§ 3.

Uchwała wchodzi w życie z dniem następującym po dniu ogłoszenia. Prezes Rady Ministrów: D. Tusk 1) Zmiany wymienionej ustawy zostały ogłoszone w Dz. U. z 2009 r. Nr 206, poz. 1589, z 2010 r. Nr 28, poz. 146 i Nr 125, poz. 842 oraz z 2011 r. Nr 149, poz. 887. Załącznik do uchwały nr 76 Rady Ministrów z dnia 29 kwietnia 2014 r. (poz. 445) KRAJOWY PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA PRZEMOCY W RODZINIE NA LATA 2014 –2020 WARSZAWA 2014 Spis treści Wstęp.................................................................................................................................................................................... 5 I. Cele Programu............................................................................................................................................................. 13 II. Założenia Programu..................................................................................................................................................... 14 III. Adresaci Programu...................................................................................................................................................... 15 IV. Realizatorzy Programu................................................................................................................................................ 16 V. Akty prawa krajowego oraz programy wieloletnie...................................................................................................... 17 VI. Obszary, kierunki i działania Programu...................................................................................................................... 19 1. Profilaktyka i edukacja społeczna........................................................................................................................... 19 1.1. Poszerzenie wiedzy ogółu społeczeństwa, w tym zainteresowanych służb na temat zjawiska przemocy w rodzinie........................................................................................................................................................ 19 1.2. Podniesienie poziomu wiedzy i świadomości społecznej w zakresie przyczyn i skutków przemocy w rodzinie; zmiana postrzegania przez społeczeństwo problemu przemocy w rodzinie (art. 8 pkt 2 w związku z art. 10 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie (Dz. U. Nr 180, poz. 1493, z późn. zm.)......................................................................................................... 20 1.3. Ograniczenie zjawiska przemocy w rodzinie w mediach............................................................................... 21 1.4. Poprawa jakości systemu działań profilaktycznych........................................................................................ 22 1.5. Realizacja programów przeciwdziałania przemocy w rodzinie oraz ochrony ofiar przemocy w rodzinie (art. 6 ust. 2 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie (Dz. U. Nr 180,, z późn. zm.)................................................................................................................................... 23 2. Ochrona i pomoc osobom dotkniętym przemocą w rodzinie (art. 10 ust. 1 pkt 1 i 4 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie (Dz. U. Nr 180, poz. 1493, z późn. zm.)................................... 24 2.1. Rozwój infrastruktury instytucji rządowych i samorządowych, a także podmiotów oraz organizacji pozarządowych udzielających pomocy osobom dotkniętym przemocą w rodzinie oraz wypracowanie zasad współpracy....................................................................................................................................................... 24 2.2. Upowszechnianie informacji i edukacja w zakresie możliwości i form udzielania pomocy osobom dotkniętym przemocą w rodzinie (art. 10 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie (Dz. U. Nr 180, poz. 1493, z późn. zm.)....................................................................... 27 2.3. Udzielanie pomocy i wsparcia osobom dotkniętym przemocą w rodzinie..................................................... 27 2.4. Monitoring skuteczności działań pomocowych.............................................................................................. 31 3. Oddziaływanie na osoby stosujące przemoc w rodzinie......................................................................................... 31 3.1. Tworzenie i rozszerzanie ofert oddziaływań wobec osób stosujących przemoc w rodzinie, realizowanych przez instytucje rządowe i samorządowe, a także podmioty oraz organizacje pozarządowe, a także wypracowanie zasad współpracy pomiędzy tymi instytucjami i podmiotami oraz organizacjami pozarządowymi....................................................................................................................................................... 31 3.2. Interweniowanie oraz reagowanie właściwych służb na stosowanie przemocy w rodzinie........................... 33 3.3. Realizowanie wobec osób stosujących przemoc w rodzinie programów oddziaływań korekcyjno- -edukacyjnych zmierzających do zaprzestania przemocy w rodzinie (art. 10 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie (Dz. U. Nr 180, poz. 1493, z późn. zm.)............. 35 3.4. Realizowanie programów psychologiczno-terapeutycznych dla osób stosujących przemoc w rodzinie zmierzających do zmiany wzorców zachowań............................................................................................... 38 4. Podnoszenie kompetencji służb i przedstawicieli podmiotów realizujących działania z zakresu przeciwdziałania przemocy w rodzinie............................................................................................................................................... 39 4.1. Wzmacnianie jakości kształcenia zawodowego i doskonalenia zawodowego osób przygotowujących się do realizacji zadań z zakresu przeciwdziałania przemocy w rodzinie oraz osób realizujących te zadania.... 39 4.2. Wyznaczanie kierunków działań dla podmiotów i instytucji zajmujących się przeciwdziałaniem przemocy w rodzinie........................................................................................................................................................ 40 4.3. Zwiększanie kompetencji osób realizujących zadania z zakresu przeciwdziałania przemocy w rodzinie..... 41 4.4. Wzmacnianie kompetencji zawodowych oraz przeciwdziałanie wypaleniu zawodowemu osób realizujących zadania z zakresu przeciwdziałania przemocy w rodzinie.................................................................. 42 VII. Przewidywane skutki finansowe.................................................................................................................................. 44 VIII. Przewidywane efekty realizacji Programu.................................................................................................................. 45 IX. Sposób monitorowania i sprawozdawczości............................................................................................................... 46 Załączniki do Programu: Załącznik do uchwały nr 76 Rady Ministrów z dnia 29 kwietnia 2014 r. 1. Załącznik nr 1 – Harmonogram działań Programu – obszary, kierunki i rodzaje działań, wskaźniki, podmioty odpowiedzialne, terminy realizacji. 2. Załącznik nr 2 – Nakłady budżetu państwa w latach 2014–2020 w związku z uchwaleniem Krajowego Programu Przeciwdziałania Przemocy w Rodzinie. 3. Załącznik nr 3 – Wzór do rocznego Sprawozdania z realizacji Krajowego Programu Przeciwdziałania Przemocy w Rodzinie na lata 2014–2020. Wstęp Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. w art. 18 i 71 wskazuje, że instytucja rodziny jest objęta szczególną ochroną i opieką Rzeczypospolitej Polskiej, a jej dobro państwo ma obowiązek uwzględnić w swojej polityce społecznej, zwłaszcza poprzez udzielanie szczególnej pomocy rodzinom znajdującym się w trudnej sytuacji społecznej. Przepis art. 33 Konstytucji wskazuje ponadto, że kobieta i mężczyzna w Rzeczypospolitej Polskiej mają równe prawa w życiu rodzinnym, politycznym, społecznym i gospodarczym, zaś zgodnie z art. 72 Konstytucji, Rzeczpospolita Polska zapewnia ochronę praw dziecka, a każdy ma prawo żądać od organów władzy publicznej ochrony dziecka przed przemocą, okrucieństwem, wyzyskiem i demoralizacją. Nie budzi wątpliwości fakt, że zadaniem państwa jest zatem ochrona rodziny przed zagrożeniami płynącymi z zewnątrz i wewnątrz, w tym zwłaszcza przed przemocą ze strony osób najbliższych. Rodziny dotknięte przemocą pozostają w trudnej sytuacji społecznej, co jest podstawą do udzielania im szczególnej pomocy przy użyciu metod i narzędzi określonych w obecnie obowiązującym porządku prawnym. Przemoc w rodzinie jest jednym z podstawowych zagrożeń zarówno dla rodzin rozumianych jako instytucja, podlegająca ochronie i opiece państwa, jak i dla ich poszczególnych członków. Statystycznie większość ofiar przemocy w rodzinie stanowią kobiety, a w dalszej kolejności kategorie osób, których płeć nie jest uwzględniona: małoletni, osoby starsze, osoby z niepełnosprawnościami. Bardzo często ofiarami przemocy w rodzinie są też dzieci – świadkowie. 1. Diagnoza sytuacji Jako przyczyny sprzyjające stosowaniu przemocy w rodzinie możemy wskazać normy społeczne i kulturowe. Przez wieki istniało silne społeczne przyzwolenie na stosowanie przemocy wobec najbliższych, w szczególności kobiet i dzieci. Nadal w wielu środowiskach to zjawisko znajduje odzwierciedlenie w obyczajach – społecznej akceptacji bicia, stosowania kar cielesnych, w przekonaniach związanych z rolą mężczyzny w rodzinie (rola „pana i władcy”). Niebagatelny wpływ na stosowanie przemocy w rodzinie ma również dziedziczenie wzorca przemocy z rodziny pochodzenia. Dzieci wychowujące się w rodzinach z problemem przemocy przyswajają sobie zachowania dorosłych, których są świadkami lub ofiarami. Uczą się, że najlepszym i najbardziej skutecznym sposobem rozwiązywania konfliktów jest przemoc. Wpływ na stosowanie przemocy w rodzinie może mieć także uzależnienie/nadużywanie alkoholu. Wielu sprawców przemocy w rodzinie w chwili popełnienia czynu jest pod wpływem alkoholu. Należy pamiętać, że alkohol osłabia kontrolę nad zachowaniem i zwiększa prawdopodobieństwo reagowania złością i gniewem na trudności oraz niepowodzenia życiowe. Uzależnienie od alkoholu nie zwalnia z odpowiedzialności za swoje czyny, mimo że sprawcy często wykorzystują fakt bycia nietrzeźwym jako czynnik usprawiedliwiający ich zachowanie. Pierwsze badania przeprowadzone na zlecenie Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej w 2007 r. dotyczące diagnozy zjawiska przemocy w rodzinie w Polsce wskazywały, że przemocy w rodzinie doświadczył więcej niż co trzeci Polak (36%). Kolejne badania planowane do przeprowadzenia pod koniec 2013 r. będą miały charakter porównawczy i dzięki nim uzyskamy informację na temat skali zjawiska przemocy w rodzinie na przestrzeni obowiązywania Programu. Na zlecenie Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej w grudniu 2012 r. zostały przeprowadzone badania w ramach projektu badawczego zatytułowanego „Diagnoza dotycząca realizacji zadań wynikających z ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie (Dz. U. Nr 180, poz. 1493, z późn. zm.) wykonywanych przez zespoły interdyscyplinarne/grupy robocze, a także realizacji procedury „Niebieskie Karty” w oparciu o rozporządzenie z dnia 13 września 2011 r. w sprawie procedury „Niebieskie Karty” oraz wzorów formularzy „Niebieska Karta” (Dz. U. Nr 209, poz. 1245)”. Projekt ten został opracowany i wykonany przez Instytut Badania Rynku i Opinii Publicznej Millward Brown SMG/KRC na zamówienie Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej. Wg raportu z badań wynika, że 62% osób dotkniętych przemocą w rodzinie, których sytuacją zajmował się zespół interdyscyplinarny i grupy robocze w 2012 r. w ramach realizacji procedury „Niebieskie Karty”, stanowiły wyłącznie kobiety. Większość badanych zespołów interdyscyplinarnych funkcjonuje w gminach wiejskich (63%), jedna czwarta (24%) – w gminach miejsko-wiejskich, a nieco ponad jedna dziesiąta (13%) – w gminach miejskich. Rozkład liczby zespołów ze względu na województwo w badanej próbie jest zbliżony do rozkładu liczby gmin w Polsce. Najwięcej badanych zespołów interdyscyplinarnych było z województwa mazowieckiego (14%), lubelskiego i wielkopolskiego (po 9%) – czyli województw o największej liczbie gmin w Polsce. W ramach badań uzyskano informacje dotyczące 1666 zespołów interdyscyplinarnych ds. przeciwdziałania przemocy w rodzinie (z 65% gmin w Polsce) powołanych w ramach znowelizowanej ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie (Dz. U. Nr 180, poz. 1493, z późn. zm.). Większość z nich funkcjonuje w gminach wiejskich (63%), jedna czwarta w gminach miejsko-wiejskich (24%), a pozostałe w gminach miejskich (13%). Rozkład liczby badanych zespołów ze względu na województwo jest analogiczny do rozkładu liczby gmin w Polsce w podziale na województwa. W skład badanych zespołów interdyscyplinarnych wchodzą przedstawiciele jednostek organizacyjnych pomocy społecznej (100%), Policji (100%), gminnej komisji rozwiązywania problemów alkoholowych (100%), oświaty (99%) i ochrony zdrowia (94%). W skład zdecydowanej większości zespołów wchodzą także kuratorzy sądowi (88%), w skład połowy (48%) – przedstawiciele organizacji pozarządowych, a przedstawiciele Prokuratury w skład 16% badanych zespołów. W większości przypadków porozumienia o współpracy z instytucjami zostały zawarte przez wójta, burmistrza lub prezydenta miasta. Wśród członków 25% badanych zespołów są także przedstawiciele innych instytucji. W 2012 r. procedurę „Niebieskie Karty” realizowało 96% badanych zespołów interdyscyplinarnych. W 2012 r. w przypadku badanych zespołów procedurę „Niebieskie Karty” wszczynali najczęściej policjanci (94%) i pracownicy jednostek organizacyjnych pomocy społecznej (67%), wypełniali formularz „Niebieska Karta – A” i przekazywali go następnie przewodniczącemu zespołu. To także do przedstawicieli tych instytucji najczęściej trafiają, zdaniem respondentów, zgłoszenia o przemocy w rodzinie. Rzadziej wskazywano przedstawicieli innych uprawnionych instytucji jako przekazujących zespołowi interdyscyplinarnemu w 2012 r. formularze „Niebieska Karta – A” i tym samym uruchamiających procedurę „Niebieskie Karty” (przedstawiciele oświaty – 25%, gminnej komisji rozwiązywania problemów alkoholowych – 13%, ochrony zdrowia – 10%). Do nich zdaniem respondentów rzadziej także trafiają zgłoszenia dotyczące przemocy w rodzinie. Jak wynika z analiz przeprowadzonych w ramach prezentowanych badań, zdecydowana większość badanych zespołów interdyscyplinarnych ds. przeciwdziałania przemocy w rodzinie wywiązuje się z nałożonych na nie obowiązków i zadań związanych z funkcjonowaniem zespołu interdyscyplinarnego i grup roboczych oraz realizacji procedury „Niebieskie Karty”. Przedstawiciele zespołów interdyscyplinarnych uczestniczący w badaniu ocenili funkcjonowanie zespołu interdyscyplinarnego i grup roboczych jako skuteczny sposób przeciwdziałania przemocy w rodzinie. Zalety pracy interdyscyplinarnej – kompleksowość oraz zwiększenie efektywności i skuteczności działań – są potwierdzane opiniami uczestników badań. Jako najważniejsze pozytywne rezultaty pracy interdyscyplinarnej wskazano kompleksowe, wieloaspektowe udzielanie pomocy rodzinom dotkniętym przemocą w rodzinie, lepszą koordynację działań służb i instytucji w zakresie przeciwdziałania przemocy w rodzinie, a przez to zwiększenie ich skuteczności oraz możliwość wzajemnego uczenia się, dzielenia wiedzą i doświadczeniami. Sprawne współdziałanie służb i instytucji pozwala efektywnie wykorzystywać zasoby, instrumenty i uprawnienia służb i instytucji – zarówno na poziomie strategicznym, jak i indywidualnych przypadków rodzin. Po kilku latach funkcjonowania Programu widać wyraźnie, że decyzja dotycząca opracowania tego dokumentu, a przede wszystkim ustawowych uregulowań prawnych w tym zakresie, była trafna i potrzebna. Usystematyzowanie działań, wskazanie odpowiedzialności dla poszczególnych szczebli administracji publicznej, z jednej strony, powoduje wzrost odpowiedzialności, a z drugiej strony, daje możliwość dokonywania oceny i lepszej kontroli. W dalszym ciągu należy kontynuować intensywne działania wynikające z obowiązków nałożonych przez Krajowy Program na rzecz przeciwdziałania przemocy w rodzinie i jednocześnie wsłuchiwać się w debatę publiczną oraz opinie specjalistów pracujących bezpośrednio z osobami doznającymi i stosującymi przemoc w rodzinie. Realizowane działania w ramach Programu mają duże znaczenie przy kreowaniu przyszłych priorytetów w walce ze zjawiskiem przemocy w rodzinie. Jednym z kluczowych osiągnięć, które dotychczas udało się zrealizować zarówno na szczeblu centralnym, jak i samorządowym, jest podejmowanie współpracy oraz branie odpowiedzialności za tę problematykę przez różne resorty zaangażowane w realizację Programu, ale również przez służby pracujące w środowiskach lokalnych. Wprowadzenie tego typu rozwiązań daje gwarancję skuteczności podejmowanych działań oraz stworzenia optymalnych rozwiązań w zakresie walki ze zjawiskiem przemocy w rodzinie. Realizowane działania w ramach Programu w sposób znaczący wpłynęły na zmianę świadomości społecznej. Ujawnianie przypadków przemocy w rodzinie świadczy o poszerzeniu wiedzy na temat tego zjawiska. Ponadto każdy zgłoszony przypadek przemocy w rodzinie to odpowiedź społeczeństwa na brak przyzwolenia na to zjawisko, to świadomość, że przemoc w rodzinie jest przestępstwem. 2. Zgodność Programu z krajowymi i międzynarodowymi dokumentami strategicznymi Problem przemocy w rodzinie został dostrzeżony i zdiagnozowany także w innych państwach na całym świecie, czego wyrazem są podejmowane działania organizacji międzynarodowych, w tym m.in. Organizacji Narodów Zjednoczonych czy też Rady Europy, w celu ograniczenia tego zjawiska. W szczególności należy tu wskazać na akty prawa międzynarodowego, zmierzające do przeciwdziałania przemocy wobec kobiet i dzieci oraz przemocy w rodzinie, w tym m.in.: Organizacji Narodów Zjednoczonych (ONZ): Konwencja w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji kobiet z dnia - 18 grudnia 1979 roku, Deklaracja o Eliminacji Przemocy wobec Kobiet z dnia 20 grudnia 1993 roku - Rezolucja 48/104 Zgromadzenia Ogólnego ONZ, Rezolucja A/54/4 Zgromadzenia Ogólnego ONZ – Protokół Fakultatywny do - Konwencji w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji kobiet z dnia 6 października 1999 roku, Rady Europy: Rekomendacja Komitetu Ministrów Rady Europy nr R (85)4 w sprawie - przemocy domowej z 26 marca 1985 roku, Rekomendacja Komitetu Ministrów Rady Europy nr R (90)2 w sprawie reakcji - społecznych na przemoc w rodzinie z 15 stycznia 1990 roku, Rekomendacja Rady Europy 1450 (2000) dotycząca przemocy wobec kobiet - w Europie, Rekomendacja Komitetu Ministrów Rady Europy Rec. (2002)5 w sprawie - ochrony kobiet przed przemocą z 30 kwietnia 2002 roku, Konwencja o zapobieganiu i zwalczaniu przemocy wobec kobiet i przemocy - domowej, Unii Europejskiej: Dyrektywa 2012/29/UE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia - 25 października 2012 r. ustanawiająca normy minimalne w zakresie praw, wsparcia i ochrony ofiar przestępstw oraz zastępująca decyzję ramową Rady 2001/220/WSiSW (Dz. Urz. UE L 315 z 14.11.2012, s. 57), Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2011/99/UE z dnia 13 grudnia - 2011 r. w sprawie europejskiego nakazu ochrony (w sprawach karnych) (Dz. Urz. UE L 338 z 21.12.2011, s. 2), Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2011/92/UE z dnia 13 grudnia - 2011 r. w sprawie zwalczania niegodziwego traktowania w celach seksualnych i wykorzystywania seksualnego dzieci oraz pornografii dziecięcej, zastępująca decyzję ramową Rady 2004/68/WSiSW (Dz. Urz. UE L 335 z 17.12.2011, s. 1), Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2011/36/UE z dnia 5 kwietnia - 2011 r. w sprawie zapobiegania handlowi ludźmi i zwalczania tego procederu oraz ochrony ofiar (Dz. Urz. UE L 101 z 15.04.2011, s. 1), Program sztokholmski przyjęty w dniach 10–11 grudnia 2009 r. - Rzeczpospolita Polska, mając na uwadze doświadczenia międzynarodowe, także podjęła działania legislacyjne w celu zwiększenia skuteczności przeciwdziałania przemocy w rodzinie, czego wyrazem było uchwalenie w dniu 29 lipca 2005 r. ustawy o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie (Dz. U. Nr 180, poz. 1493, z późn. zm.), zwanej dalej „ustawą”. Ustawa nałożyła na Radę Ministrów obowiązek przyjęcia Krajowego Programu Przeciwdziałania Przemocy w Rodzinie, zwanego dalej „Programem”, w celu tworzenia warunków do bardziej skutecznego przeciwdziałania przemocy w rodzinie. Dotychczas obowiązujący Program określał szczegółowe działania w zakresie zapewnienia ochrony i udzielania pomocy osobom dotkniętym przemocą w rodzinie, programów oddziaływań korekcyjno-edukacyjnych wobec osób stosujących przemoc oraz podnoszenia świadomości społecznej na temat przyczyn i skutków przemocy w rodzinie. Program został przyjęty uchwałą nr 162/2006 Rady Ministrów z dnia 25 września 2006 r. na lata 2006–2016, a następnie został wdrożony i realizowany przez organy administracji rządowej oraz jednostki samorządu terytorialnego. W dniu 1 sierpnia 2010 r. weszła w życie ustawa z dnia 10 czerwca 2010 r. o zmianie ustawy o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 125, poz. 842), która wprowadziła wiele nowych uregulowań dotyczących zarówno usprawnienia istniejących, jak i nowych instytucji prawnych. Konieczność opracowania nowego dokumentu, jakim jest Krajowy Program Przeciwdziałania Przemocy w Rodzinie na lata 2014–2020, została zawarta w art. 10 ust. 1 znowelizowanej ustawy o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie. Zapisy ustawowe, wymagają uszczegółowienia i wprowadzenia systematyczności realizowanych działań. Nowy dokument jest dopełnieniem przepisów ustawy i usystematyzowaniem priorytetów w obszarze przeciwdziałania przemocy w rodzinie. Ponadto opracowanie nowego Programu jest uwarunkowane koniecznością przestrzegania techniki legislacyjnej. Preambuła do znowelizowanej ustawy podkreśla, że przemoc w rodzinie narusza podstawowe prawa człowieka, w tym prawo do życia i zdrowia oraz poszanowania godności osobistej, a władze publiczne mają obowiązek zapewnić wszystkim obywatelom równe traktowanie i poszanowanie ich praw i wolności. Przepisy ustawy rozszerzyły zakres działań, które mają zostać określone szczegółowo w Programie, w postaci podnoszenia świadomości społecznej na temat promowania metod wychowawczych bez użycia przemocy, a także upowszechnienia informacji o możliwościach i formach udzielania pomocy zarówno osobom dotkniętym przemocą, jak i stosującym przemoc w rodzinie, w celu tworzenia warunków skutecznego przeciwdziałania przemocy w rodzinie. W projekcie Strategii Rozwoju Kapitału Ludzkiego 2020 w celu szczegółowym nr 3 „Poprawa sytuacji i grup zagrożonych wykluczeniem z rynku pracy” jednym z kierunków interwencji jest „Wsparcie dla osób zagrożonych lub dotkniętych przemocą w rodzinie”. Zarówno w Długookresowej Strategii Rozwoju Kraju – Polska 2030, jak i w strategii średniookresowej, tj. Strategii Rozwoju Kraju 2020, w kierunkach interwencji znajdują się działania dotyczące zapewnienia jak najlepszej adresowalności świadczeń oraz dotyczące podejmowania działań na rzecz profilaktyki rodziny, które to działania mają być skierowane do rodzin z różnymi dysfunkcjami, w tym zagrożonymi lub dotkniętymi przemocą w rodzinie. Opracowany Program zawiera odniesienia do celów zawartych w dokumencie programowym UE EUROPA 2020 – Strategia na rzecz inteligentnego i zrównoważonego rozwoju sprzyjającego włączeniu społecznemu. Jednym z celów nadrzędnych Strategii jest zmniejszenie ubóstwa społecznego poprzez zapewnienie spójności społecznej i terytorialnej, tak aby korzyści płynące ze wzrostu gospodarczego i zatrudnienia były szeroko dostępne, a osoby ubogie i wykluczone społecznie mogły żyć godnie i aktywnie uczestniczyć w życiu społeczeństwa. W związku z powyższym należy podjąć skuteczne działania mające na celu przeciwdziałanie ubóstwu i wykluczeniu społecznemu, w tym również przeciwdziałanie przemocy w rodzinie. Zjawisko przemocy w rodzinie może bowiem bezpośrednio lub pośrednio wpływać na zwiększenie odsetka osób wykluczonych społecznie lub żyjących w ubóstwie. W ramach realizacji Programu osoby doświadczające przemocy w rodzinie będą miały możliwość skorzystać z kompleksowej pomocy przeciwdziałającej marginalizacji społecznej, umożliwiającej powrót do aktywności społecznej i zawodowej. W związku z powyższym opracowano nowy Krajowy Program Przeciwdziałania Przemocy w Rodzinie z rozszerzonym horyzontem czasowym, do 2020 roku, uwzględniający nowe zadania i instytucje prawne, wprowadzone wspomnianą powyżej ustawą. Jednocześnie, przeprowadzono analizę dotychczasowych uregulowań zawartych w Programie, mając na względzie nabyte doświadczenia w ich realizacji. W wyniku tej analizy, część działań zostało zmienionych, część rozszerzonych na nowe obszary, zwłaszcza w zakresie współpracy służb realizujących zadania określone ustawą, a część usuniętych, ze względu na ich małą przydatność. W związku z tym, zadaniem Programu jest wprowadzenie w życie szerokiego spektrum działań w zakresie zapewnienia ochrony i udzielania pomocy osobom dotkniętym przemocą w rodzinie, programów oddziaływań korekcyjno-edukacyjnych wobec osób stosujących przemoc w rodzinie, podnoszenia świadomości społecznej na temat przyczyn i skutków przemocy w rodzinie oraz promowania metod wychowawczych bez użycia przemocy, a także upowszechnienia informacji o możliwościach i formach udzielania pomocy zarówno osobom dotkniętym przemocą, jak i stosującym przemoc w rodzinie. Metody i narzędzia realizacji celów Programu będą miały zastosowanie w skali całego kraju. Program ma charakter uniwersalny z uwzględnieniem priorytetów z zakresu przeciwdziałania przemocy w rodzinie. Program powstał w wyniku prac Zespołu Monitorującego do spraw Przeciwdziałania Przemocy w Rodzinie przy ministrze właściwym do spraw zabezpieczenia społecznego, we współpracy z Ministerstwem Spraw Wewnętrznych, Ministerstwem Sprawiedliwości, Ministerstwem Zdrowia, Ministerstwem Edukacji Narodowej, Ministerstwem Kultury i Dziedzictwa Narodowego, Pełnomocnikiem Rządu do spraw Równego Traktowania, Prokuraturą Generalną, a także organizacjami pozarządowymi. W rozdziale pierwszym określono cel główny oraz cele szczegółowe Programu. W rozdziale drugim dokładnie sprecyzowano założenia Programu. W rozdziale trzecim zaś wymieniono adresatów Programu, a w rozdziale czwartym określono jego realizatorów. W rozdziale piątym wskazano na akty prawne oraz plany wieloletnie, do których odnosi się Program. W rozdziale szóstym wskazano i opisano obszary, kierunki oraz działania Programu. W Programie określono też skutki finansowe realizacji poszczególnych zadań oraz wskazano źródła finansowania działań w kolejnych latach realizacji oraz zasady sprawozdawczości ze zrealizowanych zadań. Program ma wieloletnią perspektywę, gdyż zawarte w nim cele i obszary działań nakładają obowiązek na wszystkie szczeble administracji publicznej realizacji długofalowych zadań w celu zmniejszenia zjawiska przemocy w rodzinie. Zmniejszenie skali zjawiska przemocy w rodzinie w Polsce jest procesem wymagającym czasu, wysiłku, nakładów finansowych, zaangażowania wszystkich służb, a także zmiany świadomości społecznej. Realizacja Programu powinna przyczynić się do ograniczenia zjawiska przemocy w rodzinie. Treści zawarte w Programie mają elastyczny charakter, dzięki temu możliwe będzie realizowanie nowatorskich lokalnych programów dostosowanych do specyfiki potrzeb występujących na danym terenie. I. Cele Programu Cel główny: Zwiększenie skuteczności przeciwdziałania przemocy w rodzinie oraz zmniejszenie skali tego zjawiska w Polsce. Cele szczegółowe: Cel 1: zintensyfikowanie działań profilaktycznych w zakresie przeciwdziałania przemocy w rodzinie. Cel 2: zwiększenie dostępności i skuteczności ochrony oraz wsparcia osób dotkniętych przemocą w rodzinie. Cel 3: zwiększenie skuteczności oddziaływań wobec osób stosujących przemoc w rodzinie. Cel 4: zwiększenie poziomu kompetencji przedstawicieli instytucji i podmiotów realizujących zadania z zakresu przeciwdziałania przemocy w rodzinie w celu podniesienia jakości i dostępności świadczonych usług. Wskaźnik ogólny: mierzący stopień realizacji celu głównego Programu wyrażony będzie odsetkiem procentowym osób, które doznały przemocy fizycznej, psychicznej i seksualnej w rodzinie na obszarze Polski oszacowany na podstawie przeprowadzonej co dwa lata diagnozy zjawiska przemocy w rodzinie. II. Założenia Programu W celu zwiększenia skuteczności przeciwdziałania przemocy w rodzinie, w tym realizacji celów ustawowych oraz celów wskazanych w Programie, określono cztery podstawowe obszary zawierające kierunki działań oraz sprecyzowano oddziaływania wobec różnych grup odbiorców: I. Profilaktyka i edukacja społeczna: obszar kierowany do ogółu społeczeństwa, w tym do osób i rodzin zagrożonych przemocą w rodzinie. II. Ochrona i pomoc osobom dotkniętym przemocą w rodzinie: obszar kierowany do osób dotkniętych przemocą w rodzinie (w tym do: kobiet, mężczyzn, dzieci, współmałżonków lub partnerów w związkach nieformalnych, osób starszych, osób z niepełnosprawnościami lub osób niesamodzielnych). III. Oddziaływanie na osoby stosujące przemoc w rodzinie: obszar kierowany do osób stosujących przemoc w rodzinie, jak również do właściwych służb lub podmiotów zajmujących się oddziaływaniem na osoby stosujące przemoc. IV. Podnoszenie kompetencji służb i przedstawicieli podmiotów realizujących działania z zakresu przeciwdziałania przemocy w rodzinie: obszar kierowany do przedstawicieli instytucji i podmiotów realizujących zadania z zakresu przeciwdziałania przemocy w rodzinie. Każde z działań we wskazanych obszarach zostało przypisane konkretnym podmiotom odpowiedzialnym za ich realizację. Opisano też przewidywane wskaźniki monitorowania realizacji działań. Zmniejszenie skali zjawiska przemocy w rodzinie, pomaganie osobom dotkniętym przemocą, a także oddziaływanie na osoby stosujące przemoc jest nadrzędnym celem, który powinien łączyć działania sektora publicznego i organizacji pozarządowych. III. Adresaci Programu Program skierowany jest do: 1) ogółu społeczeństwa, w tym osób zagrożonych przemocą w rodzinie; 2) osób dotkniętych przemocą w rodzinie; 3) osób stosujących przemoc w rodzinie; 4) świadków przemocy w rodzinie; 5) służb zajmujących się przeciwdziałaniem przemocy w rodzinie. IV. Realizatorzy Programu Realizatorami ustawy, a także Programu, są: organy administracji rządowej, przy wsparciu państwowych jednostek - organizacyjnych realizujących zadania w zakresie przeciwdziałania przemocy w rodzinie oraz współpracy z organizacjami pozarządowymi oraz kościołami i związkami wyznaniowymi, a także Prokuratura oraz sądy powszechne; jednostki samorządu terytorialnego, przy współpracy podmiotów lub - organizacji pozarządowych oraz kościołów i związków wyznaniowych. Program na szczeblu centralnym jest realizowany przez Krajowego Koordynatora Realizacji Krajowego Programu Przeciwdziałania Przemocy w Rodzinie w randze sekretarza lub podsekretarza stanu w urzędzie obsługującym tego ministra, któremu przepisami ustawy nałożono obowiązek kierowania Zespołem Monitorującym do spraw Przeciwdziałania Przemocy w Rodzinie – organem opiniodawczo-doradczym ministra właściwego do spraw zabezpieczenia społecznego. Na szczeblach wojewódzkich realizatorami Programu są wyznaczeni przez wojewodów Wojewódzcy Koordynatorzy Realizacji Krajowego Programu Przeciwdziałania Przemocy w Rodzinie. Zgodnie z art. 11 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie (Dz. U. Nr 180, poz. 1493, z późn. zm.) Rada Ministrów do dnia 30 września każdego roku zobowiązana została do składania Sejmowi i Senatowi Rzeczypospolitej Polskiej sprawozdania z realizacji Programu. V. Akty prawa krajowego oraz programy wieloletnie Program będzie realizowany w oparciu o następujące akty prawne: ustawę z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. - z 2012 r. poz. 788, z późn. zm.), ustawę z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U. Nr 88, poz. 553, - z późn. zm.), ustawę z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. Nr 89, -, z późn. zm.), ustawę z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny wykonawczy (Dz. U. Nr 90, -, z późn. zm.), ustawę z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. - z 2014 r. poz. 101, z późn. zm.), ustawę z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie (Dz. U. - Nr 180, poz. 1493, z późn. zm.), ustawę z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2013 r. poz. 182, - z późn. zm.), ustawę z dnia 6 kwietnia 1990 r. o Policji (Dz. U. z 2011 r. Nr 287, poz. 1687, - z późn. zm.), ustawę z dnia 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym - zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego (Dz. U. z 2014 r. poz. 150), ustawę z dnia 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości - i przeciwdziałaniu alkoholizmowi (Dz. U. z 2012 r. poz. 1356, z późn. zm.), ustawę z dnia 26 października 1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich - (Dz. U. z 2014 r. poz. 382), ustawę z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu narkomanii (Dz. U. z 2012 r. -), ustawę z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (Dz. U. z 2004 r. Nr 256, -, z późn. zm.), ustawę z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego - i o wolontariacie (Dz. U. z 2010 r. Nr 234, poz. 1536, z późn. zm.), ustawę z dnia 26 stycznia 1984 r. – Prawo prasowe (Dz. U. Nr 5, poz. 24, - z późn. zm.), ustawę z dnia 29 grudnia 1992 r. o radiofonii i telewizji (Dz. U. z 2011 r. Nr 43, -, z późn. zm.), ustawę z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (Dz. U. z 2013 r. -, z późn. zm.), ustawę z dnia 5 czerwca 1998 r. o samorządzie powiatowym (Dz. U. z 2013 r. -, z późn. zm.), ustawę z dnia 5 czerwca 1998 r. o samorządzie województwa (Dz. U. z 2013 r. -, z późn. zm.). Program jest skorelowany z następującymi Programami: Rządowym Programem Ograniczania Przestępczości i Aspołecznych - Zachowań „Razem Bezpieczniej” 2007–2015; Narodowym Programem Profilaktyki i Rozwiązywania Problemów - Alkoholowych na lata 2011–2015; Krajowym Programem Przeciwdziałania Narkomanii 2011–2016; - Narodowym Programem Ochrony Zdrowia Psychicznego na lata 2011–2015. - VI. Obszary, kierunki i działania Programu Obszar: 1. Profilaktyka i edukacja społeczna Cel: Zintensyfikowanie działań profilaktycznych w zakresie przeciwdziałania przemocy w rodzinie. Kierunki działań: 1.1. Poszerzenie wiedzy ogółu społeczeństwa, w tym zainteresowanych służb na temat zjawiska przemocy w rodzinie Rodzaje działań: 1.1.1. Prowadzenie badań, ekspertyz oraz analiz dotyczących zjawiska przemocy w rodzinie (art. 8 pkt 1 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie (Dz. U. Nr 180, poz. 1493, z późn. zm.) Realizatorzy zadania: minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego w ramach zlecenia zadania wskazanemu podmiotowi (ośrodki badania opinii publicznej, ośrodki naukowe). Wskaźniki: − corocznie opracowany raport dotyczący diagnozy zjawiska przemocy w rodzinie. Termin realizacji: 2014–2020. 1.1.2. Diagnoza zjawiska przemocy w rodzinie na obszarze gminy, powiatu i województwa, w tym w odniesieniu do gmin, ustalenie odsetka populacji rodzin zagrożonych przemocą w rodzinie Realizatorzy zadania: jednostki samorządu terytorialnego – szczebel gminny, powiatowy, wojewódzki. Wskaźniki: − liczba opracowanych diagnoz. Termin realizacji: 2014–2020. 1.1.3. Monitorowanie zjawiska przemocy w rodzinie na obszarze województwa (art. 7 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie (Dz. U. Nr 180, poz. 1493, z późn. zm.) Realizatorzy zadania: wojewodowie za pośrednictwem Wojewódzkich Koordynatorów Realizacji Krajowego Programu Przeciwdziałania Przemocy w Rodzinie. Wskaźniki: − corocznie opracowany raport dotyczący monitorowania zjawiska przemocy w rodzinie na terenie województwa. Termin realizacji: 2014–2020. Kierunki działań: 1.2. Podniesienie poziomu wiedzy i świadomości społecznej w zakresie przyczyn i skutków przemocy w rodzinie; zmiana postrzegania przez społeczeństwo problemu przemocy w rodzinie (art. 8 pkt 2 w związku z art. 10 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie (Dz. U. Nr 180, poz. 1493, z późn. zm.) Rodzaje działań: 1.2.1. Prowadzenie ogólnopolskich i lokalnych kampanii społecznych, które: obalają mity i stereotypy na temat przemocy w rodzinie, - usprawiedliwiające jej stosowanie, opisują mechanizmy przemocy w rodzinie oraz jednoznacznie wskazują - na ich społeczną szkodliwość i społeczno-kulturowe uwarunkowania, promują metody wychowawcze bez użycia przemocy (art. 10 ust. 1 pkt 3 - ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie (Dz. U. Nr 180, poz. 1493, z późn. zm.) i informują o zakazie stosowania kar cielesnych wobec dzieci przez osoby wykonujące władzę rodzicielską oraz sprawujące opiekę lub pieczę, promują działania służące przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie, w tym - ochronę i pomoc dla osób doznających przemocy oraz interwencję wobec osób stosujących przemoc Realizatorzy zadania: a) ministrowie właściwi do spraw: zabezpieczenia społecznego, zagranicznych, a także Minister Sprawiedliwości, Pełnomocnik Rządu do spraw Równego Traktowania, w tym w ramach zlecenia zadania wskazanemu podmiotowi, we współpracy z mediami, a także organizacjami pozarządowymi, oraz przy współpracy ministra właściwego do spraw oświaty i wychowania, a także Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji, b) jednostki samorządu terytorialnego – szczebel gminny, powiatowy, wojewódzki, we współpracy z mediami oraz organizacjami pozarządowymi. Wskaźniki: − liczba ogólnokrajowych i lokalnych kampanii społecznych. Termin realizacji: 2014–2020. 1.2.2. Współpraca pomiędzy organami samorządu terytorialnego a kościołami lub związkami wyznaniowymi na danym terenie, w celu wprowadzenia elementów edukacji na temat zjawiska przemocy w rodzinie w ramach działania poradni prowadzonych przez kościoły lub związki wyznaniowe lub do programów nauk przedmałżeńskich (art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie (Dz. U. Nr 180, poz. 1493, z późn. zm.) Realizatorzy zadania: jednostki samorządu terytorialnego – szczebel powiatowy i gminny we współpracy z kościołami i związkami wyznaniowymi oraz organizacjami pozarządowymi. Wskaźniki: − liczba podjętych inicjatyw, − liczba osób, którym udzielono informacji dotyczących przeciwdziałania przemocy w rodzinie. Termin realizacji: 2014–2020. Kierunki działań: 1.3. Ograniczenie zjawiska przemocy w rodzinie w mediach Rodzaje działań: 1.3.1. Promowanie w środkach masowego przekazu programów skierowanych do dzieci i młodzieży pozbawionych treści przemocowych Realizatorzy zadania: Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji. Wskaźniki: − liczba programów dla dzieci i młodzieży, w których nie występuje przemoc, − liczba programów w środkach masowego przekazu promujących pozbawione treści przemocowych programy kierowane do dzieci i młodzieży. Termin realizacji: 2014–2020. 1.3.2. Ograniczanie zjawiska przemocy w rodzinie w środkach masowego przekazu Realizatorzy zadania: Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji. Wskaźniki: − liczba wystąpień Przewodniczącego do nadawców wzywających do zaniechania naruszenia prawa, − liczba wszczętych postępowań na skutek wystąpień i skarg składanych do KRRiT dotyczących emisji w mediach programów zawierających treści przemocowe. Termin realizacji: 2014–2020. Kierunki działań: 1.4. Poprawa jakości systemu działań profilaktycznych Rodzaje działań: 1.4.1. Opracowanie programów osłonowych oraz edukacyjnych i prowadzenie działań, dotyczących zapobiegania przemocy w rodzinie, w szczególności wobec dzieci, kobiet, osób starszych lub z niepełnosprawnościami. Realizatorzy zadania: ministrowie właściwi do spraw: zabezpieczenia społecznego, oświaty i wychowania. Wskaźniki: – liczba programów osłonowych oraz edukacyjnych, – liczba osób, w stosunku do których prowadzono działania. Termin realizacji: 2014–2020. 1.4.2. Opracowanie i realizacja programów służących działaniom profilaktycznym mającym na celu udzielenie specjalistycznej pomocy, zwłaszcza w zakresie promowania i wdrożenia prawidłowych metod wychowawczych w stosunku do dzieci w rodzinach zagrożonych przemocą w rodzinie (art. 6 ust. 3 pkt 2 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie (Dz. U. Nr 180, poz. 1493, z późn. zm.) Realizatorzy zadania: jednostki samorządu terytorialnego – szczebel powiatowy. Wskaźniki: − liczba opracowanych programów, − liczba zrealizowanych programów, − liczba uczestników programów. Termin realizacji: 2014–2020. 1.4.3. Prowadzenie poradnictwa, w szczególności poprzez działania edukacyjne służące wzmocnieniu opiekuńczych i wychowawczych, alternatywnych wobec stosowania przemocy metod i kompetencji rodziców w rodzinach zagrożonych przemocą w rodzinie (art. 6 ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie (Dz.U. Nr 180, poz. 1493, z późn. zm.) oraz w stosunku do grup ryzyka, np. małoletnich w ciąży Realizatorzy zadania: jednostki samorządu terytorialnego – szczebel gminny, Ministerstwo Zdrowia. Wskaźniki: − liczba placówek prowadzących poradnictwo w zakresie przeciwdziałania przemocy w rodzinie,

Termin realizacji: 2014–2020. Kierunki działań: 1.5. Realizacja programów przeciwdziałania przemocy w rodzinie oraz ochrony ofiar przemocy w rodzinie (art. 6 ust. 2 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie (Dz. U. Nr 180, poz. 1493, z późn. zm.) Rodzaje działań: 1.5.1. Opracowanie i realizacja gminnego programu przeciwdziałania przemocy w rodzinie oraz ochrony ofiar przemocy w rodzinie (art. 6 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie (Dz. U. Nr 180,, z późn. zm.) Realizatorzy zadania: jednostki samorządu terytorialnego – szczebel gminny. Wskaźniki: − liczba opracowanych i realizowanych gminnych programów przeciwdziałania przemocy w rodzinie oraz ochrony ofiar przemocy w rodzinie, − liczba uchylonych przez wojewodę uchwał w sprawie przyjęcia gminnych programów przeciwdziałania przemocy w rodzinie oraz ochrony ofiar przemocy w rodzinie. Termin realizacji: 2014–2020. 1.5.2. Opracowanie i realizacja powiatowego programu przeciwdziałania przemocy w rodzinie oraz ochrony ofiar przemocy w rodzinie (art. 6 ust. 3 pkt 1 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie (Dz. U. Nr 180, poz. 1493, z późn. zm.) Realizatorzy zadania: jednostki samorządu terytorialnego – szczebel powiatowy. Wskaźniki: − liczba opracowanych i realizowanych powiatowych programów przeciwdziałania przemocy w rodzinie oraz ochrony ofiar przemocy w rodzinie, − liczba uchylonych przez wojewodę uchwał w sprawie przyjęcia powiatowych programów przeciwdziałania przemocy w rodzinie oraz ochrony ofiar przemocy w rodzinie. Termin realizacji: 2014–2020. 1.5.3. Opracowanie i realizacja wojewódzkiego programu przeciwdziałania przemocy w rodzinie oraz ramowego programu ochrony ofiar przemocy w rodzinie (art. 6 ust. 6 pkt 1 i 3 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie (Dz. U. Nr 180, poz. 1493, z późn. zm.) Realizatorzy zadania: samorząd województwa. Wskaźniki: − liczba opracowanych i realizowanych wojewódzkich programów przeciwdziałania przemocy w rodzinie oraz opracowanie ramowych programów ochrony ofiar przemocy w rodzinie, − liczba uchylonych przez wojewodę uchwał w sprawie przyjęcia wojewódzkich programów przeciwdziałania przemocy w rodzinie. Termin realizacji: 2014–2020. Obszar: 2. Ochrona i pomoc osobom dotkniętym przemocą w rodzinie (art. 10 ust. 1 pkt 1 i 4 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie (Dz. U. Nr 180, poz. 1493, z późn. zm.) Cel: zwiększenie dostępności i skuteczności ochrony oraz wsparcia osób dotkniętych przemocą w rodzinie. Kierunki działań: 2.1. Rozwój infrastruktury instytucji rządowych i samorządowych, a także podmiotów oraz organizacji pozarządowych udzielających pomocy osobom dotkniętym przemocą w rodzinie oraz wypracowanie zasad współpracy Rodzaje działań: 2.1.1. Utworzenie i funkcjonowanie zespołów interdyscyplinarnych (art. 6 ust. 2 pkt 4 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie (Dz. U. Nr 180, poz. 1493, z późn. zm.) Realizatorzy zadania: jednostki samorządu terytorialnego – szczebel gminny. Wskaźniki: − liczba utworzonych zespołów interdyscyplinarnych, − liczba posiedzeń zespołów interdyscyplinarnych, − liczba osób objętych pomocą zespołów interdyscyplinarnych, − liczba rodzin objętych pomocą zespołów interdyscyplinarnych, − liczba utworzonych grup roboczych, − liczba posiedzeń grup, − liczba osób objętych pomocą grup roboczych, − liczba rodzin objętych pomocą grup roboczych. Termin realizacji: 2014–2020. 2.1.2. Ewidencjonowanie istniejącej infrastruktury instytucji rządowych i samorządowych, a także podmiotów oraz organizacji pozarządowych udzielających pomocy osobom dotkniętym przemocą w rodzinie Realizatorzy zadania: Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej, wojewodowie. Wskaźniki: a) corocznie aktualizowane na stronach internetowych Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej bazy teleadresowe podmiotów realizujących zadania zlecone z zakresu przeciwdziałania przemocy w rodzinie, b) corocznie aktualizowane na stronach internetowych wojewodów bazy teleadresowe podmiotów oraz organizacji pozarządowych świadczących usługi dla osób i rodzin dotkniętych przemocą w rodzinie, c) corocznie aktualizowanie rejestru placówek zapewniających miejsca noclegowe oraz rejestru specjalistycznego poradnictwa. Termin realizacji: − punkty a) i b) – zewidencjonowanie: 2014–2015, − punkty a) i b) – aktualizacja: 2014–2020, − punkt c): 2014–2020. 2.1.3. Przesyłanie zaktualizowanych baz danych z danego województwa, o których mowa w pkt 2.1.2., prezesowi sądu apelacyjnego, prokuratorowi apelacyjnemu, komendantowi wojewódzkiemu Policji, kuratorowi oświaty oraz organom samorządu terytorialnego do dnia 15 lipca każdego kolejnego roku Realizatorzy zadania: wojewodowie. Wskaźniki: − liczba przekazanych ww. podmiotom aktualnych baz danych w wersji elektronicznej. Termin realizacji: 2014–2020. 2.1.4. Upowszechnienie baz danych, przez podmioty, o których mowa w pkt 2.1.3., w podległych im pionach organizacyjnych Realizatorzy zadania: prezesi sądów apelacyjnych, prokuratorzy apelacyjni, komendanci wojewódzcy Policji, kuratorzy oświaty. Wskaźniki: − liczba przekazanych ww. podmiotom aktualnych baz danych w wersji papierowej i elektronicznej. Termin realizacji: 2014–2020. 2.1.5. Rozbudowa sieci i poszerzanie oferty placówek wspierających i udzielających pomocy osobom dotkniętym przemocą w rodzinie, w tym: punktów konsultacyjnych dla osób dotkniętych przemocą w rodzinie, - ośrodków wsparcia dla osób dotkniętych przemocą w rodzinie, - specjalistycznych ośrodków wsparcia dla ofiar przemocy w rodzinie, - domów dla matek z małoletnimi dziećmi i kobiet w ciąży, - ośrodków interwencji kryzysowej, - innych placówek świadczących specjalistyczną pomoc dla osób - dotkniętych przemocą w rodzinie Realizatorzy zadania: Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej, jednostki samorządu terytorialnego – szczebel gminny i powiatowy. Wskaźniki: − liczba utworzonych w danym roku punktów konsultacyjnych dla osób dotkniętych przemocą w rodzinie, ośrodków wsparcia dla osób dotkniętych przemocą w rodzinie, specjalistycznych ośrodków wsparcia dla ofiar przemocy w rodzinie, domów dla matek z małoletnimi dziećmi i kobiet w ciąży, ośrodków interwencji kryzysowej, innych placówek świadczących specjalistyczną pomoc dla osób dotkniętych przemocą w rodzinie, − zakres i rodzaj świadczonych usług przez ww. placówki, − liczba osób korzystających z oferty placówek wspierających i udzielających pomocy osobom dotkniętym przemocą w rodzinie. Termin realizacji: 2014–2020. 2.1.6. Nawiązywanie i wzmacnianie współpracy pomiędzy instytucjami rządowymi i samorządowymi oraz organizacjami pozarządowymi w zakresie pomocy osobom dotkniętym przemocą w rodzinie Realizatorzy zadania: minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego, wojewodowie, jednostki samorządu terytorialnego – szczebel gminny i powiatowy, we współpracy z podmiotami lub organizacjami pozarządowymi. Wskaźniki: − liczba zlecanych lub wspólnie realizowanych projektów. Termin realizacji: 2014–2020. Kierunki działań: 2.2. Upowszechnianie informacji i edukacja w zakresie możliwości i form udzielania pomocy osobom dotkniętym przemocą w rodzinie (art. 10 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie (Dz. U. Nr 180, poz. 1493, z późn. zm.) Rodzaje działań: 2.2.1. Upowszechnianie informacji w zakresie możliwości i form uzyskania m.in. pomocy: medycznej, psychologicznej, prawnej, socjalnej, zawodowej i rodzinnej Realizatorzy zadania: jednostki samorządu terytorialnego – szczebel gminny, powiatowy i wojewódzki we współpracy z mediami o zasięgu regionalnym oraz organizacjami pozarządowymi. Wskaźniki: − liczba opracowanych i upowszechnianych materiałów informacyjnych, − liczba lokalnych kampanii społecznych. Termin realizacji: 2014–2020. 2.2.2. Opracowanie i realizacja zajęć edukacyjnych kierowanych do osób dotkniętych przemocą w rodzinie w zakresie podstaw prawnych i zagadnień psychologicznych dotyczących reakcji na przemoc w rodzinie Realizatorzy zadania: jednostki samorządu terytorialnego – szczebel gminny i powiatowy. Wskaźniki: − liczba zajęć dla osób dotkniętych przemocą w rodzinie, − liczba osób uczestniczących w zajęciach. Termin realizacji: 2014–2020. Kierunki działań: 2.3. Udzielanie pomocy i wsparcia osobom dotkniętym przemocą w rodzinie Rodzaje działań: 2.3.1. Realizowanie przez instytucje publiczne zajmujące się pomocą osobom dotkniętym przemocą w rodzinie pomocy w formie poradnictwa medycznego, psychologicznego, prawnego, socjalnego, zawodowego i rodzinnego Realizatorzy zadania: instytucje państwowe, samorządowe przy współpracy z organizacjami pozarządowymi i innymi. Realizowanie wskazanych zadań odbywać się będzie przez pracowników socjalnych w razie potrzeby całodobowo. Wskaźniki: − liczba osób objętych pomocą w formie poradnictwa medycznego, psychologicznego, prawnego, socjalnego, zawodowego i rodzinnego w danej instytucji. Termin realizacji: 2014–2020. 2.3.2. Zapewnienie osobom dotkniętym przemocą w rodzinie miejsc całodobowych w ośrodkach wsparcia oraz w ośrodkach interwencji kryzysowej (art. 6 ust. 2 pkt 3 i ust. 3 pkt 3 i 4 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie (Dz. U. Nr 180, poz. 1493, z późn. zm.) Realizatorzy zadania: jednostki samorządu terytorialnego – szczebel gminny i powiatowy. Wskaźniki: − liczba gminnych ośrodków wsparcia, − liczba miejsc w gminnych ośrodkach wsparcia, − liczba osób dotkniętych przemocą w rodzinie, które skorzystały z miejsc w gminnych ośrodkach wsparcia, − liczba powiatowych ośrodków wsparcia, − liczba miejsc w powiatowych ośrodkach wsparcia, − liczba osób dotkniętych przemocą w rodzinie, które skorzystały z miejsc w powiatowych ośrodkach wsparcia, − liczba ośrodków interwencji kryzysowej, − liczba miejsc w ośrodkach interwencji kryzysowej, − liczba osób dotkniętych przemocą w rodzinie, które skorzystały z miejsc w ośrodkach interwencji kryzysowej. Termin realizacji: 2014–2020. 2.3.3. Zapewnienie osobom dotkniętym przemocą w rodzinie całodobowych miejsc w specjalistycznych ośrodkach wsparcia dla ofiar przemocy w rodzinie Realizatorzy zadania: jednostki samorządu terytorialnego – szczebel powiatowy. Wskaźniki: − liczba specjalistycznych ośrodków wsparcia dla ofiar przemocy w rodzinie, − liczba miejsc w specjalistycznych ośrodkach wsparcia dla ofiar przemocy w rodzinie, − liczba osób dotkniętych przemocą w rodzinie, które skorzystały z miejsc w specjalistycznych ośrodkach wsparcia dla ofiar przemocy w rodzinie. Termin realizacji: 2014–2020. 2.3.4. Tworzenie i zwiększanie zakresu działania oraz dostępności do ogólnopolskich całodobowych telefonów zaufania, interwencyjnych (dotyczących zgłoszeń alarmowych o wystąpieniu lub podejrzeniu wystąpienia nagłego zagrożenia życia, zdrowia, środowiska, mienia oraz zagrożeń bezpieczeństwa i porządku publicznego, przekazana na numery alarmowe obsługiwane w centrum powiadamiania ratunkowego, z zewnętrznych systemów monitoringu albo przy wykorzystaniu innych środków komunikacji, które umożliwiają niezwłoczne przekazanie tej informacji do centrum powiadamiania ratunkowego) lub informacyjnych dla osób dotkniętych przemocą w rodzinie oraz utworzenie całodobowej bezpłatnej ogólnopolskiej linii telefonicznej dla ofiar przemocy w rodzinie i ze względu na płeć Realizatorzy zadania: minister właściwy do spraw zdrowia przy wsparciu Państwowej Agencji Rozwiązywania Problemów Alkoholowych, minister właściwy do spraw wewnętrznych, minister właściwy do spraw administracji publicznej, organizacje pozarządowe. Wskaźniki: − liczba ogólnopolskich telefonów zaufania, − czas dostępności telefonu, − liczba rozmów i interwencji. Termin realizacji: 2014–2020. 2.3.5. Tworzenie i zwiększanie zakresu działania oraz dostępności do lokalnych telefonów zaufania, interwencyjnych lub informacyjnych dla osób dotkniętych przemocą w rodzinie Realizatorzy zadania: jednostki samorządu terytorialnego – szczebel gminny, powiatowy i wojewódzki; organizacje pozarządowe. Wskaźniki: − liczba lokalnych telefonów zaufania, − czas dostępności telefonu, − liczba rozmów i interwencji. Termin realizacji: 2014–2020. 2.3.6. Wzmacnianie ochrony osób dotkniętych przemocą w rodzinie w toku postępowania karnego poprzez przesłuchiwanie dzieci w przyjaznych pokojach przesłuchań oraz tworzenie odpowiednich warunków do przesłuchiwania dorosłych osób dotkniętych przemocą w rodzinie Realizatorzy zadania: Minister Sprawiedliwości, minister właściwy do spraw wewnętrznych, sądy powszechne, Komenda Główna Policji, jednostki samorządu terytorialnego – szczebel gminny i powiatowy we współpracy z organizacjami pozarządowymi. Wskaźniki: − liczba przyjaznych pokoi przesłuchań, − liczba dzieci przesłuchanych w przyjaznych pokojach przesłuchań. Termin realizacji: 2014–2020. 2.3.7. Zapewnianie bezpieczeństwa krzywdzonym dzieciom w trybie art. 12a ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie (Dz. U. Nr 180, poz. 1493, z późn. zm.) Realizatorzy zadania: jednostki samorządu terytorialnego – szczebel gminny i powiatowy. Wskaźniki: − liczba dzieci, które zostały odebrane z rodziny w razie bezpośredniego zagrożenia życia lub zdrowia w związku z przemocą w rodzinie. Termin realizacji: 2014–2020. 2.3.8. Opracowanie i realizacja programów terapeutycznych i pomocy psychologicznej dla osób dotkniętych przemocą w rodzinie. Realizatorzy zadania: jednostki samorządu terytorialnego – szczebel gminny i powiatowy przy współpracy z organizacjami pozarządowymi. Wskaźniki: − liczba programów terapeutycznych dla osób dotkniętych przemocą w rodzinie, − liczba uczestniczących w programie terapeutycznym osób dotkniętych przemocą w rodzinie, − liczba osób, które ukończyły programy terapeutyczne, − liczba grup terapeutycznych, − liczba grup wsparcia. Termin realizacji: 2014–2020. 2.3.9. Tworzenie warunków umożliwiających osobom dotkniętym przemocą w rodzinie otrzymanie w pierwszej kolejności mieszkań socjalnych Realizatorzy zadania: jednostki samorządu terytorialnego – szczebel gminny. Wskaźniki: − liczba opracowanych uregulowań prawnych (przepisów prawa miejscowego, regulaminów, etc.) umożliwiających pomoc osobom dotkniętym przemocą w uzyskaniu mieszkania, − liczba mieszkań socjalnych przyznanych osobom dotkniętym przemocą w rodzinie w pierwszej kolejności. Termin realizacji: 2014–2020. Kierunki działań: 2.4. Monitoring skuteczności działań pomocowych Rodzaje działań: 2.4.1. Badanie skuteczności pomocy udzielanej rodzinom dotkniętym przemocą Realizatorzy zadania: minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego, wojewodowie, jednostki samorządu terytorialnego – szczebel gminny i powiatowy. Wskaźniki: − liczba zakończonych procedur „Niebieskie Karty” z uwagi na ustanie przemocy w rodzinie, − liczba osób monitorowanych po opuszczeniu specjalistycznych ośrodków wsparcia dla ofiar przemocy w rodzinie, u których przemoc w rodzinie ustała, − liczba corocznych raportów i analiz czynników sprzyjających i utrudniających skuteczną pomoc osobom dotkniętym przemocą w rodzinie. Termin realizacji: 2014–2020. Obszar: 3. Oddziaływanie na osoby stosujące przemoc w rodzinie Cel: zwiększenie skuteczności oddziaływań wobec osób stosujących przemoc w rodzinie. Kierunki działań: 3.1. Tworzenie i rozszerzanie ofert oddziaływań wobec osób stosujących przemoc w rodzinie, realizowanych przez instytucje rządowe i samorządowe, a także podmioty oraz organizacje pozarządowe, a także wypracowanie zasad współpracy pomiędzy tymi instytucjami i podmiotami oraz organizacjami pozarządowymi Rodzaje działań: 3.1.1. Ewidencjonowanie instytucji rządowych i samorządowych, podmiotów oraz organizacji pozarządowych, które realizują oferty dla osób stosujących przemoc w rodzinie, a w szczególności realizujących programy korekcyjno- -edukacyjne Realizatorzy zadania: minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego, jednostki samorządu terytorialnego – szczebel powiatowy we współpracy z organizacjami pozarządowymi. Wskaźniki: a) corocznie aktualizowane na stronach internetowych Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej bazy teleadresowe podmiotów realizujących programy oddziaływań korekcyjno-edukacyjnych dla osób stosujących przemoc w rodzinie, b) corocznie aktualizowane na stronach internetowych powiatów bazy teleadresowe podmiotów oraz organizacji pozarządowych realizujących oddziaływania wobec osób stosujących przemoc w rodzinie, c) liczba informatorów opracowanych przez jednostki samorządu terytorialnego zawierających dane teleadresowe podmiotów oraz organizacji pozarządowych, a także zakres realizowanych przez nie oddziaływań w szczególności korekcyjno- -edukacyjnych wobec osób stosujących przemoc w rodzinie. Termin realizacji: − punkty a) i b) – zewidencjonowanie: 2014–2015, − punkty a) i b) – aktualizacja: 2014–2020, − punkt c): 2014–2020. 3.1.2. Przesyłanie zaktualizowanych informatorów z danego powiatu, o których mowa w pkt 3.1.1., właściwym miejscowo prezesom sądów rejonowych, prokuratorom rejonowym, komendantom powiatowych/miejskich Policji oraz wchodzącym w obręb powiatu gminom do dnia 15 lipca każdego kolejnego roku Realizatorzy zadania: jednostki samorządu terytorialnego – szczebel powiatowy. Wskaźniki: − przekazanie ww. podmiotom aktualnego informatora w wersji elektronicznej. Termin realizacji: 2014–2020. 3.1.3. Rozpowszechnienie informatorów, przez podmioty, o których mowa w pkt 3.1.2., w podległych im pionach organizacyjnych Realizatorzy zadania: prezesi sądów rejonowych, prokuratorzy rejonowi, komendanci powiatowi/miejscy Policji, organy samorządu terytorialnego – szczebel gminny. Wskaźniki: − liczba przekazanych ww. podmiotom aktualnych informatorów w wersji papierowej i elektronicznej, − umieszczenie informatorów na stronach internetowych ww. podmiotów do dnia 15 sierpnia każdego kolejnego roku. Termin realizacji: 2014–2020. Kierunki działań: 3.2. Interweniowanie oraz reagowanie właściwych służb na stosowanie przemocy w rodzinie Rodzaje działań: 3.2.1. Stosowanie procedury „Niebieskie Karty” przez uprawnione podmioty Realizatorzy zadania: przedstawiciele jednostek organizacyjnych pomocy społecznej, Policji, ochrony zdrowia, oświaty, gminne komisje rozwiązywania problemów alkoholowych, zespoły interdyscyplinarne/grupy robocze, jednostki organizacyjne Policji, jednostki oświaty podległe Ministerstwu Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Wskaźniki: − liczba sporządzonych formularzy „Niebieskich Kart – A” przez przedstawicieli poszczególnych podmiotów wszczynających procedurę, − liczba rodzin objętych procedurą „Niebieskie Karty”, − liczba spraw zakończonych w wyniku ustania przemocy w rodzinie, − liczba spraw zakończonych w wyniku braku zasadności podejmowanych działań, − liczba zakończonych procedur „Niebieskie Karty”, na skutek ustania przemocy w rodzinie i uzasadnionego przypuszczenia o zaprzestaniu dalszego stosowania przemocy w rodzinie oraz po zrealizowaniu indywidualnego planu pomocy, − liczba wszczętych postępowań oraz odmów wszczęcia w sprawach związanych z przemocą w rodzinie, − liczba zakończonych postępowań w sprawach związanych z przemocą w rodzinie poprzez sporządzenie aktu oskarżenia, − liczba zakończonych postępowań w sprawach związanych z przemocą w rodzinie poprzez umorzenie postępowania. Termin realizacji: 2014–2020. 3.2.2. Zapobieganie kontaktowania się osób stosujących przemoc w rodzinie z osobami dotkniętymi przemocą poprzez: zatrzymywanie osób stosujących przemoc w rodzinie, - stosowanie przez prokuratora oraz występowanie do sądu o zastosowanie - wobec osoby stosującej przemoc w rodzinie środków zapobiegawczych, w szczególności w przedmiocie dozoru policji z zakazem kontaktowania z osobą dotkniętą przemocą w rodzinie, a także nakazania opuszczenia lokalu zajmowanego wspólnie z osobą najbliższą, ewentualnie tymczasowego aresztowania, występowanie do sądu o zastosowanie wobec osób stosujących przemoc - w rodzinie środków karnych lub probacyjnych polegających na obowiązku powstrzymywania się od przebywania w określonych miejscach, kontaktowania się lub zbliżania do pokrzywdzonego, zakazie przebywania w określonych miejscach, opuszczenia przez sprawcę lokalu zajmowanego wspólnie z pokrzywdzonym Realizatorzy zadania: minister właściwy do spraw wewnętrznych, Minister Sprawiedliwości, Prokurator Generalny, jednostki organizacyjne Policji, jednostki prokuratury, zespoły kuratorskiej służby sądowej. Wskaźniki: − liczba zatrzymań sprawców przemocy w rodzinie, − liczba zastosowanych ww. środków zapobiegawczych, − liczba złożonych wniosków do sądu o zastosowanie ww. środków zapobiegawczych, − liczba wniosków, w tym z art. 335 § 1 kpk, do sądu w przedmiocie zastosowania ww. środków karnych lub probacyjnych, − liczba wniosków kuratorów sądowych o zastosowanie przez sąd ww. środków probacyjnych na etapie postępowania wykonawczego, − liczba orzeczeń sądowych uwzględniających ww. wnioski w postępowaniu wykonawczym. Termin realizacji: 2014–2020. 3.2.3. Monitoring orzecznictwa sądów powszechnych, w szczególności: – w zakresie prawa karnego, w odniesieniu do kar, środków karnych, probacyjnych i innych oddziaływań, wobec osób stosujących przemoc w rodzinie, w zakresie prawa rodzinnego i opiekuńczego w przedmiocie władzy - rodzicielskiej, w zakresie prawa cywilnego w przedmiocie nakazu opuszczenia przez - osobę stosującą przemoc w rodzinie lokalu zajmowanego wspólnie z osobą najbliższą, a także eksmisji Realizatorzy zadania: Minister Sprawiedliwości, sądy powszechne. Wskaźniki: − liczba osób oskarżonych o przestępstwo z użyciem przemocy w rodzinie: osądzonych, skazanych, uniewinnionych, wobec których warunkowo umorzono postępowanie karne oraz wobec których umorzono postępowanie karne, − liczba osób stosujących przemoc w rodzinie, wobec których orzeczono kary grzywny, ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności, − liczba orzeczonych środków karnych i probacyjnych, − liczba orzeczeń w zakresie władzy rodzicielskiej z uwagi na stosowanie przemocy w rodzinie, − liczba orzeczeń dotyczących nakazania opuszczenia lokalu mieszkalnego zajmowanego wspólnie z osobą najbliższą, − liczba eksmisji z uwagi na przemoc w rodzinie, − liczba złożonych do sądu cywilnego wniosków o zobowiązanie wspólnie zamieszkującego mieszkanie członka rodziny do opuszczenia mieszkania i liczba orzeczeń zobowiązujących ww. członka rodziny do opuszczenia mieszkania. Termin realizacji: 2014–2020. 3.2.4. Aktywność i współdziałanie oraz wymiana informacji pomiędzy służbami w zakresie monitoringu zachowań osób uprzednio skazanych za stosowanie przemocy w rodzinie Realizatorzy zadania: Minister Sprawiedliwości, Prokurator Generalny, Państwowa Agencja Rozwiązywania Problemów Alkoholowych, zespoły kuratorskiej służby sądowej, jednostki prokuratury, jednostki organizacyjne pomocy społecznej. Wskaźniki: − liczba wniosków kuratorów sądowych do sądu o zarządzenie wykonania warunkowo zawieszonej kary pozbawienia wolności albo o odwołanie warunkowego zwolnienia (art. 12d ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie (Dz. U. Nr 180, poz. 1493, z późn. zm.), − liczba wniosków prokuratora do sądu o zarządzenie wykonania kary pozbawienia wolności albo o odwołanie warunkowego zwolnienia wobec skazanego za tego rodzaju przemoc, naruszającego ponownie porządek prawny w postaci stosowania przemocy w rodzinie, − liczba przekazanych ww. organom ścigania i wymiaru sprawiedliwości informacji przez inne służby, w tym zwłaszcza przez pracowników socjalnych o ponownym stosowaniu przemocy w rodzinie przez osoby uprzednio skazane za tego rodzaju przemoc, − liczba przekazanych ww. organom ścigania i wymiaru sprawiedliwości informacji przez konsultantów telefonu interwencyjno-informacyjnego prowadzonego przez PARPA o ponownym stosowaniu przemocy w rodzinie przez osoby uprzednio skazane za tego rodzaju przemoc. Termin realizacji: 2014–2020. Kierunki działań: 3.3. Realizowanie wobec osób stosujących przemoc w rodzinie programów oddziaływań korekcyjno-edukacyjnych zmierzających do zaprzestania przemocy w rodzinie (art. 10 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie (Dz. U. Nr 180, poz. 1493, z późn. zm.) Rodzaje działań: 3.3.1. Opracowanie ramowych programów oddziaływań korekcyjno-edukacyjnych dla osób stosujących przemoc w rodzinie (art. 6 ust. 6 pkt 3 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie (Dz. U. Nr 180,, z późn. zm.) Realizatorzy zadania: samorząd województwa. Wskaźniki: − liczba ramowych programów oddziaływań korekcyjno-edukacyjnych dla osób stosujących przemoc w rodzinie. Termin realizacji: 2014–2016. 3.3.2. Opracowanie i realizacja programów oddziaływań korekcyjno- -edukacyjnych dla osób stosujących przemoc w rodzinie w warunkach wolnościowych i w jednostkach penitencjarnych (art. 6 ust. 4 pkt 2 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie (Dz. U. Nr 180,, z późn. zm.) Realizatorzy zadania: jednostki samorządu terytorialnego – szczebel powiatowy oraz Centralny Zarząd Służby Więziennej z możliwością współpracy z organizacjami pozarządowymi. Wskaźniki: − liczba edycji programów oddziaływań korekcyjno-edukacyjnych. Termin realizacji: 2014–2020. 3.3.3. Zwiększanie udziału osób skazanych przez sąd za przemoc w rodzinie w oddziaływaniach korekcyjno-edukacyjnych poprzez wzrost liczby wniosków kierowanych do sądu w tym przedmiocie Realizatorzy zadania: jednostki organizacyjne prokuratury, kuratorska służba sądowa, Centralny Zarząd Służby Więziennej. Wskaźniki: − liczba wniosków prokuratora, w tym z art. 335 § 1 kpk o zastosowanie oddziaływań korekcyjno-edukacyjnych, − liczba wniosków prokuratora o zastosowanie oddziaływań korekcyjno-edukacyjnych w toku postępowania wykonawczego, − liczba wniosków kuratorów sądowych o zastosowanie oddziaływań korekcyjno- -edukacyjnych w toku postępowania wykonawczego, − liczba wniosków dyrektorów zakładów karnych do sądu penitencjarnego o nałożenie obowiązku uczestnictwa skazanego w oddziaływaniach korekcyjno-edukacyjnych po odbyciu kary, w przypadku udzielenia warunkowego przedterminowego zwolnienia, jeżeli skazany nie został objęty takim programem w trakcie pobytu w zakładzie karnym. Termin realizacji: 2014–2020. 3.3.4. Monitoring orzecznictwa sądów powszechnych w zakresie oddziaływań korekcyjno-edukacyjnych wobec osób stosujących przemoc w rodzinie oraz wykonania tego typu orzeczeń Realizatorzy zadania: Minister Sprawiedliwości, sądy powszechne, Centralny Zarząd Służby Więziennej. Wskaźniki: − liczba orzeczeń nakładających na osoby stosujące przemoc w rodzinie obowiązek uczestnictwa w oddziaływaniach korekcyjno-edukacyjnych, − liczba skierowań do uczestnictwa w ww. oddziaływaniach dla tych osób, − liczba osób przystępujących do uczestnictwa w oddziaływaniach korekcyjno- -edukacyjnych, − liczba osób, które ukończyły oddziaływania korekcyjno-edukacyjne. Termin realizacji: 2014–2020. 3.3.5. Monitorowanie udziału osób stosujących przemoc w rodzinie w oddziaływaniach korekcyjno-edukacyjnych dla osób stosujących przemoc w rodzinie Realizatorzy zadania: minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego, jednostki samorządu terytorialnego – szczebel powiatowy. Wskaźniki: coroczne raporty wskazujące: − liczbę podmiotów realizujących programy oddziaływań korekcyjno-edukacyjnych, − liczbę osób przystępujących do uczestnictwa w programach oddziaływań korekcyjno-edukacyjnych, − liczbę osób, które ukończyły programy oddziaływań korekcyjno-edukacyjnych. Termin realizacji: 2014–2020. 3.3.6. Badanie skuteczności programów oddziaływań korekcyjno-edukacyjnych kierowanych do osób stosujących przemoc w rodzinie poprzez monitorowanie ich zachowań przez okres do 3 lat po ukończeniu programu korekcyjno-edukacyjnego Realizatorzy zadania: minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego, Minister Sprawiedliwości, jednostki samorządu terytorialnego – szczebel powiatowy, Centralny Zarząd Służby Więziennej. Wskaźniki: − liczba osób stosujących przemoc w rodzinie, które po ukończeniu programu korekcyjno-edukacyjnego powróciły do zachowań polegających na stosowaniu przemocy w rodzinie, − liczba osób osadzonych, poddanych oddziaływaniom korekcyjno-edukacyjnym, które w ciągu 3 lat zostały ponownie osadzone z uwagi na popełnienie czynu podobnego. Termin realizacji: 2014–2020. Kierunki działań: 3.4. Realizowanie programów psychologiczno-terapeutycznych dla osób stosujących przemoc w rodzinie zmierzających do zmiany wzorców zachowań Rodzaje działań: 3.4.1. Opracowanie i realizacja programów psychologiczno-terapeutycznych dla osób stosujących przemoc w rodzinie Realizatorzy zadania: jednostki samorządu terytorialnego – szczebel gminny i powiatowy we współpracy z organizacjami pozarządowymi. Wskaźniki: − liczba programów psychologiczno-terapeutycznych dla osób stosujących przemoc w rodzinie, − liczba osób, które przystąpiły do programów psychologiczno-terapeutycznych, − liczba osób, które ukończyły programy psychologiczno-terapeutyczne. Termin realizacji: 2014–2020. 3.4.2. Badanie skuteczności programów psychologiczno-terapeutycznych dla osób stosujących przemoc w rodzinie Realizatorzy zadania: jednostki samorządu terytorialnego – szczebel gminny i powiatowy we współpracy z organizacjami pozarządowymi. Wskaźniki: − liczba osób stosujących przemoc w rodzinie, które po ukończeniu programów psychologiczno-terapeutycznych powróciły do zachowań polegających na stosowaniu przemocy w rodzinie. Termin realizacji: 2014–2020. Obszar: 4. Podnoszenie kompetencji służb i przedstawicieli podmiotów realizujących działania z zakresu przeciwdziałania przemocy w rodzinie Cel: Podniesienie jakości i dostępności świadczonych usług poprzez zwiększenie kompetencji przedstawicieli instytucji i podmiotów realizujących zadania z zakresu przeciwdziałania przemocy w rodzinie Kierunki działań: 4.1. Wzmacnianie jakości kształcenia zawodowego i doskonalenia zawodowego osób przygotowujących się do realizacji zadań z zakresu przeciwdziałania przemocy w rodzinie oraz osób realizujących te zadania Rodzaje działań: 4.1.1.Wprowadzenie treści dotyczących zapobiegania, rozpoznawania i reagowania na przypadki przemocy w rodzinie do programów kształcenia zawodowego i ich realizacja

Wskaźniki: − liczba podjętych decyzji dotyczących wprowadzenia właściwych treści do programów kształcenia zawodowego, − liczba realizowanych programów, − liczba osób objętych treściami programowymi. Termin realizacji: 2014–2020. 4.1.2.Wprowadzenie treści dotyczących zapobiegania, rozpoznawania i reagowania na przypadki przemocy w rodzinie do programów doskonalenia zawodowego i ich realizacja Realizatorzy zadania: Ministerstwo Edukacji Narodowej. Wskaźniki: – liczba przeprowadzonych szkoleń, – liczba uczestników szkoleń. Termin realizacji: 2014–2020. Kierunki działań: 4.2. Wyznaczanie kierunków działań dla podmiotów i instytucji zajmujących się przeciwdziałaniem przemocy w rodzinie Rodzaje działań: 4.2.1. Opracowanie oraz wydawanie wytycznych do prowadzenia szkoleń w zakresie przeciwdziałania przemocy w rodzinie (art. 8 pkt 5 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie (Dz. U. Nr 180,, z późn. zm.) Realizatorzy zadania: Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej. Wskaźniki: − wytyczne do prowadzenia szkoleń. Termin realizacji: 2015, 2017, 2019. 4.2.2. Opracowywanie i wydawanie wytycznych dotyczących zasad postępowania powszechnych jednostek organizacyjnych prokuratury w zakresie przeciwdziałania przemocy w rodzinie (art. 8a ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie (Dz. U. Nr 180, poz. 1493, z późn. zm.) Realizatorzy zadania: Prokuratura Generalna. Wskaźniki: − wytyczne dotyczące zasad postępowania powszechnych jednostek organizacyjnych prokuratury. Termin realizacji: 2015, 2017, 2019. 4.2.3. Opracowanie materiałów instruktażowych, zaleceń i procedur postępowania interwencyjnego w sytuacjach kryzysowych związanych z przemocą w rodzinie, dla osób realizujących te zadania (art. 7 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie (Dz. U. Nr 180, poz. 1493, z późn. zm.) Realizatorzy zadania: wojewodowie. Wskaźniki: − opracowane materiały instruktażowe, zalecenia i procedury w każdym województwie. Termin realizacji: 2014–2020. 4.2.4. Podejmowanie działań zmierzających do nawiązania i wzmocnienia współpracy pomiędzy służbami realizującymi zadania z zakresu przeciwdziałania przemocy w rodzinie w każdym województwie, poprzez: utworzenie i aktualizację bazy danych osób nadzorujących lub - koordynujących działanie poszczególnych służb na poziomie województwa oraz umieszczenie jej na stronach internetowych instytucji wojewódzkich i okręgowych, nawiązanie współpracy pomiędzy takimi osobami w celu wypracowania - wspólnej polityki przeciwdziałania przemocy w rodzinie, przeprowadzanie interdyscyplinarnych spotkań, konferencji lub szkoleń - z udziałem przedstawicieli poszczególnych służb

województwa, komendy wojewódzkie Policji, sądy okręgowe, prokuratury apelacyjne, zakłady karne. Wskaźniki: − umieszczenie i coroczna aktualizacja na stronach internetowych właściwych instytucji bazy danych osób nadzorujących lub koordynujących działanie służb na terenie województwa, − liczba interdyscyplinarnych spotkań, konferencji z udziałem przedstawicieli poszczególnych służb. Termin realizacji: 2014–2020. Kierunki działań:

Rodzaje działań: 4.3.1. Organizowanie szkoleń w oparciu o wytyczne, o których mowa w punkcie 4.2.1. dla osób realizujących zadania związane z przeciwdziałaniem przemocy w rodzinie, w tym przedstawicieli: jednostek organizacyjnych pomocy społecznej, - gminnych komisji rozwiązywania problemów alkoholowych, - Policji, - oświaty, - ochrony zdrowia, - sędziów, prokuratorów i kuratorów sądowych, - służby więziennej, - innych podmiotów mogących być członkami zespołów - interdyscyplinarnych/grup roboczych (art. 6 ust. 6 pkt 4 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie (Dz. U. Nr 180,, z późn. zm.) Realizatorzy zadania: samorząd województwa. Wskaźniki: − liczba szkoleń w każdym województwie, − liczba przeszkolonych osób z każdej ze służb lub podmiotów. Termin realizacji: 2014–2020. 4.3.2. Opracowywanie i realizacja szkoleń kierowanych do służb zajmujących się przeciwdziałaniem przemocy w rodzinie w zakresie możliwości i form oddziaływania oraz ich wpływu na kształtowanie postaw osób stosujących przemoc w rodzinie Realizatorzy zadania: Komenda Główna Policji, Krajowa Szkoła Sądownictwa i Prokuratury, Centralny Zarząd Służby Więziennej, Państwowa Agencja Rozwiązywania Problemów Alkoholowych. Wskaźniki: − liczba szkoleń, − liczba przeszkolonych osób z każdej ze służb. Termin realizacji: 2014–2020. Kierunki działań: 4.4. Wzmacnianie kompetencji zawodowych oraz przeciwdziałanie wypaleniu zawodowemu osób realizujących zadania z zakresu przeciwdziałania przemocy w rodzinie Rodzaje działań: 4.4.1. Organizowanie ogólnopolskiej konferencji w zakresie przeciwdziałania przemocy w rodzinie Realizatorzy zadania: minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego. Wskaźniki: − liczba zorganizowanych konferencji, − liczba osób uczestniczących w konferencji. Termin realizacji: 2014–2020. 4.4.2. Wdrożenie systemu wsparcia dla osób pracujących bezpośrednio z osobami dotkniętymi przemocą w rodzinie i z osobami stosującymi przemoc, w formie m.in. superwizji, coachingu, grup wsparcia Realizatorzy zadania: jednostki samorządu terytorialnego – szczebel gminny, powiatowy i wojewódzki. Wskaźniki: − liczba osób poddanych różnym formom poradnictwa i wsparcia psychologicznego. Termin realizacji: 2014–2020. VII. Przewidywane skutki finansowe Realizacja Krajowego Programu Przeciwdziałania Przemocy w Rodzinie została zaprojektowana na lata 2014–2020. Budżet Programu w trakcie jego funkcjonowania będzie kształtował się następująco: diagnoza zjawiska przemocy w rodzinie 550 000 zł - ogólnopolska Kampania Społeczna 540 000 zł - ogólnopolska Konferencja 350 000 zł - utworzenie dwóch specjalistycznych ośrodków wsparcia dla - ofiar przemocy w rodzinie 400 000 zł utrzymanie specjalistycznych ośrodków wsparcia dla ofiar - przemocy w rodzinie 94 884 000 zł badanie skuteczności pomocy udzielanej osobom dotkniętym - przemocą w rodzinie 200 000 zł realizacja programów oddziaływań korekcyjno-edukacyjnych - dla osób stosujących przemoc w rodzinie 28 116 000 zł realizacja programów psychologiczno-terapeutycznych dla - osób stosujących przemoc w rodzinie 3 553 000 zł badanie skuteczności programów psychologiczno- - -terapeutycznych dla osób stosujących przemoc w rodzinie 100 000 zł badanie skuteczności oddziaływań korekcyjno-edukacyjnych - dla osób stosujących przemoc w rodzinie 150 000 zł dofinansowanie szkoleń z zakresu przeciwdziałania - przemocy w rodzinie 5 200 000 zł ewaluacja Krajowego Programu Przeciwdziałania Przemocy - w Rodzinie 100 000 zł utworzenie całodobowej, bezpłatnej ogólnopolskiej linii - telefonicznej dla ofiar przemocy w rodzinie i ze względu na płeć 1 360 000 zł Razem 135 503 000 zł VIII. Przewidywane efekty realizacji Programu Zakłada się, że zadania realizowane w ramach Programu doprowadzą do zwiększenia skuteczności pomocy i wsparcia osobom i rodzinom zagrożonym i dotkniętym przemocą poprzez: wzmocnienie i upowszechnienie działań profilaktycznych w zakresie - przeciwdziałania przemocy w rodzinie, podniesienie świadomości społecznej w obszarze przeciwdziałania przemocy - w rodzinie, zmniejszenie liczby osób i rodzin dotkniętych przemocą, - zwiększenie dostępności do pomocy specjalistycznej osobom i rodzinom - doświadczającym przemocy, w tym zapewnienie miejsc w całodobowych placówkach udzielających pomocy, podniesienie jakości usług świadczonych przez przedstawicieli instytucji - realizujących zadania z zakresu przeciwdziałania przemocy w rodzinie, zintensyfikowanie i podniesienie jakości działań w stosunku do osób stosujących - przemoc w rodzinie, wzrost liczby osób profesjonalnie zajmujących się świadczeniem usług na rzecz - osób i rodzin zagrożonych i dotkniętych przemocą oraz osób stosujących przemoc w rodzinie. IX. Sposób monitorowania i sprawozdawczości Każdy z organów na szczeblu centralnym odpowiedzialnych za monitorowanie Programu raz na rok będzie dokonywał analizy jakościowej i ilościowej realizacji Programu w oparciu o dane przekazane przez podległe jednostki. Dane te będą opracowywane przez gminy, powiaty, województwa samorządowe i wojewodów. Następnie za pośrednictwem systemów informatycznych przekazywane będą na szczebel centralny. Zgodnie z przepisami ustawy o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie każdego roku do 30 września Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej zobowiązane jest do opracowania i przekazania do Sejmu i Senatu Rzeczypospolitej Polskiej sprawozdania z realizacji Programu. Wskazane powyżej dane będą stanowić składową tego sprawozdania. Ponadto na stronach internetowych wszystkich resortów zaangażowanych w realizację Programu i jednostek im podległych, zamieszczone będą najważniejsze informacje wynikające z monitorowania i sprawozdawczości Programu. Monitorowanie realizacji Programu odbywać się będzie poprzez sprawozdawczość dokonywaną w oparciu o wskaźniki działań, która w szczególności dotyczyć będzie: instytucji pomagających osobom dotkniętym przemocą w rodzinie; - form udzielanej pomocy takim osobom; - form działań kierowanych do osób stosujących przemoc w rodzinie. - Wzór do rocznego Sprawozdania z realizacji Programu został zawarty w załączniku nr 3. W sprawozdawczości zostaną także zawarte wkłady merytoryczne z realizacji działań wynikających z Programu opracowane przez resorty zaangażowane w jego realizację. Sprawozdanie będzie zawierało podsumowanie i wnioski płynące z realizacji działań w danym roku sprawozdawczym. Określone zostaną również priorytety i trendy w zakresie przyszłych zadań realizowanych na rzecz przeciwdziałania przemocy w rodzinie. W ramach realizacji Programu dostępne będą na stronach internetowych podmiotów zaangażowanych w działania bazy zawierające dane instytucji, z których usług mogą skorzystać osoby dotknięte przemocą w rodzinie oraz osoby stosujące przemoc w rodzinie. W ramach monitorowania bazy te będą aktualizowane raz w roku. Ponadto w trakcie realizacji Programu zostanie dokonane badanie skuteczności pomocy udzielanej osobom dotkniętym przemocą w rodzinie (w 2019 r.), badanie skuteczności oddziaływań korekcyjno-edukacyjnych dla osób stosujących przemoc w rodzinie (w 2019 r.) oraz badanie skuteczności programów psychologiczno-terapeutycznych dla osób stosujących przemoc w rodzinie (w 2020 r.). Program w roku w 2020 objęty zostanie również działaniami ewaluacyjnymi, które zostaną zlecone firmie zewnętrznej. Firma ta, w oparciu o opracowaną matrycę logiczną programu, dokona oceny wyników działań oraz ryzyka, co pozwoli reagować na sytuacje nietypowe czy też wymagające podjęcia niezaplanowanych działań. Matryca logiczna – cele i planowane działania Krajowego Programu Przeciwdziałania Przemocy w Rodzinie na lata 2014–2020 Matryca logiczna (Logical Framework Approach – LFA) uszczegóławia i porządkuje Program. Pozwala na precyzyjne określenie skruktury, sprawdzenie wewnętrznej spójności, wpływu, rezultatów i wyników. Układ (logika) pionowy matrycy określa, co Program ma osiągnąć, wyjaśnia związki przyczynowe. Logika pozioma odnosi się do mierzenia efektów projektu i działań używanych w trakcie jego realizacji, poprzez określenie kluczowych wskaźników pomiaru i źródeł ich pochodzenia.

1 rn kinzc 1 rn

il hcywonołso wómargorp einawocarpO.1.4.1 o einezdaworp i hcynjycakude zaro e ainageibopaz hcycązcytod,ńałaizd – icśonlógezczs w,einizdor w ycomezrp hcyzsrats bóso,teibok,iceizd cebow imaicśonwarpsonłepein z bul wómargorp ajcazilaer i einawocarpO.2.4.1 mynzcytkaliforp moinałaizd hcycążułs eineleizdu ulec an mycąjam – azczsałwz,ycomop jenzcytsilajceps ainażardw i ainawomorp eiserkaz w – hcyzcwawohcyw dotem hcywołdiwarp hcanizdor w iceizd od uknusots w icśokaj awarpoP.4.1 – einizdor w ącomezrp hcynożorgaz ńałaizd umetsys aind z ywatsu 2 tkp 3.tsu 6.tra(hcynzcytkaliforp uinałaizdwicezrp o.r 5002 acpil 92,081 rN.U.zD(einizdor w ycomezrp).mz.nźóp z,3941.zop –,awtcindarop einezdaworP.3.4.1 ainałaizd zezrpop icśonlógezczs w uineincomzw ecążułs enjycakude,hcyzcwawohcyw i hcyzcńukeipo ainawosots cebow hcynwytanretla – ijcnetepmok i dotem ycomezrp – hcynożorgaz hcanizdor w wócizdor 2 tkp 2.tsu 6.tra(einizdor w ącomezrp –.r 5002 acpil 92 aind z ywatsu ycomezrp uinałaizdwicezrp o,3941.zop,081 rN.U.zD(einizdor w purg od uknusots w zaro).mz.nźóp z.yżąic w hcintelołam.pn,akyzyr

ijzyced hcytęjdop abzcil – hcycązcytod hcywicśałw ainezdaworpw hcycązcytod icśert einezdaworpW.1.1.4 wómargorp od icśert ainawanzopzor,ainageibopaz einaincamzW.1.4,ogewodowaz ainecłatzsk ycomezrp ikdapyzrp an ainawogaer i ainecłatzsk icśokaj hcynawozilaer abzcil – ainecłatzsk wómargorp od einizdor w ogewodowaz,wómargorp ajcazilaer hci i ogewodowaz ainelanoksod i hcytęjbo bóso abzcil – bóso ogewodowaz imywomargorp imaicśert hcycąjuwotogyzrp einezsondoP.4 ijcazilaer od ęis ijcnetepmok userkaz z ńadaz bżułs ainałaizdwicezrp -atsdezrp i ycomezrp ileiciw zaro einizdor w wótoimdop hcycąjuzilaer bóso hcycąjuzilaer ainadaz et ainałaizd hcycązcytod icśert einezdaworpW.2.1.4 userkaz z hcynozdaworpezrp abzcil – ainawanzopzor,ainageibopaz -wicezrp ńelokzs ycomezrp ikdapyzrp an ainawogaer i ainałaizd ńelokzs wókintsezcu abzcil – ainelanoksod wómargorp od einizdor w ycomezrp.ajcazilaer hci i ogewodowaz einizdor w einazcanzyW.2.4 einawadyw zaro einawocarpO.1.2.4 ńałaizd wóknureik ńelokzs ainezdaworp od hcynzcytyw wótoimdop ald ycomezrp ainałaizdwicezrp eiserkaz w ainezdaworp od enzcytyw – ijcutytsni i aind z ywatsu 5 tkp 8.tra(einizdor w ńelokzs ęis hcycąjumjaz uinałaizdwicezrp o.r 5002 acpil 92 meinałaizdwicezrp,081 rN.U.zD(einizdor w ycomezrp ycomezrp).mz.nźóp z,3941.zop einizdor w

2 rn

3 rn kinzcąłaZ 3 rn kinzcąłaZ ijcazilaer z ainadzowarps ogenzcor od rózW 0202–4102 atal an einizdoR w ycomezrP ainałaizdwicezrP umargorP ogewojarK jenzcełopS ikytiloP i ycarP owtsretsiniM anzcełops ajcakude i akytkaliforP.1 einizdor w ącomezrp mytęinktod moboso comop i anorhcO.2 einizdor w comezrp ecąjusots yboso an einawyłaizddO.3 einizdor w ycomezrp ainałaizdwicezrp userkaz z ainałaizd hcycąjuzilaer wótoimdop ileiciwatsdezrp i bżułs ijcnetepmok einezsondoP.4 icśowildeiwarpS owtsretsiniM einizdor w ącomezrp mytęinktod moboso comop i anorhcO.2 einizdor w comezrp ecąjusots yboso an einawyłaizddO.3 einizdor w ycomezrp ainałaizdwicezrp userkaz z ainałaizd hcycąjuzilaer wótoimdop ileiciwatsdezrp i bżułs ijcnetepmok einezsondoP.4 anlareneG arutarukorP einizdor w ącomezrp mytęinktod moboso comop i anorhcO.2 einizdor w comezrp ecąjusots yboso an einawyłaizddO.3 einizdor w ycomezrp ainałaizdwicezrp userkaz z ainałaizd hcycąjuzilaer wótoimdop ileiciwatsdezrp i bżułs ijcnetepmok einezsondoP.4 hcynzrtęnweW warpS owtsretsiniM einizdor w ącomezrp mytęinktod moboso comop i anorhcO.2 einizdor w comezrp ecąjusots yboso an einawyłaizddO.3 einizdor w ycomezrp ainałaizdwicezrp userkaz z ainałaizd hcycąjuzilaer wótoimdop ileiciwatsdezrp i bżułs ijcnetepmok einezsondoP.4 aiwordZ owtsretsiniM anzcełops ajcakude i akytkaliforP.1 einizdor w ącomezrp mytęinktod moboso comop i anorhcO.2 einizdor w comezrp ecąjusots yboso an einawyłaizddO.3 einizdor w ycomezrp ainałaizdwicezrp userkaz z ainałaizd hcycąjuzilaer wótoimdop ileiciwatsdezrp i bżułs ijcnetepmok einezsondoP.4 jewodoraN ijcakudE owtsretsiniM anzcełops ajcakude i akytkaliforP.1 einizdor w ącomezrp mytęinktod moboso comop i anorhcO.2 bżułs ijcnetepmok einezsondoP.4 ogewodoraN awtcizdeizD i yrutluK owtsretsiniM einizdor w comezrp ecąjusots yboso an einawyłaizddO.3 einizdor w ycomezrp ainałaizdwicezrp userkaz z ainałaizd hcycąjuzilaer wótoimdop ileiciwatsdezrp i bżułs ijcnetepmok einezsondoP.4

od hc,081 rN.U.z

wócrozw yna

ewodązr ejcuty imajcutytsni im

od hcycąjazre

einizdor w ycome userkaz z ńadaz ij

einizdor w ycome userkaz z ńadaz ij