Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 18 marca 2025 r. w sprawie wprowadzenia programu zwalczania wścieklizny na lata 2025-2027

Na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej wprowadza się program zwalczania wścieklizny na lata 2025–2027, który jest określony w załączniku do rozporządzenia.

Program, o którym mowa w § 1, stosuje się od dnia 1 stycznia 2025 r.

Rozporządzenie wchodzi w życie z dniem następującym po dniu ogłoszenia. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi: C. Siekierski 1) Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi kieruje działem administracji rządowej – rolnictwo, na podstawie § 1 ust. 2 pkt 1 rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 18 grudnia 2023 r. w sprawie szczegółowego zakresu działania Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi (Dz. U. poz. 2706). Załącznik do rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 18 marca 2025 r. (Dz. U. poz. ….) Załącznik do rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 18 marca 2025 r. (Dz. U. poz. 430) PROGRAM ZWALCZANIA WŚCIEKLIZNY NA LATA 2025–2027 PROGRAM ZWALCZANIA WŚCIEKLIZNY NA LATA 2025–2027 1. Identyfikacja programu zwalczania wścieklizny (Rabies) Państwo członkowskie: Rzeczpospolita Polska Choroba: wścieklizna (Rabies) Wniosek o współfinansowanie na lata 2025–2027 2. Dane historyczne dotyczące sytuacji epizootycznej w zakresie wścieklizny W okresie międzywojennym oraz w pierwszych latach po II wojnie światowej głównym nosicielem wścieklizny na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej były psy. Wprowadzenie w 1949 r. obowiązkowego szczepienia psów przeciwko wściekliźnie pozwoliło na znaczne ograniczenie występowania tej choroby. Liczba zachorowań na wściekliznę wśród zwierząt obniżyła się z ponad 3600 przypadków w 1946 r. do 73 w 1956 r. Problem wścieklizny pojawił się ponownie, kiedy zaczęto rejestrować coraz więcej przypadków tej choroby w środowisku zwierząt wolno żyjących. W latach 1946–1956 wśród zwierząt dzikich zgłaszano rocznie od 1 do 6 przypadków wścieklizny. W 1957 r. nie zanotowano żadnego takiego przypadku, natomiast w latach następnych był zauważalny wzrost zachorowań wśród zwierząt dzikich – w szczególności u lisów. Pod koniec lat siedemdziesiątych liczba zachorowań u zwierząt dzikich przekraczała liczbę zachorowań u zwierząt domowych. W 1990 r. w Rzeczypospolitej Polskiej stwierdzono 2045 przypadków wścieklizny, w tym 1668 przypadków u zwierząt dzikich, z czego 1374 przypadki u lisów. Najwięcej przypadków tej choroby zanotowano w ówczesnych województwach: poznańskim (157), opolskim (139), koszalińskim (133), szczecińskim (130), bydgoskim (123) oraz słupskim (103). Pojedyncze przypadki odnotowano w ówczesnych województwach: lubelskim, łomżyńskim, łódzkim oraz przemyskim, natomiast nie odnotowano ich w ówczesnym województwie bialskopodlaskim. W 1991 r. stwierdzono 2287 przypadków wścieklizny, w tym 1864 przypadki u zwierząt dzikich, z czego 1513 przypadków u lisów. Wścieklizny nie odnotowano w ówczesnym województwie lubelskim, a pojedyncze przypadki wystąpiły w ówczesnych województwach: przemyskim, łódzkim, łomżyńskim oraz krośnieńskim. W 1992 r. stwierdzono 3084 przypadki wścieklizny, w tym 2549 przypadków u zwierząt dzikich, z czego 2079 przypadków u lisów. Z uwagi na rozprzestrzenianie się wścieklizny rozpoczęto w 1993 r. akcję doustnych szczepień lisów wolno żyjących przeciwko wściekliźnie. W 1993 r. stwierdzono 2648 przypadków wścieklizny u zwierząt, w tym 2166 przypadków u zwierząt dzikich, z czego 1803 przypadki u lisów. W 1994 r. stwierdzono 2238 przypadków wścieklizny u zwierząt, w tym 1788 przypadków u zwierząt dzikich, z czego 1506 przypadków u lisów. W 1995 r. stwierdzono 1973 przypadki wścieklizny u zwierząt, w tym 1528 przypadków u zwierząt dzikich, z czego 1280 przypadków u lisów. W 1996 r. stwierdzono 2527 przypadków wścieklizny u zwierząt, w tym 2064 przypadki u zwierząt dzikich, z czego 1779 przypadków u lisów. W 1997 r. stwierdzono 1494 przypadki wścieklizny u zwierząt, w tym 1239 przypadków u zwierząt dzikich, z czego 1091 przypadków u lisów. Efektem nieustającego przeprowadzania szczepień w zachodniej części terytorium Rzeczypospolitej Polskiej był spadek liczby przypadków wścieklizny, a także brak jej występowania od dłuższego czasu na terenach województw: zachodniopomorskiego, lubuskiego i dolnośląskiego. W 1998 r. stwierdzono 1329 przypadków wścieklizny u zwierząt, w tym 1120 przypadków u zwierząt dzikich, z czego 927 przypadków u lisów. W 1999 r. stwierdzono 1148 przypadków wścieklizny u zwierząt, w tym 721 przypadków u lisów. W 2000 r. stwierdzono 2224 przypadki wścieklizny u zwierząt, w tym 1583 przypadki u lisów, a w 2001 r. stwierdzono 2964 przypadki wścieklizny u zwierząt, w tym 2224 przypadki u lisów. W trakcie przeprowadzanych akcji szczepień zaobserwowano, że zasięg występowania wścieklizny przesuwa się w kierunku wschodniej części terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, czyli na obszary, które do tej pory nie były objęte szczepieniami. Zaobserwowano także, że występują pojedyncze przypadki wścieklizny na terenach przygranicznych sąsiadujących z Republiką Czeską. W 2002 r. liczba przypadków wścieklizny u zwierząt na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej wyniosła 1119, z czego 1038 przypadków zanotowano u zwierząt dzikich, w tym 884 przypadki u lisów. W 2002 r. największą liczbę przypadków wścieklizny zanotowano w województwie wielkopolskim – 339. W 2003 r. stwierdzono 388 przypadków wścieklizny u zwierząt, w tym 314 przypadków u zwierząt dzikich, z czego 233 przypadki u lisów. W 2004 r. stwierdzono 136 przypadków wścieklizny u zwierząt, w tym 114 przypadków u zwierząt dzikich, z czego 86 przypadków u lisów. W 2005 r. stwierdzono 138 przypadków wścieklizny u zwierząt, w tym 102 przypadki u zwierząt dzikich, z czego 84 przypadki u lisów. W 2006 r. stwierdzono 82 przypadki wścieklizny u zwierząt, w tym 63 przypadki u zwierząt dzikich, z czego 43 przypadki u lisów. W 2007 r. stwierdzono 70 przypadków wścieklizny u zwierząt, w tym 55 przypadków u zwierząt dzikich, z czego 42 przypadki u lisów. W 2008 r. stwierdzono 29 przypadków wścieklizny u zwierząt, w tym 24 przypadki u zwierząt dzikich, z czego 19 przypadków u lisów. W 2009 r. stwierdzono 8 przypadków wścieklizny u zwierząt, w tym 8 przypadków u zwierząt dzikich, z czego 6 przypadków u lisów. W 2010 r. liczba przypadków wścieklizny ponownie wzrosła. W tym roku zanotowano 151 przypadków wścieklizny u zwierząt, z czego 145 przypadków stwierdzono u zwierząt innych niż nietoperze. Występowanie wścieklizny u zwierząt innych niż nietoperze odnotowano w województwie małopolskim oraz w województwach, w których choroba występowała w roku poprzednim. W województwie małopolskim stwierdzono najwięcej przypadków wścieklizny (118 przypadków). W 2010 r. poziom uodpornienia i pobrania szczepionki u lisów wolno żyjących w Polsce wyniósł odpowiednio 84,90 % i 89,15 %. W 2011 r. stwierdzono 160 przypadków wścieklizny u zwierząt, w tym 156 przypadków u zwierząt innych niż nietoperze. Najwięcej przypadków wścieklizny zanotowano w województwach małopolskim (60 przypadków) i podkarpackim (63 przypadki). Występowanie wścieklizny u zwierząt innych niż nietoperze odnotowano w województwach śląskim i warmińsko-mazurskim oraz w województwach, w których choroba występowała w roku poprzednim. W województwie śląskim stwierdzono 1 przypadek wścieklizny, natomiast w województwie warmińsko-mazurskim stwierdzono 6 przypadków wścieklizny u zwierząt innych niż nietoperze. W 2011 r. poziom uodpornienia i pobrania szczepionki u lisów wolno żyjących w Polsce wyniósł odpowiednio 79,50 % i 86,49 %. W 2012 r. stwierdzono 257 przypadków wścieklizny u zwierząt, w tym 254 przypadki u zwierząt innych niż nietoperze. Najwięcej przypadków zanotowano w województwach małopolskim (24 przypadki) i podkarpackim (213 przypadków). Wściekliznę u zwierząt innych niż nietoperze stwierdzono jedynie w województwach, w których choroba występowała w roku poprzednim. W 2012 r. poziom uodpornienia i pobrania szczepionki u lisów wolno żyjących w Polsce wyniósł odpowiednio 79,29 % i 87,10 %. W 2013 r. stwierdzono 204 przypadki wścieklizny u zwierząt, w tym 196 przypadków u zwierząt innych niż nietoperze. Występowanie wścieklizny u zwierząt innych niż nietoperze odnotowano w województwie świętokrzyskim oraz w województwach, w których choroba występowała w roku poprzednim, z wyjątkiem województw: podlaskiego, śląskiego i warmińsko-mazurskiego. W województwie świętokrzyskim stwierdzono 2 przypadki wścieklizny. Najwięcej przypadków wścieklizny zanotowano w województwach małopolskim (58 przypadków) i podkarpackim (121 przypadków). W 2013 r. poziom uodpornienia i pobrania szczepionki u lisów wolno żyjących w Polsce wyniósł odpowiednio 75,11 % i 86,05 %. W 2014 r. stwierdzono 105 przypadków wścieklizny u zwierząt, w tym 98 przypadków u zwierząt innych niż nietoperze. Występowanie wścieklizny u zwierząt innych niż nietoperze odnotowano w województwie podlaskim oraz w województwach, w których choroba występowała w roku poprzednim. W województwie podlaskim stwierdzono 4 przypadki wścieklizny. Najwięcej przypadków wścieklizny zanotowano w województwie małopolskim (81 przypadków). W 2014 r. poziom uodpornienia i pobrania szczepionki u lisów wolno żyjących w Polsce wyniósł odpowiednio 59,77 % i 88,27 %. W 2015 r. stwierdzono 97 przypadków wścieklizny u zwierząt, w tym 93 przypadki u zwierząt innych niż nietoperze. Występowanie wścieklizny u zwierząt innych niż nietoperze odnotowano jedynie w województwach, w których choroba występowała w roku poprzednim. Najwięcej przypadków wścieklizny zanotowano w województwie małopolskim (79 przypadków). W 2015 r. poziom uodpornienia i pobrania szczepionki u lisów wolno żyjących w Polsce wyniósł odpowiednio 54,10 % i 89,10 %. W 2016 r. stwierdzono 22 przypadki wścieklizny u zwierząt, w tym 16 przypadków u zwierząt innych niż nietoperze. Występowanie wścieklizny u zwierząt innych niż nietoperze odnotowano w województwie podlaskim oraz województwach, w których choroba występowała w roku poprzednim. W województwie podlaskim stwierdzono 1 przypadek wścieklizny. Najwięcej przypadków wścieklizny zanotowano w województwie małopolskim (8 przypadków). W 2016 r. poziom uodpornienia i pobrania szczepionki u lisów wolno żyjących w Polsce wyniósł odpowiednio 54,59 % i 90,31 %. W 2017 r. stwierdzono 10 przypadków wścieklizny u zwierząt, w tym 2 przypadki u zwierząt innych niż nietoperze. Występowanie wścieklizny u zwierząt innych niż nietoperze odnotowano jedynie w województwach, w których choroba występowała w roku poprzednim. W 2017 r. poziom uodpornienia i pobrania szczepionki u lisów wolno żyjących w Polsce wyniósł odpowiednio 50,63 % i 87,73 %. W 2018 r. stwierdzono 9 przypadków wścieklizny u zwierząt, w tym 4 przypadki u zwierząt innych niż nietoperze. Wszystkie 4 przypadki u zwierząt innych niż nietoperze wystąpiły u lisów, 2 przypadki wystąpiły w województwie lubelskim, 1 przypadek wystąpił w województwie małopolskim i 1 przypadek – w województwie podkarpackim. W 2018 r. poziom uodpornienia i pobrania szczepionki u lisów wolno żyjących w Polsce wyniósł odpowiednio 47,97 % i 89,90 %. W 2019 r. stwierdzono 11 przypadków wścieklizny u zwierząt, w tym 1 przypadek u zwierząt innych niż nietoperze. Jedyny przypadek wścieklizny u zwierząt innych niż nietoperze wystąpił u lisa w województwie lubelskim. W 2019 r. poziom uodpornienia i pobrania szczepionki u lisów wolno żyjących w Polsce wyniósł odpowiednio 50,05 % i 89,83 %. W 2020 r. stwierdzono 12 przypadków wścieklizny u zwierząt, w tym 7 przypadków u zwierząt innych niż nietoperze. Wystąpienie wścieklizny u zwierząt innych niż nietoperze odnotowano w województwach lubelskim i podkarpackim. W 2020 r. poziom uodpornienia i pobrania szczepionki u lisów wolno żyjących w Polsce wyniósł odpowiednio 40,49 % i 87,29 %. W 2021 r. stwierdzono 118 przypadków wścieklizny u zwierząt, w tym 113 przypadków u zwierząt innych niż nietoperze. Wystąpienie wścieklizny u zwierząt innych niż nietoperze stwierdzono w województwach: mazowieckim, podkarpackim i świętokrzyskim. Wirusy wyizolowane od 8 zwierząt zakażonych wścieklizną z 4 powiatów: garwolińskiego, mińskiego, otwockiego i radomskiego w województwie mazowieckim zostały poddane analizie filogenetycznej i porównane z próbkami archiwalnymi z lat 2000–2004 (z tego samego województwa) oraz z próbką od zakażonego lisa z 2020 r. z powiatu stalowowolskiego w województwie podkarpackim. Wszystkie sekwencje wirusów wyizolowanych w 2021 r. na terenie województwa mazowieckiego należą do wariantu CE (Central European – środkowoeuropejskiego), natomiast sekwencje izolatów archiwalnych z lat 2000–2004 (z województwa mazowieckiego) oraz sekwencja wirusa z ogniska w powiecie stalowowolskim (w województwie podkarpackim) z 2020 r. należą do wariantu NEE (North East European – północno-wschodnio-europejskiego). W 2022 r. stwierdzono 39 przypadków wścieklizny u zwierząt, w tym 36 przypadków u zwierząt innych niż nietoperze. Wystąpienie wścieklizny u zwierząt innych niż nietoperze stwierdzono w województwach: lubelskim, mazowieckim i świętokrzyskim. W 2023 r. stwierdzono 11 przypadków wścieklizny u zwierząt, w tym 7 przypadków u zwierząt innych niż nietoperze (6 lisów i 1 pies). Wystąpienie wścieklizny u zwierząt innych niż nietoperze stwierdzono w województwie podkarpackim. Od 2002 r., w którym doustnymi szczepieniami lisów wolno żyjących przeciwko wściekliźnie objęto całe terytorium kraju, liczba przypadków wścieklizny u zwierząt innych niż nietoperze zmniejszała się systematycznie aż do 2009 r. W 2010 r. wściekliznę stwierdzono w województwie małopolskim po kilku latach jej nieobecności. Podejrzewa się, że powódź, która wystąpiła bezpośrednio po wiosennej akcji szczepień, mogła wpłynąć negatywnie na uodpornienie lisów przeciwko wściekliźnie w tym województwie. Pojawienie się wścieklizny po 2010 r. w województwach śląskim i świętokrzyskim było prawdopodobnie spowodowane migracją zakażonych dzikich zwierząt z obszaru województwa małopolskiego. Ponadto podejrzewa się, że wzrost liczby przypadków w województwie podkarpackim po 2010 r. był również konsekwencją sytuacji epizootycznej w województwie małopolskim. Natomiast ponowne pojawienie się wścieklizny w tym okresie w województwach podlaskim i warmińsko- -mazurskim było prawdopodobnie wynikiem migracji zakażonych dzikich zwierząt z terytorium Republiki Białorusi i Federacji Rosyjskiej (z obwodu królewieckiego). Główną przeszkodą i ograniczeniem w zwalczaniu wścieklizny w południowo- -wschodniej części Polski wydają się być trudności w uodparnianiu lisów bytujących w bezpośrednim sąsiedztwie siedzib ludzkich, w szczególności na obszarach zabudowanych. Znaczna bowiem część przypadków wścieklizny w województwach małopolskim i podkarpackim została stwierdzona w ostatnich latach w okolicy zabudowań. Szczegółowe dane dotyczące występowania wścieklizny u zwierząt w Polsce w latach 2015–2023 zawiera załącznik do programu. Uodpornienie i pobranie szczepionki u lisów wolno żyjących utrzymuje się w ostatnich latach na wysokim poziomie. Spadek poziomu uodpornienia w 2014 r. i 2015 r. wynikał z tego, że zastąpiono test RFFIT testem ELISA, który ma odmienną charakterystykę. W 2014 r. część próbek w ramach badania serologicznego została bowiem przebadana testem ELISA, natomiast w 2015 r. wszystkie próbki zostały przebadane testem ELISA. 3. Opis programu Zgodnie z załącznikiem nr 2 do ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o ochronie zdrowia zwierząt oraz zwalczaniu chorób zakaźnych zwierząt (Dz. U. z 2023 r. poz. 1075) wścieklizna należy do chorób zakaźnych zwierząt podlegających obowiązkowi zwalczania na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Zgodnie z załącznikiem do rozporządzenia wykonawczego Komisji (UE) 2018/1882 z dnia 3 grudnia 2018 r. w sprawie stosowania niektórych przepisów dotyczących zapobiegania chorobom oraz ich zwalczania do kategorii chorób umieszczonych w wykazie oraz ustanawiającego wykaz gatunków i grup gatunków, z którymi wiąże się znaczne ryzyko rozprzestrzeniania się chorób umieszczonych w tym wykazie (Dz. Urz. UE L 308 z 04.12.2018, str. 21, z późn. zm.) zakażenie wirusem wścieklizny u zwierząt drapieżnych, krętorogich, świniowatych, koniowatych, jeleniowatych i wielbłądowatych zostało zaliczone do kategorii B+D+E, natomiast u nietoperzy do kategorii E, gdzie: 1) „choroba kategorii B” – oznacza chorobę umieszczoną w wykazie, która musi podlegać zwalczaniu we wszystkich państwach członkowskich w celu jej likwidacji w całej Unii Europejskiej, jak określono w art. 9 ust. 1 lit. b rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/429 z dnia 9 marca 2016 r. w sprawie przenośnych chorób zwierząt oraz zmieniającego i uchylającego niektóre akty w dziedzinie zdrowia zwierząt („Prawo o zdrowiu zwierząt”) (Dz. Urz. UE L 84 z 31.03.2016, str. 1, z późn. zm.), zwanego dalej „rozporządzeniem (UE) 2016/429”; 2) „choroba kategorii D” – oznacza chorobę umieszczoną w wykazie, w odniesieniu do której są potrzebne środki, aby zapobiec jej rozprzestrzenianiu się z uwagi na jej występowanie w Unii Europejskiej lub przemieszczanie między państwami członkowskimi, jak określono w art. 9 ust. 1 lit. d rozporządzenia (UE) 2016/429; 3) „choroba kategorii E” – oznacza chorobę umieszczoną w wykazie, w odniesieniu do której zachodzi konieczność nadzoru w Unii Europejskiej, jak określono w art. 9 ust. 1 lit. e rozporządzenia (UE) 2016/429. Zgodnie z art. 31 ust. 1 rozporządzenia (UE) 2016/429 państwa członkowskie, które na swoim terytorium lub w jego poszczególnych strefach lub kompartmentach nie są wolne od choroby kategorii B, ustanawiają program, którego celem jest likwidacja danej choroby umieszczonej w wykazie lub wykazanie, że są od niej wolne, realizowany w populacjach zwierząt zapadających na tę chorobę i obejmujący odpowiednie części terytorium tego państwa lub jego odpowiednie strefy lub kompartmenty, zwany dalej „obowiązkowym programem likwidacji choroby”, który obowiązuje do czasu spełnienia warunków przyznania statusu obszaru wolnego od choroby dla terytorium państwa członkowskiego lub danej strefy. Państwa członkowskie przedkładają Komisji Europejskiej do zatwierdzenia projekt obowiązkowego programu likwidacji choroby. Strefy Rzeczypospolitej Polskiej mające status obszaru wolnego od zakażenia wirusem wścieklizny są wymienione w części I załącznika III do rozporządzenia wykonawczego Komisji (UE) 2021/620 z dnia 15 kwietnia 2021 r. ustanawiającego przepisy dotyczące stosowania rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/429 w odniesieniu do zatwierdzania statusu obszaru wolnego od choroby i statusu obszaru nieobjętego szczepieniami niektórych państw członkowskich lub ich stref lub kompartmentów w przypadku niektórych chorób umieszczonych w wykazie oraz zatwierdzania programów likwidacji tych chorób umieszczonych w wykazie (Dz. Urz. UE L 131 z 16.04.2021, str. 78, z późn. zm.). Zgodnie z art. 32 rozporządzenia delegowanego Komisji (UE) 2020/689 z dnia 17 grudnia 2019 r. uzupełniającego rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/429 w odniesieniu do zasad dotyczących nadzoru, programów likwidacji choroby oraz statusu obszaru wolnego od choroby w przypadku niektórych chorób umieszczonych w wykazie i niektórych nowo występujących chorób (Dz. Urz. UE L 174 z 03.06.2020, str. 211, z późn. zm.) właściwy organ, ustanawiając obowiązkowy program likwidacji zakażenia wirusem wścieklizny (RABV), opiera go na strategii zwalczania choroby, która obejmuje: 1) szczepienie zwierząt uznanych przez właściwy organ za docelową populację zwierząt; 2) wprowadzenie środków ograniczania ryzyka kontaktu z zakażonymi zwierzętami; 3) kontrolę ryzyka rozprzestrzeniania się i wprowadzenia choroby na terytorium jego państwa członkowskiego. Właściwy organ wdraża obowiązkowy program likwidacji choroby, biorąc pod uwagę, że ten program ma być: 1) oparty na ocenie ryzyka aktualizowanej w razie potrzeby zgodnie z rozwojem sytuacji epidemiologicznej; 2) wspierany przez publiczne kampanie informacyjne obejmujące wszystkie odpowiednie zainteresowane strony; 3) koordynowany w razie potrzeby przez odpowiednie organy do spraw zdrowia publicznego, populacji zwierząt dzikich lub łowiectwa; 4) skalowany zgodnie z podejściem terytorialnym opartym na ryzyku. Lisy wolno żyjące na obszarach określonych przez ministra właściwego do spraw rolnictwa podlegają zgodnie z art. 56 ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o ochronie zdrowia zwierząt oraz zwalczaniu chorób zakaźnych zwierząt obowiązkowemu szczepieniu ochronnemu przeciwko wściekliźnie przeprowadzanemu przez wojewódzkiego lekarza weterynarii. Zgodnie z przepisami rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 17 grudnia 2013 r. w sprawie przeprowadzania ochronnych szczepień lisów wolno żyjących przeciwko wściekliźnie (Dz. U. poz. 1737) szczepionka jest rozrzucana z samolotu lub ze śmigłowca lub wykładana ręcznie dwa razy do roku na obszarach lasów oraz we wszystkich miejscach bytowania lisów wolno żyjących. Szczepionka może być podana raz w roku, jeżeli na terenie województwa nie stwierdzono wścieklizny w okresie dwóch kolejnych lat. Natomiast szczepień ochronnych nie przeprowadza się, jeżeli na terenie województwa nie stwierdzono wścieklizny w okresie co najmniej trzech kolejnych lat. W przypadku stwierdzenia wścieklizny na terenie województwa, w którym nie stwierdzono wścieklizny w okresie co najmniej trzech kolejnych lat, wojewódzki lekarz weterynarii wyznacza obszar o promieniu co najmniej 50 km od ogniska wścieklizny, zwany dalej „strefą ochronną”. Szczepienia ochronne w strefie ochronnej przeprowadza się dwa razy w roku przez okres trzech kolejnych lat od dnia stwierdzenia wścieklizny w tej strefie. Szczepienia ochronne w strefie ochronnej można przeprowadzić raz w roku, jeżeli w strefie ochronnej nie stwierdzono wścieklizny w okresie dwóch kolejnych lat. Natomiast w przypadku istnienia ryzyka przeniesienia wścieklizny z innej części województwa lub z innego województwa, lub z obszaru położonego poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej wojewódzki lekarz weterynarii może wyznaczyć na terenie województwa obszar o szerokości co najmniej 50 km, na którym przeprowadza się szczepienia ochronne. Jeżeli na obszarach, na których przeprowadzono szczepienia ochronne, wystąpiła katastrofa naturalna w rozumieniu art. 3 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 18 kwietnia 2002 r. o stanie klęski żywiołowej (Dz. U. z 2025 r. poz. 112) mogąca negatywnie wpłynąć na podjęcie szczepionki przez lisy lub stwierdzono pogorszenie sytuacji epizootycznej w odniesieniu do wścieklizny, dopuszcza się przeprowadzenie dodatkowych szczepień ochronnych. Liczba dawek szczepionki nie może być mniejsza niż 20 dawek na 1 km2 powierzchni, na której przeprowadza się szczepienia ochronne. Na konieczność przeprowadzania lub częstotliwość szczepień ochronnych lisów wolno żyjących nie ma wpływu występowanie wścieklizny u nietoperzy. Badania monitoringowe wykonywane w celu określenia efektywności doustnych szczepień lisów wolno żyjących przeciwko wściekliźnie przeprowadza się na podstawie przepisów rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 17 grudnia 2004 r. w sprawie określenia jednostek chorobowych, sposobu prowadzenia kontroli oraz zakresu badań kontrolnych zakażeń zwierząt (Dz. U. z 2019 r. poz. 2161, z późn. zm.). Zgodnie z przepisami tego rozporządzenia w celu kontroli wścieklizny pobiera się do badań tkankę mózgową, surowicę i żuchwę od 4 lisów odstrzelonych na każdych 100 km2 obszaru, na którym lisy wolno żyjące zostały objęte szczepieniem ochronnym przeciwko wściekliźnie. Natomiast w celu izolacji i określenia szczepu wirusa wścieklizny do badań przesyła się tkankę mózgową lisów wolno żyjących, u których w badaniu laboratoryjnym potwierdzono wściekliznę. Realizacja programu w odniesieniu do gatunków zwierząt wrażliwych na wściekliznę innych niż lisy wolno żyjące polega na zwalczaniu wścieklizny zgodnie z zasadami określonymi w przepisach ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o ochronie zdrowia zwierząt oraz zwalczaniu chorób zakaźnych zwierząt, przepisami rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 7 stycznia 2005 r. w sprawie zwalczania wścieklizny (Dz. U. poz. 103) oraz art. 35 i art. 36 rozporządzenia delegowanego Komisji (UE) 2020/689 z dnia 17 grudnia 2019 r. uzupełniającego rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/429 w odniesieniu do zasad dotyczących nadzoru, programów likwidacji choroby oraz statusu obszaru wolnego od choroby w przypadku niektórych chorób umieszczonych w wykazie i niektórych nowo występujących chorób. Na obszarach, na których jest to niezbędne, są przeprowadzane, z wykorzystaniem w szczególności plakatów i ulotek, kampanie informacyjne dotyczące szczepień i wścieklizny. W przypadku dodatniego wyniku badania laboratoryjnego stosuje się następujące metody informowania opinii publicznej: 1) komunikaty Głównego Lekarza Weterynarii o wystąpieniu przypadków wścieklizny publikowane na stronie internetowej Głównego Inspektoratu Weterynarii; 2) wydawanie aktów prawa miejscowego przez właściwego powiatowego lekarza weterynarii albo wojewodę (gdy przypadek znajduje się przy granicy dwóch lub więcej powiatów) o zwalczaniu wścieklizny na określonych obszarach; 3) oznaczenie obszaru zagrożonego wystąpieniem choroby znakami: „UWAGA ! OBSZAR ZAGROŻONY WŚCIEKLIZNĄ ZWIERZĄT”. 4. Środki przewidziane w programie 4.1. Skrócony opis środków przewidzianych w programie Rok: 2025  kontrola  badania  szczepienia  zwalczanie, kontrola lub monitorowanie 4.2. Organizacja, nadzór i rola wszystkich zainteresowanych stron biorących udział w programie Zgodnie z art. 57 ust. 8 ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o ochronie zdrowia zwierząt oraz zwalczaniu chorób zakaźnych zwierząt Główny Lekarz Weterynarii nadzoruje realizację programu zwalczania chorób zakaźnych zwierząt, a w przypadku programu współfinansowanego ze środków pochodzących z Unii Europejskiej informuje Komisję Europejską o postępach w jego realizacji zgodnie z obowiązującymi przepisami Unii Europejskiej. Organem odpowiedzialnym za nadzór i koordynację działań zapewniających realizację programu jest na poziomie krajowym Główny Lekarz Weterynarii. Odpowiedzialność terenowych organów Inspekcji Weterynaryjnej za realizację programu została określona w przepisach ustawy z dnia 29 stycznia 2004 r. o Inspekcji Weterynaryjnej (Dz. U. z 2024 r.) i ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o ochronie zdrowia zwierząt oraz zwalczaniu chorób zakaźnych zwierząt. Na podstawie przepisów rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 20 sierpnia 2024 r. zmieniającego rozporządzenie w sprawie krajowych laboratoriów referencyjnych (Dz. U. poz. 1274) wyznaczono Laboratorium w Zakładzie Wirusologii Państwowego Instytutu Weterynaryjnego – Państwowego Instytutu Badawczego w Puławach jako krajowe laboratorium referencyjne dla wścieklizny. Zgodnie z art. 56 ust. 5 ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o ochronie zdrowia zwierząt oraz zwalczaniu chorób zakaźnych zwierząt szczepienia ochronne lisów wolno żyjących przeprowadzają wojewódzcy lekarze weterynarii. Diagnostyka wścieklizny przy wystąpieniu podejrzenia tej jednostki chorobowej jest przeprowadzana przez laboratoria, o których mowa w art. 25 ust. 2 pkt 1 lit. a i b oraz pkt 2 ustawy z dnia 29 stycznia 2004 r. o Inspekcji Weterynaryjnej, z wykorzystaniem następujących badań: 1) wykrywanie antygenu wirusa wścieklizny testem immunofluorescencji bezpośredniej; 2) izolacja wirusa wścieklizny w hodowli komórek mysiej neuroblastomy; 3) wykrywanie materiału genetycznego wirusa wścieklizny metodami biologii molekularnej (hnRT-PCR, real time RT-PCR); 4) genotypizacji lub sekwencjonowania izolatów wirusa wścieklizny. Badania testem immunofluorescencji bezpośredniej odcisków mózgowych przy wystąpieniu podejrzenia wścieklizny wykonuje się w zakładach higieny weterynaryjnej. Izolację wirusa wścieklizny przeprowadza się w zakładach higieny weterynaryjnej lub krajowym laboratorium referencyjnym dla wścieklizny. Badania genotypizacji oraz sekwencjonowania są wykonywane w krajowym laboratorium referencyjnym dla wścieklizny. W przypadku niejednoznacznych wyników badania testem immunofluorescencji zakład higieny weterynaryjnej przeprowadza izolację wirusa lub przesyła próbkę do krajowego laboratorium referencyjnego w celu potwierdzenia wyniku. Badania monitoringowe w celu sprawdzenia skuteczności szczepienia lisów wolno żyjących są przeprowadzane przez laboratoria, o których mowa w art. 25 ustawy z dnia 29 stycznia 2004 r. o Inspekcji Weterynaryjnej. Monitoring wykonuje się przy zastosowaniu: 1) immunofluorescencji odcisków mózgowych – badanie w kierunku wścieklizny; 2) szlifów kostnych żuchwy – badanie na obecność markera (tetracyklin – TC); 3) testu ELISA – określenie miana przeciwciał dla wirusa wścieklizny w surowicy; 4) różnicowania szczepów wirusa wścieklizny w celu rozróżnienia terenowych szczepów wirusa od szczepów szczepionkowych; 5) zbierania i analizowania danych epidemiologicznych na temat zdiagnozowanych przypadków wścieklizny na obszarze objętym szczepieniem. Badania immunofluorescencji odcisków mózgowych, szlifów kostnych żuchwy oraz ELISA wykonywane w ramach monitoringu są przeprowadzane w zakładach higieny weterynaryjnej, natomiast badania różnicowania szczepów wirusa wścieklizny są przeprowadzane w krajowym laboratorium referencyjnym dla wścieklizny. Badania potwierdzające wyniki powyższych badań laboratoryjnych wykonuje się, jeżeli zachodzi taka konieczność, w krajowym laboratorium referencyjnym dla wścieklizny przy użyciu metod zgodnych z podręcznikiem Światowej Organizacji Zdrowia Zwierząt (WOAH). Zwalczanie wścieklizny jest wspierane przez grupę doradczą powołaną przez głównego lekarza weterynarii. Informacje na temat populacji lisa rudego i innych gatunków zwierząt łownych są uzyskiwane od Polskiego Związku Łowieckiego oraz od Państwowego Gospodarstwa Leśnego Lasy Państwowe. W przypadku trudności związanych z biernym nadzorem nad wścieklizną są organizowane spotkania ze specjalistami ww. instytucji. 4.3. Opis regionów administracyjnych Rzeczypospolitej Polskiej, na których program ma być wdrożony W lutym 2021 r. w związku z potwierdzeniem przypadków wścieklizny na terenie województwa mazowieckiego w powiatach, które od 2019 r. nie były objęte szczepieniami doustnymi przeciwko wściekliźnie, Mazowiecki Wojewódzki Lekarz Weterynarii wyznaczył strefę ochronną o promieniu co najmniej 50 km wokół pierwszych trzech ognisk w 2021 r. Strefa ochronna objęła 16 powiatów: powiat białobrzeski, powiat garwoliński, powiat grodziski, powiat grójecki, powiat kozienicki, powiat legionowski, powiat miński, powiat nowodworski, powiat otwocki, powiat piaseczyński, powiat pruszkowski, powiat pułtuski, m.st. Warszawę, powiat warszawski zachodni, powiat wołomiński i powiat wyszkowski. Po potwierdzeniu przypadku wścieklizny zlokalizowanego na terenie miasta Radomia w województwie mazowieckim Mazowiecki Wojewódzki Lekarz Weterynarii rozszerzył strefę ochronną o 6 powiatów: powiat lipski, powiat przysuski, powiat radomski i miasto Radom, powiat szydłowiecki oraz powiat zwoleński. W związku z potwierdzeniem kolejnych przypadków wścieklizny Główny Lekarz Weterynarii podjął w 2022 r. decyzję o objęciu szczepieniem lisów z terenu całego województwa świętokrzyskiego oraz 3 powiatów województwa łódzkiego, które znajdują się mniej niż 50 km od niektórych miejsc wystąpienia przypadków wścieklizny w województwie mazowieckim. Szczepienie lisów na terenie całego województwa świętokrzyskiego, powiatu lipskiego, powiatu przysuskiego, powiatu radomskiego i miasta Radomia, powiatu szydłowieckiego oraz powiatu zwoleńskiego w województwie mazowieckim było zgodne z zaleceniem z raportu misji EUVET, która odbyła się w dniach 19–20 maja 2021 r. W związku z potwierdzeniem w 2022 r. w województwie mazowieckim w powiecie gostynińskim dwóch ognisk wścieklizny u lisów wolno żyjących została wyznaczona strefa ochronna o promieniu co najmniej 50 km w części województwa kujawsko-pomorskiego i łódzkiego, w której przeprowadzono szczepienia doustne lisów wolno żyjących przeciwko wściekliźnie. W latach 2023–2024 doustnym szczepieniem lisów przeciwko wściekliźnie objęte zostało województwo lubelskie, województwo małopolskie, województwo mazowieckie, województwo podkarpackie, województwo podlaskie, województwo świętokrzyskie, część województwa kujawsko-pomorskiego (powiaty aleksandrowski, brodnicki, golubsko- -dobrzyński, lipnowski, radziejowski, rypiński, gminy Obrowo, Lubicz i Czernikowo w powiecie toruńskim, gminy Dębowa Łąka, Książki i Ryńsk w powiecie wąbrzeskim, powiat włocławski, powiat miejski Włocławek), część województwa łódzkiego (powiaty opoczyński, kutnowski, łęczycki (bez gminy Świnice Warckie), łowicki, rawski, skierniewicki, tomaszowski, gmina Głowno w powiecie zgierskim) oraz część województwa warmińsko- -mazurskiego (powiat ełcki, gminy Giżycko, Kruklanki, Miłki i Wydminy w powiecie giżyckim, powiat gołdapski, powiat olecki, gminy Biała Piska, Orzysz i Pisz w powiecie piskim oraz powiat węgorzewski). W 2025 r. i 2026 r. szczepienia lisów wolno żyjących przeciwko wściekliźnie obejmą: • województwo lubelskie, • województwo małopolskie, • województwo mazowieckie, • województwo podkarpackie, • województwo podlaskie, • województwo świętokrzyskie, • część województwa kujawsko-pomorskiego: powiat aleksandrowski, powiat brodnicki, powiat golubsko-dobrzyński, powiat lipnowski, powiat radziejowski, powiat rypiński, gminy Obrowo, Lubicz i Czernikowo w powiecie toruńskim, gminy Dębowa Łąka, Książki i Ryńsk w powiecie wąbrzeskim, powiat włocławski i powiat miejski Włocławek, • część województwa łódzkiego: powiat opoczyński, powiat kutnowski, powiat łęczycki (bez gminy Świnice Warckie), powiat łowicki, powiat rawski, powiat skierniewicki, powiat tomaszowski i gminę Głowno w powiecie zgierskim, • część województwa warmińsko-mazurskiego: powiat ełcki, gminy Giżycko, Kruklanki, Miłki i Wydminy w powiecie giżyckim, powiat gołdapski, powiat olecki, gminy Białą Piską, Orzysz i Pisz w powiecie piskim i powiat węgorzewski. Doustne szczepienie lisów wolno żyjących przeciwko wściekliźnie w 2025 r. zostanie przeprowadzone w ww. części województwa kujawsko-pomorskiego i łódzkiego ze względu na sytuację epizootyczną w roku 2022 w odniesieniu do wścieklizny. W kwietniu 2022 r. zostały stwierdzone dwa ogniska wścieklizny u lisów wolno żyjących w województwie mazowieckim w powiecie gostynińskim. Ogniska stwierdzono u lisów znalezionych w odległości mniejszej niż 50 km od województw kujawsko-pomorskiego i łódzkiego. W związku z tym Kujawsko-Pomorski Wojewódzki Lekarz Weterynarii i Łódzki Wojewódzki Lekarz Weterynarii, działając na podstawie § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 17 grudnia 2013 r. w sprawie przeprowadzania ochronnych szczepień lisów wolno żyjących przeciwko wściekliźnie, wyznaczyli strefy ochronne objęte doustnym szczepieniem lisów wolno żyjących. W 2024 r. obszary te zostały objęte programem. W 2027 r. szczepienia lisów wolno żyjących przeciwko wściekliźnie obejmą: • województwo lubelskie, • województwo mazowieckie, • województwo podkarpackie, • województwo podlaskie, • część województwa warmińsko-mazurskiego: powiat ełcki, gminy Giżycko, Kruklanki, Miłki i Wydminy w powiecie giżyckim, powiat gołdapski, powiat olecki, gminy Biała Piska, Orzysz i Pisz w powiecie piskim, powiat węgorzewski. Ze względu na poprawę sytuacji epizootycznej w województwie mazowieckim, tj. brak ognisk wścieklizny w 2024 r., w 2027 r. na obszarze części województwa kujawsko- -pomorskiego i części województwa łódzkiego nie będą prowadzone doustne szczepienia lisów wolno żyjących przeciw wściekliźnie. Terytorium Rzeczypospolitej Polskiej Rok: 2025 i 2026

a) Dotyczy powiatu aleksandrowskiego, powiatu brodnickiego, powiatu golubsko-dobrzyńskiego, powiatu lipnowskiego, powiatu radziejowskiego, powiatu rypińskiego, gmin Obrowo, Lubicz i Czernikowo w powiecie toruńskim, gmin Dębowa Łąka, Książki i Ryńsk w powiecie wąbrzeskim, powiatu włocławskiego i powiatu miejskiego Włocławek. b) Dotyczy powiatu opoczyńskiego, powiatu rawskiego, powiatu tomaszowskiego, powiatu kutnowskiego, powiatu łęczyckiego (bez gminy Świnice Warckie), powiatu łowickiego, powiatu skierniewickiego i gminy Głowno w powiecie zgierskim. c) Dotyczy powiatu ełckiego, gmin Giżycko, Kruklanki, Miłki i Wydminy w powiecie giżyckim, powiatu gołdapskiego, powiatu oleckiego, gmin Biała Piska, Orzysz i Pisz w powiecie piskim i powiatu węgorzewskiego. Rok: 2027

a) Dotyczy powiatu ełckiego, gmin Giżycko, Kruklanki, Miłki i Wydminy w powiecie giżyckim, powiatu gołdapskiego, powiatu oleckiego, gmin Biała Piska, Orzysz i Pisz w powiecie piskim oraz powiatu węgorzewskiego..r 6202 i.r 5202 w meineipezczs hcytęjbo wórazsbo apaM 1.syR.r 7202 w meineipezczs hcytęjbo wórazsbo apaM 2.syR.r 3102 aindurg 71 aind z isW ujowzoR i awtcinloR artsiniM ainezdązropzor 1.tsu 3 § w awom jerótk o,ijcautys aineipątsyw ukdapyzrp W oget 1.tsu 4 § w awom jerótk o,ijcautys bul,einźilkeicśw okwicezrp hcycąjyż onlow wósil ńeipezczs hcynnorhco ainazdaworpezrp eiwarps w.einaimz celu eżom 5202 ukor w einźilkeicśw okwicezrp hcycąjyż onlow wósil meineipezczs myntsuod atęjbo ainhczreiwop,ainezdązropzor eimargorp w hcynaizdiwezrp wókdorś sipO.4.4 eiborohc o eineimodaiwoP.1.4.4 tązreiwz hcynźakaz bórohc uinazclawz zaro tązreiwz aiwordz einorhco o.r 4002 acram 11 aind z ywatsu od 2 rn meikinzcąłaz z eindogZ.jeiksloP jetilopsopyzcezR muirotyret an ainazclawz iwokząiwobo hcycąjageldop tązreiwz hcynźakaz bórohc od yżelan anzilkeicśw aineimodaiwaz ogenzcołwzein keząiwobo yborohc aineipątsyw ainezrjedop ukdapyzrp w ywatsu jenoineimyw jeżyw 24.tra z eindogZ,azrtsimrub(atjów obla,jenjyranyretew ynycydem userkaz z igułsu ogecązcdaiwś utoimdop ogezsżilbjan obla jenjyranyreteW ijckepsnI unagro uinawynokyw yzrp icśonlógezczs w,imatęzreiwz ez tkatnok hcycąjam bóso hciktsyzsw zaro tązreiwz yzcadaisop yzcytod)atsaim atnedyzerp jenjyranyreteW ijckepsnI nagro ejumrofni einzcołwzein)atsaim tnedyzerp,zrtsimrub(tjóW.hcywodowaz bul hcywobżułs wókząiwobo ijckepsnI nagro ejumrofni einzcołwzein jenjyranyretew ynycydem userkaz z igułsu ycązcdaiwś toimdoP.aineimodaiwaz uinamyzrto o jecąjageldop tązreiwz jenźakaz yborohc eineipątsyw awezrjedop eiwatsdop ogej an ileżej,aineimodaiwaz uinamyzrto o jenjyranyreteW.ainazclawz iwokząiwobo yboso eindeiwopdo enni zaro ytoimdop yb,ąjainwepaz eikswoknołzc awtsńap 924/6102)EU(ainezdązropzor b.til 1.tsu 81.tra z eindogZ ćawezrjedop ybeż,ydowop keiwlokeikaj ąjeintsi ileżej,nagro ywicśałw,ewilżom ot tsej kaj,okbyzs kat,yłaimadaiwop enwarp bul enzcyzif.tązreiwz u etyrkyw ołatsoz yborohc jeikat einawopętsyw ileżej bul,E iirogetak yborohc tązreiwz u einawopętsyw ełatsozop i ąksjeporuE ęjsimoK ąjaimadaiwop tsaimhcytan eikswoknołzc awtsńap 924/6102)EU(ainezdązropzor 1.tsu 91.tra z eindogZ tsej eineimodaiwop ewotsaimhcytan jerótk ukdapyzrp w,E iirogetak yborohc aksingo keiwlokogeikaj uineipątsyw o eikswoknołzc awtsńap.yborohc liforp hcycąjaindęlgzwu,meikyzyr ainazdązraz wókdorś hcyndębzein eisazc mywicśałw ew aineżordw aineinwepaz ulec w enagamyw memargorp etęjbo tązreiwz ajcalupop i atęzreiwZ.2.4.4 myntsuod myzc yzrp,ęnzilkeicśw an hcywilżarw tązreiwz iknutag eiktsyzsw etęjbo ąs memargorp jeiksloP jetilopsopyzcezR muirotyret aN asil ajcalupoP.umargorp 3.4 tkp w mynolśerko ezrazsbo an hcycąjyż onlow wósil ajcalupop atęjbo tsej einźilkeicśw okwicezrp meineipezczs.kutzs.syt 8,902 ałisonyw.r 3202 z SUG hcynad gw ecsloP w einleizdomas ągom jenśeL ybżułS ycinwocarp zaro hcywodoran wókrap ycinwocarp,iwilśym jeiksloP jetilopsopyzcezR muirotyret aN bul ycważreizd acałpyw iiranyretew zrakel ywotaiwoP.hcynjycakinumok hcakdapyw w hcytibaz i hcyłdap wósil einawikuzsop ćizdaworp hcyłdap wósil ikołwz az otturb łz 002 ętowk hciksjeim wósal ycdązraz bul,ogewodoran ukrap iworotkeryd bul,ogeikceiwoł udowbo ycdązraz ewilżom tsej ileżej,ąwocsjeim ąicśowicśałw z eindogz jenjyranyreteW ijckepsnI monagro enozsołgz hcynjycakinumok hcakdapyw w hcytibaz i.ogenreib urozdan ijcazilaer ulec w hcynjyrotarobal ńadab od kebórp einarbop:ejcamrofni ecąjupętsan jeinmjan oc ćareiwaz onniwop,jeżywop awom myrótk o,einezsołgZ;mynjycakinumok ukdapyw w ogetibaz bul ogełdap asil kołwz aineizelanz ętad)1;1 tkp w awom myrótk o,asil ikołwz onoizelanz jerótk w,ęjcazilakol)2.mynjycakinumok ukdapyw w ytibaz yzc yłdap ynoizelanz łatsoz sil yzc)3.ńezsołgz hcynawyzakezrp ćśonwarpop ejukifyrew iiranyretew zrakel ywotaiwoP an tązreiwz hcynźakaz bórohc uinazclawz zaro tązreiwz aiwordz einorhco o.r 4002 acram 11 aind z ywatsu 3−1.tsu 65.tra z eindogZ.aicyż acąiseim ogeicezrt uinezcńoku op ysp ąjageldop einźilkeicśw okwicezrp uineipezczs umewokząiwobo jeiksloP jetilopsopyzcezR muirotyret,aicyż acąiseim ogeicezrt asp zezrp ainezcńoku aind do ind 03 einimret w einźilkeicśw okwicezrp ysp ćipezczsaz inaząiwobo ąs wósp ezcadaisoP einźilkeicśw okwicezrp wósp ńeipezczS.aineipezczs ogeintatso aind do ycęiseim 21 oc żin jeizdazr ein ysp ćipezczs inaząiwobo ąs jeinźóp a.tązreiwz ald ogezcinzcel udałkaz hcamar w enjyranyretew igułsu ycązcdaiwś iiranyretew ezrakel ąjunokod kebórp ainareibop ynalp i ainadab enawosotsaZ.3.4.4 ecąjupętsan enawytsyzrokyw ąs ńeipezczs memargorp dan urozdan i ynzilkeicśw ikytsongaid od jeiksloP jetilopsopyzcezR muirotyret aN:yzilana i ainadab;ASILE tset – enzcigolores ainadab)1:enralukelom i enzcimehconummi,enzcigolosuriw ainadab)2 ydobitna tnecseroulf – TAF(mywodyspakoelkunytna metaguinok myntnelawonom z hcywogzóm wóksicdo ajcnecseroulfonummi)a,ynzilkeicśw uknureik w tset –)i.1.3.1.B 81.1.3 łaizdzor(HAOW meikinzcęrdop z eindogz,)tset,ynzilkeicśw asuriw wópezczs einawocinżór)b meikinzcęrdop z eindogz,)tset noitcefni erutluc eussit dipar – TICTR(ymotsalboruen jeisym kerómok ilwodoh w asuriw ajcalozi)c;)i.2.3.1.B 81.1.3 łaizdzor(HAOW;einawonojcnewkes,ajcazipytoneg,RCP-TR emit laer,RCP-TR nh – enralukelom)3.)CT(arekram ćśoncebo an einadab – ainadab enni)4:ńadab hcycąjupętsan einezdaworpezrp ejumjebo jeiksloP jetilopsopyzcezR w ńeipezczs gnirotinoM ynzilkeicśw mesuriw ńeżakaz ainawopętsyw yneco ulec w)TAF(hcywogzóm wóksicdo jeinderśopzeb ijcnecseroulfonummi tset)1;tązreiwz hcynolezrtsdo u;hcyntsuod ńeipezczs icśonwytkefe mymas myt a,hcycąjyż onlow wósil aineinropdou umoizop ainelśerko ulec w ASILE tset)2;ecąjyż onlow ysil zezrp iknoipezczs aicęjdop umoizop ainelśerko ulec w)CT(arekram ćśoncebo an einadab)3.hcywoknoipezczs wópezczs do asuriw wópezczs hcywoneret aineinżórzor ulec w ynzilkeicśw asuriw wópezczs einawocinżór)4 hcycąjyż onlow wósil ńeipezczs hcyntsuod icśonwytkefe ainelśerko ulec w enawynokyw)CT,ASILE,TAF(ewognirotinom ainadaB.r 4002 aindurg 71 aind z isW ujowzoR i awtcinloR artsiniM ainezdązropzor imasipezrp z eindogz ęis azdaworpezrp einźilkeicśw okwicezrp eindogZ.tązreiwz ńeżakaz hcynlortnok ńadab userkaz zaro ilortnok ainezdaworp ubosops,hcywoborohc ketsondej ainelśerko eiwarps w hcynolezrtsdo wósil 4 do ęwhcuż i ęciworus,ąwogzóm ęknakt ńadab od ęis areibop ynzilkeicśw ilortnok ulec w ainezdązropzor oget imasipezrp z ainelśerko i ijcalozi ulec w tsaimotaN.einźilkeicśw okwicezrp mynnorhco meineipezczs etęjbo yłatsoz ysil myrótk an,urazsbo 2mk 001 hcydżak an onozdreiwtop mynjyrotarobal meinadab hcyrótk u,hcycąjyż onlow wósil ąwogzóm ęknakt ęis ałysezrp ńadab od ynzilkeicśw asuriw upezczs.ęnzilkeicśw yłdap erótk,ęnzilkeicśw o hcynazrjedop tązreiwz ąwogzóm ęknakt ęis areibop ynzilkeicśw uknureik w hcynzcytsongaid ńadab od otdanoP net.r 1202 W.jeiksloP jetilopsopyzcezR muirotyret an ęnzilkeicśw an hcywilżarw tązreiwz wóknutag hciktsyzsw ot yzcytoD.etibaz yłatsoz bul onadabezrp.r 0202 W.r 0202 od uinanwórop w uineincomzw umenzcanz łgelu mikceiwozam eiwtzdówejow w)ynreib rózdan(urozdan jazdor hcyntadop hcynni 0861 i wósil 9801 ynzilkeicśw uknureik w onadabezrp.r 1202 w tsaimotan,ęnzilkeicśw an entadop atęzreiwz enni 233 i wósil 98.tązreiwz ainadab ukinyw einezdreiwtop enzceinok tsej ileżej,ynzilkeicśw suriw an akeiwołzc ijcyzopske jenlajcnetop ukdapyzrp W einadab bul)TICTR(ymotsalboruen jeisym kerómok ilwodoh w asuriw ęjcalozi ęis ejunokyw,)TAF(ugzóm z wóksicdo ijcnecseroulfonummi.etibaz yłatsoz bul yłdap erótk,ęnzilkeicśw o hcynazrjedop tązreiwz do hcynarbop hcakbórp an ęis azdaworpezrp RCP-TR hcywognirotinom ńadab ikinyW.atęzreiwz ełsorod i edołm an elaizdop w ynalśerko tsej ugnirotinom hcamar w hcynolezrtsdo wósil keiW.tązreiwz ukeiw meineindęlgzwu z enawozilana ąs)CT,ASILE,TAF(ewognirotinom ainadaB

, o u z

z. o,

a ńeipezczs ymargorp i iknoipezczs enawosotsaZ.4.4.4 jeiksjeporuE iinU imadradnats ez zaro)OHW(aiwordZ ijcazinagrO jewotaiwŚ,HAOW imynzcytyw z endogz iknoipezczs enawosotS ainawosots od enozczsupod yłatsoz).r 5102 acpil 41 uind w anawokilbupo icśonwyŻ awtsńezceipzeB.sd udęzrU ogeiksjeporuE awokuan ainipo(jeiksloP jetilopsopyzcezR w imynawortsejeraz eincebo imaknoipezczS.imywojark imasipezrp imynbęrdo z eindogz jeiksloP jetilopsopyzcezR w pordabaR:iknoipezczs eżkat ąs enpętsoD.hcydur wósil ald antsuod aniseiwaz nepluvsyL i hcydur wósil ald antsuod aniseiwaz laroshcuF:ąs antsuod aniseiwaz cetibaR i wótonej i wósil hcydur ald antsuod aniseiwaz 2GAS negibaR zaro ąnawozilartnecedz ąjcartsejer z antsuod aniseiwaz ywatsu wósipezrp eibyrt w enareibyw ąs ńeipezczs ijcka w enawyżu iknoipezczS.jenlartnec ezrudecorp w enawortsejeraz wótonej i wósil ald anawaddop tsej aknoipezczs icśokaj ilortnok ulec W.)0231.zop.r 4202 z.U.zD(hcynzcilbup ńeiwómaz owarP –.r 9102 ainśezrw 11 aind z 5202 ukor W.ynzilkeicśw ald mynjycnerefer muirotarobal mywojark w udąlgyw jej zaro ynzilkeicśw asuriw anaim ainelśerko uknureik w uinadab.iknoipezczs iires 21 moinadab myt einaddop enawonalp tsej hcynnorhco ainazdaworpezrp eiwarps w.r 3102 aindurg 71 aind z isW ujowzoR i awtcinloR artsiniM ainezdązropzor imasipezrp z eindogZ yzar awd einzcęr anadałkyw bul acwołgimś ez bul utolomas z anacuzrzor tsej aknoipezczs einźilkeicśw okwicezrp hcycąjyż onlow wósil ńeipezczs an ileżej,ukor w zar anadop ćyb eżom aknoipezczS.hcycąjyż onlow wósil ainawotyb hcacsjeim hciktsyzsw ew zaro wósal hcarazsbo an ukor od ileżej,ęis azdaworpezrp ein hcynnorhco ńeipezczs tsaimotaN.tal hcynjelok hcówd eiserko w ynzilkeicśw onozdreiwts ein awtzdówejow eineret.tal hcynjelok hcezrt jeinmjan oc eiserko w ynzilkeicśw onozdreiwts ein awtzdówejow eineret an hcezrt jeinmjan oc eiserko w ynzilkeicśw onozdreiwts ein myrótk w,awtzdówejow eineret an ynzilkeicśw ainezdreiwts ukdapyzrp W yzar awd ęis azdaworpezrp jennorhco eiferts w ennorhco aineipezczS.ąnnorhco ęferts azcanzyw iiranyretew zrakel ikzdówejow,tal hcynjelok anżom jennorhco eiferts w ennorhco aineipezczS.eiferts jet w ynzilkeicśw ainezdreiwts aind do tal hcynjelok hcezrt serko zezrp ukor w.tal hcynjelok hcówd eiserko w ynzilkeicśw onozdreiwts ein jennorhco eiferts w ileżej,ukor w zar ćizdaworpezrp urazsbo z bul,awtzdówejow ogenni z bul awtzdówejow icśęzc jenni z ynzilkeicśw aineiseinezrp akyzyr aineintsi ukdapyzrp w tsaimotaN razsbo awtzdówejow eineret an ćyzcanzyw eżom iiranyretew zrakel ikzdówejow jeiksloP jetilopsopyzcezR imacinarg azop ogenożołop.ennorhco aineipezczs ęis azdaworpezrp myrótk an,mk 05 jeinmjan oc icśokorezs o 2 tkp 1.tsu 3.tra uineimuzor w anlarutan afortsatak ałipątsyw,ennorhco aineipezczs onozdaworpezrp hcyrótk an,hcarazsbo an ileżeJ onozdreiwts bul ysil zezrp iknoipezczs eicęjdop an ćąnyłpw einwytagen acągom jewołoiwyż iksęlk einats o.r 2002 ainteiwk 81 aind z ywatsu.hcynnorhco ńeipezczs hcywoktadod einezdaworpezrp ęis azczsupod,ynzilkeicśw od uineiseindo w jenzcytoozipe ijcautys einezsrogop ynzilkeicśw einawopętsyw uwyłpw am ein hcycąjyż onlow wósil hcynnorhco ńeipezczs ćśowiltotsęzc bul ainazdaworpezrp ćśonzceinok aN.yzrepotein u.m 005 ązsonyw,acwołgimś ez bul utolomas z iknoipezczs tuzrz ynawynokyw tsej hcyrótk an,imywotolezrp imainil yzdęim icśołgeldO bul ytolomas yzc,einezdreiwts ćiwilżomu yba,iknoipezczs tuzrz ycąjurtsejer metsys i SPG metsys w enożasopyw ąs ecwołgimś bul ytolomaS abzcil anaizdiwezrp anożoływ ałatsoz iinil jenad an eż,einawotnemukodu zaro,imainil imynolatsu jeinśezcw z eindogz ęis ąjazsurop ecwołgimś,azdwarps i utuzrz jej ecązcytod enad ejumyzrto einneizdoc iiranyretew zrakel ikzdówejow iknoipezczs ijcubyrtsyd eiserko W.iknoipezczs kewad.owołdiwarp ęis łybdo iknoipezczs tuzrz yzc:enad ecąjupętsan ot ąS;ogenjycagiwan ainezdązru z enad)1.iknoipezczs tuzrz ogecąjurtsejer ainezdązru z enad)2:yzc,azdwarps iiranyretew zrakel ikzdówejoW;ywotardawk rtemolik an kewad ąbzcil ąnawonalp z eindogz,einreimonwór anocuzrzor ałatsoz aknoipezczs)1.iknoipezczs tuzrz ogecąjurtsejer umetsys z imynaksyzu imynad z ęis ąjawyrkop ogenjycagiwan ainezdązru z ecązdohcop wótol ysart)2 iknoipezczs tuzrz hcyrótk an,hcarazsbo an hcycąjyż onlow wósil ainawotyb hcacsjeim w ęis awybdo iknoipezczs enzcęr eineżołyW wórazsbo icśonlógezczs w ot yzcytoD.einanokyw enlamytpo ogej ewilżom tsej ein bul ywilżom tsej ein acwołgimś ez bul utolomas z dop ęis awybdo,hcarazsbo hcyt an hcycąjutyb wósil u aineinropdou einaksyzu ulec an am iknoipezczs enzcęr einadałkyW.hcynawodubaz.enawotnemukodu tsej i jenjyranyreteW ijckepsnI aleiciwatsdezrp merozdan ejuwarps iiranyretew zrakel ikzdówejoW.atnecudorp zezrp hcynolśerko hcaknuraw w anawotropsnart i anawywohcezrp tsej aknoipezczS od anareibop tsej ogerótk z,uksintol an anawywohcezrp i anawotropsnart tsej aknoipezczs hcikaj w,imyworutarepmet imaknuraw dan rózdan.utuzrz icśęzc w zaro ogeiksyzrkotęiwś,ogeikcaprakdop,ogeikceiwozam,ogeikslopołam,ogeikslebul:wtzdówejow ezrazsbo an.r 6202 i.r 5202 W bul utolomas z anacuzrzor iknoipezczs kewad abzcil meineipezczs jetęjbo ogeikzdół awtzdówejow icśęzc i ogeiksromop-okswajuk awtzdówejow an jenożołop ogeiksaldop awtzdówejow icśęzc w tsaimotaN.iknoipezczs metuzrz jetęjbo inhczreiwop 2mk 1 an kewad 03 isonyw acwołgimś ez isonyw acwołgimś ez bul utolomas z anacuzrzor iknoipezczs kewad abzcil E’05°22 jenzcifargoeg icśogułd żułdzw jenozcanzyw iinil do dóhcsw utolomas z anacuzrzor iknoipezczs kewad abzcil imaineipezczs mytęjbo ezrazsbo myłatsozop aN.metuzrz jetęjbo inhczreiwop 2mk 1 an kewad 52.2mk 1 an kewad 02 isonyw acwołgimś ez bul jazdor net ęis ejusots jerótk an,inhczreiwop 2mk 1 an kewad 04–03 isonyw.r 6202 i.r 5202 w einzcęr anadałkyw iknoipezczs kewad abzciL % 5 azcarkezrp ein mynzcęr meineżoływ ytęjbo razsbo imaineipezczs hcytęjbo hcawtzdówejow hciktsyzsw eW.iknoipezczs ijcubyrtsyd ybzcil jetiwokłac % 5 azcarkezrp ein einzcęr hcynadałkyw iknoipezczs kewad abzcil a,aineipezczs ęis ejunokyw myrótk an,urazsbo ogetiwokłac eiseinyw mynzcęr meinadałkyw hcytęjbo wórazsbo ćśokleiw awoknucazS.ńeipezczs ijcka hcamar w ijcubyrtsyd hcycąjageldop iknoipezczs kewad ald 2mk 753,ogeikceiwozam awtzdówejow ald 2mk 93,ogeikslopołam awtzdówejow ald 2mk 553,ogeikslebul awtzdówejow ald 2mk 87.ogeiksyzrkotęiwś awtzdówejow ald 2mk 5,21 i ogeikcaprakdop awtzdówejow do ćybdo ęis ąjam erótk,ńeipezczs ijcka hcezrt einezdaworpezrp enawonalp tsej mikcaprakdop i mikslebul hcawtzdówejow w.r 5202 W erótk,ńeipezczs ijcka hcówd einezdaworpezrp enawonalp tsej miksyzrkotęiwś i miksaldop,mikceiwozam hcawtzdówejow W.ineisej od ynsoiw ogeiksromop-okswajuk awtzdówejow icśęzc w,mikslopołam,miksruzam-oksńimraw hcawtzdówejow W.ąineisej i ąnsoiw ćybdo ęis ąjam.ńeipezczs ijcka jenneisej einanokyw enawonalp tsej ogeikzdół awtzdówejow icśęzc w i ynsoiw do ćybdo ęis ąjam erótk,ńeipezczs ijcka 3 einezdaworpezrp enawonalp tsej mikcaprakdop i mikslebul hcawtzdówejow w.r 6202 W.ąineisej i ąnsoiw ćybdo ęis ąjam erótk,ńeipezczs ijcka 2 einezdaworpezrp enawonalp tsej miksaldop eiwtzdówejow W.ineisej od icśęzc w i ogeiksromop-okswajuk awtzdówejow icśęzc w,miksyzrkotęiwś,mikslopołam,miksruzam-oksńimraw,mikceiwozam hcawtzdówejow W.ńeipezczs ijcka jenneisej einanokyw enawonalp tsej ogeikzdół awtzdówejow utolomas z anacuzrzor iknoipezczs kewad abzcil ogeikcaprakdop i ogeikceiwozam,ogeikslebul:wtzdówejow ezrazsbo myłac an.r 7202 W jenożołop ogeiksaldop awtzdówejow icśęzc w tsaimotaN.iknoipezczs metuzrz jetęjbo inhczreiwop 2mk 1 an kewad 03 isonyw acwołgimś ez bul isonyw acwołgimś ez bul utolomas z anacuzrzor iknoipezczs kewad abzcil E’05°22 jenzcifargoeg icśogułd żułdzw jenozcanzyw iinil do dóhcsw an utolomas z anacuzrzor iknoipezczs kewad abzcil imaineipezczs mytęjbo ezrazsbo myłatsozop aN.metuzrz jetęjbo inhczreiwop 2mk 1 an kewad 52.2mk 1 an kewad 02 isonyw acwołgimś ez bul jazdor net ęis ejusots jerótk an,inhczreiwop 2mk 1 an kewad 04–03 isonyw.r 7202 w einzcęr anadałkyw iknoipezczs kewad abzciL % 5 azcarkezrp ein mynzcęr meineżoływ ytęjbo razsbo imaineipezczs hcytęjbo hcawtzdówejow hciktsyzsw eW.iknoipezczs ijcubyrtsyd ybzcil jetiwokłac % 5 azcarkezrp ein einzcęr hcynadałkyw iknoipezczs kewad abzcil a,aineipezczs ęis ejunokyw myrótk an,urazsbo ogetiwokłac eiseinyw mynzcęr meinadałkyw hcytęjbo wórazsbo ćśokleiw awoknucazS.ńeipezczs ijcka hcamar w ijcubyrtsyd hcycąjageldop iknoipezczs kewad ald 2mk 753,ogeikceiwozam awtzdówejow ald 2mk 93,ogeikslopołam awtzdówejow ald 2mk 553,ogeikslebul awtzdówejow ald 2mk 87.ogeikcaprakdop awtzdówejow do ćybdo ęis ąjam erótk,ńeipezczs ijcka hcezrt einezdaworpezrp enawonalp tsej mikcaprakdop i mikslebul hcawtzdówejow w.r 7202 W.ąineisej i ąnsoiw ęis ćybdo ąjam erótk,ńeipezczs ijcka hcówd einezdaworpezrp enawonalp tsej miksaldop eiwtzdówejow W.ineisej od ynsoiw.ńeipezczs ijcka jenneisej einanokyw enawonalp tsej miksruzam-oksńimraw i mikceiwozam eiwtzdówejow W.ąbos ez hcycąjudaisąs wtzdówejow iiranyretew imazrakel imikzdówejow yzdęim enaindagzu ąs ńeipezczs ijcka ynimreT ąjcubyrtsyd dan ezrozdan mynożomzw an miktsyzsw edezrp atrapo tsej ąborohc hcytęinktod jeizdrabjan hcarazsbo an ńeipezczs aigetartS.ńeipezczs ijcka hcywoktadod uinanokyw mynlautnewe an zaro einzcęr hcynadałkyw iknoipezczs kewad ąbzcil ąnozskęiwz,iknoipezczs bul jeiksjeporuE iinU hcikswoknołzc wtsńap enjyranyretew ezdałw enlartnec ewicśałw einmesip aimadaiwop iiranyreteW zrakeL ynwółG hcycązcinarg hcawtzdówejow w iknoipezczs ainadop eibosops i einimret o jeiksloP jetilopsopyzcezR muirotyret z hcycązcinarg hcicezrt wtsńap.wtsńap hcyt muirotyret z hcycązcinarg hcaicśowocsjeim w zaro,ennorhco aineipezczs enazdaworpezrp ądęb myrótk an,ezrazsbo an hcynożołop hcaicśowocsjeim W an ytęjyzrp owojazcywz bósops w ńeipezczs hcyt ainezdaworpezrp bósops i nimret ćisołgo eżom iiranyretew zrakel ikzdówejow merazsbo myt z.eineret mynad ogeintadod ukinyw ukdapyzrp w ikdorŚ.5.4.4 meinezdązropzor z zaro tązreiwz hcynźakaz bórohc uinazclawz zaro tązreiwz aiwordz einorhco o.r 4002 acram 11 aind z ąwatsu z eindogZ ywotaiwop yborohc ainezdreiwts ukdapyzrp w ynzilkeicśw ainazclawz eiwarps w.r 5002 ainzcyts 7 aind z isW ujowzoR i awtcinloR artsiniM arotkepsni ogewotaiwop ogewowtsńap aimadaiwop einzcołwzein,merozdan ej ejumjebo zaro yborohc oksingo azcanzyw iiranyretew zrakel.yborohc aksingo łókow ynożorgaz razsbo azcanzyw zaro yborohc aksingo uinezcanzyw o ogenratinas isW ujowzoR i awtcinloR artsiniM meinezdązropzor z eindogz,icśonnyzc ełatsozop żeinwór ejumjedop iiranyretew zrakel ywotaiwoP aind z 986/0202)EU(ijsimoK ogenawogeled ainezdązropzor 63 i 53.tra z zaro ynzilkeicśw ainazclawz eiwarps w.r 5002 ainzcyts 7 aind z hcycązcytod dasaz od uineiseindo w 924/6102)EU(ydaR i ogeiksjeporuE utnemalraP einezdązropzor ogecąjainłepuzu.r 9102 aindurg 71 eizakyw w hcynozczseimu bórohc hcyrótkein ukdapyzrp w yborohc do ogenlow urazsbo usutats zaro yborohc ijcadiwkil wómargorp,urozdan.bórohc hcycąjupętsyw owon hcyrótkein i ćśozcwadzowarps i umargorp ainażardw alortnoK.6.4.4 ynwółG tązreiwz hcynźakaz bórohc uinazclawz zaro tązreiwz aiwordz einorhco o.r 4002 acram 11 aind z ywatsu 8.tsu 75.tra z eindogZ ez ogenawosnanifłópsw umargorp ukdapyzrp w a,tązreiwz hcynźakaz bórohc ainazclawz umargorp ęjcazilaer ejurozdan iiranyreteW zrakeL.jeiksjeporuE iinU imasipezrp z eindogz ijcazilaer ogej w hcapętsop o ąksjeporuE ęjsimoK ejumrofni – jeiksjeporuE iinU wókdorś ąjadałks urozdan margorp ecąjuzilaer jeiksjeporuE iinU eikswoknołzc awtsńap 924/6102)EU(ainezdązropzor 3.tsu 82.tra z eindogZ.umargorp oget ijcazilaer wókinyw z ainadzowarps enraluger jeiksjeporuE ijsimoK umargorp icśyzroK.5 tązreiwz hciktsyzsw u jeiksloP jetilopsopyzcezR muirotyret an ynzilkeicśw wókdapyzrp ybzcil einezcinargo tsej umargorp meleC hcynożakaz ęcinarg zezrp ąjcargim z mynaząiwz yborohc ęis meinainezrtsezrpzor dezrp einezceipzebaz eżkat a,ezrepotein żin hcynni hcywilżarw.ąksloP z hcycąjudaisąs wtsńap z tązreiwz hcikizd tązreiwz hcynźakaz bórohc einazclawz an hcynawonalpaz wóktadyw icśokleiw od enawosotsod ąnatsoz umargorp ytzsok ewoknucazS.7202 i 6202,5202 kor an jewoteżdub eiwatsu w umargorp wótzsok hcynawocazs ymus jenlógo Z.łz 99,682 952 66 ąsoinyw.r 5202 w umargorp ijcazilaer ytzsok enlógo ewoknucazS umargorp jeiksjeporuE iinU wókdorś ez einawosnanifłópsw o meiksoinw z jeiksjeporuE ijsimoK od aławopętsyw eizdęb aksloP atilopsopzcezR.łz 03,189 599 16 icśokosyw w hcynlawokifilawk wótzsok od uineiseindo w umargorp wótzsok hcynawocazs ymus jenlógo Z.łz 45,610 468 65 ąsoinyw.r 6202 w umargorp ijcazilaer ytzsok enlógo ewoknucazS umargorp jeiksjeporuE iinU wókdorś ez einawosnanifłópsw o meiksoinw z jeiksjeporuE ijsimoK od aławopętsyw eizdęb aksloP atilopsopzcezR.łz 58,017 006 25 icśokosyw w hcynlawokifilawk wótzsok od uineiseindo w umargorp wótzsok hcynawocazs ymus jenlógo Z.łz 21,768 845 84 ąsoinyw.r 7202 w umargorp ijcazilaer ytzsok enlógo ewoknucazS umargorp jeiksjeporuE iinU wókdorś ez einawosnanifłópsw o meiksoinw z jeiksjeporuE ijsimoK od aławopętsyw eizdęb aksloP atilopsopzcezR.łz 16,778 716 44 icśokosyw w hcynlawokifilawk wótzsok od uineiseindo w hcywolec wrezer wótimil hcamar w – 38 icśęzc w hcynolśerko hcywoteżdub wókdorś ez ęis awybdo umargorp einawosnaniF wókdorś ez zaro jenjyranyreteW ijckepsnI hcywowatsu ńadaz ęjcazilaer an zaro tązreiwz hcynźakaz bórohc einazclawz an hcynozcanzezrp hcynźakaz bórohc einazclawz – 22010 łaizdzor,owtceiwoł i owtcinlor – 010 łaizd,wódowejow yteżdub – 58 icśęzc w hcynolśerko hcywoteżdub.ogecęzreiwz ainezdohcop hcatkudorp i tązreiwz hcaknakt w hcynzcigoloib i hcynzcimehc icśołatsozop ewognirotinom ainadab zaro tązreiwz wótzsok o ławopętsy

ortS wokifilawk nanzyzrp o Z.6 łaZ.1.6 ołaZ.1.1.6 5202:koR

6202:koR

7202:koR

eżołaZ.2.6 ołaZ.1.2.6 nimg,o.kewałc,ogeikci zsiP i zs

2:koR cytoD)a orbO cytoD)b taiwop cytoD)c wop w nimg,og.kewałco utaiwop zsiP i zs

2:koR zcytoD)a worbO zcytoD)b ikciwoł zcytoD)c iwop w zsiP i awtci

:koR ytoD)a op w ciL zoR i

rK ynzilkeicśw ikdapyzrP zrP razsbO wZ owtzdówejoW seip eiksąlśonlod eiksromop-okswajuk eikslebul eiksubul eikzdół 1 eikslopołam eikceiwozam eikslopo 1 eikcaprakdop eiksaldop eiksromop eiksąlś eiksyzrkotęiwś eiksruzam-oksńimraw eikslopokleiw eiksromopoindohcaz 2 mezaR ewomod atęzreiwZ ecąjyż onlow atęzreiwZ MEZAR

rK ikdapyzrP ynzilkeicśw razsbO owtzdówejow seip eiksąlśonlod eiksromop-okswajuk eikslebul eiksubul eikzdół eikslopołam eikceiwozam eikslopo eikcaprakdop eiksaldop eiksromop eiksąlś eiksyzrkotęiwś eiksruzam-oksńimraw eikslopokleiw eiksromopoindohcaz mezaR ewomod atęzreiwZ onlow atęzreiwZ ecąjyż MEZAR

rK ynzilkeicśw ikdapyzrP razsbO owtzdówejow seip eiksąlśonlod eiksromop-okswajuk eikslebul eiksubul eikzdół eikslopołam eikceiwozam eikslopo eikcaprakdop eiksaldop eiksromop eiksąlś eiksyzrkotęiwś eiksruzam-oksńimraw eikslopokleiw eiksromopoindohcaz mezaR ewomod atęzreiwZ ecąjyż onlow atęzreiwZ MEZAR

ikdapyzrP rK ynzilkeicśw razsbO owtzdówejow seip eiksąlśonlod eiksromop-okswajuk eikslebul eiksubul eikzdół eikslopołam eikceiwozam eikslopo eikcaprakdop eiksaldop eiksromop eiksąlś eiksyzrkotęiwś eiksruzam-oksńimraw eikslopokleiw eiksromopoindohcaz mezaR ewomod atęzreiwZ onlow atęzreiwZ ecąjyż MEZAR

ikdapyzrP rK ynzilkeicśw razsbO owtzdówejow seip eiksąlśonlod eiksromop-okswajuk eikslebul eiksubul eikzdół eikslopołam eikceiwozam eikslopo 1 eikcaprakdop eiksaldop eiksromop eiksąlś eiksyzrkotęiwś eiksruzam-oksńimraw eikslopokleiw eiksromopoindohcaz 1 mezaR ewomod atęzreiwZ onlow atęzreiwZ ecąjyż MEZAR

ikdapyzrP rK ynzilkeicśw razsbO owtzdówejow seip eiksąlśonlod eiksromop-okswajuk eikslebul eiksubul eikzdół eikslopołam 3 eikceiwozam eikslopo eikcaprakdop eiksaldop eiksromop eiksąlś eiksyzrkotęiwś eiksruzam-oksńimraw eikslopokleiw eiksromopoindohcaz 3 mezaR ewomod atęzreiwZ onlow atęzreiwZ ecąjyż MEZAR

rK ynzilkeicśw aksingO razsbO owtzdówejow seip eiksąlśonlod eiksromop-okswajuk eikslebul eiksubul eikzdół eikslopołam 2 eikceiwozam eikslopo eikcaprakdop eiksaldop eiksromop eiksąlś eiksyzrkotęiwś eiksruzam-oksńimraw eikslopokleiw eiksromopoindohcaz 2 mezaR ewomod atęzreiwZ ecąjyż onlow atęzreiwZ MEZAR

K ynzilkeicśw aksingO iwz owtzdówejoW seip dapyzrP razsbO eiksąlśonlod eiksromop-okswajuk eikslebul eiksubul eikzdół eikslopołam eikceiwozam eikslopo 1 eikcaprakdop eiksaldop eiksromop eiksąlś eiksyzrkotęiwś eiksruzam-oksńimraw eikslopokleiw eiksromopoindohcaz 1 mezaR ewomod atęzreiwZ ecąjyż onlow atęzreiwZ MEZAR