odnosi się zwłaszcza do usług w chmurze, których podaż w Europie i w Polsce ciągle jest niewystarczająca i łączy się z niewielkim popytem zagrożenie bezpieczeństwa danych – wyzwaniem dla cyberbezpieczeństwa będzie zwłaszcza zapewnienie bezpieczeństwa danych gromadzonych na obrzeżach sieci oraz zapewnienie ciągłości kontroli dostępu w łańcuchach wartości brak umiejętności z zakresu dużych zbiorów danych i analizy danych Ź ródło: Opracowanie własne Kluczowe jest zaprojektowanie i wdrożenie rozwiązań eliminujących przeszkody stojące na drodze do swobodnej wymiany danych między przedstawicielami sektora prywatnego oraz sektorem prywatnym a administracją. Efektem tych działań będzie stworzenie przyjaznego ekosystemu do wymiany danych opartego na uregulowaniach z obszaru prawnolegislacyjnego, infrastrukturalnego oraz kompetencji. W pierwszej kolejności działania powinny skupiać się na eliminacji barier odnoszących się do wymiany danych i na opracowaniu standardów dzielenia się danymi, aby dostawcy danych nie obawiali się zakłócenia konkurencji na rynku, na którym działają. 64 Działania: 1. Implementacja filarów otwartości do przepisów ustawowych. 2. Prowadzenie działań informacyjnych dla dostawców danych dotyczących sposobów postępowania z barierami utrudniającymi dostęp do danych. 3. Opracowanie standardów wymiany danych. 5.3.3. System zachęt do stymulowania rozwoju rynku rozwiązań cyfrowych, aplikacji i usług bazujących na danych W ramach tego kierunku interwencji będą prowadzone działania skierowane do administracji rządowej, samorządowej oraz przedsiębiorców, obejmujące wsparcie finansowe, doradcze i promocyjne. Przedstawienie poniższego systemu zachęt i narzędzi wsparcia ma na celu stymulowanie rozwoju rynku rozwiązań cyfrowych, aplikacji i usług bazujących na danych. Finansowanie z UE w perspektywie 2021–2027 Państwa członkowskie i organy sektora publicznego w ramach podejmowanych starań o zapewnienie łatwego dostępu do danych na potrzeby ponownego ich wykorzystywania mogą czerpać korzyści i uzyskiwać stosowne wsparcie finansowe z odpowiednich funduszy i programów Unii zapewniające upowszechnienie technologii cyfrowych lub cyfrową transformację administracji i służby publicznej. Obecnie trwają prace przygotowawcze do nowej perspektywy finansowej. Urząd obsługujący ministra właściwego do spraw informatyzacji prowadzi aktywne działania w celu włączenia kwestii związanych z otwieraniem danych publicznych w nowym programie operacyjnym (następcy Programu Operacyjnego Polska Cyfrowa). W programie tym przewidziano działania zwiększające dostępność ISP przez np.: a) poprawę jakości danych, b) digitalizację zasobów kultury, administracji i nauki (m.in. dane z badań naukowych oraz zasobów edukacyjnych finansowanych ze środków publicznych), c) opracowywanie standardów oraz budowę API, w tym narzędzi umożliwiających dostęp w czasie rzeczywistym do danych dynamicznych oraz danych o wysokiej wartości, d) dostosowanie danych do standardów, w tym tych opracowanych przez ministra właściwego do spraw informatyzacji, e) budowę i rozbudowę infrastruktury do przechowywania i udostępniania ISP, w tym zapewnienie interoperacyjności systemów udostępniających dane do ponownego wykorzystania, integrację i harmonizację danych, f) zwiększenie wymiany danych G2G w celu lepszego wykorzystania potencjału danych przez administrację publiczną, g) tworzenie i udostępnianie narzędzi do analityki danych, h) upowszechnianie wiedzy i informacji na temat otwierania i ponownego wykorzystywania otwartych zasobów. Ponadto będzie kontynuowana realizacja 16 regionalnych programów operacyjnych będących następcami obecnych zarządzanych i wdrażanych przez samorządy województw. 65 Kolejnym wsparciem jest skorzystanie z Instrumentu na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności z Mechanizmu Odbudowy i Odporności, pakietu nowych instrumentów, mechanizmów i programów, przygotowanego przez Komisję Europejską na odbudowę europejskiej gospodarki dotkniętej kryzysem w wyniku pandemii Covid-19. Jest to narzędzie tymczasowe – trwające do końca 2024 r. O wsparcie finansowania będą mogły ubiegać się projekty, których celem będzie przeciwdziałanie skutkom pandemii, także gospodarczym, np. przez budowanie usług i produktów przy wykorzystaniu danych. Cyfrowa Piaskownica Administracji Celem projektu jest m.in. umożliwienie testowania inicjatyw budujących nowe rozwiązania biznesowe w oparciu o usługi udostępniane przez platformę CPA, udostępnienie z jednego miejsca dostępu do testowych usług API oraz skrócenie czasu i kosztów związanych z integracją podmiotów zewnętrznych za pomocą usług API z nowymi systemami administracji

Inteligencji, w szczególności w celu wydajnego i szybkiego dostępu do danych i ich wykorzystywania przez wszystkich uczestników życia gospodarczego bez względu na wielkość instytucji. Wyzwania organizowane przez GOV TECH Polska Formuła GovTech polega na dialogu między administracją publiczną a innowatorami: przedsiębiorcami, start-upami, środowiskiem naukowym oraz samymi obywatelami, wspierającymi swoimi zasobami inicjatywy, które wykorzystując posiadane przez instytucje dane, zakładają użycie nowych technologii do ich analizy celem dostarczenia nowych informacji lub usług. Program ten oferuje budowę nowoczesnych rozwiązań technologicznych i informatycznych z myślą o rozwiązywaniu problemów, z jakimi mierzy się sektor publiczny. Hackathony otwartych danych w ramach administracji rządowej Hackathony, czyli maratony programowania, to sprawdzone narzędzie wspierające przedsiębiorców i programistów, którego celem jest wykorzystywanie otwartych danych publicznych do tworzenia prototypów innowacyjnych produktów i aplikacji. Hackathony to także rodzaj zachęty dla urzędów i instytucji do udostępniania danych. Laboratorium Otwartych Danych Raporty opracowane przez Laboratorium Otwartych Danych i rekomendacje powstałe w ich wyniku stanowią element kompleksowego wsparcia eksperckiego dla dostawców danych w zakresie analitycznym, prawnym, technicznym i bezpieczeństwa udostępniania informacji sektora publicznego. Funkcjonowanie Laboratorium Otwartych Danych jest nakierowane na problemy administracji rządowej i stanowi jej wsparcie doradcze. Przygotowane raporty mogą stanowić źródło informacji w zakresie udostępniania zasobów publicznych do ponownego wykorzystywania, nie tylko dla instytucji, które zdecydowały się na skorzystanie ze wsparcia Laboratorium Otwartych Danych, ale także dla innych podmiotów publicznych, w tym również jednostek samorządu terytorialnego, zaangażowanych w proces otwierania danych publicznych w Polsce. 66 Zintegrowana Platforma Analityczna Głównym celem projektu jest podniesienie skuteczności działań administracji w wybranych obszarach problemów społecznych i gospodarczych, przez wsparcie procesów decyzyjnych za pomocą informacji analitycznej wysokiej jakości. W kontekście danych cel ten zostanie zrealizowany przez: a) opracowanie wzorców dostępu do danych oraz analiz dla kluczowych obszarów społecznych i gospodarczych, b) usystematyzowanie metod technicznych i zasad dostępu do kluczowych zasobów informacyjnych państwa dla celów analitycznych, wraz z wdrożeniem spójnego systemu bezpieczeństwa, metod dostępu do danych, udostępniania do celów analitycznych, c) udostępnienie danych administracji publicznej do badań naukowych wspierających podejmowanie decyzji przez twórców polityk publicznych przy równoczesnym zapewnieniu właściwej ochrony. Jakość oraz dostępność (w tym przypadku niezwiązana z publicznością danych) jest szczególnie istotna w kwestii udostępnienia w jednym miejscu narzędzi analitycznych wspierających procesy decyzyjne w administracji publicznej, a także stworzenia technicznych i organizacyjnych możliwości dialogu społecznego i współpracy środowisk naukowych w rozwoju analityki państwa i podnoszeniu efektywności rozwiązywania problemów społecznych. Publikowanie aplikacji w portalu Dane.gov.pl Narzędziem rozpowszechniania informacji o aplikacjach i usługach bazujących na danych stworzonych przez administrację rządową, samorządową, sektor prywatny, organizacje pozarządowe jest ich publikowanie w portalu Dane.gov.pl95. W zakładce „Aplikacje” publikowane są przykłady wykorzystania danych publicznych w aplikacjach, produktach i usługach. Strona ta ma na celu upowszechnianie informacji o wybranych projektach wykorzystujących dane. Działania: 1. Realizacja projektów dotyczących zwiększania dostępności i jakości danych w ramach WRF 2021–2027. 2. Realizacja projektu Budowa Zintegrowanej Platformy Analitycznej. 3. Realizacja projektu Cyfrowa Piaskownica Administracji. 4. Realizacja hackathonów wspierających startupy wykorzystujące dane do realizacji usług, produktów. 5. Wypracowywanie rekomendacji Laboratorium Otwartych Danych ułatwiających administracji rządowej i samorządowej otwieranie danych lub podnoszenie ich jakości. 6. Rozpowszechnianie aplikacji i usług bazujących na danych stworzonych przez administrację rządową, samorządową, sektor prywatny w portalu Dane.gov.pl. 5.3.4. Bezpieczeństwo danych Rozwój społeczny i gospodarczy w coraz większym stopniu jest zależny od szybkiego i nieskrępowanego dostępu do informacji oraz od jej wykorzystania w zarządzaniu, produkcji, 95) https://dane.gov.pl/application. 67 sektorze usług oraz sektorze publicznym. W ramach realizacji tego procesu szczególnym priorytetem należy objąć zagadnienie bezpieczeństwa danych udostępnianych przy wykorzystaniu systemów teleinformatycznych. Kompleksowa ochrona danych jest kluczowa dla każdego rodzaju organizacji, zarówno z sektora publicznego, jak i sektora prywatnego. Przechowywanie i udostępnianie danych w sposób nieodpowiedni, bez zachowania wymogów obowiązujących regulacji, może mieć negatywny wpływ na zachowanie ciągłości działania organizacji i jej bezpieczeństwa. W szczególności może to doprowadzić do utraty zaufania interesariuszy, których prawa i wolności mogą zostać naruszone. Jest to zatem zagadnienie bardzo istotne, które powinno rozpatrywać się na dwóch płaszczyznach: ochrony danych osobowych i zapewnienia poufności, integralności, dostępności i autentyczności danych. Ochrona danych osobowych Otwieranie danych do ponownego wykorzystywania często wiąże się z przetwarzaniem danych osobowych zawartych w zasobach publicznych i może rodzić ryzyko wkroczenia w sferę autonomii informacyjnej jednostek. Udostępniając dane do ponownego wykorzystywania, ich dostawca powinien dokonać weryfikacji zakresu udostępnianych danych i rozważyć, czy istnieje konieczność wprowadzenia dodatkowych mechanizmów ograniczenia ryzyka dla praw lub wolności osób, którego źródłem może być naruszenie zasady minimalizacji danych. Takim mechanizmem może być np. określenie warunków ponownego wykorzystania informacji sektora publicznego. Kluczowe jest przeprowadzenie oceny ryzyka już w fazie projektowania przetwarzania danych osobowych (art. 25 RODO) oraz oceny skutków dla ochrony danych osobowych (art. 35 RODO). Na bieżąco należy wdrożyć odpowiednie środki techniczne i organizacyjne, aby zapewnić stopień bezpieczeństwa odpowiadający temu ryzyku. Są to wymogi, które wynikają z RODO. Dotyczą administratorów zarówno sektora prywatnego, jak i sektora publicznego, którymi mogą być zarówno podmioty udostępniające dane, jak i użytkownicy danych. Na dostawcy danych spoczywa obowiązek pogodzenia zachowania wartości informacyjnej zbioru danych i ich potencjału do ponownego wykorzystywania z zapewnieniem ochrony prywatności. Konieczność zapewnienia ochrony danych osobowych nie powinna stać na przeszkodzie otwieraniu danych. Proces otwierania danych powinien odbywać się z uwzględnieniem przepisów o ochronie danych osobowych. Podjęcie opisanych działań oraz zastosowanie odpowiednich technik anonimizacji i pseudonimizacji danych pozwolą na pogodzenie obu wartości, tj. prywatności osób fizycznych i prawa do ponownego wykorzystywania danych. Wymaga to jednak od dostawców danych oraz użytkowników posiadania odpowiedniej wiedzy o rodzajach technik anonimizacji i pseudonimizacji oraz o zasadach wynikających z RODO. W tym celu rekomenduje się stosowanie standardu bezpieczeństwa96), który jest zbiorem zaleceń w zakresie zapewnienia bezpieczeństwa prywatności w procesie otwierania danych publicznych. Może on również służyć jako wytyczna w procesach udostępniania danych z zasobów dostawców danych spoza sektora publicznego. Cyberbezpieczeństwo a otwieranie danych Relacje społeczne są kształtowane z wykorzystaniem technologii cyfrowych tworzących cyberprzestrzeń, a usługi w sieci Internet stały się narzędziem do wpływania na zachowania grup społecznych, a także oddziaływania w sferze politycznej97). Niezakłócone działania 96) Standard bezpieczeństwa. Standardy otwartości danych opracowane przez Ministerstwo Cyfryzacji https://dane.gov.pl/pl/knowledgebase/useful-materials/standardy-otwartosci-danych. 97) Uchwała nr 125 Rady Ministrów z dnia 22 października 2019 r. w sprawie Strategii Cyberbezpieczeństwa Rzeczypospolitej Polskiej na lata 2019–2024 (M.P. poz. 1037). 68 cyberprzestrzeni stały się jednym z podstawowych celów strategicznych w obszarze

Do najważniejszych korzyści płynących z bezpieczeństwa danych publikowanych w repozytoriach danych w systemach teleinformatycznych lub lokalnych serwisach internetowych należy przede wszystkim wysoki poziom bezpieczeństwa pobieranych danych/informacji, gwarantujący stabilny dostęp do wiarygodnych i niezmienionych danych od niezafałszowanych dostawców. W celu zapewnienia bezpieczeństwa danych w systemach podmiotów publicznych jest konieczne stosowanie się do podstawowych zasad cyberbezpieczeństwa, tj.: a) serwisy internetowe, lokalne repozytoria danych publicznych powszechnie dostępne w sieci teleinformatycznej udostępniające informacje są zobowiązane do ujęcia tych serwisów, repozytoriów w politykach, zasadach i procedurach oraz instrukcjach stanowiskowych tworzonych w ramach systemu zarządzania bezpieczeństwem informacji wymaganego przepisem § 20 KRI oraz zastosować zabezpieczenia adekwatne do oszacowanego poziomu ryzyka związanego z udostępnieniem. Niezbędne jest wypracowanie zasad doboru zabezpieczeń przed zagrożeniami bezpieczeństwa danych i systemów teleinformatycznych, b) przy szacowaniu ryzyka, o którym mowa w lit. a, należy uwzględnić m.in. następujące zagrożenia:  atak typu DDoS i z nim związane utrudnienia dostępu do danych,  podszycie się pod podmiot udostępniający, np. przez atak na serwer DNS albo metodą Man in the Middle,  zmiana (podmiana) informacji/danych podlegających udostępnieniu,  atak na wewnętrzne struktury sieci podmiotu udostępniającego,  inne metody ataku, możliwe do przeprowadzenia w konkretnym środowisku informatycznym podmiotu udostępniającego dane, c) w celu zapewnienia autentyczności miejsca pochodzenia oraz integralności danych podczas transmisji API dostawca danych powinien posługiwać się certyfikatem klasy EV (Extended Validation Certificate), który informuje o bezpieczeństwie i gwarantuje autentyczność serwisu. Takim samym certyfikatem powinna posługiwać się strona internetowa podmiotu, przez którą udostępniane są pliki, d) architektura sieci podmiotu publicznego powinna zawierać strefę DMZ (DeMilitarized Zone), z której świadczone jest udostępnianie danych. Jest to wydzielony obszar w strukturze sieci komputerowej danego podmiotu izolowany zaporami sieciowymi (firewall) zarówno od wnętrza sieci podmiotu, jak i od Internetu. Ze strefy DMZ powinny być na zewnątrz świadczone usługi typu WEB. DMZ zapewnia z jednej strony bezpieczeństwo informacji serwowanych przez usługi WEB, a z drugiej strony bezpieczeństwo istotnym zasobom informacyjnym znajdującym się wewnątrz sieci podmiotu, e) dane udostępniane przez API nie powinny pochodzić z produkcyjnej bazy danych podmiotu, a z pewnego rodzaju hurtowni danych, w której użytkownik zewnętrzny nie ma możliwości dokonywania jakichkolwiek zapisów. 98) Definicja ujęta w ustawie z dnia 5 lipca 2018 r. o krajowym systemie cyberbezpieczeństwa (Dz.U. z 2020 r. poz. 1369). 69 Działania: 1. Stymulowanie badań i rozwoju w obszarze cyberbezpieczeństwa przez kontynuację dedykowanych programów badawczych wspólnie z Narodowym Centrum Badań i Rozwoju. 2. Rozwijanie bazy wiedzy o tematyce cyberbezpieczeństwa dla różnych grup użytkowników technologii informacyjnych w portalu GOV.pl https://www.gov.pl/web/baza-wiedzy/cyberbezpieczenstwo. 3. Prowadzenie działań informacyjno-edukacyjnych w celu zwiększenia kompetencji dostawców danych w portalu Dane.gov.pl z zakresu cyberbezpieczeństwa i ochrony danych. 4. Upowszechnianie standardu bezpieczeństwa. 5. Rozwijanie bazy wiedzy oraz promowanie dobrych praktyk w portalu Dane.gov.pl w zakresie ochrony danych osobowych, ze szczególnym uwzględnieniem zagadnień dotyczących zapewnienia tej ochrony w procesie otwierania danych. ZALECENIA  Udostępnianie w portalu Dane.gov.pl danych w sposób otwarty, zgodnie z filarami otwartości danych.  Stosowanie standardu bezpieczeństwa opracowanego przez Ministerstwo Cyfryzacji.  Stosowanie podstawowych zasad cyberbezpieczeństwa. 70 5.4. Cel czwarty – Stymulowanie rynku ponownego wykorzystywania zasobów kultury i danych naukowych 5.4.1. Zwiększanie dostępności zasobów kultury Postępujący rozwój nowych technologii zmienia gospodarkę, społeczeństwo i oddziałuje na wszystkie sektory działalności, w tym również na obszar kultury i dziedzictwa narodowego. Zasadniczym elementem tych zmian są dane, których liczba sukcesywnie powinna wzrastać. Innowacyjne rozwiązania oparte na dostępnych zasobach przynoszą obywatelom korzyści. Coraz powszechniejszy dostęp do zasobów kultury znacząco zwiększa możliwości aktywnego w niej uczestnictwa. Narzędzia, jakie daje współczesna technologia, pozwalają zainteresowanym na stały dostęp do zasobów, danych i wytworów dziedzictwa kultury. Coraz częściej możemy odwiedzać wirtualne muzea, galerie, a także biblioteki, bez wychodzenia z domu. Jest to szczególnie istotne dla tych, którzy z różnych względów nie mogą aktywnie korzystać z dóbr kultury i dziedzictwa narodowego, np. ze względu na ograniczenia wynikające ze stanu epidemii. Mając na względzie powyższe, rekomenduje się podejmowanie działań zwiększających dostępność zasobów kultury w portalu Dane.gov.pl oraz możliwość ich ponownego wykorzystywania. Inicjatywą realizującą powyższe cele jest np. projekt Kronik@ – Krajowe Repozytorium Obiektów Kultury i Nauki (instytucje współpracujące: Ministerstwo Edukacji i Nauki, Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego). Projekt umożliwi podmiotom publicznym udostępnianie ich zasobów z obszaru nauki i kultury w sposób otwarty z uwzględnieniem obowiązujących przepisów prawa. Projekt zakłada zapewnienie interoperacyjności z istniejącymi krajowymi i zagranicznymi systemami, będącymi repozytoriami zasobów kultury i nauki. W celu ułatwienia wyszukiwania obiektów kultury i nauki z repozytorium Kronik@ oraz zasobów danych z portalu Dane.gov.pl planuje się integrację wyszukiwarek tych portali. Działanie to potencjalnie zwiększy wykorzystywanie danych i obiektów z ww. portali. Działania: 1. Realizacja projektu Kronik@ – Krajowego Repozytorium Obiektów Kultury i Nauki. 2. Integracja wyszukiwarki portalu Dane.gov.pl z wyszukiwarką repozytorium KRONIK@. 3. Integracja wyszukiwarki repozytorium KRONIK@ z wyszukiwarką serwisu Szukaj w Archiwach. 5.4.2. Zwiększenie dostępności zasobów nauki Krajowa polityka otwartego dostępu Otwarty dostęp do publikacji naukowych i otwarta nauka zyskują coraz większe znaczenie w kontekście polityki naukowej na świecie. Polityki otwartego dostępu (ang. open access) przyjęło wiele wiodących uniwersytetów, instytucji badawczych oraz podmiotów finansujących badania naukowe. Otwarty dostęp jest obowiązkowym wymogiem w europejskim programie Horyzont 2020 finansowanym przez UE. W coraz większym 71 stopniu otwierane i współdzielone są również dane badawcze. Główne korzyści modelu otwartego dostępu dla społeczeństwa to m.in.: lepszy obieg cyfrowych treści naukowych (publikacje, dane badawcze), podnoszenie jakości badań (przeciwdziałanie plagiatom przez kontrolę ze strony środowiska naukowego), promocja nauki w społeczeństwie, efektywniejsze wydatkowanie środków publicznych. Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego opublikowało dnia 23 października 2015 r. dokument pt. „Kierunki rozwoju otwartego dostępu do publikacji i wyników badań naukowych w Polsce”. Dokument ma charakter zaleceń dotyczących wprowadzania otwartego dostępu przez podmioty finansujące badania (NCN, NCBR, MNiSW), jednostki naukowe, uczelnie oraz wydawców, w tym wydawców czasopism naukowych. Najważniejsze rekomendacje zawarte w „Kierunkach rozwoju otwartego dostępu do publikacji i wyników badań naukowych w Polsce” to: a) opracowanie i przyjęcie polityk w zakresie otwartego dostępu przez podmioty tworzące system szkolnictwa wyższego i nauki, o których mowa w art. 7 ust. 1 ustawy z dnia 20 lipca 2018 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce, b) wyznaczenie przez kierowników jednostek naukowych i uczelni pełnomocników do spraw otwartości danych, c) przechodzenie czasopism naukowych do modeli otwartych, d) udostępnienie rozpraw doktorskich w otwartych repozytoriach, e) monitorowanie i raportowanie do MNiSW (od 1 stycznia 2021 r. do MEiN) postępów we wdrażaniu OD, w tym systematyczne analizowanie liczby publikacji powstających w danej jednostce naukowej lub uczelni w celu określenia proporcji publikacji w OD w stosunku do wszystkich publikacji, f) organizowanie szkoleń w zakresie OD dla pracowników naukowych i doktorantów danej jednostki naukowej lub uczelni, g) uwzględnienie doświadczeń i potencjału bibliotek naukowych, które często koordynują proces redakcji i deponowania publikacji naukowych w repozytoriach. Ze względu na rosnące znaczenie wiedzy, nauki i danych dla rozwoju społeczeństwa i gospodarki niezbędna są kontynuacja i intensyfikacja działań w zakresie otwartego dostępu, w szczególności do danych nieprzetworzonych do postaci analiz, raportów, prowadzonych przez MNiSW, a od 1 stycznia 2021 r. przez MEiN, agencje finansujące badania, a także uczelnie i jednostki naukowe oraz wszystkich naukowców, którzy realizują projekty badawcze, gromadzą dane badawcze i publikują artykuły naukowe dzięki finansowaniu ze środków publicznych. Pierwszym krokiem w kierunku określenia zasad otwartego dostępu powinno być przyjęcie przez podmioty tworzące system szkolnictwa wyższego i nauki własnej instytucjonalnej polityki otwartego dostępu. W celu wsparcia działań związanych z otwartym dostępem Ministerstwo Edukacji i Nauki udostępnia na swoich stronach internetowych materiały i publikacje dotyczące OD, w tym również przykładowy wzór instytucjonalnej polityki otwartego dostępu, który może być wykorzystany i dostosowany do własnych potrzeb przez ww. podmioty. Mając na uwadze wspieranie przez MEiN polityki otwartych danych oraz biorąc pod uwagę sytuację epidemiczną na terenie Rzeczypospolitej Polskiej, która stała się motorem do jeszcze bardziej dynamicznego rozwoju szeroko rozumianych zasobów cyfrowych, MEiN planuje przeprowadzić badanie w zakresie istnienia potrzeby aktualizacji obecnie obowiązujących zaleceń MEiN w obszarze otwartych danych. 72 Udział Polski w pracach na rzecz utworzenia European Open Science Cloud European Open Science Cloud (dalej „EOSC”) jest unijną inicjatywą, której celem jest zapewnienie Unii Europejskiej roli światowego lidera w zarządzaniu danymi badawczymi oraz zapewnienie, że europejscy naukowcy będą czerpać pełne korzyści z nauki opartej na danych. EOSC ma zaoferować europejskim naukowcom i specjalistom wirtualne środowisko umożliwiające przechowywanie, udostępnianie i ponowne wykorzystywanie danych badawczych ponad granicami i dyscyplinami naukowymi oraz oferujące bogaty wachlarz powiązanych usług. Usługi zapewniane przez EOSC mają być dostępne niezależnie od granic i dyscyplin naukowych. Będą one oparte na federowaniu istniejącej infrastruktury danych naukowych. W dniu 29 lipca 2020 r. powołana została asocjacja EOSC AISBL i Polska przystąpiła do partnerstwa EOSC, wskazując swojego reprezentanta – Narodowe Centrum Nauki. Dodatkowe zgłoszenia przystąpienia do asocjacji EOSC wystosowało wiele krajowych uczelni, instytutów badawczych i instytutów PAN. Działania: 1. Aktualizacja krajowej polityki otwartego dostępu do danych i publikacji naukowych. 2. Udział Polski w pracach na rzecz utworzenia European Open Science Cloud. ZALECENIE  Stosowanie zaktualizowanych zaleceń zawartych w dokumencie nt. otwartego dostępu do danych naukowych opracowanych przez Ministerstwo Edukacji i Nauki 73 5.5. Cel piąty – Wzmocnienie współpracy z krajowymi i zagranicznymi interesariuszami danych 5.5.1. Inicjonowanie i wspieranie przedsięwzięć dotyczących współpracy z interesariuszami Rysunek 8. Interesariusze danych Administracja rządowa Użytkownik Administracja indywidualny samorządowa Interesariusze danych Organizacje Sektor pozarządowe prywatny Środowiska naukowe Krajobraz interesariuszy otwartych danych nie jest jednorodny. Składa się z różnych podmiotów, o potencjalnie różnych zainteresowaniach. Jednostki samorządu terytorialnego Nowelizacja ustawy z dnia 6 września 2001 r. o dostępie do informacji publicznej poszerzyła zakres podmiotów zobowiązanych do udostępniania posiadanych zasobów informacyjnych w portalu Dane.gov.pl o jednostki samorządu terytorialnego. Dane będące w posiadaniu samorządów mają ogromną wartość informacyjną i mogą stanowić cenne źródło informacji dla różnych grup interesariuszy. Analiza polskich lokalnych repozytoriów otwartych danych prowadzi do wniosku, że w coraz większym stopniu lokalne portale wspierane są solidnymi zasobami otwartych danych. Miasta korzystają z otwartych danych w celu stawienia czoła typowym wyzwaniom miejskim, takim jak zatłoczenie i zanieczyszczenie, a także w celu poprawy jakości miejskich usług publicznych oraz interakcji między samorządem lokalnym a obywatelami. Miasta i obszary miejskie stały się zagorzałymi użytkownikami i źródłami danych, głównie pod ogólnym pojęciem Smart City (inteligentnych miast). Otwarte dane są uważane za element definiujący inteligentne miasta, ponieważ dane są niezbędne dla miast i ich mieszkańców99). Jak wynika z raportu Komisji Europejskiej pt. „Open Data in Cities”100), duże miasta w Unii Europejskiej 99) The Open Rural Data Gap, EDP, 05.2020 r., https://www.europeandataportal.eu/en/highlights/open-rural-data-gap. 100) Analytical Report 4: Open Data in Cities, EDP 07.2020, https://www.europeandataportal.eu/sites/default/files/edp_analytical_report_n4_-_open_data_in_cities_v1.0_final.pdf. 74 mają mechanizm koordynacji z poziomem krajowym. Jest to ważne, ponieważ ułatwia interoperacyjność różnych systemów, a dzieląc się najlepszymi praktykami i doświadczeniami łatwiej pokonać występujące bariery. Bariery napotykane przez portale są bardzo podobne do barier napotykanych na poziomie krajowym, przy czym bariera techniczna jest najbardziej trwała. Koordynacja na szczeblu krajowym jest ważna dla powodzenia strategii otwartych danych, ponieważ na poziomie krajowym można wprowadzić krajowe wytyczne i wspólne podejścia stosowane przez inne szczeble administracji publicznej. Pozwala to nie tylko na płynniejszą współpracę różnych systemów (interoperacyjności różnych systemów), ale może także pomóc mniejszym społecznościom z mniejszą liczbą zasobów w ich podróży po otwartych danych101). W związku z powyższym należy nawiązać współpracę między lokalnymi portalami otwartych danych a portalem krajowym, jakim jest portal Dane.gov.pl. Nawiązanie dialogu ułatwi w przyszłości integrację portali lokalnych z portalem Dane.gov.pl. W dobie powszechnego stosowania zaawansowanych technologii jest zasadne automatyczne zbieranie danych/metadanych przez portal Dane.gov.pl z lokalnych repozytoriów, które posiadają API (na zasadzie tzw. harvestera). Zaletą takiej integracji danych jest oferowanie odwiedzającym jednego punktu dostępu do danych w Polsce, należących do administracji rządowej i samorządowej. Aby zapewnić sukces krajowej inicjatywy otwartych danych, zasadne jest udostępnianie danych/metadanych lokalnych w portalu Dane.gov.pl, którego dane są publikowane również na zasadzie automatycznego udostępniania w EDP. Obecnie portal Dane.gov.pl pobiera automatycznie metadane tylko z jednego portalu miejskiego otwartych danych, z Gdańska102). Jak pokazuje raport analityczny z 2019 r. EDP zatytułowany „Umożliwienie inteligentnego rozwoju obszarów wiejskich: luka w otwartych danych”103), istnieje luka odnośnie do danych na obszarach wiejskich. Jeżeli jakieś samorządy wiejskie dostarczają otwarte dane, to i tak niewiele wiadomo na temat tego, w jaki sposób otwarte dane wpływają na społeczności wiejskie. Raport zaznacza, iż potrzeba instytucjonalizacji i odpowiednich umiejętności w zakresie otwartych danych pozostaje kluczową barierą w publikowaniu i wykorzystywaniu otwartych danych na obszarach wiejskich. Bardzo ważne jest, aby ludność wiejska i sektor rolny nie były wyłączone z korzyści płynących z gospodarki opartej na danych. Aby tak się stało, inteligentna wieś musi stać się czymś bardziej realnym niż kilka odizolowanych projektów i niezadowalająca replika inteligentnych miast. Największa szansa leży w inteligentnych regionach, które tworzą niezbędne powiązania między miastem a wsią104). Istotna jest również infrastruktura internetu szerokopasmowego oraz podnoszenie cyfrowych umiejętności mieszkańców obszarów wiejskich, w tym rolników i administracji samorządowej. W związku z obowiązkiem publikowania danych przez administrację samorządową oraz mając na względzie rekomendacje ujęte w raporcie, jest pożądane m.in.: a) podkreślanie znaczenia zestawów danych rolniczych o wysokiej wartości (np. statystyki handlu rolnego, budżet na rozwój rolnictwa i obszarów wiejskich), b) wspieranie lokalnych liderów w ustanawianiu i instytucjonalizacji procesów i praktyk w zakresie otwartych danych w administracji wiejskiej, c) tworzenie hackatonów lub wyzwań ukierunkowanych konkretnie na problemy obszarów wiejskich i rolnictwa105). 101) Analytical Report 4: Open Data in Cities, EDP. 102) Portal otwartych danych Gdańska, https://dane.gov.pl/institution/154,ztm-gdansk, https://ckan.multimediagdansk.pl/. 103) Enabling Smart Rural: The Open Data Gap, EDP, 12.2019 r. https://www.europeandataportal.eu/en/highlights/enabling-smartrural-open-data-gap. 104) „Analytical Report 14: Enabling Smart Rural: The Open Data Gap”, EDP, 07. 2020. 105) Tamże. 75 Konsekwencje przepaści cyfrowej i luki w danych na obszarach wiejskich są jeszcze bardziej uderzające podczas pandemii COVID-19. Brak otwartych zestawów danych i infrastruktury danych (takich jak portale regionalne) utrudnia ekspertom do spraw zdrowia i administracji rządowej mapowanie rozprzestrzeniania się COVID-19 na obszarach wiejskich106). Zagadnienie dotyczące rolnictwa zostało również dostrzeżone w ESD. Obecnie w portalu Dane.gov.pl widnieje niska liczba dostawców danych z jednostek samorządu terytorialnego, tj. ok. 45 instytucji. Z uwagi na obecną sytuację jest pożądane nawiązanie bliższej współpracy między administracją rządową a jednostkami samorządu terytorialnego w celu udostępniania większej liczby zasobów danych w portalu Dane.gov.pl. W związku powyższym zakłada się podjęcie szeregu działań inicjujących i wspierających publikowanie otwartych danych przez administrację samorządową w portalu Dane.gov.pl. Podmioty prywatne Zmiany wprowadzone w udip uzupełniły krąg podmiotów, które mogą udostępniać dane, o podmioty spoza sektora publicznego. Wprowadzając możliwość dobrowolnego publikowania danych prywatnych w portalu Dane.gov.pl, w ten sposób ustawodawca podjął aktywność w celu stworzenia linii współpracy m.in. na w relacji biznes – administracja (B2G). Obecnie w portalu Dane.gov.pl żaden z podmiotów z sektora prywatnego nie publikuje swoich danych. W związku z powyższym jest pożądane nawiązanie i rozwój współpracy między administracją rządową a sektorem prywatnym.

a) wymianie doświadczeń, m.in. w zakresie zidentyfikowania najbardziej potrzebnych zestawów danych oraz w ich przygotowaniu do publikacji, rekomendacji najbardziej użytecznych form przygotowania i prezentacji danych, b) wzajemnym informowaniu o planowanych kierunkach działalności przez organy administracji rządowej i organizacje pozarządowe, c) organizacji wspólnych konferencji i seminariów.

106) Tamże. 76

Obecnie funkcjonuje już tzw. sieć pełnomocników do spraw otwartości danych, powołanych w każdym resorcie. Natomiast jest ona ograniczona wyłącznie do poziomu administracji rządowej. Potrzeba poszerzenia sieci pełnomocników na wielu poziomach instytucjonalnych pojawiła się na bazie doświadczeń z wdrażania PODP i wymaga ustawowego umocowania. Zakłada się jej poszerzenie na zasadzie fakultatywności o pełnomocników do spraw otwartości danych powołanych w innych instytucjach niż podmioty zobowiązane. Działanie to pozwoli na ujednolicenie działań w zakresie wdrażania polityki otwartości na różnych szczeblach instytucjonalnych państwa i przyczyni się do zwiększenia w Polsce stopnia otwartych danych możliwych do ponownego wykorzystywania oraz poprawy ich jakości. Działania: 1. Poszerzenie sieci pełnomocników na wielu poziomach instytucjonalnych (przez powoływanie fakultatywnych pełnomocników do spraw otwartości danych). 2. Wzmocnienie współpracy między portalem Dane.gov.pl a lokalnymi portalami otwartych danych (przez realizację działań informacyjnych, edukacyjnych, np. warsztaty, udostępnianie materiałów edukacyjnych). 3. Organizacja inicjatyw na rzecz wzmocnienia współpracy administracji rządowej z JST w zakresie otwierania danych (przez działania informacyjne, szkoleniowe, promocyjne, np. warsztaty, szkolenia, konferencje, materiały edukacyjne). 4. Realizacja działań na rzecz obszarów wiejskich z zakresu otwierania danych. 5. Realizacja „Dekalogu wyzwań cyfrowych na lata 2020–2023” z zakresu otwartych danych. 6. Nawiązanie i rozwój współpracy między administracją rządową a sektorem prywatnym w zakresie otwartych danych (przez działania informacyjne, promocyjne, np. konferencje, hackathony, media społecznościowe, newsletter, materiały edukacyjne). 7. Kontynuacja współpracy z organizacjami pozarządowymi w obszarze otwierania danych (przez działania informacyjne, promocyjne, konferencje, warsztaty, materiały edukacyjne). 77 8. Nawiązanie współpracy ze środowiskiem naukowym w zakresie publikowania danych na Dane.gov.pl (przez działania informacyjne, np. warsztaty, wymianę doświadczeń). 9. Włączenie użytkowników indywidualnych we współzarządzanie danymi w portalu Dane.gov.pl (przez udostępnianie w portalu aplikacji, publikowanie artykułów w bazie wiedzy i nowych zbiorów danych zaproponowanych przez użytkowników). 5.5.2. Otwarcie portalu Dane.gov.pl n a nowych dostawców danych Portal otwartych danych pełni funkcję centralnego repozytorium danych publicznych, które jest powszechnie dostępne w sieci teleinformatycznej, dlatego jest pożądane rozszerzenie obecnego zakresu podmiotów zobowiązanych do udostępniania w nim posiadanych informacji sektora publicznego. Chodzi o objęcie podmiotów wskazanych w art. 3 upwisp obowiązkiem publikowania danych w portalu Dane.gov.pl. W następstwie tego działania katalog podmiotów, które są zobligowane do udostępniania w portalu otwartych danych, byłby tożsamy z katalogiem podmiotów zobligowanych do udostępniania lub przekazywania informacji sektora publicznego w celu ich ponownego wykorzystywania. Portal Dane.gov.pl jest również przestrzenią do udostępniania danych prywatnych. Dane będące w posiadaniu ww. podmiotów mają ogromną wartość informacyjną i mogą stanowić cenne źródło informacji, na bazie których powstaje coraz więcej nowoczesnych produktów. Sam portal wzbogaciłby się o nowe zasoby stanowiące jeden z fundamentów innowacji i niosące potencjał ich wykorzystywania w usługach, aplikacjach, modelach biznesowych i nowych technologiach. Na podstawie otwartych danych udostępnionych przez sektor publiczny zbudowano wiele usług, aplikacji. Niektóre z nich są opublikowane w portalu Dane.gov.pl w zakładce „Aplikacje”. Gromadzenie tego typu produktów, aplikacji ma na celu informowanie społeczeństwa, przedsiębiorców o korzyściach, jakie można uzyskać dzięki danym, oraz inspirowanie do kolejnych pomysłów. Taka funkcja pokazuje, co można zrobić z poszczególnymi zestawami danych. Jest pożądane, aby portal Dane.gov.pl pełnił rolę agregatora wszystkich aplikacji wykorzystujących otwarte dane opracowanych przez przedsiębiorców, administrację rządową oraz samorządową. Ponadto zakładka „Baza wiedzy” jest przestrzenią, w której dostawcy danych mogą dzielić się z innymi użytkownikami informacjami dotyczącymi otwierania i wymiany danych. Działanie: 1. Zachęcanie nowych podmiotów, wskazanych w rozdziale 5.5.1., do publikowania danych w portalu Dane.gov.pl. 2. Zachęcanie do udostępniania w portalu Dane.gov.pl aplikacji opracowanych na podstawie otwartych zbiorów danych. 78 5.5.3. Wzmocnienie współpracy z europejskimi interesariuszami danych oraz prowadzenie aktywnej polityki otwartych danych na arenie międzynarodowej Polska aktywnie uczestniczy w pracach na rzecz otwierania danych na poziomie Unii Europejskiej i na arenie międzynarodowej, w szczególności w ramach OECD. We współpracę angażowani są interesariusze otwierania danych w celu konsultacji różnego rodzaju dokumentów, uzyskania wsparcia merytorycznego i dalszej dystrybucji informacji. Kluczową rolę w tym aspekcie odgrywa sieć pełnomocników do spraw otwartości danych. Unia Europejska a) Public Sector Information Group To grupa ekspercka działająca przy Komisji Europejskiej. Zadaniem grupy roboczej jest wymiana informacji i dobrych praktyk w zakresie ponownego wykorzystywania danych, portali otwartych danych oraz wdrażania europejskich instrumentów, w tym dyrektyw o ponownym wykorzystywaniu informacji sektora publicznego, Istotnym przedmiotem prac jest cykliczne badanie „Open Data Maturity”107). b) Komitet do spraw Otwartych Danych i Ponownego Wykorzystywania Informacji Sektora Publicznego Zadaniem Komitetu jest wsparcie Komisji Europejskiej w przygotowaniu projektu aktu wykonawczego dotyczącego listy danych o wysokiej wartości (zgodnie z dyrektywą 2019/1024/UE), c) Grupa Robocza do spraw Telekomunikacji i Społeczeństwa Informacyjnego, działająca przy Radzie Unii Europejskiej Rzeczpospolita Polska aktywnie wspiera prace prowadzone przez Stałe Przedstawicielstwo Rzeczypospolitej Polskiej przy Unii Europejskiej w ramach Grupy Roboczej do spraw Telekomunikacji i Społeczeństwa Informacyjnego. W zakresie problematyki dotyczącej danych istotny przedmiot prac Grupy będą stanowić w najbliższych latach inicjatywy podejmowane w obszarach wskazanych jako priorytetowe w ESD. Strategia zawiera plany działań, których celem jest budowa jednolitego rynku danych, który umożliwiając rozwój innowacyjnych procesów, produktów i usług, ma się przyczynić do zwiększenia konkurencyjności Europy na świecie. OECD a) Open Government Data Jest to grupa ekspercka działająca przy OECD. Celem grupy jest wymiana opinii i doświadczeń w zakresie otwierania danych przez administracje publiczne państw członkowskich OECD. Istotnym efektem prac grupy jest przygotowywany przez OECD co dwa lata OURdata Index108), czyli ranking otwartości danych. Urząd obsługujący ministra właściwego do spraw informatyzacji bierze udział w OECD Open Government Data Survey, na podstawie którego opracowywany jest ranking, b) Grupa e-leaderów do spraw sektora publicznego opartego na danych 107) https://www.europeandataportal.eu/pl/news/open-data-maturity-report-2019. 108) https://www.oecd.org/gov/digital-government/open-government-data.htm. 79 Grupa opracowuje wspólne wytyczne w zakresie etyki danych w sektorze publicznym do stosowania przez państwa członkowskie. Ich celem jest podniesienie świadomości dostawców danych i podmiotów przetwarzających dane w zakresie obowiązków, jakie na nich spoczywają, i ryzyka, jakie niesie za sobą udostępnianie i przetwarzanie danych. Wytyczne mają wspierać szersze działania OECD w zakresie zarządzania danymi, w tym projekt zalecenia OECD w sprawie lepszego dostępu do danych i ich udostępniania. Współpraca bilateralna Poza współpracą wynikającą z uczestnictwa Polski w organizacjach międzynarodowych można wymienić również współpracę bilateralną z różnymi państwami członkowskimi UE mającą na celu wymianę dobrych praktyk w zakresie otwierania danych w obszarze budowy niezbędnej infrastruktury, kreowania przyjaznego otoczenia prawno-organizacyjnego i wzmacniania kompetencji. Jako przykład takiej współpracy można wymienić organizację wizyt studyjnych w krajach uznawanych – według wyżej wymionach rankingów – za liderów w zakresie otwartości, czyli we Francji, Hiszpanii oraz Irlandii. Nawiązane podczas wizyt studyjnych kontakty z przedstawicielami miejscowych instytucji są podtrzymywane i rozwijane m.in. przez konsultacje eksperckie, współpracę w organizacji międzynarodowych wydarzeń, w obszarze otwartych danych. Działanie: 1. Promowanie polskich rozwiązań na arenie międzynarodowej. 2. Wymiana doświadczeń i wiedzy mogących stanowić inspirację dla krajowych rozwiązań oraz dystrybucji uzyskanych informacji wśród interesariuszy Programu. ZALECENIA  Wdrażanie polityki otwartości danych.  Wzmocnienie współpracy między interesariuszami danych a koordynatorem Programu. { ? brak nr stronu 80 5.6. Cel szósty – Podnoszenie wiedzy i umiejętności pracowników administracji publicznej w zakresie otwierania i zarządzania danymi oraz zwiększanie świadomości społecznej na temat potencjału otwartych danych 5.6.1. Zwiększanie umiejętności pracowników administracji publicznej w celu poprawy jakości polityk publicznych, dostarczania danych zarządczych i wspierania w podejmowaniu decyzji Działania, które będą realizowane w tym obszarze, zostały zaprojektowane na podstawie wniosków z ewaluacji działań szkoleniowych, promocyjnych i sieciujących w obszarze otwartych danych realizowanych w okresie 2017–2020. Mają na celu niwelowanie barier kompetencyjnych zdefiniowanych w rozdziale 5.3.2 niniejszego Programu. Z badania oceniającego realizację Programu otwierania danych publicznych (na lata 2016–2020) wśród jego realizatorów wynika, że jakość, kompletność oraz aktualność danych publicznych wciąż wymagają poprawy. Konieczne jest zatem wsparcie urzędów i ich pracowników przez działania rozwojowe i szkoleniowe w kwestiach technicznych związanych z przygotowywaniem zasobów danych w formatach otwartych. Kontynuowane będą kursy sprofilowane pod kątem poziomu wiedzy i umiejętności, a także specyficznych aspektów tematyki otwartych danych. W takiej postaci – cyklicznie organizowanych do końca 2021 r. kursów – realizowana będzie Akademia Otwartych Danych, tj. 74-godzinne kursy w modułach prawnym i technicznym dla grup 20-osobowych. Udział w kursie poprzedzony jest badaniem poziomu wiedzy i zakończony egzaminem. Równolegle kontynuowane będą działania szkoleniowe: a) na poziomie podstawowym tzw. wstęp do otwartych danych, które obejmą podstawy aspektów prawnych i technicznych oraz warsztaty na temat korzyści z otwierania i ponownego wykorzystywania danych. Skierowane będą do osób zapoznających się z tematyką, b) specjalistyczne z zakresu wykorzystywania otwartych danych do usprawnienia procesu decyzyjnego opartego na dowodach (przy opracowywaniu i wdrażaniu polityki publicznej), a także zaawansowanej analityki zbiorów danych oraz narzędzi typu BI w administracji publicznej. Szkolenia pracowników w obszarze inteligentnych technologii informacyjnych zapewnią instytucjom wykwalifikowane kadry, które będą umiejętnie wykorzystywały swoją wiedzę w procesach analizy danych. Uzupełnieniem szkoleń będzie przewodnik obejmujący metody i sposoby analizy danych na potrzeby poprawy jakości polityk publicznych. Szkolenia będą skierowane do osób posiadających zaawansowane umiejętności z zakresu pracy z danymi. Dla wszystkich rodzajów i poziomów rozwijane będą formy kształcenia on-line, docelowo w formule e-learningu. Promowane będą szeroko (także wśród administracji samorządowej wszystkich szczebli) elektroniczne materiały edukacyjne i ćwiczenia zamieszczone w „Bazie wiedzy” w portalu Dane.gov.pl. Grupa docelowa: pracownicy administracji rządowej i samorządowej. 81 Rozwijane będą działania sieciujące pracowników administracji rządowej zaangażowanych w otwieranie danych publicznych, w szczególności pełnomocników do spraw otwartości danych. Należą do nich cykliczne spotkania pełnomocników do spraw otwartości danych organizowane przez urząd obsługujący ministra właściwego do spraw informatyzacji, służące wymianie wiedzy, doświadczeń i dobrych praktyk, a także dyskusji na temat wyzwań i barier w realizacji zadań. Szczególną formą spotkań pełnomocników do spraw otwartości danych mogą być wizyty studyjne w państwach UE – liderach polityki otwartości (badaniach UE i OECD). Służą one wprowadzeniu wielu rozwiązań, które mogą usprawnić pracę sieci pełnomocników do spraw otwartości danych, a także wzmocnieniu kontaktów między ich uczestnikami i ich zaangażowaniu w realizację zadań. Grupa docelowa: pełnomocnicy do spraw otwartości danych w ministerstwach i urzędach centralnych. Kontynuowana będzie organizacja warsztatów dotyczących korzyści z otwierania danych publicznych, z uwzględnieniem udziału i potrzeb różnych grup docelowych. Pilotażowe, zrealizowane dotąd warsztaty, były poświęcone tematyce korzyści i potrzeb jednostek samorządu terytorialnego w kontekście otwierania danych publicznych. Forma ich prowadzenia jest oparta m.in na studiach przypadków, poddanych moderowanej dyskusji, oraz pracy w grupach nad prototypowymi rozwiązaniami. Grupa docelowa: pracownicy administracji rządowej i samorządowej, NGO, przedsiębiorcy. Działania: 1. Realizacja działań szkoleniowych z obszaru zarządzania danymi i otwierania danych publicznych dla pracowników administracji rządowej i samorządowej. 2. Organizacja warsztatów z korzyści otwierania danych publicznych sprofilowanych pod kątem różnych grup odbiorców. 5.6.2. Upowszechnianie informacji na temat otwierania i ponownego wykorzystywania danych publicznych oraz podnoszenie świadomości społecznej w zakresie korzyści płynących z otwartych danych Inicjatywy informacyjno-promocyjne w zakresie otwartości danych pozwalają na uświadomienie dostawcom danych i ich potencjalnym użytkownikom roli otwartych danych dla rozwoju gospodarczego oraz na wskazanie ich strategicznego charakteru, jako siły napędowej dla całej gospodarki. Działania informacyjno-promocyjne w zakresie otwartości danych powinny być w pierwszej kolejności kierowane do następujących grup: a) obywatele – zarówno profesjonaliści wykorzystujący dane publiczne w swojej działalności zawodowej, jak i nieprofesjonaliści zainteresowani otwartymi danymi, szukający informacji w celu pogłębienia swojej wiedzy na temat aktywności administracji publicznej w danym obszarze czy korzystający z aplikacji i usług bazujących na danych udostępnionych przez API i w portalu Dane.gov.pl, 82 b) przedsiębiorcy, którzy rozwijają i tworzą nowe modele biznesowe, nowe produkty i usługi w oparciu o otwarte dane publiczne, c) organizacje pozarządowe zajmujące się prawem do dostępu do informacji publicznej, otwartymi danymi, otwartym rządem, jawnością, transparentnością, prowadzące działalność analityczną i badawczą, d) środowiska naukowe, w tym przedstawiciele świata nauki wykorzystujący dane do badań i analiz, e) administracja – urzędnicy korzystający z danych publicznych w związku z realizacją zadań publicznych do przygotowywania analiz, dokumentów strategicznych czy oceny skutków regulacji, tworzenia usług dla obywateli, komunikowania efektów działań zarówno wewnątrz administracji, jak i w kontaktach z obywatelami. Rozpowszechnianie korzyści płynących z ponownego wykorzystywania otwartych danych publicznych przez kampanie informacyjno-promocyjne to szansa na wykorzystanie danych w nowych dobrach i usługach. Konieczna jest realizacja działań informacyjno-promocyjnych, skierowanych do przedsiębiorców. Działania bieżące powinny być komunikowane przez media społecznościowe, umożliwiające interakcję z odbiorcą. Należy zachęcać do korzystania z otwartych danych przez organizację maratonów programowania, zgromadzonych wokół tematu otwartych danych oraz udział w wydarzeniach o podobnym charakterze w formach partnerstwa. Wsparciem będzie tu realizacja kampanii internetowych oraz innych działań w mediach, ze szczególnym uwzględnieniem Internetu, np. krótkich filmów, infografik i materiałów prasowych, promujących otwartość danych i portal oraz innych materiałów informacyjno-promocyjnych. Działania związane z otwartymi danymi wzmacniają przejrzystość i transparentność administracji publicznej oraz zwiększają udział obywateli w życiu publicznym. Generują ponadto oszczędności, w związku z mniejszą liczbą wniosków o dostęp i ponowne wykorzystywanie informacji sektora publicznego, i umożliwiają korzystanie wzajemnie ze swoich doświadczeń. Dlatego tak ważne jest informowanie o korzyściach z otwierania danych wewnątrz urzędów. Należy realizować wewnętrzne akcje informacyjne z wykorzystaniem ogólnodostępnych kanałów komunikacyjnych typu poczta elektroniczna, platformy służące elektronicznemu obiegowi dokumentów czy intranet, aby dotrzeć bezpośrednio do wszystkich urzędników, którzy gromadzą publiczne zasoby. Szansą na wymianę doświadczeń wśród ekspertów z różnych środowisk, w tym m.in. z administracji samorządowej, biznesu czy organizacji pozarządowych, mogą być konferencje otwartych danych. Pozwalają one zebrać najlepsze praktyki z kraju i z zagranicy, w zakresie otwierania i ponownego wykorzystywania danych. Działania: 1. Realizacja kampanii internetowych promujących otwarte dane. 2. Organizacja konferencji/spotkań/warsztatów służących wymianie doświadczeń. ZALECENIA  Realizacja szkoleń zwiększających wiedzę na temat korzyści z otwierania danych i sposobów ich udostępniania.  Organizacja działań informacyjno-promocyjnych prezentujących potencjał otwartych danych. 83 84 6. System koordynacji i monitorowania Programu 6.1. Wskaźniki określone dla Programu

2021 r. 2027 r. (wartości docelowe) Cel 1. Zwiększenie dostępności danych w portalu Dane.gov.pl na potrzeby ich ponownego wykorzystania, w tym w nowych technologiach Liczba zasobów portal 19 000 55 000 wskaźnik wskazujący na danych Dane.gov.pl przyrost zasobów danych udostępnionych w dostępnych w portalu portalu Dane.gov.pl do Dane.gov.pl ponownego wykorzystywania Liczba zasobów portal 1750 3700 liczba zasobów danych danych Dane.gov.pl podlegających częstym dynamicznych aktualizacjom lub udostępnionych w aktualizacjom w czasie portalu rzeczywistym Dane.gov.pl Liczba zasobów portal 2800 8000 liczba zasobów danych, danych o wysokiej Dane.gov.pl których ponowne wartości wykorzystywanie wiąże się udostępnionych w z istotnymi korzyściami dla portalu społeczeństwa, Dane.gov.pl środowiska i gospodarki

85

Liczba zasobów portal 57 (stan na 120 liczba dokumentów z kultury i nauki Dane.gov.pl 2020.07.30) obszaru nauki i kultury w udostępnionych w formie cyfrowej portalu udostępnianych w portalu Dane.gov.pl Dane.gov.pl

86

6.2. System realizacji Programu Program otwierania danych na lata 2021–2027 jest uchwalany na okres 7 lat. Osiągnięcie założonych celów dokumentu wymaga zapewnienia istnienia skutecznych struktur zarządzania wdrożeniem Programu, ale przede wszystkim ścisłej współpracy wszystkich jego realizatorów. Kooperacja przewidziana jest na poziomie strategicznym w ramach prac zespołu zadaniowego do spraw „Programu otwierania danych”, przy Komitecie Rady Ministrów do Spraw Cyfryzacji. Realizatorami Programu są członkowie Rady Ministrów oraz Prezes Głównego Urzędu Statystycznego, wspierani przez pełnomocników do spraw otwartości danych (działających w ramach poziomu operacyjnego). Organy i jednostki organizacyjne podległe lub nadzorowane przez członków Rady Ministrów biorą udział w realizacji Programu. Program może być realizowany przez inne niż wymienione, obligatoryjne podmioty (takie jak JST, podmioty prywatne, NGO). 87 Zespół zadaniowy do spraw „Programu otwierania danych” Kluczową rolę w ocenie działań służących realizacji założeń Programu odgrywa zespół zadaniowy do spraw „Programu otwierania danych”, który pełni funkcję opiniodawczo-doradczą Komitetu Rady Ministrów do spraw Cyfryzacji. W skład zespołu wchodzą wyznaczeni przez poszczególnych ministrów sekretarze lub podsekretarze stanu, Prezes Głównego Urzędu Statystycznego oraz sekretarz stanu albo podsekretarz stanu z Kancelarii Prezesa Rady Ministrów. Członkowie zespołu kreują politykę otwierania danych. W ramach swoich zadań m.in. opiniują roczne sprawozdania z realizacji Programu, harmonogramy udostępniania danych w portalu Dane.gov.pl opracowane przez realizatorów Programu przy współpracy z pełnomocnikami do spraw otwartości danych, opiniują projekty dokumentów w zakresie związanym z otwieraniem danych, jak również przygotowują projekty rekomendacji dla Komitetu Rady Ministrów do spraw Cyfryzacji dotyczących inicjatyw związanych z otwieraniem danych. Realizatorzy Programu oraz Pełnomocnicy do spraw otwartości danych Zapewnienie prawidłowej i skutecznej realizacji Programu spoczywa na członkach Rady Ministrów oraz Prezesie Głównego Urzędu Statystycznego. Osobami wspierającymi realizatorów Programu są pełnomocnicy do spraw otwartości danych, tworząc tzw. sieć pełnomocników do spraw otwartości danych na poziomie administracji rządowej (w każdym ministerstwie, KPRM, GUS). Docelowo zakłada się poszerzenie sieci na zasadzie fakultatywności o pełnomocników powołanych z innych instytucji. Do zadań realizatora Programu należy w szczególności: a) zapewnienie należytego wdrażania Programu, b) współpraca z koordynatorem Programu w zakresie wdrażania Programu, c) przedstawianie w każdym półroczu kalendarzowym koordynatorowi Programu harmonogramu udostępniania danych, tj. przynajmniej dwóch nowych zestawów zasobów danych lub podniesienie jakości dotychczas udostępnianych danych w portalu Dane.gov.pl lub udostępnianie jednego zestawu zbioru danych przez API, d) składanie koordynatorowi Programu rocznego sprawozdania z realizacji Programu w terminie do dnia 31 marca roku następującego po roku, którego dotyczy sprawozdanie. Do zadań pełnomocników do spraw otwartości danych należy w szczególności: a) pozyskiwanie, nowych zasobów danych możliwych do udostępniania w portalu, będących w posiadaniu jednostki organizacyjnej, w której jest zatrudniony pełnomocnik, oraz, o ile dotyczy, w organach i jednostkach organizacyjnych podległych lub nadzorowanych przez właściwego ministra albo Prezesa Rady Ministrów, b) wspieranie, o ile dotyczy, realizatora Programu w wykonywaniu zadań związanych z realizacją Programu, c) ocena informacji sektora publicznego będących w posiadaniu jednostki organizacyjnej, w której jest zatrudniony pełnomocnik, oraz, o ile dotyczy, w organach i jednostkach organizacyjnych podległych lub nadzorowanych przez właściwego ministra albo Prezesa Rady Ministrów, pod względem jakości oraz użyteczności, do ich ponownego wykorzystywania, d) monitorowanie jakości, aktualności zasobów danych oraz metadanych, e) współpraca, w zakresie poprawy jakości informacji sektora publicznego udostępnianych w portalu, z komórkami organizacyjnymi urzędu oraz, o ile dotyczy, 88 z organami i jednostkami organizacyjnymi podległymi lub nadzorowanymi przez właściwego ministra albo Prezesa Rady Ministrów, f) podejmowanie działań, w zakresie otwartości danych, mających na celu podnoszenie świadomości urzędu oraz, o ile dotyczy, organów i jednostek organizacyjnych podległych lub nadzorowanych przez właściwego ministra albo Prezesa Rady Ministrów. Koordynator wdrażania Programu Koordynatorem wdrażania Programu jest minister właściwy do spraw informatyzacji. Działalność koordynatora Programu zapewnia spójność kierunków w procesie zwiększenia liczby oraz poprawy jakości danych oraz metadanych. Do zadań koordynatora Programu należy w szczególności: a) promowanie jednolitej polityki otwartego dostępu do danych, b) wskazywanie kierunków rozwoju w zakresie otwartości danych oraz inicjowanie działań innowacyjnych w zakresie wspierania polityki otwartego dostępu do danych, c) harmonizacja procesów wynikających z wdrażania Programu, d) współpraca z realizatorami Programu, e) wsparcie realizatorów Programu w udostępnianiu zasobów danych i metadanych w portalu Dane.gov.pl, f) monitorowanie postępów w realizacji Programu, g) zaplanowanie i skoordynowanie działań edukacyjnych, podnoszących kompetencje cyfrowe administracji w zakresie otwartości danych, h) dokonywanie przeglądu Programu co dwa, cztery lata i w ostatnim roku obowiązywania Programu. W celu zapewnienia komplementarności rozwiązań wdrażanych w ramach realizacji Programu do zadań koordynatora Programu należy również bieżąca współpraca z podmiotami administracji rządowej, z administracją samorządową, organizacjami pozarządowym, sektorem prywatnym oraz z innymi podmiotami uczestniczącymi w działaniach w zakresie polityki otwierania danych. Zespół Otwartych Danych Koordynatora Programu w realizacji bieżących zadań dotyczących wdrażania Programu wspiera zespół otwartych danych – grupa pracowników urzędu obsługującego ministra właściwego do spraw informatyzacji. Głównym zadaniem zespołu jest koordynowanie działań związanych z funkcjonowaniem i rozwojem portalu Dane.gov.pl, stanowiącego centralny punkt dostępu do danych publicznych w Polsce, opracowywanie i upowszechnianie standardów danych, koordynowanie polityki w zakresie ponownego wykorzystywania informacji sektora publicznego i wymiany danych wewnątrz administracji publicznej oraz z podmiotami zewnętrznymi na potrzeby rozwoju technologii służących do analizy wykorzystywania i przetwarzania danych, realizacja badań i analiz w zakresie rynku wykorzystywania i przepływu danych, upowszechnianie wiedzy w zakresie otwierania, ponownego wykorzystywania i przepływu danych oraz wzmacnianie kompetencji administracji i przedsiębiorców w zakresie dostępu do danych. Na potrzeby zwiększania cyfrowej dostępności i użyteczności informacji sektora publicznego zespół będzie realizować projekty dofinansowane ze środków UE. 89 6.3. Mechanizm monitorowania realizacji Programu System monitorowania Programu zakłada, że działania w nim opisane będą podlegać stałej i usystematyzowanej ocenie i analizie w zakresie stopnia osiągania założonych wskaźników. Przyjęty sposób oceny realizacji dokumentu ma charakter dwupoziomowy. W ramach tzw. poziomu operacyjnego będą realizowane indywidulane oraz cykliczne, kolegialne spotkania z pełnomocnikami do spraw otwartości danych. Podczas nich weryfikacji będzie podlegać realizacja dokumentu w zakresie terminowości i zgodności z przyjętymi założeniami przez realizatorów Programu oraz jednostki im podległe i nadzorowane. Ponadto każdy z realizatorów Programu do dnia 31 marca każdego roku, począwszy od roku następującego po roku ustanowienia Programu, poinformuje ministra właściwego do spraw informatyzacji o rezultatach wdrożenia dokumentu w swojej instytucji, w tym planu działań na rzecz realizacji Programu otwierania danych na lata 2021–2027, który stanowi załącznik nr 1 do Programu. W pierwszym roku realizacji Programu każdy z realizatorów Programu poinformuje ministra właściwego do spraw informatyzacji o rezultatach wdrożenia dokumentu w swojej instytucji w terminie do dnia 31 sierpnia 2021 r. Informacje te posłużą do sporządzenia corocznego Raportu na temat rezultatów wdrażania Programu otwierania danych. Informacje zebrane w ramach raportu wspierać będą bieżące zarządzenia przez dostarczanie decydentom aktualnych informacji na temat postępów prac oraz związanych z nimi ryzyk. Przygotowany dokument będzie opiniowany przez zespół zadaniowy do spraw „Programu otwierania danych” utworzony decyzją Przewodniczącego Komitetu Rady Ministrów do spraw Cyfryzacji, a następnie koordynator będzie przedkładał raport Radzie Ministrów w terminie do dnia 31 lipca, przy czym w pierwszym roku realizacji Programu w terminie do dnia 30 listopada 2021 r. Po dwóch i czterech latach od obowiązywania dokumentu oraz w siódmym roku dokument będzie podlegać przeglądowi i ocenie efektów jego oddziaływania w formie ewaluacji bieżącej (on-going). Na podstawie wyników przeglądu minister właściwy do spraw informatyzacji może opracować propozycję działań korygujących lub projekt dokumentu na kolejny okres. W przypadku wystąpienia uzasadnionych okoliczności Program może być aktualizowany w innych terminach niż te, o których mowa powyżej. 90 91 7. Finansowanie Planowane koszty ogólne realizacji POD w znacznej części zostaną pokryte ze źródeł zagranicznych, w tym z Programu Operacyjnego Polska Cyfrowa na lata 2014–2020 oraz w ramach nowej perspektywy finansowej na lata 2021–2027 – Wieloletnie ramy finansowe UE. Obecnie przygotowywany zakres krajowego programu operacyjnego zakłada finansowanie działań w zakresie zwiększenia dostępności i poprawy jakości danych w ramach celu „Cyfrowa dostępność i ponowne wykorzystanie informacji”. Finansowanie działań w ramach realizacji POD zostało zaplanowane z projektów: Otwarte dane plus (POPC.02.03.01 00 0064/18 00) i Kronik@ Krajowe Repozytorium Obiektów Kultury i Nauki (POPC.02.03.01 IP.01 00 003/16), dofinansowanych ze środków Programu Operacyjnego Polska Cyfrowa na lata 2014–2020 w ramach II osi E – administracja i otwarty rząd, poddziałanie 2.3.1 „Cyfrowe udostępnienie informacji sektora publicznego ze źródeł administracyjnych i zasobów nauki”. Finansowanie ze środków krajowych zostało zaplanowane głównie z części 27 budżetu. Urząd obsługujący ministra właściwego do spraw informatyzacji jako koordynator realizacji Programu w pierwszym roku jego obowiązywania przewidział w swoim budżecie środki w wysokości 140 tys. zł. Do połowy 2022 r. część działań wynikająca z Programu będzie realizowana za pomocą projektu „Otwarte dane plus”, w ramach II Osi „E-administracja i otwarty rząd” Programu Operacyjnego Polska Cyfrowa 2014–2020 (POPC). Źródłami finansowania realizacji działań opisanych w Programie na latach 2021–2027 będą ponadto plany finansowe poszczególnych jednostek zaangażowanych we wdrażanie dokumentu – tj. realizatorów programu (członków Rady Ministrów oraz GUS). Skutki finansowe, które wynikają z przedmiotowego projektu, zostaną pokryte w ramach limitu wydatków w odpowiedniej części budżetu państwa bez konieczności ubiegania się o dodatkowe środki ponad limit dysponenta. Szczegółowe wielkość i struktura kosztów poszczególnych przedsięwzięć będą określone w procesie inicjowania konkretnych projektów. Planowane do realizacji działania wskazane zostały w Planie działań na rzecz realizacji Programu otwierania danych na lata 2021–2027, który stanowi źródło informacji na temat planowanych inicjatyw. Z uwagi na siedmioletnią perspektywę realizacji Programu oraz zaplanowane działania, które będą zrealizowane w ramach zadań statutowych poszczególnych realizatorów Programu, nie jest możliwe wskazanie szacunkowych kosztów w rozbiciu na poszczególne działania. W ramach mechanizmu monitorowania Programu otwierania danych jest przewidziana ewaluacja określonych działań i wówczas będzie możliwe uzupełnienie Programu szczegółowymi, dodatkowymi informacjami. Ponadto przygotowywana obecnie perspektywa finansowa UE na lata 2021–2027 zakłada powołanie nowego instrumentu finansowego, który w kolejnych latach będzie wspierał obszar cyfryzacji w państwach członkowskich. Instrumentem tym będzie Program Cyfrowa Europa (ang. Digital Europe Programme: DEP) na lata 2021–2027, który zakłada zapewnienie środków finansowych dla podmiotów publicznych i prywatnych oraz instytucji badawczych na potrzeby rozwoju technologii cyfrowych oraz innowacji, zarówno w sektorze prywatnym, jak i publicznym. DEP przewiduje wsparcie finansowe projektów z obszarów: obliczenia superkomputerowe, sztuczna inteligencja, cyberbezpieczeństwo, zaawansowane umiejętności cyfrowe, zapewnienie szerokiego wykorzystania technologii cyfrowych w gospodarce i społeczeństwie. 92 93

a

inzcąłaZ.1 alebaT.pL 1 2 3 4

.pL 5 6 7

.pL 8 9 01 11 21

– ainałaizd pyT:einałaizd,enjycalsigel,enjycazinagro -zcigolonhcet,enjycakude,en,enjycamrofni,enjycomorp enni enjycazinagro enjycazinagro enjycazinagro enjycazinagro

.pL 31 41 51 61

– ainałaizd pyT:einałaizd,enjycalsigel,enjycazinagro -zcigolonhcet,enjycakude,en,enjycamrofni,enjycomorp enni enjycazinagro enzcigolonhcet enjycazinagro

.pL 71 81 91

ainałaizd awzaN ogewonyzsam ainazrawtezrp ogezslad hcynad wócwatsod zezrp einawynokoD hcynad wóbosaz wódąlgezrp hcycążeib ywarpop ulec w ulatrop w hcynawokilbupo ainatsyzrokyw hci ainezskęiwz i icśokaj hci hcatkudorp i hcagułsu w ulatrop icśonlanojcknuf einawosotsoD wóbosaz ainawokilbup:od lp.vog.enaD ogecąjagelop,hcatamrof uleiw w hcynad w hcynad wókilp uklik uinainpętsodu an myndej w hcynad hcatamrof hcynżór hcynad ubosaz uinainpętsodu bul eibosaz erótk,imycązsyzrawotłópsw imałairetam z hcynad ubosaz oget ald entotsi ćyb ągom okaj a,vsc eicamrof w hcynad róibz.pn(bul FDP kilp ecąjainłepuzu yłairetam)XSLX hcynwytanretla od hcynad ijsrewnok -,icśotrawto hcainpots hcyzsżyw o wótamrof NOSJ utamrof od VSC wókilp ijsrewnok - o hcynad wóbosaz ybzcil einazskęiwZ deknil(icśotrawto uinpots myzsżywjan ulatrop w hcynainpętsodu)atad ńałaizd einezdaworp zezrp(lp.vog.enaD iceis hcamar w hcynjycamrofni icśotrawto warps od wókincomonłep wóidem hcamar w zaro hcynad 99

.pL 02 12 22

.pL 32 42 52 62

.pL 72 82 92 03

ainałaizd awzaN wótoimdop ybzcil einazskęiwZ usecorp ęjcazilaer w hcynawożagnaaz i ainawadod ogenzcytamotua hcynad wóbosaz i wóroibz ainawozilautka ukilp eiwatsdop an(lp.vog.enaD ulatrop w,enjycazinagro ainałaizd zezrp()LMX z ainaktops.pn,enjycamrofni,enjycomorp aidem,ytatzsraw,imakincomonłep)ytatzsraw,rettelswen,ewoicśonzcełops lp.vog.enaD ulatrop w einezrowtU:aizdęzran hcynadatem ęlortnok ogecąjagamopsw • ogecąjureneg,ęcwatsod zezrp ycwatsod od einaimadaiwop enzcytamotua eicad ęis jecąjażilbz o.pn hcynad hcynlautnewe o bul(hcynad ijcazilautka dezrp wósipo ijcakifyrew,hcamelborp,)hcynad icśonżaw meicęinśagyw ćśonwarpop ogecąjazdwarps einraluger • hcywołdórź hcynad od wóknil hcairotyzoper w hcynozczseimu od ogecąjureneg zaro hcynzrtęnwez o ejcamrofni hcynad wócwatsod hcynozdokzsu ijcazilautka icśonzceinok,wóknil zezrp”einawotset„ogecąjaiwilżomu • dezrp hcynad wóroibz hcynad wócwatsod einawotset(ulatrop w ąjcakilbup hci hcindeiwopdo ijcakifyrew an ecąjagelop medradnats ez hcyndogz hcynad wótamrof 201

.pL 13 23

.pL 33 43 53 63

.pL 73 83 93 04

.pL 14 24 34 44

.pL 54 64 74 84 94

.pL 05 15 25 35

.pL 45 55 65 75