§ 3.

Uchwała wchodzi w życie z dniem następującym po dniu ogłoszenia. Prezes Rady Ministrów: M. Morawiecki Załącznik do uchwały nr 123 Rady Ministrów z dnia 15 października 2019 r. (poz. 1150)

Niniejsza strategia zawiera działania i projekty strategiczne będące w kompetencji nie tylko MRiRW i MGMiŻŚ, ale także pozostałych resortów oraz samorządu województwa, który pełni kluczową rolę w procesie programowania, zarządzania i koordynowania działań rozwojowych na poziomie regionalnym. W części diagnostycznej, w tym w ocenie uwarunkowań zewnętrznych oraz na etapie formułowania wyzwań, uwzględniono również wnioski z analiz KE, organizacji międzynarodowych, w szczególności OECD, FAO. W szczególności wzięto pod uwagę wnioski zawarte w takich raportach jak m.in.: „OECD Przeglądy Polityk Rozwoju Obszarów Wiejskich: Polska 2018”. Ważnym punktem odniesienia w pracach nad aktualizacją niniejszej strategii były kierunki zmian polityk wspólnotowych, w tym przede wszystkim WPR, WPRyb i polityki spójności zarysowane w propozycjach legislacyjnych przedstawionych przez służby KE w 2018 r.

4) Obszary wiejskie w Polsce, zgodnie z metodologią ich wyodrębniania przez GUS, opartą na podziale administracyjnym, definiowane są jako tereny położone poza granicami administracyjnymi miast. Są to zatem obszary gmin wiejskich oraz części wiejskie gmin miejsko- -wiejskich (wg metodologii GUS obszary wiejskie w Polsce na koniec 2016 r. zajmowały 93% powierzchni kraju i były zamieszkiwane przez około 39,8% ogółu ludności).

Trendy, zagrożenia, szanse i problemy rozwojowe obszarów wiejskich i sektora rolno-spożywczego Obszar: Zmiany struktury gospodarki rolno-żywnościowej Powolny odpływ zatrudnionych w rolnictwie do sektorów pozarolniczych, zbyt wolne zmiany struktury o agrarnej rolnictwa oraz generalnie niższe tempo postępu technologicznego w rolnictwie i rybactwie oraz słabnąca pozycja przetargowa rolników i rybaków w łańcuchach rynkowych są przyczyną wolniejszego tempa wzrostu produktywności pracy w rolnictwie i w rybactwie w stosunku do sektorów pozarolniczych i pozarybackich. Taka sytuacja prowadzi do utrzymywania się, a nawet pogarszania dysparytetu dochodowego w rolnictwie, ale także do intensywniejszego poszukiwania pozarolniczych zarobkowych źródeł dochodów w gospodarstwach domowych rolników. Rosnąca koncentracja kapitału (skala przedsiębiorstw), szczególnie na „wyższych” poziomach o łańcuchów rynkowych, dotyka również obszarów wiejskich i sektora rolno-spożywczego. W powiązaniu z raczej powolnym wzrostem koncentracji zasobów ziemi i kapitału w rolnictwie zjawisko to sprzyja m.in. tendencji do „nierównego” podziału wartości dodanej w łańcuchach rynkowych, w których rolnicy i mieszkańcy wsi mają najczęściej najsłabszą pozycję przetargową i najmniejszy udział w podziale wartości dodanej. Rozdrobnienie sektora rolnego w powiązaniu z rosnącą presją konkurencyjną (oraz dążeniem do o przejmowania funkcji w zakresie przetwórstwa i handlu) zwiększają rolę wspólnych inicjatyw i działań (procesy integracji poziomej) w formule spółdzielni czy grup producentów. Zdolność do wykorzystania rezerw efektywności sektora, tkwiących w zbiorowych działaniach, w coraz większym stopniu determinuje przewagi konkurencyjne lub jest warunkiem utrzymania dotychczasowej pozycji na rynku. Obszar: Zarządzanie zmianą w sektorze rolno-spożywczym Trwa rewolucja technologiczna w rolnictwie. Jej głównym obszarem jest tworzenie i wdrażanie innowacji, o szybki rozwój nauki i badań, cyfryzacja, robotyzacja, wykorzystanie danych satelitarnych, analiza dużych zbiorów danych (big data), automatyzacja, genetyka (w hodowli) czy informatyzacja procesów gospodarczych. Nowe technologie charakteryzuje bardzo szybki rozwój i wzrost i ułatwienia w dostępie, przez co stosunkowo szybko są absorbowane w różnych sferach życia gospodarczego (również w gospodarkach rozwijanych na obszarach wiejskich) i coraz silniej determinują przewagi konkurencji podmiotów, regionów i państw. W rozwoju i adaptacji nowych technologii można upatrywać szans na częściowe choćby pokonanie ograniczeń związanych z dużym rozproszeniem podmiotów sektora rolno-spożywczego, a także możliwość godzenia często sprzecznych celów ekonomicznych (rynkowych), środowiskowych i społecznych. Rozwój kompetencji, kapitał finansowy oraz infrastruktura szerokopasmowa będą warunkować tempo wdrożeń tych nowych możliwości. Zmieniające się uwarunkowania przyrodniczo-klimatyczne prowadzą do większej częstotliwości o występowania zjawisk o charakterze klęskowym, z kolei silniejsze włączenie krajowego i unijnego sektora rolnego w globalne procesy adaptacyjne eksponuje na zewnątrz szoki cenowe lub zwiększa podatność na

8) Wyzwania strategiczne były identyfikowane przy udziale szerokich konsultacji, w których udział brały m.in. osoby wchodzące w skład Zespołu doradczo-konsultacyjnego o charakterze organizacji non-profit ds. aktualizacji Strategii pełniącego rolę rolno-wiejskiego Think tanka, szesnaście regionalnych Zespołów ds. analizy szans i zagrożeń oraz potencjalnych kierunków rozwoju obszarów wiejskich do 2030 r. w województwach, międzyresortowy zespół ds. Strategii zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa. 9) W odniesieniu do rolnictwa chodzi głównie o zasoby ziemi lub wody.

Dla wszystkich prezentowanych wyzwań przekrojowym wyzwaniem jest opłacalność produkcji, wzrost dochodów rodzin rolniczych i rybackich oraz zagwarantowanie zrównoważonego rozwoju.

ynort • znaczne rozdrobnienie użytków rolnych i ich niekorzystny rozłóg • wypadanie gospodarstw rolnych z atrakcyjnych kierunków produkcji i z rynku

/yreiraB /aineżorgaZ • niedostateczne uwzględnienie potrzeb rozwoju gospodarstw rolnych oraz rybackich w pracach planistycznych i urbanistycznych na poziomie gminy i powiatu • zmiany w modelu funkcjonowania budżetu i polityk europejskich po 2020 r., powodujące większe ukierunkowanie środków na cele środowiskowe • uzależnienie prowadzenia połowów komercyjnych na Morzu Bałtyckim od limitów kwot połowowych Wyzwania gospodarstw o ograniczonym potencjale rozwojowym esnazS • relatywnie mniejsze koszty zmiany sposobu wykorzystania zasobów • ekstensywny sposób prowadzenia produkcji rolniczej na gruntach rolnych ynorts ebałS /yreiraB /aineżorgaZ • stałe oczekiwanie na wzrost cen ziemi rolniczej i przeświadczenie, że „ziemi się nie sprzedaje”11) • niedostateczny dostęp do kapitału lub trudności w sięganiu po zewnętrzne środki • niska zdolność kredytowa • rzadkie korzystanie z doradztwa i szkoleń w zakresie opracowywania planów restrukturyzacji, rozwoju lub dywersyfikacji źródeł dochodów gospodarstw z jednoczesnym odejściem od rolnictwa • mała skłonność do zmiany zawodu z jednoczesnym odstąpieniem gruntów rolnych innemu producentowi (np. przez sprzedaż lub dzierżawę) • niski poziom aktywności w zakresie działalności połowowej i zwrot przyznanych kwot połowowych lub wymiana z innym armatorem • słabsza pozycja przetargowa rolników z małych i średnich gospodarstw przy zakupie ziemi w stosunku do rolników z dużym areałem

Wyzwania stojące przed gospodarstwami rozwiniętymi lub w fazie rozwoju ynorts ebałS /yreiraB /aineżorgaZ • słabsza pozycja przetargowa producentów rolnych przy zakupie ziemi wobec sprzedaży na cele nierolnicze • niedostateczny dostęp do kapitału zewnętrznego i niska zdolność kredytowa gospodarstw w fazie rozwoju • niska skłonność do współpracy między producentami na rzecz wzrostu wydajności gospodarstw (np. w formie spółdzielni czy grup producentów rolnych) • duże potrzeby w zakresie podnoszenia kwalifikacji i umiejętności zawodowych producentów rolnych i rybackich związane z nowymi technologiami i cyfryzacją • niedopasowanie rozwiązań dedykowanych wzrostowi wydajności wykorzystania zasobów ziemi w gospodarstwach rolnych do rozdrobnionej struktury działek i niekorzystnego ich rozłogu (szczególnie w przypadku braku możliwości scaleń) 10) Roman Sass „Efektywność ekonomiczna gospodarstw rolniczych w zależności od zmian powierzchni użytków rolnych – ocena w latach 1996-2011”; Kujawsko-Pomorski Ośrodek Doradztwa Rolniczego w Minikowie, Stowarzyszenie Ekonomistów Rolnictwa i Agrobiznesu, Roczniki Naukowe tom XVII zeszyt 5 i inni. 11) Użyte sformułowania pochodzą z wyników cyklicznego badania Polska wieś i rolnictwo.

ebałS /yreiraB /aineżorgaZ ynorts • niski poziom innowacyjności gospodarstw rolnych i rybackich • niska efektywność techniczna wykorzystania czynników produkcji • mała skłonność do ponoszenia ryzyka inwestycyjnego • niski stopień dopasowania środków produkcji do potencjału i scenariuszy rozwoju gospodarstwa na etapie inwestycji w jego modernizację • małe upowszechnienie krajowych rozwiązań technicznych • niedopasowanie najnowszych technologii do potrzeb gospodarstw rolnych i rybackich • niedostateczna wiedza, kompetencje i umiejętności producentów rolnych w zakresie zmian modelów zarządzania

Wyzwania gospodarstw o ograniczonym potencjale rozwojowym ynorts ebałS /yreiraB /aineżorgaZ • mała otwartość i brak zaufania do innowacji i umiejętności cyfrowych szczególnie wśród osób po 40. roku życia • niski stopień wykorzystania potencjału produkcyjnego • ukierunkowanie nowych technologii, rozwiązań naukowych i innowacji głównie na rozwiązania dla dużej skali produkcji • mała oferta rozwiązań technicznych i technologicznych w odniesieniu do prowadzenia produkcji i przetwórstwa na małą skalę (na poziomie gospodarstwa rolnego) • brak środków na pokrycie wkładu własnego w projektach dofinansowujących modernizację gospodarstw • niedostateczne zasoby kapitałowe dla inwestycji własnych w modernizację gospodarstwa • wymagane nakłady na modernizację gospodarstwa są często wyższe od wartości samego gospodarstwa • okres zwrotu zakupu maszyn i urządzeń jest bardzo długi • modernizacja lub wprowadzenie innowacji do gospodarstwa są nieefektywne i nieskuteczne bez jednoczesnego podniesienia wiedzy i umiejętności producenta lub ciągłego wsparcia doradczego • brak wiedzy lub niska skłonność do jej zdobywania i łatwy dostęp do doradztwa • niedostateczne dopasowanie celów i instrumentów wdrożeniowych (kryteria wyboru, zakres operacji) WPR UE dedykowanych rozwojowi (modernizacja) gospodarstw do potrzeb wszystkich typów gospodarstw • niedostateczny rozwój rynku usług rolniczych dla małych i średnich gospodarstw

Wyzwania stojące przed gospodarstwami rozwiniętymi lub w fazie rozwoju ynorts ebałS /yreiraB /aineżorgaZ • nadal duże potrzeby w zakresie modernizacji gospodarstw i wysokie koszty ich realizacji • niedostateczny dostęp do kapitału i niska zdolność kredytowa producentów rolnych i rybackich • coraz mniejsze środki na wsparcie modernizacji w ramach WPR i WPRyb • niska otwartość i zainteresowanie innowacyjnymi rozwiązaniami • rosnące możliwości zastosowania rozwiązań z zakresu Internetu rzeczy oraz innowacji produktowych i procesowych • znaczny poziom zobowiązań finansowych dużych gospodarstw utrudniający dalsze inwestycje12) • słabo rozwinięty i zorganizowany krajowy rynek producentów maszyn i urządzeń rolniczych i jego niski poziom współpracy z producentami rolnymi lub przetwórcami (głównie zagraniczne rozwiązania) • mały stopień upowszechnienia sposobów powstawania i finansowania innowacji Cyfryzacja rolnictwa i rybactwa

ebałS /yreiraB /aineżorgaZ ynorts • wolne tempo absorbcji rozwiązań „skomplikowanych” • duże tempo zmian wymagające ciągłego uczenia się • niski poziom umiejętności cyfrowych wśród rolników i rybaków • duże zróżnicowanie w cyfryzacji małych, średnich i dużych gospodarstw rolnych • niski poziom wykorzystania cyfryzacji w krajowym zarządzaniu strategicznym i kryzysowym w pozyskiwaniu i przetwarzaniu danych z poziomu gospodarstw i JST (zasoby geodezyjne, informacja o zasiewach, wielkości nawożenia) • niedopasowanie programów nauczania i oferty doradztwa do potrzeb w zakresie wiedzy i umiejętności cyfrowych producentów rolnych i rybackich 12) Według danych FADN za rok 2017 jedynie w gospodarstwach dużych i bardzo dużych zadłużenie kapitałów własnych było nieco wyższe i wynosiło 17-19%. W pozostałych grupach gospodarstw (które stanowią ponad 90% wszystkich) nie przekraczało 10%.

gospodarstw o ograniczonym potencjale rozwojowym ebałS /yreiraB /aineżorgaZ ynorts • mała oferta rozwiązań cyfrowych dedykowanych prowadzącym produkcję i przetwórstwo na małą skalę (na poziomie gospodarstwa rolnego) • niska skłonność do podnoszenia kompetencji i umiejętności oraz komunikacji elektronicznej z administracją rolną lub rybacką • większe zaufanie do tradycyjnych rozwiązań niż do rozwiązań cyfrowych • niedostateczna infrastruktura na poziomie gospodarstwa domowego do zastosowania rozwiązań cyfrowych • relatywnie duże koszty rozwiązań cyfrowych

ebałS /aineżorgaZ ynorts • duży dystans, jaki dzieli gospodarstwa krajowe od gospodarstw „starej UE”, w zakresie upowszechnienia i dostępności cenowej rozwiązań cyfrowych • niedostateczna ochrona interesów i praw producentów w zakresie danych cyfrowych o producencie, gospodarstwie i praktykach rolniczych (w tym dane o własnościowej przestrzeni produkcyjnej) • mały zakres współpracy B+R z producentami w zakresie potrzeb cyfrowych

Wyzwania horyzontalne ynorts ebałS /yreiraB /aineżorgaZ • starzenie się społeczności producentów rolnych i rybackich oraz trudności w zapewnieniu wymiany pokoleń w tych sektorach i możliwości przekazania wiedzy wynikającej z wieloletniego doświadczenia • rosnące koszty pracy w rolnictwie i niższa skłonność do zatrudniania się w gospodarstwach rolnych • zbyt wolne zmiany w systemie kształcenia w kierunku rolniczym dostosowujące sposób i zakres kształcenia do nowych umiejętności i wiedzy niezbędnej w pracy rolnika • niedostateczne ukierunkowanie polityk UE na wsparcie mobilności zawodowej osób związanych z rolnictwem (nie tylko odchodzących z rolnictwa) • brak możliwości przystąpienia przez armatorów statków rybackich do KRUS • brak możliwości skorzystania przez właścicieli i armatorów statków rybackich osobiście wykonujących prace na morzu z uprawnienia do niższego wieku emerytalnego z tytułu wykonywania pracy w szczególnych warunkach 13) Raport OECD 2018.

Wyzwania gospodarstw o ograniczonym potencjale rozwojowym ynorts ebałS /yreiraB /aineżorgaZ • niedostateczne umiejętności lub kwalifikacje pracowników sektora rolno-spożywczego i zarządzających gospodarstwami rolnymi i rybackimi • niska skłonność do podnoszenia swoich kwalifikacji zawodowych i nauki w życiu dorosłym • brak kierunkowego wykształcenia lub umiejętności oczekiwanych na pozarolniczym rynku pracy wśród osób związanych z rolnictwem • mała skłonność i umiejętności w zakresie zakładania działalności gospodarczej • trudności w dostępie do pozarolniczego rynku pracy (codzienne dojazdy, opieka nad osobami zależnymi w czasie nieobecności w gospodarstwie) • niedostateczne kwalifikacje i umiejętności pozarolnicze pożądane na lokalnym (gminnym lub powiatowym) rynku pracy

/yreiraB /aineżorgaZ ynorts ebałS • rosnące koszty pracy własnej i pracy najemnej • trudność w pozyskiwaniu pracowników (zarówno tych bardziej, jak i mniej wykwalifikowanych)

ebałS /yreiraB /aineżorgaZ ynorts • niedostateczne ukierunkowanie działań polityki miejskiej na wzrost sprzedaży produkcji lokalnej od producenta (np. niedzielne targi żywności na ulicach miast powiatowych lub wojewódzkich) • niska dostępność miejskiego rynku zbytu dla producentów rolnych wypieranych przez pośredników • niedostateczne zorganizowanie nowoczesnych targowisk lub niekorzystna zmiana ich lokalizacji • mały udział rolnika w łańcuchu żywnościowym • rozwój sklepów franczyzowych i dużych sieci handlowych kosztem sklepów niezależnych

Wyzwania gospodarstw o ograniczonym potencjale rozwojowym ynorts ebałS /yreiraB /aineżorgaZ • niechęć rolników do realizacji wspólnych przedsięwzięć gospodarczych, zrzeszania się, tworzenia organizacji (np. spółdzielni) • słabo rozwinięta sieć sprzedaży żywności bezpośrednio z gospodarstwa • niska dostępność obecnych sieci sprzedaży dla małych i średnich gospodarstw • słabsza pozycja przetargowa (negocjacyjna) małych i średnich producentów rolnych i rybackich przy sprzedaży produktów wobec średnich i dużych podmiotów w handlu i przetwórstwie rolno-spożywczym, dyktujących warunki transakcji (w tym ceny) • mniejsza reprezentacja interesów i potrzeb małych i średnich gospodarstw w działaniach organizacji społecznych działających na rzecz rolnictwa i przetwórstwa • wypychanie małych gospodarstw rolnych z rynku przez gospodarstwa o większym potencjale produkcyjnym w przemyśle przetwórczym, który jest bardziej zainteresowany współpracą z większymi dostawcami, co pozwala m.in. na zmniejszenie kosztów transakcyjnych i logistyki • trudności rolników w przygotowaniu dużych wystandaryzowanych partii o wysokiej jakości surowców (półproduktów) rolnych

Wyzwania stojące przed gospodarstwami rozwiniętymi lub w fazie rozwoju ynorts ebałS /yreiraB /aineżorgaZ • powolne tempo zmian struktury obszarowej rolnictwa ogółem • znaczny udział podmiotów zagranicznych na rynku krajowym nastawionych na budowę wyłącznie własnej marki (bez możliwości promocji marki krajowej lub regionalnej) • niski stopień powiązań kooperacyjnych z odbiorcami produktów rolnych (integracja pionowa) • niedostateczne zorganizowanie rynku rolnego, w tym centrów logistycznych obrotu płodami rolnymi • wzrost poziomu konkurencji na unijnym rynku rolnym oraz wzrost konkurencji ze strony zagranicznych producentów (w tym z UE) na rynku krajowym • wzrost presji konkurencyjnej na gospodarstwa po wejściu w życie dwustronnych umów handlowych UE z państwami trzecimi • ryzyko nierównej konkurencji ze strony dostawców spoza UE o niższych standardach produkcji rolnej • wzrost presji konkurencji na rynku UE ze strony dostawców spoza UE (wynik m.in. umów handlowych) • tendencje protekcjonistyczne na jednolitym rynku utrudniające konkurencję dużych polskich gospodarstw

Wyzwania horyzontalne ynorts ebałS /yreiraB /aineżorgaZ • ograniczone zasoby wodne, pogarszające się stosunki wodne gleb i czasowy nadmiar i niedostatek wody • niewystarczająco sprawna gospodarka wodna, niska pojemność retencyjna (zbiorników powierzchniowych i gleb) i niedostateczna wiedza rolników w zakresie sposobów retencjonowania wód ze spływów powierzchniowych • duże koszty odzyskiwania wody w rolnictwie i rybactwie • nakładanie zobowiązań na poszczególne państwa UE na rzecz ograniczania zmian klimatu bez adekwatnego dostosowania i ukierunkowania unijnego budżetu (w tym WPR, WPRyb i polityki spójności) na ich realizację w sektorach, w tym w szczególności w sektorze rolno-spożywczym • degradacja gleb, w tym duży udział gleb kwaśnych, niska zawartość próchnicy oraz występowanie znacznych obszarów gleb słabych i trudnych w uprawie • wzrost ryzyka wynikającego ze zmian klimatu i gwałtownych zjawisk pogodowych • wzrastający poziom zagrożenia epizootycznego (chów, hodowla zwierząt) i coraz częstsze występowania chorób roślin i trudności w odbudowie bazy produkcyjnej po wystąpieniu zjawisk epizootycznych

Wyzwania gospodarstw o ograniczonym potencjale rozwojowym ynorts ebałS /yreiraB /aineżorgaZ • rosnące standardy lub wymogi środowiskowe i fitosanitarne produkcji generujące relatywnie wysokie koszty dostosowawcze na poziomie gospodarstwa • brak wypracowanych dobrych praktyk w zakresie projektów GOZ na poziomie gospodarstwa rolnego i rybackiego • małe upowszechnienie rozwiązań OZE na poziomie gospodarstwa i wysokie koszty instalacji • zaniechanie gospodarowania na glebach słabszych oraz użytkach zielonych • niedostateczny poziom świadomości z zakresu ochrony środowiska w działalności rolniczej i kontynuowanie praktyk szkodzących środowisku (jak np. wypalanie traw) • niski poziom dostosowań termomodernizacyjnych budynków gospodarskich

Wyzwania stojące przed gospodarstwami rozwiniętymi lub w fazie rozwoju ynorts ebałS /yreiraB /aineżorgaZ • nadmierne upraszczanie płodozmianu i rosnąca intensyfikacja produkcji roślinnej • wzrost regionalnej koncentracji i ograniczenie produkcji zwierzęcej • niewystarczająco zrównoważone gospodarowanie składnikami nawozowymi (emisja do atmosfery i wód) • zawężanie puli genetycznej użytkowanych rolniczo roślin i zwierząt wraz ze wzrostem intensyfikacji produkcji zwierzęcej • brak dostatecznych mechanizmów finansowych z polityk unijnych wspierających dużych producentów w realizacji ambicji UE w zakresie ochrony klimatu i środowiska • potrzeba bardziej efektywnego (precyzyjnego) dawkowania środków ochrony roślin i nawozów sztucznych • niska akceptowalność społeczna produkcji zwierzęcej (uciążliwość zapachowa, spływy powierzchniowe w okresie nawożenia) w pobliżu zabudowy mieszkaniowej na obszarach okołomiejskich i podmiejskich

• fragmentaryzacja rynku przetwórców rolno-spożywczych • niewystarczająco rozwinięte przetwórstwo żywności wysokiej jakości oraz żywności funkcjonalnej, w tym m.in. opartej na rodzimych produktach regionalnych • presja rynku krajowego na „tanią żywność” • stosunkowo niski poziom innowacyjności produktów rolno-spożywczych oferowanych w dużych partiach produktów (innowacyjne produkty głównie jako rozwiązania lokalne lub „produkty niszowe” bez eksportu) • niska świadomość społeczeństwa w zakresie (regionalnych) tradycji produkcji i przetwórstwa rolno-spożywczego • niewykorzystany potencjał żywności ekologicznej, tradycyjnej i regionalnej w promowaniu zdrowych wzorców konsumpcji • coraz silniejsze wiązanie przetwórstwa na poziomie gospodarstw z rzemiosłem Zagrożenia/ i turystyką bez ukierunkowania na sprzedaż produktów lokalnie lub e-sprzedaż Bariery/ • duże rozdrobnienie zakładów i brak konsolidacji podmiotów przetwórczych Słabe strony • potrzeba utworzenia jednolitej bazy producentów i przetwórców żywności usprawniającej system nadzoru nad żywnością • małe zainteresowanie ze strony przetwórców promocją i produkcją przetworzonych produktów o gwarantowanym pochodzeniu (w tym produktów niszowych, żywności funkcjonalnej) na małą skalę • niedostateczny poziom koncentracji przestrzennej przetwórstwa (klastry rolno- -spożywcze, klastry regionalne) • znaczny udział przetwórców zagranicznych w rynku krajowym nastawionych na budowę wyłącznie własnej marki (bez możliwości promocji marki krajowej lub regionalnej) • niski poziom powiązania Regionalnych Inteligentnych Specjalizacji z ukierunkowaniem wsparcia publicznego na rzecz rozwoju nauki i przemysłu 14) Na podstawie raportu OECD. 15) Tamże.

Rysunek 4. Typologia obszarów wiejskich w Polsce wynikająca z głównych wyzwań rozwojowych Źródło: opracowanie własne. Z uwagi na zróżnicowanie potrzeb rozwojowych zakłada się ewentualną delimitację obszarów wiejskich powolnego tempa rozwoju i obszarów wiejskich zamkniętego rozwoju w oparciu o wskaźniki nawiązujące

Obszary miejskie Obszary miejskie

Wyzwania obszarów wiejskich w SZRWRiR 2030 analizuje się w odniesieniu do trzech grup obszarów: obszarów wiejskich powolnego tempa rozwoju, obszarów wiejskich zamkniętego rozwoju i obszarów wiejskich dynamicznie się rozwijających. Przyjęty podział (podobnie jak w przypadku podziału gospodarstw rolnych i rybackich) jest w dużej mierze umowny, ale odzwierciedla zróżnicowany poziom i tempo rozwoju obszarów wiejskich. W gminach wiejskich lub miejsko-wiejskich należących do ww. wybranych grup obszarów wiejskich w kolejnych latach będą zachodziły kolejne zmiany społeczno-gospodarcze, w wyniku których gminy te mogą w przyszłości nadal się rozwijać, spowolnić tempo swojego rozwoju lub ograniczyć możliwości dalszego rozwoju, przekształcić się w obszar miejski lub ulec marginalizacji.

/aineżorgaZ rts ebałS • niska opłacalność gazyfikacji wsi • niewystarczająco rozwinięta infrastruktura kanalizacyjna • niepełne pokrycie gmin dostępem do Internetu o wysokiej przepustowości esnazS • większe dopasowanie wsparcia na rzecz infrastruktury liniowej do terytorialnego zróżnicowania jej dostępności i jakości • ograniczenie zadań własnych gmin lub ich większe dofinansowanie z budżetu krajowego • zapewnienie lepszej jakości dróg gminnych w zakresie ich nośności i sieci dróg gminnych dostosowanych do rozwoju regionu • brak uregulowanych stosunków własnościowych w zakresie korzystania z dróg gminnych, w przypadku ich rozbudowy lub modernizacji lub zamiaru budowy sieci

iraB /aineżorgaZ • niewystarczająco rozwinięta infrastruktura wodociągowa (brak wodociągu, niedostatecznie rozbudowana sieć, stacje uzdatniania wody (SUW) o małych przepustowościach, niedopasowane do zmian liczby mieszkańców) • wysokie koszty dofinansowania przez JST połączeń transportowych realizowanych przez prywatnych przewoźników • brak możliwości współfinansowania linii podmiejskich (autobusowych lub kolejowych)

S yn • występowanie obszarów niedostatecznej jakości dostaw energii elektrycznej

16) Dotyczą wszystkich obszarów wiejskich. B /aineżorgaZ codziennego dojazdu do miejscowości gminnej lub powiatowej) • mała liczba przewoźników na poziomie lokalnym (zdarza się, że gminy stają się „zakładnikami” jedynej firmy przewozowej na terenie gminy lub powiatu) • niski udział lub brak linii podmiejskich (autobusowych lub kolejowych) • liczne „dzikie wysypiska śmieci”

ineżorgaZ spraw, które można „załatwić” elektronicznie, mały stopień upowszechnienia wykorzystania narzędzi elektronicznych w komunikacji z mieszkańcami, w tym w zakresie wczesnego ostrzegania i powiadamiania o zagrożeniach pogodowych)

yn • małe możliwości budowy boisk, sal sportowych, ośrodków kultury czy bibliotek ze środków własnych gminy lub powiatu • małe możliwości finansowania budowy i utrzymania boisk, sal sportowych, ośrodków

B /aineżorgaZ zakresu kultury fizycznej i sportu • placówki świadczące usługi publiczne są zbyt małe w odniesieniu do potrzeb mieszkańców • niedostateczna sieć placówek opieki nad małymi dziećmi oraz osobami zależnymi • brak dostatecznych uregulowań prawnych dotyczących rolnictwa społecznego, które pozwalałaby gospodarstwom rolnym świadczyć usługi społeczne (opiekuńczych,

y • placówki służby zdrowia i usług zdrowotnych, żłobki, przedszkola, policja są

17) Do usług publicznych zalicza się: a) usługi i e-usługi administracyjne, usługi i e-usługi społeczne, usługi techniczne - B. Kożuch, A. Kożuch, Usługi publiczne w: Organizacja i Zarządzanie, Instytut Spraw Publicznych Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2011. raB /aineżorgaZ występowania ekstremalnych zjawisk pogodowych lub pożarów • duża amortyzacja i niepełne wykorzystanie zasobów infrastruktury społecznej JST (np. konieczność lub społeczne oczekiwanie utrzymania szkół z liczbą poniżej 30 dzieci w przypadku ich wykorzystania jedynie z funkcją edukacji i trudności w obsadzie nauczycieli w małych szkołach) • potrzeba rozwijania systemów w zakresie wczesnego ostrzegania i powiadamiania

ebałS /yreiraB /aineżorgaZ środków publicznych (kontynuowanie ugruntowanego poglądu, że rozwój obszarów wiejskich finansowany jest tylko lub przede wszystkim w ramach działań WPR) • brak ogólnodostępnych baz danych dotyczących rozwoju obszarów wiejskich i rolnictwa • wydawanie dokumentów niebędących decyzjami administracyjnymi, zezwoleniami i koncesjami wyłącznie w formie papierowej • mała liczba e-usług i elektronicznych rejestrów publicznych • niski stopień wykorzystywania możliwości kontaktów on-line w relacjach mieszkaniec – urząd (zapytania, porady, zgłoszenia, informowanie) • długotrwałe postępowania administracyjne i ich niska jakość esnazS • wzmocnienie podejścia strategicznego do rozwoju obszarów wiejskich (w tym m.in. w odniesieniu do planu wydatków inwestycyjnych)

aineżorgaZ zarządzanego obszaru • mały stopień wykorzystania myślenia strategicznego w realizacji bieżących i wieloletnich planów finansowych • niedostateczne powiązania planowania przestrzennego z planowaniem strategicznym esnaz • szersze uwzględnianie znaczenia rozwoju obszarów wiejskich w zwiększaniu dostępności terytorium i lokalnej gospodarki

18) Raport OECD. 19) Tamże. eżorgaZ bałS • brak uzgodnień decyzji z zakresu zarządzania środowiskiem między sąsiednimi JST (np. w zakresie lokalizacji inwestycji z zakresu gospodarki odpadami)

ałS /yreiraB /aineżorgaZ ynorts • niski poziom rozwoju pozarolniczej przedsiębiorczości • oczekiwania społeczne co do stosowania wyłącznie rozwiązań instytucjonalnych w rozwiązywaniu problemów strukturalnych, niedostosowanie kwalifikacji lub wzrost wiedzy rolników (w tym również młodych rolników) w zakresie możliwości wykorzystania rozwiązań cyfrowych, automatyzacji i IA w produkcji i przetwórstwie rolno-spożywczym • utrzymująca się niechęć do korzystania z zewnętrznych źródeł zwrotnego finansowania esnazS • wzmocnienie powiązań między instytucjami B+R i IOB a przedsiębiorstwami • większy nacisk na wdrażanie działań z zakresu budowania kompetencji i podstaw przedsiębiorczości • większe stosowanie partnerstw w realizacji zadań publicznych

eiraB /aineżorgaZ • starzenie się społeczeństwa, niski przyrost naturalny • odpływ ludności do silniejszych gospodarczo ośrodków lub do innych państw • niska dostępność rynków pracy dużych miast • występowanie obszarów szczególnie zagrożonych negatywnymi zjawiskami demograficznymi esnazS • zakładanie lub rozwój sieciowej przedsiębiorczości na obszarach wiejskich

ineżorgaZ • wysoki stopień bezrobocia ukrytego, niska mobilność zawodowa ludności wiejskiej, brak nowych miejsc pracy • niski poziom przedsiębiorczości, powolny przebieg procesu dezagraryzacji wsi

/yreiraB /aineżorgaZ • koncentracja wsparcia prośrodowiskowego, w szczególności dotyczącego zmian klimatu, na terenach leśnych z marginalizacją roli ekosystemów rolnych • konflikty społeczne towarzyszące działaniom związanym z planowaniem przestrzennym • realizacja celów polityki przestrzennej (ład przestrzenny) bez uszczerbku dla realizacji celów w zakresie rozwoju gospodarstw • niekorzystny wpływ zmian klimatu na możliwości rozwoju obszarów wiejskich (susze, gwałtowne zjawiska pogodowe) • wpływ zjawisk epizootycznych na rozwój gospodarczy (np. ASF) • mała aktywność mieszkańców obszarów wiejskich w konsultacjach dotyczących planów zagospodarowania

yno • niskie nakłady na rozwój przestrzenny gmin i ochronę środowiska

/aineżorgaZ • brak lub niedostateczne działania na rzecz poprawy jakości powietrza i gleb oraz gospodarki o obiegu zamkniętym • brak ścieżek ekoedukacyjnych esnaz • wykorzystanie środowiska naturalnego jako potencjału rozwoju regionu • mniejsze wydatki na ochronę powietrza

żorgaZ ałS • niska dostępność (również transportowa) obszarów podlegających ochronie • trudności w monitorowaniu stanu i zagrożeń środowiskowych

Wizja i cel główny rozwoju obszarów wiejskich, rolnictwa i rybactwa Przez ostatnie 25 lat w krajowej polityce dominował model rozwoju, w ramach którego rozwój był postrzegany przede wszystkim przez pryzmat wzrostu aglomeracji i dużych miast oraz ich obszarów funkcjonalnych, zakładający dyfuzję efektów wzrostu na inne obszary. Doświadczenia ostatnich lat wskazują, że dalsze utrzymywanie takiego modelu prowadziłoby do pogłębiania się niekorzystnych zmian demograficznych, obniżenia tempa rozwoju polskiej wsi i osłabienia spójności terytorialnej. Z analiz wynika, że jego dalsze wdrażanie mogłoby prowadzić do negatywnych efektów w postaci20):  pogłębiania się zróżnicowań w zakresie rozmieszczenia ludności, w tym silnej depopulacji peryferyjnych regionów wiejskich, zwłaszcza Podlasia, Roztocza z Polesiem i Pobużem oraz Pomorza Środkowego. Prowadziłoby to do marginalizacji wielu obszarów wiejskich, degradacji krajobrazu, niekorzystnych zmian w środowisku czy zaniku kultury wiejskiej;  starzenia się ludności, najszybszego na obszarach dotychczas uważanych za względnie młode (np. obszary podmiejskie ośrodków średniej wielkości), co wiąże się ze spowolnieniem wymiany pokoleniowej w rolnictwie i rybactwie oraz negatywnymi konsekwencjami dla rozwoju tych sektorów w oparciu o nowe technologie;  silnej luki podażowej na rynku pracy (w skali kraju szacowanej, w zależności od wariantu, na 2-7 mln osób w perspektywie ok. 2050 r.), która jest szczególnie odczuwalna dla sektora rolno-spożywczego w pracochłonnych kierunkach (uprawa warzyw, owoców, produkcja zwierzęca) oraz przetwórstwie;  wyludniania peryferyjnych obszarów wiejskich powodującego obniżanie gęstości zaludnienia i zmniejszanie się wielkości wsi (pod względem liczby ludności lub gospodarstw domowych), a tym samym wzrostu kosztów obsługi tych terenów (usługi publiczne, transport);  zagrożenia dla stabilności finansów publicznych na poziomie krajowym i JST z powodu niższych dochodów i wyższych wydatków (utrzymanie infrastruktury, pomoc społeczna);  wyhamowania (zmniejszenia w stosunku do obecnego stanu) koncentracji ludności na obszarach podmiejskich wskutek wyczerpywania się zasobów migracyjnych, jak też skierowania strumieni migracyjnych za granicę;  degradacji miast średnich, pełniących aktualnie rolę „stabilizatorów” terytorialnych systemów społeczno- -gospodarczych poza największymi obszarami metropolitalnymi, powodującej silne osłabienie podstaw rozwojowych regionów i samego oddziaływania miast;  „wypadania”, zwłaszcza mniejszych miast, z zajmowanego miejsca w hierarchii osadniczej, w tym ośrodków powiatowych niemogących utrzymać swej bazy ekonomicznej, a tym samym usług o znaczeniu egzogenicznym, również tych istotnych dla rozwoju sektora rolno-spożywczego;  destrukcji i reorganizacji dotychczas ukształtowanych powiązań funkcjonalnych, powodując rozdźwięk pomiędzy aktualnym a optymalnym podziałem administracyjno-terytorialnym, zwłaszcza na niższych szczeblach hierarchicznych. W dniu 16 lutego 2016 r. Rząd RP przyjął nowy model rozwoju kraju w „Planie na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju”, a następnie nowej średniookresowej strategii rozwoju kraju „Strategia na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju do roku 2020 (z perspektywą do 2030 r.)” przyjętej przez Radę Ministrów w dniu 14 lutego 2017 r. 20) Na podstawie ekspertyzy wykonanej przez Przemysława Śleszyńskiego dla MRiRW w 2016 r. pn. Identyfikacja i ocena wybranych zjawisk demograficznych w Polsce (ze szczególnym uwzględnieniem wsi i relacji miasto-wieś).

bezpieczeństwo narodowe, środowisko,

21) Rada Ministrów przyjęła Politykę ekologiczną państwa 2030 w dniu 16 lipca 2019 r.

Wskaźniki kluczowe przedstawiające stopień realizacji Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju Skorygowany realny dochód do dyspozycji 68,5% brutto gospodarstw domowych na 1 mieszkańca % 76,0-80,0 100,0 Eurostat (2014) wg PPP (UE 28=100) PKB na 1 mieszkańca wg PPP 69,0 79,0 (2023) GUS % 75,0-78,0 (UE 28=100) (2015) 95,0 (2030) /Eurostat Współczynnik Giniego – wskaźnik rozkładu 30,6 współczynnik 30 27 GUS dochodów gospodarstw domowych (2015) Wskaźniki kluczowe przedstawiające stopień realizacji celu głównego „Strategii na rzecz zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa do roku 2020 (z perspektywą do 2030)”

Relacja przeciętnych rocznych dochodów do 69,50% dyspozycji netto na 1 osobę w gospodarstwie % 72% 75% GUS (2015) domowym na wsi do miasta Udział osób żyjących poniżej relatywnej granicy 25,4 ubóstwa na obszarach wiejskich w ogólnej % 18,00% 12% GUS (2010) liczbie ludności na obszarach wiejskich22) Udział produktów przetworzonych w eksporcie 81,44 % 85% 88% GUS produktów przemysłu rolno-spożywczego23) (2017) Projektując kierunki interwencji oraz działania, stosowano zasady przyjęte w SOR, w tym w szczególności: zasadę selektywnego podejścia (koncentracja, poszukiwanie nisz, sektory); podejścia zintegrowanego i zróżnicowanego terytorialnie (zarządzanie organizowane wokół celów strategicznych, koordynacja sektorów i instytucji działających na różnych poziomach zarządzania); współpracy, partnerstwa i współodpowiedzialności podmiotów publicznych, biznesu i obywateli przy realizacji polityk publicznych; mobilizacji krajowego kapitału; procesy demograficzne punktem odniesienia dla planowania i realizacji działań rozwojowych. 22) Wskaźnik I.25 Promowanie włączenia społecznego: zmiany wskaźnika ubóstwa na obszarach wiejskich - wskaźnik oddziaływania I.25 COM(2018) 392 final Załącznik I, Wskaźnik W1 SZRWRiR na lata 2012–2020. 23) Dane dotyczą kategorii „żywność i napoje” w Roczniku statystycznym handlu zagranicznego tab. 17 Rozdysponowanie importu i eksportu według głównych kategorii ekonomicznych (ceny bieżące).

wegetacyjnego) oraz warunki glebowo-klimatyczne. Czynniki produkcji, w tym m.in. przydatność gleb do produkcji rolniczej, jak i struktura agrarna, są silnie zróżnicowane regionalne25). Najlepsze warunki dla prowadzenia produkcji roślinnej w Polsce są rozproszone w układzie terytorialnym i nie zależą od struktury osadniczej oraz bliskości ośrodków miejskich. Najmniej korzystne warunki dla prowadzenia produkcji roślinnej występują w województwach: podkarpackim, śląskim, lubuskim i zachodniopomorskim. Duży wpływ pośredni na wielkość produkcji roślinnej mają również czynniki antropogeniczne (pozaprzyrodnicze), które oddziałują na sposób użytkowania ziemi. Decydują one o ekonomicznych aspektach gospodarowania, przy określonych uwarunkowaniach naturalnych. Są one wynikiem rozwoju poziomu życia i wynikającego z tego zapotrzebowania na różnorodne produkty. Generalnie notuje się niską skłonność do sprzedaży ziemi rolniczej na cele produkcyjne. Znacznie szybciej właściciele gruntów rolnych decydują się na sprzedaż na cele budowalne (w tym w szczególności pod zabudowę jednorodzinną w sąsiedztwie dużych ośrodków miejskich), z uwagi na wysokie ceny gruntów pod zabudowę, podobnie jak w wielu innych państwach UE. Część użytków rolnych znajduje się w posiadaniu osób nieprowadzących produkcji rolniczej lub też jest odłogowana. Znaczna część użytków wchodzi w skład mikro- lub małych gospodarstw rolnych prowadzących działalność wyłącznie na samozaopatrzenie. Silne zróżnicowanie pod względem zasobów produkcyjnych poszczególnych gospodarstw rolnych przekłada się na coraz większą koncentrację produkcji Rozstrzygnięcie strategiczne: w gospodarstwach towarowych produkujących na skalę „przemysłową” Podstawą ustroju rolnego powinny (w tym grunty dzierżawione) i zmniejszenie roli gospodarstw rodzinnych być nadal gospodarstwa rodzinne. w globalnej produkcji żywności. Procesy te mają dynamiczny charakter i 24) „Na początku bieżącej dekady, na poziomie UE pojawiło się wiele inicjatyw mających na celu podnoszenie świadomości dotyczącej konieczności efektywniejszego wykorzystywania rzadkich zasobów. W następstwie nadrzędnego, sztandarowego komunikatu w sprawie efektywnego gospodarowania zasobami oczekuje się, że opracowane zostaną długoterminowe strategie w zakresie klimatu, energii i różnorodności biologicznej, promujące ogólnogospodarcze przestawienie się na efektywne gospodarowanie zasobami, oraz dodatkowe plany dla sektorów, takich jak transport, rolnictwo, rybołówstwo, surowce i opodatkowanie energii.” – cyt. za: Zdzisław Ginalski, Centrum Doradztwa Rolniczego w Brwinowie Oddział w Radomiu w „Efektywne gospodarowanie zasobami w gospodarstwie rolnym”, Radom 2018. 25) Diagnozy regionalne opracowane przez 16 Zespołów.

29) Thinking CAP Supporting Agricultural Jobs and Incomes in the EU, UE Regular Economic Report 4, World Bank Report on the European Union. 30) Jedną z form takiego wsparcia są płatności bezpośrednie w ramach I filara WPR uzależnione od spełniania przez gospodarstwa obowiązkowych wymagań w zakresie ochrony środowiska (m.in. zasady wzajemnej zgodności oraz tzw. „zazielenienia”) oraz płatności rolno-środowiskowo-klimatyczne w ramach II filara WPR w zamian za dodatkowe, wieloletnie i dobrowolne zobowiązania w zakresie działań na rzecz środowiska i klimatu. 31) Daniele Giovannucci with Sara Scherr, Danielle Nierenberg, Charlotte Hebebrand, Julie Shapiro, Jeffrey Milder and Keith Wheeler Sustainable Development in the 21st century (SD21), Food and Agriculture: the future of sustainability Summary of Key Points, United Nations Department of Economic and Social Affairs Division for Sustainable Development, March 2012 United Nations Department of Economic and Social Affairs Division for Sustainable Development.

Wraz z rosnącą ilością i zróżnicowaniem produktów żywnościowych na rynku oraz zmianą sposobu życia w ostatnim dziesięcioleciu zaszły niekorzystne zmiany nawyków żywieniowych, które nie pozostają bez znaczenia dla zdrowia publicznego. Z drugiej strony powstają nowe wzorce popytu, część konsumentów powraca do zdrowych zasad żywienia, poszukując produktów funkcjonalnych, mało przetworzonych lub o specjalnym przeznaczeniu. Niezależnie od rosnących nierówności dochodowych globalna populacja staje się i będzie coraz bogatsza. Jedną Rozstrzygnięcie strategiczne: z konsekwencji tego procesu jest wzrost popytu i możliwości płacenia za szerszy asortyment żywności.34 Te i inne trendy globalne są ważne dla Jakość i tradycja oraz dostosowanie Polski będącej już dziś dużym eksporterem netto żywności. żywności do zmian preferencji konsumentów będą czynnikami silnie Jednocześnie, ze względu na zwiększenie udziału wymiany handlowej decydującymi o przewadze rynkowej i dostępność na rynku żywności pochodzącej z innych krajów czy polskiej żywności. kontynentów oraz z uwagi na częstość występowania nowych epidemii roślin i zwierząt, coraz istotniejszym komponentem jakości żywności 32) M. Izdebski, R. Momot: „Rynek produkcji spożywczej w Polsce. Czy polska żywność rzeczywiście jest polska?” Warszawa 2016 r. Fundacja Republikańska. 33) https://ec.europa.eu/eurostat/documents/2995521/9028470/5-28062018-AP-EN.pdf/8d97f49b-81c0-4f87-bdde-03fe8c3b8ec2. 34) H. Charles J. Godfray and Tara Garnett Food security and sustainable intensification, Philos Trans R Soc Lond B Biol Sci. 2014 Apr 5.

Na polskim wybrzeżu rozlokowane są Produkcja rybacka oparta jest o surowiec pochodzący z trzech 62 porty i przystanie rybackie, rodzajów działalności, tj. rybołówstwa morskiego, śródlądowego w których zarejestrowane są łącznie i akwakultury, które dostarczają produkty stanowiące surowiec dla 843 jednostki rybackie zakładów przetwórczych. Głównym czynnikiem warunkującym (dane na 31.12.2018 r.) lokalizację podmiotów działających w tym sektorze jest dostęp do zasobów naturalnych (morza, rzek i jezior, sztucznych zbiorników wodnych), a w przypadku przetwórstwa − dostęp do surowca. Rybołówstwo morskie wykonywane jest w województwach zachodniopomorskim, pomorskim i warmińsko-mazurskim. Istotnym czynnikiem warunkującym działalność podmiotów wykonujących komercyjne połowy morskie jest wspólna własność zasobów podlegających limitowaniu, przy jednoczesnej prywatnej własności środków produkcji. Biorąc pod uwagę negatywne skutki zmian klimatu oraz sukcesywnie pogarszający się stan zasobów Morza Bałtyckiego, w celu zapewnienia możliwości kontynuowania działalności połowowej na poziomie ekonomicznej opłacalności i uzyskiwanie stabilnych dochodów z tej działalności, coraz większym wyzwaniem Rozstrzygnięcie strategiczne: i koniecznością będzie wzmocnienie działań przyczyniających się Wzmocnienie działań przyczyniających do zmniejszenia presji połowowej oraz ochrony zasobów się do zmniejszenia presji połowowej i środowiska morskiego, w tym wdrażanie działań innowacyjnych z oraz ochrony zasobów i środowiska zakresu zwiększenia selektywności narzędzi połowowych. Niezbędna morskiego. będzie także odnowa Na terenie całego kraju wydzielonych jest stada dorsza bałtyckiego i innych intensywnie eksploatowanych ok. 1826 obwodów rybackich gatunków ryb. Dlatego działania dotychczas podejmowane w obejmujących w przybliżeniu 480 tys. ha ramach wspólnej polityki rybołówstwa, polegające na wód, znajdujących się w użytkowaniu utrzymaniu trwałej równowagi między zdolnością połowową a ok. 412 podmiotów. zasobami, przy zapewnieniu osłon społeczno-ekonomicznych dla zatrudnionych w sektorze rybołówstwa (szczególnie w odniesieniu do segmentu łodziowego rybołówstwa przybrzeżnego) powinny być kontynuowane. Produkcja gatunków ryb słodkowodnych prowadzona jest w naturalnych śródlądowych wodach powierzchniowych i zbiornikach zaporowych (m.in. rybactwo jeziorowe, rzeczne) oraz w ramach chowu i hodowli (akwakultura) prowadzonych w stawach i innych urządzeniach technicznych (np. pstrągarstwo, karpiarstwo, wylęgarnictwo). Rybactwo śródlądowe wykonywane jest w ramach wydzielonych obszarów tzw. obwodów rybackich przez osoby i podmioty do tego uprawnione (osoby fizyczne, podmioty nieposiadające osobowości prawnej oraz osoby prawne, tj. Rozstrzygnięcie strategiczne: spółki, stowarzyszenia, uczelnie i JST). Podmioty uprawnione do Rozwój rybactwa w oparciu o model rybactwa prowadzą swoją działalność w oparciu o 10-letni plan wielofunkcyjnych gospodarstw gospodarki rybackiej (operat rybacki), w ramach którego planowane rybackich czerpiących z tradycji i wykonywane są zarybienia, co umożliwia zachowanie ekonomicznej i kultury.

Wskaźniki kluczowe przedstawiające stopień realizacji Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju Udział gospodarstw rolnych o powierzchni 51% od 1-5 ha UR w ogólnej liczbie gospodarstw % 46 40 Eurostat (2014) rolnych Udział przychodów netto ze sprzedaży produktów innowacyjnych (nowych lub istotnie ulepszonych) na eksport w 4,4 % 5,0 8,0 GUS przychodach netto ze sprzedaży produktów, (2014) towarów i materiałów w przedsiębiorstwach przemysłowych Odsetek osób korzystających z Internetu w 16 kontaktach z administracją publiczną do % 32 40 Eurostat (2015) przekazywania wypełnionych formularzy Wskaźniki kluczowe przedstawiające stopień realizacji celu szczegółowego I SZRWRiR 2030 Zwiększenie opłacalności produkcji rolnej i rybackiej

Powierzchnia użytków rolnych utrzymanych 14,49 Nie mniej niż Nie mniej niż [mln ha] Eurostat w dobrej kulturze rolnej36) (2017) 14 mln ha 14 mln ha Wartość eksportu artykułów rolno- [euro/ 710,96 -spożywczych w przeliczeniu na 1 725 800 GUS mieszkańca] (2017) mieszkańca Polski37) Średnia powierzchnia UR w gospodarstwie 9,85 GUS [ha] 12 17 rolnym (2010) /Eurostat Przeciętny miesięczny dochód na osobę z gospodarstwa indywidualnego w 46,1 GUS % 60% 68% rolnictwie/przeciętny miesięczny dochód na (2010) /Eurostat osobę z pracy na własny rachunek38) Udział gospodarstw indywidualnych o powierzchni powyżej 1 ha prowadzonych 20,4 przez osobę do 40. roku życia w ogólnej % 21% 25% GUS (2016) liczbie gospodarstw indywidualnych o powierzchni powyżej 1 ha39)

do produkcji żywności 36) Wskaźnik W32 z SZRWRiR na lata 2012-2020. 37) Wskaźnik W43 z SZRWRiR na lata 2012-2020. 38) Wskaźnik I.2. Zmiany w dochodach z działalności rolniczej w porównaniu z gospodarką ogółem - wskaźnik oddziaływania I.2 Zmniejszanie różnic w dochodach COM(2018) 392 final Załącznik I, wskaźnik W42 SZRWRiR na lata 2012-2020. 39) Wskaźnik I.21. Zmiana liczby nowych rolników - wskaźnik oddziaływania I.21 Przyciąganie młodych rolników COM(2018) 392 final Załącznik I; źródło danych: „Charakterystyka gospodarstw rolnych 2016”, GUS, Warszawa 2017 (tabela 4 str. 204).

Osiągnięcie celu dotyczącego zwiększenia opłacalności produkcji rolnej i rybackiej wymaga realizacji również działań przypisanych do obszarów wpływających na osiągnięcie celów SZRWRiR 2030, w tym w sposób szczególny działań przyporządkowanych do Obszaru B Stabilne finansowanie rozwoju. 40) Duża jednostka przeliczeniowa inwentarza (zwierząt) umowna jednostka liczebności zwierząt hodowlanych. 41) Wcześniej pod nazwą: „Utworzenie Narodowego Holdingu Spożywczego”.

Trwały, długoterminowy rozwój krajowego sektora rolno-spożywczego powinien być oparty na sprawiedliwym podziale tworzonej wartości dodanej (cenie płaconej przez końcowego konsumenta), tj. zasadzie uczciwej konkurencji. W relacjach między podmiotami funkcjonującymi w tym samym ogniwie łańcucha dostaw lub będących w relacjach dostawca-odbiorca zachowanie zasad uczciwej konkurencji jest warunkiem optymalnej alokacji zasobów i budowania konkurencyjności międzynarodowej całego krajowego sektora rolno-żywnościowego. Działania horyzontalne42): 1.1.1. rozwój spółdzielczości rolniczej – wdrożenie działań legislacyjnych oraz promocyjnych realizowanych zarówno przez ministerstwa, jak również partnerów społeczno-gospodarczych; 1.1.2. modernizacja gospodarstw rolnych przez wzrost ich poziomu technologicznego, organizacyjnego, cyfryzacji oraz dostosowanie warunków i technik produkcji do wymogów ochrony środowiska i klimatu; 1.1.3. wsparcie rozwoju lokalnych rynków rolno-spożywczych – lokalne przetwórstwo43), handel detaliczny prowadzony przez rolników, sprzedaż i dostawy bezpośrednie do konsumentów (również z wykorzystaniem Internetu); 1.1.4. rozwój kooperacji między producentami, wzmocnienie powiązań gospodarstw rolnych z zakładami przetwórczymi, integracja przedsiębiorców wokół lokalnych i regionalnych czempionów gospodarczych; 1.1.5. modernizacja i zmiany strukturalne w rolnictwie oraz wzmocnienie procesów integracji poziomej i pionowej na rynku rolnym w celu wzrostu efektywności ekonomicznej i produktywności gospodarki rolno-żywnościowej – wdrażane przez projekty rozwoju branż; 1.1.6. wsparcie tworzenia i rozwoju lokalnych rynków rolnych, lokalne rynki rolno-spożywcze; 1.1.7. kontynuacja modernizacji i zmian strukturalnych w rolnictwie, w tym tworzenie nowych łańcuchów wartości w sektorze rolno-spożywczym oraz handlowym; 1.1.8. wspieranie wytwarzania i dystrybucji produktów tradycyjnych, regionalnych i ekologicznych – stworzenie nowych możliwości zarobkowych dla mieszkańców obszarów wiejskich. Działania uzupełniające: 1.1.9. zapewnienie równych warunków konkurencji na jednolitym rynku; 1.1.10. zwiększanie skali i efektywności działalności produkcyjnej gospodarstw rolnych w warunkach powolnych zmian własnościowych gruntów rolnych – z wykorzystaniem wsparcia rozwoju i modernizacji gospodarstw, instytucji dzierżawy, współużytkowania maszyn, usług sąsiedzkich, nowoczesnych (innowacyjnych) form współpracy między gospodarstwami o różnej wielkości i strukturze zasobów, także z wykorzystaniem nowoczesnych technologii; 1.1.11. tworzenie oraz poprawa struktury obszarowej gospodarstw rodzinnych, w tym m.in. z wykorzystaniem potencjału produkcyjnego Zasobu Własności Rolnej Skarbu Państwa (również przy realizacji inwestycji celu publicznego)44) oraz prowadzenie prac urządzeniowo-rolnych; 42) Działania SOR. 43) W tym również MSP. 44) Lokalizacja inwestycji celu publicznego na terenach prywatnych wiąże się z wywłaszczeniami. Wyzbycie własności danej nieruchomości rolnej i prawa do jej posiadania oznacza nierzadko brak możliwości kontynuowania prowadzenia działalności rolniczej lub produkcji leśnej w dotychczasowym wymiarze. W wielu przypadkach, zwłaszcza gospodarstw rolnych o niewielkiej powierzchni, konsekwencją wywłaszczenia jest utrata przez dotychczasowego właściciela przymiotu rolnika indywidualnego i całkowite zaprzestanie produkcji rolnej. Działanie zakłada weryfikację możliwości zastąpienia rekompensaty finansowej za wywłaszczenie zamianą na grunty z Zasobu lub JST w celu kontynuacji skali produkcji rolnej lub leśnej.

Podmioty sektora rolno-spożywczego powinny uczestniczyć w kolejnej rewolucji przemysłowej, którą wyznaczają innowacje (produktowe, procesowe, organizacyjne, marketingowe), cyfryzacja, technologie satelitarne, Internet rzeczy50) i przemysł 4.0, co jest warunkiem utrzymania i wzmacniania konkurencyjności międzynarodowej tego sektora. Rozwój innowacyjnych technologii przetwarzania danych musi uwzględniać odporność na cyberzagrożenia oraz zwiększoną ochronę informacji, w szczególności w kontekście przetwarzania ogromnych zbiorów danych (Big Data) oraz zbieranie danych z dużej liczby rozproszonych geograficznie sensorów (Internet of Things), przy jednocześnie rosnących potrzebach wysokiej mobilności systemów zbierania, analizy i wizualizacji danych. Technologie ICT mają potencjał do przekształcania rolnictwa w wielu aspektach, m.in.: wykorzystanie danych z inteligentnych czujników, np. o warunkach pogodowych, jakości gleby, postępie w uprawie czy zdrowiu bydła, w celu m.in. śledzenia ogólnego stanu gospodarstwa rolnego, wydajności osób zatrudnionych czy też sprzętu (maszyn rolniczych) i zastosowanych rozwiązań, lepszej kontroli procesów wewnętrznych przez możliwość przewidywania wyników produkcji, zarządzaniu kosztami i redukcji odpadów – dzięki zwiększonej kontroli nad produkcją, zwiększonej efektywności biznesowej – dzięki automatyzacji procesów, kontroli nad procesem produkcyjnym i utrzymaniem wyższych standardów jakości upraw i zdolności wzrostu – dzięki automatyzacji. Wzrost liczby aktywnych małych i średnich przedsiębiorstw oraz gospodarstw rolnych i rybackich, wdrażających innowacje i charakteryzujących się wyższą niż dotychczas efektywnością i dochodowością pozwoli uniknąć pułapki średniego dochodu i pułapki przeciętnego produktu. Opracowane w wyniku badań naukowych nowe technologie służyć będą także odporności sektora na zwiększone ryzyka produkcyjne i rynkowe oraz ułatwią godzenie potrzeby wzrostu produktywności z potrzebą zaspokajania oczekiwań społecznych w zakresie ochrony zasobów środowiskowych, klimatu i dostarczania innych usług o charakterze dóbr publicznych. 50) „Internet rzeczy” (ang. „Internet of Things”, w skrócie IoT) w uproszczeniu oznacza ekosystem, w którym wyposażone w sensory przedmioty komunikują się z komputerami. Zastosowanie IoT może mieć ogromne znaczenie dla ochrony środowiska (np. monitorowania stanu gleby), przemysłu i rolnictwa (obejmując takie zagadnienia jak stopień nawożenia i zanieczyszczenia, nawadnianie pól i szklarni) czy w rozwiązaniach dotyczących gospodarki wodnej w inteligentnych miastach (np. monitorowanie żyzności i nawadniania obszarów zielonych). Patrz raport pt. Internet rzeczy w Polsce [https://iab.org.pl/wpcontent/uploads/2015/09/Raport-Internet-Rzeczy-w-Polsce.pdf].

Otwieranie nowych rynków zbytu dla produktów żywnościowych dotyczy nie tylko wymiaru międzynarodowego, ale również poszerzania i zwiększania dostępności krajowych (w tym lokalnych i regionalnych) rynków na artykuły rolno-spożywcze i surowce krajowej produkcji, w tym poszukiwania i rozwoju nowych (nieżywnościowych) zastosowań dla surowców rolniczych. Działania horyzontalne61): 1.5.1. promocja produktów sektora rolniczego oraz wsparcie ekspansji zagranicznej polskich przedsiębiorców; 1.5.2. rozwój innowacyjnych działań promocyjnych artykułów rolnych przyczyni się do wsparcia bezpieczeństwa żywności i jej jakości oraz rynkowego ukierunkowania produkcji; 1.5.3. działania na rzecz promocji sektora rolno-spożywczego oraz wsparcia ekspansji zagranicznej polskich przedsiębiorców tego sektora; 1.5.4. działania na rzecz promocji polskiego sektora zielonych technologii oraz wsparcia ekspansji zagranicznej polskich przedsiębiorców tego sektora przy wykorzystaniu nowych form finansowania klimatycznego62); 1.5.5. promocja gospodarcza Polski oraz polskich produktów na arenie międzynarodowej; 1.5.6. integracja polityki państwa w obszarze promocji eksportu z działaniami nakierowanymi na rozwój badań, innowacyjności oraz polityki klastrowej; 59) Ograniczeniom podatności na wahania warunków pogodowych i fitosanitarnych (susze, przymrozki, wymarznięcia, choroby roślin) służyć będzie także optymalizacja całości procesów agrotechnicznych, w tym gospodarki nawozowej i przestrzeganie zasad integrowanej ochrony roślin (m.in. kontrola obrotu nawozami i środkami ochrony roślin oraz kontrola ich jakości, podnoszenie wiedzy na temat nawożenia, a także zmniejszanie zagrożenia związanego ze stosowaniem środków ochrony roślin). Ważną rolę w tym zakresie ma do spełnienia doradztwo technologiczne, zarówno prywatne (np. powiązane ze sprzedażą środków produkcji), jak i publiczne. 60) W tym zakresie dużą rolę mogą odegrać instrumenty finansowe (wdrażane na poziomie lokalnym i regionalnym), jako dopełnienia wsparcia o charakterze bezzwrotnym. 61) Działania SOR. 62) Realizacja działania odbędzie się w ramach szerszego działania „Promocja zielonych technologii…” w ramach PEP2030.

Wskaźniki kluczowe przedstawiające stopień realizacji Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju Przeciętne trwanie życia w zdrowiu kobiety i (HLY) kobiety: 62,7 mężczyźni: kobiety: 75 lata mężczyźni: 59,2 podwyższenie Eurostat mężczyźni: 69 (2014) wartości

2017 r. Liczba obszarów zrównoważonych energetycznie na poziomie lokalnym % n/d 30 300 ME (klastry energii, spółdzielnie energetyczne) Udział energii ze źródeł odnawialnych 11,50 % 15. Eurostat w końcowym zużyciu energii brutto (2014) Wskaźniki kluczowe przedstawiające stopień realizacji celu szczegółowego II SZRWRiR 2030 Poprawa jakości życia, infrastruktury i stanu środowiska

Odsetek ludności korzystającej z sieci 84,3 [%] 85% 95% Eurostat wodociągowej na wsi j80) (2014) Liczba mieszkań przypadająca na 1000 367 Szt. 389 435 GUS mieszkańców (2015) Powierzchnia użytków ekologicznych 53,4 [ha] 54 60 GUS82) ogółem w tys. ha81) (2017)

wynoszącej co najmniej 100 Mb/s Bilans emisji głównych

domowe83) 80) Wskaźnik W25 z SZRWRiR na lata 2012-2020. 81) Wskaźnik I.20: Wspieranie świadczenia usług ekosystemowych: udział elementów krajobrazu w wykorzystywanej powierzchni użytków rolnych - wskaźnik oddziaływania w związku z R.27 Ochrona siedlisk i gatunków: odsetek gruntów rolnych objętych zobowiązaniami w dziedzinie zarządzania służącymi ochronie i przywracaniu różnorodności biologicznej I.2 COM(2018) 392 final Załącznik I. 82) Wartość bazowa za Tabelą 3 Użytki ekologiczne w: „Ochrona środowiska 2018”, GUS 2018 r. str. 117. 83) Wyrażone w NO kotłownie lokalne, warsztaty rzemieślnicze, rolnictwo i inne. 84) W: „Ochrona środowiska 2018”, GUS 2018 r. ₂

Projekty strategiczne wynikające z Planu dla Wsi służące realizacji celu I SZRWRiR 2030

Kierunek interwencji: II.1. Rozwój liniowej infrastruktury technicznej Budowa lub modernizacja infrastruktury technicznej na obszarach wiejskich powinna być prowadzona w sposób zintegrowany z działaniami uzupełniającymi służącymi zwiększeniu dostępności cyfrowej obszarów wiejskich. Jest ona kluczowa w perspektywie włączenia tych obszarów, w tym rolnictwa, w procesy cyfryzacji oraz zapewnienia dostępu ludności do pozarolniczego rynku pracy, dóbr i usług publicznych. Dostępność cyfrowa coraz silniej warunkuje możliwość upowszechnienia wielu nowych technologii i modeli biznesowych opartych na cyfryzacji i sieci internetowej, w tym Internetu rzeczy, technologii satelitarnych, e-handlu. Technologie te pozwalają optymalizować (ograniczać koszty i zwiększać efekty) procesy produkcyjne, mają także duży potencjał pokonywania (minimalizowania skutków) ograniczeń związanych z rozproszeniem (i oddaleniem od głównych rynków) podmiotów i konsumentów na obszarach wiejskich. Zakłada się, że dzięki podejmowanym przedsięwzięciom nastąpi poprawa dostępu do produktów i usług umożliwiających mobilność społeczną i zawodową oraz zwiększających autonomię funkcjonowania społecznego dzięki rozwiązaniom ICT na obszarach wiejskich. Wzmocnione powinny zostać także działania dla poprawy infrastruktury transportowej. Parametry tras łączących tereny wiejskie z miastami powodują „wąskie gardła” ruchu, spowalniające wymianę ludzi i towarów, stwarzające wysokie zagrożenie wypadkowe, wysoką emisyjność transportu, zniechęcające do korzystania z ekologicznych i zeroemisyjnych środków transportu pracowniczego i rekreacyjnego, w tym świątecznego i weekendowego. Infrastruktura powinna zapewnić integrację i obopólną korzyść miast i likwidować ich przestrzenną izolację. Działania horyzontalne85): 2.1.1. rozwój lub modernizacja infrastruktury wpływającej na poprawę jakości życia; 2.1.2. rozwój lub modernizacja infrastruktury niezbędnej do prowadzenia działalności gospodarczej (w tym w szczególności: infrastruktury energetycznej, transportowej i infrastruktury w zakresie szeroko pojętej gospodarki wodnej); 2.1.3. wspomaganie rozwoju i modernizacji infrastruktury teleinformatycznej i telekomunikacyjnej na obszarach wiejskich86); 2.1.4. wsparcie inwestycji z zakresu gospodarki wodno-ściekowej na obszarach wiejskich87); 2.1.5. wyeliminowanie terytorialnych różnic w możliwości dostępu do szerokopasmowego Internetu o wysokich przepustowościach na obszarach wiejskich i miejskich88), 2.1.6. rozwój kapitału ludzkiego obszarów wiejskich przy wykorzystaniu sieci szerokopasmowych; 2.1.7. poprawa dostępności komunikacyjnej obszarów wiejskich przez budowę lub modernizację gminnej i powiatowej sieci drogowej; 2.1.8. rozwój infrastruktury transportowej o charakterze regionalnym i lokalnym (zwłaszcza w obszarze transportu drogowego i kolejowego oraz w ograniczonym zakresie wodnego śródlądowego), włączającego obszary o słabej dostępności (m.in. obszary wiejskie, przygraniczne i peryferyjne) w procesy gospodarcze i rozwojowe; 2.1.9. powiązanie lokalnych i regionalnych ośrodków gospodarczych z aglomeracjami, głównymi miastami oraz ich obszarem funkcjonalnym89), z wykorzystaniem transportu drogowego i kolejowego; 85) Działania SOR. 86) W tym m.in. sieci telekomunikacyjnej piątej generacji (sieć 5G). 87) M.in. przez budowę, rozbudowę lub modernizację sieci wodociągowych lub kanalizacyjnych. 88) Budowa sieci zapewniających gwarantowaną przepustowość co najmniej 100 Mb/s do użytkownika końcowego. 89) W ramach działania mieści się m.in. przywracanie połączeń kolejowych między małymi miejscowościami i centrami regionalnymi.

Wsparcie w ramach tego kierunku interwencji będzie obejmować zintegrowane działania rewitalizacyjne, w tym pilotażowy pakiet zintegrowanych przedsięwzięć rozwojowych na wybranych obszarach zagrożonych marginalizacją. Kluczowe z punktu widzenia społecznego aspektu rewitalizacji będzie również włączenie zakorzenionych w społecznościach lokalnych PES w realizację działań podejmowanych na rewitalizowanych obszarach, polegające w szczególności na preferowaniu tych podmiotów przy kontraktowaniu realizacji zadań publicznych na obszarach zdegradowanych. Ponadto istotny dla tego kierunku interwencji będzie monitoring oraz wsparcie zaplecza naukowo-badawczego w opracowaniu i ewaluacji instrumentów dedykowanych ww. obszarom, doskonalenie działań rewitalizacyjnych, przegląd prawa w zakresie rewitalizacji oraz opracowanie programu rewitalizacji małych miast. Działania horyzontalne94): 2.3.1. udoskonalenie realizacji zintegrowanych działań rewitalizacyjnych (realizowanych na podstawie programów rewitalizacji) ukierunkowanych na wsparcie obszarów zdegradowanych, w tym po byłych państwowych gospodarstwach rolnych (w wymiarze społecznym, gospodarczym, środowiskowym, przestrzenno-funkcjonalnym, technicznym); 2.3.2. wprowadzenie monitoringu oraz ewaluacji efektów działań i instrumentów dedykowanych obszarom zagrożonym marginalizacją; 2.3.3. tworzenie warunków dla rozwoju edukacji i wyrównywanie szans w dostępie do usług edukacyjnych (m.in. zwiększenie dostępności zajęć pozalekcyjnych i lepsze wykorzystywanie świetlic wiejskich); 2.3.4. poszukiwanie innowacyjnych metod aktywizacji osób pozostających poza rynkiem pracy (np. innowacje i obligacje społeczne, adresowanie wielu problemów społecznych w ramach jednego przedsięwzięcia); 2.3.5. przygotowanie i realizacja programu krajowego, złożonego z różnych instrumentów krajowych i unijnych, publicznych i prywatnych, adresowanego przede wszystkim do obszarów o najniższym poziomie PKB i borykających się z problemami rozwojowymi, obejmujących m.in. obszary zagrożone marginalizacją i średnie miasta tracące funkcje społeczno-gospodarcze95); 2.3.6. wzmocnienie systemu koordynacji działań między politykami oraz ukierunkowanie środków finansowych z programów operacyjnych na wybrane przedsięwzięcia wspierające aktywizację obszarów zagrożonych marginalizacją96); 2.3.7. pakiet działań dla obszarów zagrożonych trwałą marginalizacją realizowany przez wzmocniony system koordynacji działań ukierunkowanych na ich wsparcie i integrację instrumentów obejmujących zarówno działania wspófinansowane przez UE w ramach programów operacyjnych, jak i działania samorządów terytorialnych oraz podmiotów prywatnych, przy wykorzystaniu mechanizmu pakietów zintegrowanych przedsięwzięć rozwojowych97); 2.3.8. rozwój turystyki zdrowotnej m.in. przez lepszą jej organizację i koordynację, a także budowanie wizerunku Polski jako destynacji turystyki zdrowotnej. Działania uzupełniające: 2.3.9. wsparcie badań naukowych w zakresie kultury wsi; 94) Działania SOR. 95) W realizacji programu wykorzystane zostaną m.in. rozwiązania wypracowane w ramach pilotażowej Inicjatywy KE „Regiony Słabiej Rozwinięte” dla dwóch regionów: świętokrzyskiego i podkarpackiego. 96) M.in. na rzecz promocji inwestycji prywatnych, lepszego wykorzystania lokalnych zasobów ludzkich, zwiększenia dostępności transportowej do lokalnych i subregionalnych rynków pracy oraz dostępu mieszkańców do podstawowych usług publicznych, poprawy jakości lokalnej administracji do skutecznej realizacji działań na rzecz rozwoju społeczno-gospodarczego oraz pobudzenia aktywności społeczności lokalnych w zakresie budowania społeczeństwa obywatelskiego. 97) Pakiet będzie realizowany w ramach programu ponadregionalnego skierowanego do najsłabszych gospodarczo obszarów 2020+.

Istotny wymiar środowiskowy ma obecny (2014–2020) kształt WPR. Przez obowiązujący w I filarze WPR element „zazielenienia” ustanowiono obowiązek spełniania trzech praktyk: dywersyfikacji upraw, utrzymania trwałych użytków zielonych (TUZ) oraz utrzymania obszarów proekologicznych, które mają wpływ na ochronę środowiska i zachowanie różnorodności biologicznej. Prośrodowiskowy wymiar ma zasada wzajemnej zgodności (cross-compliance), która zobowiązuje rolników do realizacji norm dobrej kultury rolnej i wymogów podstawowych w zakresie zarządzania, m.in. w obszarze środowisko, zmiana klimatu, utrzymanie gruntów w dobrej kulturze rolnej. W celu przeciwdziałania zanikowi sektorów wrażliwych pod względem społecznym, gospodarczym i środowiskowym, znajdujących się w trudnej sytuacji, stosowane są tzw. płatności związane z produkcją98) sprzyjające utrzymaniu wielokierunkowej, zróżnicowanej działalności rolniczej oraz zapobiegające nadmiernej ekspansji monokultur najbardziej opłacalnych upraw. W ramach II filaru WPR wsparcie mogą uzyskać rolnicy podejmujący dobrowolnie zobowiązania w zakresie stosowania metod produkcji o szczególnie korzystnym (wykraczającym ponad wymogi krajowego i unijnego prawodawstwa, w tym cross-compliance) wpływie na środowisko (działanie rolnictwo ekologiczne, działanie rolno-środowiskowo-klimatyczne). Wspierane są również inwestycje o charakterze prośrodowiskowym. Możliwości wdrażania w gospodarstwach agroturystycznych oraz innych obiektach turystyki wiejskiej inicjatyw prośrodowiskowych wydają się również znaczne. Rośnie społeczne zapotrzebowanie na tego typu działania. Obszarem o znacznym potencjale może być również wykorzystanie w turystyce wiejskiej działań nastawionych na zachowanie zagrożonych zasobów genetycznych roślin i zwierząt. Aspekt środowiskowy jest też nieodłącznym elementem WPRyb, której celem jest zapewnienie, aby działalność w zakresie rybołówstwa morskiego, akwakultury, jak i organizacji rynku rybnego była zrównoważona środowiskowo w perspektywie długoterminowej. Działalność ta powinna być ukierunkowana na osiągnięcie korzyści ekonomicznych, społecznych i w dziedzinie zatrudnienia; przyczyniać się do zachowania tradycji i zapewnienia dostaw żywności wysokiej jakości, a równocześnie przez zrównoważone eksploatowanie żywych zasobów powinna zapewniać trwałość walorów środowiskowych obszarów rybackich. Działania horyzontalne99): 2.4.1. promowanie ładu przestrzennego na obszarach wiejskich, w szczególności w zasięgu oddziaływania obszarów silnie zurbanizowanych, m.in. w celu zapobiegania rozpraszaniu istniejącej sieci osadniczej; 2.4.2. wykorzystanie i rozwój zasobów pracy oraz kapitału niezbędnych dla prowadzenia określonej działalności pozarolniczej; 2.4.3. zapewnienie powszechnego dostępu do aktualnej informacji o stanie i przeznaczeniu terenów, w tym planów zagospodarowania przestrzennego w postaci cyfrowej, powszechnie dostępnych w rejestrze urbanistyczno-budowlanym; 2.4.4. zarządzanie wodami opadowymi na obszarach zurbanizowanych przez różne formy retencji i rozwój infrastruktury zieleni;100) 2.4.5. dynamizacja przedsięwzięć na rzecz likwidacji niskiej emisji z systemów grzewczych101); 98) Realizowane są one w 4 sektorach produkcji zwierzęcej (bydło, krowy, owce, kozy) oraz w 9 sektorach produkcji roślinnej (rośliny strączkowe przeznaczone na ziarno, rośliny pastewne, buraki cukrowe, ziemniaki skrobiowe, pomidory, truskawki, chmiel, len i konopie włókniste). Preferencje dla małych stad zwierząt łagodzą skutki zachodzącej koncentracji w pewnych regionach i gospodarstwach intensywnych. 99) Działania SOR. 100) Działanie jest realizowane w ramach Polityki ekologicznej państwa 2030 – strategii rozwoju w obszarze środowiska i gospodarki wodnej. 101) Działanie jest realizowane w ramach Polityki ekologicznej państwa 2030 – strategii rozwoju w obszarze środowiska i gospodarki wodnej.

W wyniku migracji ze wsi do miast oraz mniejszej dostępności wysokiej jakości usług edukacji oraz z uwagi na niedobory infrastruktury edukacji, kultury i sportu na obszarach wiejskich występuje niekorzystna struktura wykształcenia utrudniająca absorbcję innowacji. Jest ona też jedną z przyczyn małej skłonności do zakładania przedsiębiorstw, niskiej aktywności społecznej i relatywnie mniejszego poziomu dochodów niż w miastach, z czego na to ostatnie bardzo duży wpływ mają czynniki rynkowe oraz opłacalność produkcji w poszczególnych działach produkcji usług.

miał godną pracę. 120) Na przestrzeni lat 2016-2018 nastąpił wzrost dochodów gmin z tytułu udziału we wpływach z podatku PIT i CIT. W tym okresie 17 gmin odnotowało spadek wpływów z PIT, a 727 gmin odnotowało spadek wpływów z CIT.

Na obszarach wiejskich dominują od lat te same rodzaje pozarolniczej działalności gospodarczej – najwięcej podmiotów (1/4) zajmuje się handlem i naprawą pojazdów samochodowych, w dalszej kolejności są podmioty prowadzące działalność budowlaną, przemysłową, transportową i magazynową oraz pozostałą usługową. Szansy na większe zróżnicowanie działalności gospodarczej można upatrywać we wzroście liczby podmiotów zajmujących się profesjonalną działalnością naukową i techniczną związaną ze wzrostem innowacyjności w rolnictwie121) oraz w rozwoju nowych sektorów gospodarki specyficznych dla tych obszarów (biogospodarka, zielona gospodarka, OZE, gospodarka społeczna). Przyjmuje się, że rozwój zielonej gospodarki opiera się na transformacji dziesięciu kluczowych sektorów, w tym: rolnictwa, budownictwa, energetyki, rybołówstwa, leśnictwa, przemysłu efektywnego energetycznie, turystyki, transportu, gospodarki odpadami oraz gospodarki zasobami wodnymi. Mimo trudnej sytuacji na rynku pracy oraz problemów ze sprzedażą produktów i usług w sektorze zielonej gospodarki oczekiwać należy, że w perspektywie najbliższych 3-5 lat wzrośnie zapotrzebowanie społeczne na oferowane przez podmioty tego sektora produkty i usługi. Wzrost skali sprzedaży związany będzie przede wszystkim ze wzrostem świadomości społecznej w zakresie ochrony środowiska, wyczerpywaniem zasobów naturalnych, ekologizacją sektorów i branż w polskiej gospodarce oraz z postępującą degradacją środowiska naturalnego.122) W sposób dynamiczny będzie rozwijał się również sektor usług wolnego czasu. Od lat zakłada się, że wykorzystanie środowiskowego Rozstrzygnięcie strategiczne: i turystycznego potencjału obszarów wiejskich czy rybackich jest szansą Gospodarka obszarów wiejskich wymaga pełnego włączenia tych obszarów w procesy rozwojowe zachodzące w większego zróżnicowania, wykorzystania kraju i pozytywnie wpływa na jakość życia mieszkańców polskiej wsi szansy wynikającej ze wzrostu oraz dywersyfikację gospodarczą na terenach wiejskich i rybackich123). innowacyjności, powstawania nowych Turystyka wiejska w niedostatecznym stopniu wykorzystuje możliwości, sektorów gospodarki i tworzenia jakie daje równoległe prowadzenie działalności rolniczej, w tworzeniu warunków dla większej mobilności oferty tematycznych pobytów średnio- i długoterminowych (np. pobyty zawodowej. lecznicze, rehabilitacyjne, „Slow Food”124), „Slow Tourism”, couchsurfing125), „EatWith”126), „WWOF – Willing Workers on Organic Farms”127)). Coraz większą rolę będzie odgrywać wsparcie dla gospodarki doświadczeń, której priorytetem jest wzbudzanie nowych, nieznanych dotąd emocji i doznań. Szczególnie jest to widoczne w popularnej obecnie tzw. turystyce 3E (Entertainment – rozrywka, Excitement – ekscytacja, Education – edukacja), inaczej zwanej turystyką kreatywną, która pociąga za sobą interakcje, podczas których odwiedzający mają edukacyjny, emocjonalny i społeczny kontakt z danym miejscem, jego „żywą kulturą” i ludźmi, którzy tam żyją. Na wsi lokalizowane są także przedsięwzięcia z zakresu turystyki społecznej (gospodarstwa opiekuńcze, gospodarstwa społeczne) oraz prozdrowotnej. 121) Udziały pozostałych sekcji PKD 2007 nie przekroczyły 5,0%. 122) Perspektywy rozwoju zielonych miejsc pracy w województwie warmińsko-mazurskim, Olsztyn 2017 r. 123) Dostępność i stan zachowania obiektów dziedzictwa kulturowego są ważnym czynnikiem lokalizacyjnym inwestycji o charakterze turystycznym, które stanowią jedną z alternatyw działalności rolniczej i rybackiej. Tymczasem, mimo że turystyka wiejska, w tym agroturystyka, wpływa na wzrost popytu na produkty rolno-spożywcze w miejscowościach turystycznych, podtrzymuje folklor i wymusza inwestycje, to nie jest ona jednak na tyle wystandaryzowana i dostosowana do oczekiwań współczesnego turysty, żeby stanowić istotne źródło pozarolniczych dochodów rodzin rolniczych. 124) Promowanie lokalnych produktów i usług oraz rezygnacja z turystyki masowej na rzecz turystyki wyciszonej. 125) Nieznajomi umawiają się ze sobą za pomocą internetowej sieci i użyczają sobie wzajemnie bezpłatnie i z zasady, nie oczekując niczego w zamian, swoje domy, mieszkania, pokoje, a także czas czy wiedzę o miejscu, w którym akurat się znajdują. 126) Za pośrednictwem internetowego serwisu http://www.eatwith.com/ turysta (odwiedzający) otrzymuje zaproszenie do czyjegoś domu na obiad lub kolację. W ramach „EatWith” można spróbować charakterystycznych dla danego regionu potraw. 127) Wsparcie ekologicznych metod hodowli, zapoznanie wolontariuszy z życiem wiejskim we własnym lub obcym kraju i umożliwienie im zdobycia doświadczenia w ekologicznych metodach upraw i hodowli zwierząt. Wolontariusze nie otrzymują pieniędzy za swoją pracę. Rolnik zapewnia wyżywienie, nocleg i możliwość nauki w zamian za pomoc w uprawach i hodowli.

Wskaźniki kluczowe przedstawiające stopień realizacji Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju Osoby dorosłe uczestniczące w 3,5 kształceniu lub szkoleniu (w wieku 25– % 4,2 9 GUS (2015) 64 lata) Stopa ubóstwa skrajnego 6,5 % 5,5 4,5 GUS (2015) Współczynnik obciążenia 22,8 współczynnik 28,5 35,4 GUS demograficznego osobami starszymi (2015) Wskaźnik aktywnego starzenia się (AAI) wskaźnik 28,1 30,0 35,0 GUS syntetyczny (2014) Wskaźniki kluczowe przedstawiające stopień realizacji celu szczegółowego III SZRWRiR 2030 Rozwój przedsiębiorczości, pozarolniczych miejsc pracy i aktywnego społeczeństwa

Udział liczby (aktywnych) rejestrowych organizacji non-profit mających 34 [%] 38 45 GUS siedzibę na wsi w ogólnej liczbie tych (2014) organizacji Stopa ubóstwa skrajnego na obszarach 7,3% % 7% poniżej 5% GUS wiejskich (2017) Współczynnik obciążenia 21,3 demograficznego osobami starszymi na współczynnik mniej niż 21 mniej niż 19 GUS (2017) obszarach wiejskich Liczba podmiotów gospodarki 76,9 narodowej w rejestrze REGON na 1 tys. [-] 77,5 82 GUS (2017) mieszkańców na terenach wiejskich Osoby fizyczne prowadzące działalność 9,8 gospodarczą na 100 osób w wieku [-] 10 14 GUS (2017) produkcyjnym na wsi

Kierunek interwencji: III.1. Odpowiedź na zmiany demograficzne i ich następstwa W wyniku prowadzonych analiz powinny być podejmowane działania ukierunkowane na wybrane grupy wiekowe, społeczne i zawodowe oraz ich specyficzne potrzeby, zarazem biorąc pod uwagę ich szczególny potencjał. W tym kontekście powinny być promowane wartości rodzinne, jak również małżeństwa, dzietność, więzi międzypokoleniowe. Jednym z efektów działań prowadzonych na rzecz pozytywnych zmian demograficznych powinno być zapewnienie dostępu do zasobów pracy dla istniejących sektorów pracochłonnych, do których należy m.in. rolnictwo. W tym kontekście ważny wydaje się rozwój wsparcia, zachęcający do pozostania osób młodych na obszarach wiejskich. Działania horyzontalne128): 3.1.1. poprawa przepływu niewykorzystanych zasobów pracy z rolnictwa do innych sektorów przez ułatwianie nabywania umiejętności i kwalifikacji zawodowych, w szczególności osób z małych i średnich gospodarstw rolnych129); 3.1.2. wsparcie podnoszenia kwalifikacji zawodowych mieszkańców obszarów wiejskich, reorientacji zawodowej i lepszego ukierunkowania szkoleń i doradztwa zawodowego na potrzeby lokalnego rynku pracy; 3.1.3. wspieranie aktywności zawodowej osób po 50. roku życia, m.in. przez aktywne instrumenty rynku pracy, programy uzupełniania lub zmiany kwalifikacji, profilaktykę zdrowotną, rozwój ekonomii społecznej; 3.1.4. elastyczne formy i sposoby świadczenia pracy, przeciwdziałanie dyskryminacji w zatrudnieniu, zachęty do dłuższej aktywności na rynku pracy, promocja aktywności zawodowej i społecznej seniorów (wolontariat seniorów, pomoc sąsiedzka); 3.1.5. poprawa dostępu do produktów i usług umożliwiających mobilność społeczną i zawodową oraz zwiększających autonomię funkcjonowania społecznego (np. teleopieki, sprzętu rehabilitacyjnego, sprzętu kompensacyjnego, innowacyjnych technologii wspomagających dla osób starszych, niesamodzielnych i niepełnosprawnych, bezpiecznych środków lub usług transportowych, nowoczesnego sprzętu komputerowego); 3.1.6. wzmocnienie socjalnej i zdrowotnej funkcji placówek edukacyjnych i oświatowych; 3.1.7. podejmowanie działań służących poprawie świadomości demograficznej społeczeństwa; 3.1.8. tworzenie warunków dla rozwoju „białej” i „srebrnej” gospodarki oraz ekonomii społecznej zakorzenionej w społeczności lokalnej. Działania uzupełniające: 3.1.9. aktywizacja zawodowa kobiet na obszarach wiejskich, m.in. przez zorganizowane formy wsparcia i opieki dla dzieci i młodzieży, wsparcie w podejmowaniu własnej działalności gospodarczej oraz rozwoju elastycznych i niepełnoetatowych form zatrudnienia; 3.1.10. działania osłabiające migracje wewnętrzne i zagraniczne prowadzące do tzw. „drenażu mózgów”; 3.1.11. poprawa dostępu do lepszej jakości edukacji i współpraca z lokalnymi przedsiębiorcami; 3.1.12. dalszy rozwój technologii cyfrowych; 3.1.13. poprawa dostępności do wysokiej jakości usług społecznych oraz rynku pracy; 3.1.14. ułatwienie młodym rolnikom rozpoczęcia działalności i dostosowanie strukturalne gospodarstw rolnych po rozpoczęciu działalności; 128) Działania SOR. 129) Szkolenia i treningi budowania otwartości i aktywności na rynku pracy, podnoszenie umiejętności związanych z wykorzystywaniem technologii ICT i prowadzeniem działalności gospodarczej, rozwój doradztwa zawodowego oraz umożliwianie łączenia pracy zawodowej z aktywnością w rolnictwie.

W ramach tego kierunku interwencji należy wzmocnić działania na rzecz aktywizacji mieszkańców obszarów wiejskich i rybackich, mające na celu pobudzanie społecznej aktywności, aktywne włączenie lokalnych społeczeństw w działania na rzecz rozwoju lokalnego i regionalnego oraz upowszechnianie wymiany informacji i doświadczeń w zakresie rozwoju obszarów wiejskich i rybackich. Dzięki podejmowanym inicjatywom zakłada się poprawę zaangażowania społecznego i współpracy między podmiotami publicznymi, prywatnymi, sektorem nauki i społeczeństwem obywatelskim. Rozwijana będzie również idea inteligentnych wiosek (smart villages) rozumianych jako obszary i społeczności wiejskie opierające swój rozwój na istniejących atutach i zasobach, a ponadto wykorzystujące nowe możliwości, w których tradycyjne i nowe sieci oraz usługi są ulepszane za sprawą technologii cyfrowych i telekomunikacyjnych, innowacji oraz lepszego wykorzystania wiedzy. Koncepcja ta nie proponuje jednak rozwiązania uniwersalnego, podobnie jak koncepcja Smart City. Jest ona wrażliwa terytorialnie, oparta na potrzebach i potencjale danego terytorium, wspierana przez nowe technologie. Działania horyzontalne137): 3.4.1. kompleksowe działania obejmujące planowanie, przygotowanie i przeprowadzenie przekształceń przestrzennych i infrastrukturalnych, potrzebnych lokalnie do zachowania i poprawy funkcji gospodarczej (w tym rolnictwa), mieszkaniowej, przyrodniczej i kulturowej obszarów wiejskich na rzecz ładu przestrzennego; 3.4.2. wspomaganie rozwoju i powiązań funkcjonalnych małych miast i centrów gminnych, jako lokalnych ośrodków wzrostu; 3.4.3. promocja instrumentów współpracy i partnerstwa – włączenie mieszkańców obszarów wiejskich w działania rozwojowe w ramach RLKS i innych podobnych instrumentów wspieranych w ramach wszystkich funduszy UE oraz środkami krajowymi; 3.4.4. upowszechnienie instrumentów typu RLKS w systemie realizacji polityki regionalnej po przeprowadzeniu oceny skuteczności i efektywności wdrażania instrumentów terytorialnych w perspektywie 2014–2020; 3.4.5. aktywizacja współpracy oraz powiązań z miastami, na obszarach będących w zasięgu ich oddziaływania funkcjonalnego, w celu lepszego dostępu mieszkańców do rynku pracy, dóbr i usług publicznych (np. zarówno przez powiązanie obszarów wiejskich z siecią dróg ekspresowych i autostrad przez drogi lokalne i regionalne, jak i przez wsparcie tworzenia i rozwoju kompleksowych systemów komunikacji zbiorowej, a także rozwój dróg lokalnych na obszarach wiejskich o niskiej dostępności transportowej); 3.4.6. upowszechnienie wśród samorządów gminnych i powiatowych stosowania dostępnych, przetestowanych narzędzi monitoringu jakości usług publicznych i jakości życia oraz zastosowanie zachęt dla JST do regularnego monitorowania tego obszaru w celu lepszego dostosowania usług do sytuacji lokalnej i oczekiwań obywateli; 3.4.7. wzmacnianie społeczności lokalnej – realizacja oddolnych inicjatyw, np. świadome kupowanie lokalnych produktów, wspieranie postaw przedsiębiorczych wpływających na rozwój społeczności lokalnych, wolontariat senioralny, mentoring dla osób młodych, lokalne banki żywności, usług i czasu, usprawnienie procesów komunikacji społecznej oraz wymiana wiedzy, budowanie partnerstw międzysektorowych w społecznościach lokalnych. 137) Działania SOR.

Celem działań podejmowanych w ramach tego kierunku interwencji jest poprawa zaangażowania społecznego i współpracy między podmiotami publicznymi, prywatnymi, sektorem nauki i społeczeństwem obywatelskim poprzez skuteczniejsze wykorzystanie różnych form partnerstwa i współpracy instytucji. Realizacja tego kierunku interwencji ma na celu przeciwdziałanie wykluczeniu społecznemu (w tym w szczególności przeciwdziałanie ubóstwu i wykluczeniu dzieci, młodzieży oraz osób starszych i z niepełnosprawnościami), integrację przez aktywizację społeczną i zawodową, rozwój wysokiej jakości usług społecznych, rozwój kapitału społecznego oraz promocję ekonomii społecznej i solidarnej. Działania horyzontalne139): 3.5.1. wykorzystanie sportu i aktywności fizycznej jako narzędzia budowy kapitału społecznego (wolontariat sportowy, lokalne inicjatywy sportowe, włączanie społeczne przez sport grup defaworyzowanych, np. osób niepełnosprawnych, ubogich); 3.5.2. włączanie obywateli i podmiotów ekonomii społecznej (w tym organizacji pozarządowych) w realizację usług społecznych na rzecz osób niesamodzielnych i zagrożonych wykluczeniem społecznym; 3.5.3. rozwijanie sektora ekonomii społecznej jako miejsca aktywizacji i pracy dla osób o ograniczonej zatrudnialności na otwartym rynku (np. wsparcie tworzenia PES i usługi dla PES, instrumenty zwrotne, partnerstwo publiczno-społeczne). Działania uzupełniające: 3.5.4. zapobieganie wykluczeniu społecznemu; 3.5.5. odtwarzanie więzi kooperacyjnych; 3.5.6. wspieranie rozwoju podmiotów ekonomii społecznej, będących alternatywnym źródłem dochodu dla mieszkańców obszarów wiejskich; 3.5.7. upowszechnianie myślenia w kategoriach wspólnoty lokalnej i wspólnego dobra; 3.5.8. budowanie tożsamości lokalnej i ponadsektorowego partnerstwa na rzecz rozwoju konkretnej społeczności; 138) LPRS tworzone będą przy udziale podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej (PES) oraz samych mieszkańców. W programach tych m.in. zintegrowane będą różne dokumenty planistyczne tworzone przez władze samorządowe. Dokumenty te wyznaczą także zadania i usługi, których realizację należy powierzyć PES. 139) Działania SOR.

Wskaźniki pomiaru Obszary wpływające na osiągnięcie celów SZRWRiR 2030 i ich powiązanie SOR

Wskaźniki kluczowe przedstawiające stopień realizacji Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju Wskaźnik efektywności rządzenia wskaźnik przyjmujący wartości od minus 2,5 0,8 Bank 1,0 1,3 do 2,5 (2015) Światowy 0 Cyfrowe plany zagospodarowania Analiza % 66 100. badania PZP

państw UE Wskaźniki kluczowe przedstawiające stopień realizacji Obszarów wpływających na osiągnięcie celów SZRWRiR 2030

Udział wydatków na rolnictwo i 1,18 Nie mniej niż Nie mniej niż % MF łowiectwo w budżecie państwa141) (2019) 1,2 1,2 Udział powierzchni pokrytej miejscowymi planami 28,6 zagospodarowania przestrzennego % 40 MIiR (2017)142) w powierzchni gmin wiejskich i miejsko-wiejskich Liczba rolników korzystających z Liczba rolników 0 0 1,2 mln ARiMR TUL143) 141) Planowane na poziomie ustawy budżetowej na rok 2019 z dnia 16 stycznia 2019 r. (Dz. U. poz. 198) – dane z Tabeli Wydatki budżetu państwa na rok 2019 Dział 010 Rolnictwo i łowiectwo. 142) Na podstawie wyników badania statystycznego „Lokalne planowanie i zagospodarowanie przestrzenne”. 143) Farm sustainability tool.

Krajowe dokumenty i cele strategiczne do 2030 r. Nowy układ krajowych dokumentów strategicznych został przedstawiony w dokumencie pt. Aktualizacja strategii rozwoju wynikająca z przyjętej przez Radę Ministrów w dniu 14 lutego 2017 r. Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju do roku 2020 (z perspektywą do 2030 r.) – zakres oraz sposób organizacji prac (dokument z maja 2017 r.). Do najważniejszych krajowych dokumentów strategicznych zaliczono w nim SOR – odnowioną średniookresową strategię rozwoju oraz strategie horyzontalne, regionalne i lokalne. SZRWIR 2030 należy do strategii horyzontalnych, dla których podstawę prawną stanowią przepisy ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju. Źródło: opracowanie MIiR

Spójność SZRWRiR z SOR SZRWRiR 2030 uwzględnia kontekst aktualnie istniejących dokumentów strategicznych, zarówno międzynarodowych, jak i krajowych, które mają wpływ na jej treść i realizację. W szczególności, jak wskazano we wcześniejszych częściach dokumentu, SZRWRiR 2030 zachowuje spójność z rozstrzygnięciami strategicznymi podjętymi w SOR, która zawiera szereg wyborów strategicznych polityki państwa (szczegółowa prezentacja powiązań SZRWRiR 2030 z SOR znajduje się w załączniku nr 2). Należą do nich m.in.: określenie listy sektorów strategicznych, które mają szansę stać się przyszłymi motorami polskiej gospodarki i na których skoncentrowane zostanie wsparcie w ramach poszczególnych polityk publicznych, zwiększenie koncentracji polityki regionalnej na obszarach problemowych i potencjałach terytorialnych obszarów miejskich i wiejskich oraz wskazanie kluczowych inwestycji infrastrukturalnych (transportowych, energetycznych, środowiskowych, z zakresu cyfryzacji).

Cel 2: Wyeliminować głód, osiągnąć bezpieczeństwo żywnościowe i I.1. Nowe modele organizacji rynków, lepsze odżywianie oraz promować zrównoważone rolnictwo krótkie łańcuchy rynkowe i uczciwa Cel 8: Promować stabilny, zrównoważony i inkluzywny wzrost konkurencja. gospodarczy, pełne i produktywne zatrudnienie oraz godną pracę dla wszystkich ludzi

Cel 2: Wyeliminować głód, osiągnąć bezpieczeństwo żywnościowe i I.3. Rozwój innowacji, cyfryzacji i lepsze odżywianie oraz promować zrównoważone rolnictwo przemysłu 4.0. w sektorze Cel 9: Budować stabilną infrastrukturę, promować zrównoważone rolno-spożywczym. uprzemysłowienie oraz wspierać innowacyjność

I.5. Poszerzanie i rozwój rynków Cel 2: Wyeliminować głód, osiągnąć bezpieczeństwo żywnościowe i zbytu na produkty i surowce sektora lepsze odżywianie oraz promować zrównoważone rolnictwo rolno-spożywczego (w tym Cel 9: Budować stabilną infrastrukturę, promować zrównoważone biogospodarka). uprzemysłowienie oraz wspierać innowacyjność

Cel 9: Budować stabilną infrastrukturę, promować zrównoważone uprzemysłowienie oraz wspierać innowacyjność Cel 3: Zapewnić wszystkim ludziom w każdym wieku zdrowe życie oraz II.2. Rozwój wysokiej jakości usług promować dobrobyt publicznych. Cel 4: Zapewnić wszystkim edukację wysokiej jakości oraz promować uczenie się przez całe życie

Cel 6: Zapewnić wszystkim ludziom dostęp do wody i warunków sanitarnych przez zrównoważoną gospodarkę zasobami wodnymi Cel 12: Zapewnić wzorce zrównoważonej konsumpcji i produkcji II.4 Zrównoważone gospodarowanie i ochrona zasobów środowiska. Cel 15: Chronić, przywrócić oraz promować zrównoważone użytkowanie ekosystemów lądowych, zrównoważone gospodarowanie lasami, zwalczać pustynnienie, powstrzymywać i odwracać proces degradacji gleby oraz powstrzymać utratę różnorodności biologicznej

Cel 4: Zapewnić wszystkim edukację wysokiej jakości oraz promować III.1. Przeciwdziałanie negatywnym uczenie się przez całe życie zmianom demograficznym (i ich Cel 8: Promować stabilny, zrównoważony i inkluzywny wzrost skutkom) na obszarach wiejskich. gospodarczy, pełne i produktywne zatrudnienie oraz godną pracę dla wszystkich ludzi

III.3 Wzrost umiejętności i Cel 4: Zapewnić wszystkim edukację wysokiej jakości oraz promować kompetencji mieszkańców wsi. uczenie się przez całe życie

Cel 1: Wyeliminować ubóstwo we wszystkich jego formach na całym świecie III.5 Rozwój ekonomii i solidarności Cel 8: Promować stabilny, zrównoważony i inkluzywny wzrost społecznej na obszarach wiejskich. gospodarczy, pełne i produktywne zatrudnienie oraz godną pracę dla wszystkich ludzi Cel 10: Zmniejszyć nierówności w krajach i między krajami

sprzyjające włączeniu społecznemu Stabilne finansowanie rozwoju Cel 2: Wyeliminować głód, osiągnąć bezpieczeństwo żywnościowe i rolnictwa i obszarów wiejskich. lepsze odżywianie oraz promować zrównoważone rolnictwo

Analizując aktualny stan wdrażania przepisów WPRyb na poziomie poszczególnych państw członkowskich oraz pojawiające się w tym zakresie pewne trudności (np. problemy z wdrożeniem obowiązku wyładunku czy osiągnięciem MSY), jak również mając na uwadze specyfikę żywych zasobów (cechujących się dużą

Zgodnie z prezentowanym na etapie wyzwań zróżnicowanym podejściem do obszarów wiejskich zakłada się, że na etapie projektowania rozwiązań wdrożeniowych (np. w dokumencie programowym lub na poziomie rozporządzeń) zostanie wskazana ew. delimitacja obszarów, które będą objęte wsparciem w ramach wybranego instrumentu pomocowego. Delimitacja jest możliwa zarówno na poziomie krajowym, jak i regionalnym – w zależności od rodzaju interwencji. Z uwagi na strategiczny, a nie wdrożeniowy charakter SZRWRiR 2030, w dokumencie tym nie przypisuje się poszczególnych działań do gmin czy obszarów geograficznych, za czym przemawia również argument niepewności co do ostatecznej wysokości wieloletniego budżetu UE na lata 2021–2027 oraz jego przeznaczenia.

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych MIiR. obszarów wiejskich. Ponadto wspierane są działania z zakresu kształtowania ustroju rolnego i gospodarki żywnościowej oraz infrastruktura wsi w kierunku rozwoju gospodarstw rodzinnych. W obszarze tej funkcji znajdują się także działania państwa, których celem jest tworzenie i utrzymanie konkurencyjnego, nowoczesnego i dynamicznego sektora rybackiego. 160) Na podstawie rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 4 grudnia 2009 r. w sprawie klasyfikacji części budżetowych oraz określenia ich dysponentów (Dz. U. z 2018 r. poz. 1177 i 1677, z późn. zm.) oraz rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 2 marca 2010 r. w sprawie szczegółowej klasyfikacji dochodów, wydatków, przychodów i rozchodów oraz środków pochodzących ze źródeł zagranicznych (Dz. U. z 2014 r. poz. 1053, z późn. zm.). 161) Podstawą opracowania ram finansowych strategii jest klasyfikacja wydatków rozwojowych sektora instytucji rządowych i samorządowych (KWR) opracowana przez MIiR. KWR opiera się na klasyfikacji budżetowej i uwzględnia części, działy, rozdziały i paragrafy budżetowe. Przez wydatki rozwojowe należy rozumieć środki pieniężne wydatkowane w ramach polityki rozwoju państwa przez jednostki sektora instytucji rządowych i samorządowych na rzecz jednostek nienależących do tego sektora, prowadzące do pozytywnych przemian społeczno-gospodarczych, w szczególności wzrostu konkurencyjności, produktywności oraz zwiększenia spójności społecznej i gospodarczej. 162) Środki wspierające rozwój, nieobjęte KWR, są to wydatki w sferze otoczenia rozwoju, wspierające działania rozwojowe, w tym stanowiące źródło finansowania niektórych projektów strategicznych, flagowych i działań SOR oraz wydatki pozostałych jednostek sektora instytucji rządowych i samorządowych.

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych MIiR. 163) Na podstawie rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 4 grudnia 2009 r. w sprawie klasyfikacji części budżetowych oraz określenia ich dysponentów oraz rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 2 marca 2010 r. w sprawie szczegółowej klasyfikacji dochodów, wydatków, przychodów i rozchodów oraz środków pochodzących ze źródeł zagranicznych. 164) Podstawą opracowania ram finansowych strategii jest klasyfikacja wydatków rozwojowych sektora instytucji rządowych i samorządowych (KWR) opracowana przez MIiR. KWR opiera się na klasyfikacji budżetowej i uwzględnia części, działy, rozdziały i paragrafy budżetowe. Przez wydatki rozwojowe należy rozumieć środki pieniężne wydatkowane w ramach polityki rozwoju państwa przez jednostki sektora instytucji rządowych i samorządowych na rzecz jednostek nienależących do tego sektora, prowadzące do pozytywnych przemian społeczno-gospodarczych, w szczególności wzrostu konkurencyjności, produktywności oraz zwiększenia spójności społecznej i gospodarczej. 165) Środki wspierające rozwój, nieobjęte KWR są to wydatki w sferze otoczenia rozwoju, wspierające działania rozwojowe, w tym stanowiące źródło finansowania niektórych projektów strategicznych, flagowych i działań SOR oraz wydatki pozostałych jednostek sektora instytucji rządowych i samorządowych.

166) Możliwe, że będzie to 2022 r. albo 2023 r.

*kwota obejmuje wyłącznie wydatki w ramach II filara WPR (PROW 2014-2020) Finansowanie działań SZRWRiR 2030 ze środków WPR Struktura WPR obejmuje dwa filary, zawierające komplementarne wobec siebie instrumenty realizacji ww. celów. Pierwszy filar, finansowany wyłącznie z budżetu UE (przez EFRG), zawiera instrumenty interwencji na rynkach i środki bezpośredniego wsparcia dochodów. Z kolei II filar obejmuje instrumenty na rzecz rozwoju obszarów wiejskich, wdrażane w oparciu o wieloletnie programy EFRROW, współfinansowane przez państwa członkowskie UE. Zgodnie z Wieloletnimi Ramami Finansowymi UE na okres programowania 2014–2020, Polska otrzymała środki unijne w wysokości 32,1 mld euro w ramach WPR (21,2 mld euro na płatności bezpośrednie oraz 10,9 mld euro na rozwój obszarów wiejskich). W konsekwencji Polska pozostaje w gronie największych beneficjentów WPR, będąc przy tym największym beneficjentem II filara. Ponadto Polska skorzystała z możliwości przesunięcia do 25% koperty krajowej na lata 2015–2020 z II do I filara, przysługującej państwom ze stawką płatności niższą niż 90% średniej UE. Oznacza to wzrost koperty płatności bezpośrednich o 2,3 mld euro do 23,5 mld euro. Dodatkowo wkład krajowy do płatności bezpośrednich w łącznej wysokości 0,2 mld euro zwiększa kopertę I filara do 23,7 mld euro. Jednocześnie ubytek środków na rozwój obszarów wiejskich, powstały wskutek przesunięcia części z nich do I filara, został zrekompensowany przez wkład krajowy w wysokości 4,9 mld euro; łącznie koperta II filara wyniesie więc 13,5 mld euro. Uwzględniając powyższe, łączna kwota wsparcia polskiego rolnictwa i obszarów wiejskich w ramach WPR w latach 2014–2020, biorąc pod uwagę środki wspólnotowe i krajowe, wynosi 37,2 mld euro. Bardzo duże znaczenie tej polityki dla rozwoju polskiego rolnictwa i obszarów wiejskich ma zatem również swój wymierny bilans finansowy, bo tylko w ostatnich trzech latach (2016–2018) w związku z wdrażaniem WPR w Polsce wydatkowano łącznie 67,74 mld zł. Środki wydatkowane w ramach WPR w Polsce w latach 2016–2018*

*dane pochodzą z informacji o wykonaniu ustaw budżetowych za lata 2016, 2017 i 2018 W komunikacie KE z dnia 2 maja 2018 r. dotyczącym perspektywy finansowej UE na lata 2021–2027 KE zaproponowała wysokość budżetu poszczególnych polityk, w tym WPR. Kwota przeznaczona na WPR dla wszystkich państw członkowskich UE wynosi 365 mld euro w cenach bieżących (324,3 mld euro w cenach stałych). Na płatności bezpośrednie i interwencje rynkowe KE przewidziała 286,2 mld euro w cenach bieżących (254,2 mld euro w cenach stałych), zaś na rozwój obszarów wiejskich 78,8 mld euro w cenach bieżących (70 mld euro w cenach stałych). Zgodnie z projektem rozporządzenia dotyczącego Planów Strategicznych z dnia

Podmioty sektora Podmioty sektora finansów, partnerzy WYMIAR finansów, partnerzy społeczni i gospodarczy PONADLOKALNY społeczni i gospodarczy

Rysunek 14. Główne podmioty w systemie realizacji SZRWRiR 2030 Źródło: opracowanie własne.

Lista projektów strategicznych każdej z dziewięciu strategii rozwoju, także SZRWRiR 2030, uwzględnia zarówno projekty strategiczne zawarte w SOR – właściwe dla obszaru – jak też nowe projekty przyczyniające się do realizacji celów strategii. Lista tych projektów ma charakter otwarty, bieżące zarządzanie procesem zmian w projektach strategicznych prowadzi Rządowe Biuro Monitorowania Projektów w KPRM. Ewentualne zmiany dotyczące realizowanych projektów zatwierdzane są uchwałami Rady Monitorowania Portfela Projektów Strategicznych i uwzględniane w portfelu projektów strategicznych. Zatwierdzone zmiany są odzwierciedlane na liście projektów strategicznych strategii w trakcie kompleksowej aktualizacji dokumentu. Projekty strategiczne zawarte w SZRWRiR 2030 podlegają cyklicznemu monitoringowi strategicznemu oraz bieżącemu monitoringowi operacyjnemu prowadzonym w ramach systemu MonAliZa. Monitoring projektów w systemie MonAliZa odbywa się w ramach jednolitego systemu monitorowania obowiązującego wszystkie projekty. Stopień realizacji celów strategii monitorowany jest w cyklach rocznych w ramach monitoringu bieżącego z wykorzystaniem narzędzia STRATEG, którym administruje GUS. MRiRW we współpracy z MGMiŻŚ oraz pozostałymi resortami będzie opracowywało raport z realizacji SZRWRiR 2030 w odstępach rocznych lub dwuletnich, począwszy od raportu za okres 2020-2021 przygotowanego w 2022 r. Raporty z realizacji SZRWRiR 2030 będą podawane do publicznej wiadomości na stronie MRiRW oraz przedkładane do wiadomości Komitetowi Koordynacyjnemu ds. Polityki Rozwoju. Informacja na temat projektów strategicznych realizowanych w ramach SZRWRiR 2030 (które nie zostały wpisane do SOR) stanowi obowiązkowy załącznik do rocznego sprawozdania z realizacji SOR. Monitoring strategiczny projektów strategicznych SZRWRiR 2030 (MRiRW/ MIiR)

Raport za lata Raport za lata Raport za lata Raport za lata Raport za lata 2020–2021 2022–2023 2024–2025 2026–2027 2028–2029 Rysunek 15. Monitorowanie i sprawozdawczość z realizacji SZRWRiR 2030 Źródło: opracowanie własne.

kenureiK ijcnewretni eledom ewoN.1.I ijckudorp ijcazinagro eiktórk,wóknyr i i ewoknyr yhcucńał ajcneruknok awiczcu.dc

kenureiK ijcnewretni jówzoR.3.I i ijcazyrfyc,ijcawonni w.0.4 ułsymezrp ezrotkes myzcwyżops-onlor.dc

kenureiK ijcnewretni i einazrezsoP.5.I utybz wóknyr jówzor i ytkudorp an arotkes ecworus ogezcwyżops-onlor myt w(.dc)akradopsogoib

kenureiK ijcnewretni i einazrezsoP.5.I utybz wóknyr jówzor i ytkudorp an arotkes ecworus ogezcwyżops-onlor myt w(.dc)akradopsogoib

.II ywołógezczs leC kenureiK ijcnewretni jewoinil jówzoR.1.II yrutkurtsarfni jenzcinhcet

kenureiK ijcnewretni ćśonpętsoD.2.II icśokaj jeikosyw.dc hcynzcilbup gułsu

kenureiK ijcnewretni enożawonwórZ.4.II i einaworadopsog wóbosaz anorhco.dc aksiwodorś

kenureiK ijcnewretni od ajcatpadA.5.II i utamilk naimz myt einałaizdwicezrp.dc monaimz ozilaer tsej einałaizD)961

kenureiK ijcnewretni od ajcatpadA.5.II i utamilk naimz myt einałaizdwicezrp.dc monaimz ozilaer tsej einałaizD)071

.III ywołógezczs leC kenureiK ijcnewretni an źdeiwopdO.1.III ynaimz hci i enzcifargomed awtspętsan

kenureiK ijcnewretni i awoduB.4.III od icśonlodz jówzor w ycarpłópsw ezraimyw i mynzcełops.dc mynlairotyret

kenureiK ijcnewretni jówzoR.5.III i iimonoke icśonradilos an jenzcełops hciksjeiw hcarazsbo

n

ijcnewretni kenureiK aławrT:C razsbO i ijcaerk ćśonlodz.dc ęis ainezcu

Powiązanie Celu szczegółowego I SZRWRiR 2030 z SOR na poziomie kierunków interwencji i obszarów Cele szczegółowe SOR Cele szczegółowe SZRWRiR 2030