Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 30 maja 2007 r. w sprawie wprowadzenia programów zwalczania enzootycznej białaczki bydła, gruźlicy bydła, brucelozy u bydła, wścieklizny, gąbczastej encefalopatii bydła oraz programu zwalczania i kontroli zakażeń wirusami wysoce zjadliwej grypy ptaków d. pomoru drobiu u drobiu i ptaków dzikich

Wprowadza si´ na terytorium Rzeczypospoli- jest okreÊlony w za∏àczniku nr 5 do rozporzàdze- tej Polskiej program: nia; 1) zwalczania enzootycznej bia∏aczki byd∏a (Enzootic 6) zwalczania ikontroli zaka˝eƒ wirusami wysoce zja- bovine leucosis — EBL), który jest okreÊlony wza- dliwej grypy ptaków d. pomoru drobiu u drobiu ∏àczniku nr 1 do rozporzàdzenia; iptaków dzikich (Highly patogenic avian influenza 2) zwalczania gruêlicy byd∏a (Bovine tuberculosis), — HPAI), który jest okreÊlony wza∏àczniku nr 6 do który jest okreÊlony wza∏àczniku nr 2 do rozporzà- rozporzàdzenia. dzenia;

Rozporzàdzenie wchodzi w˝ycie zdniem og∏o- 3) zwalczania brucelozy u byd∏a (B. abortus), który szenia. jest okreÊlony wza∏àczniku nr 3 do rozporzàdzenia; ——————— 1)Zmiany wymienionej ustawy zosta∏y og∏oszone w Dz. U. z 2005 r. Nr 23, poz. 188 i Nr 33, poz. 289 oraz z 2006 r. Nr 17, poz. 127, Nr 144, poz. 1045 iNr 249, poz. 1830. Prezes Rady Ministrów: J. Kaczyƒski</td></tr><tr><td>——————— 1)Zmiany wymienionej ustawy zosta∏y og∏oszone w Dz. U. z 2005 r. Nr 23, poz. 188 i Nr 33, poz. 289 oraz z 2006 r. Nr 17, poz. 127, Nr 144, poz. 1045 iNr 249, poz. 1830.</td></tr></tbody></table></div>

Za∏àczniki do rozporzàdzenia Rady Ministrów zdnia 30 maja 2007 r. (poz. 714) Za∏àcznik nr 1 PROGRAM ZWALCZANIA ENZOOTYCZNEJ BIA¸ACZKI BYD¸A (ENZOOTIC BOVINE LEUCOSIS — EBL) 1. Identyfikacja programu 1) prowadzone by∏y systematyczne badania laboratoryjne, na podstawie których nie wykry- Paƒstwo Cz∏onkowskie: Rzeczpospolita Polska to choroby wokresie ostatnich dwóch lat, lub Choroba: Enzootyczna bia∏aczka byd∏a 2) nie wykryto postaci guzowatej enzootycznej Rok wdro˝enia: 2007 bia∏aczki byd∏a w okresie ostatnich pi´ciu lat, Data wys∏ania a ponadto: do Komisji Europejskiej: 31 maja 2006 r. 3) w razie uprzedniego uznania gospodarstwa za zapowietrzone, je˝eli zosta∏y spe∏nione na- 2. Dane historyczne dotyczàce sytuacji kazy i zakazy okreÊlone w decyzji wojewody, epizootycznej w zakresie enzootycznej a zwierz´ta nowo wprowadzone do gospobia∏aczki byd∏a darstwa pochodzi∏y z gospodarstw uznanych Zwalczanie enzootycznej bia∏aczki byd∏a jest za wolne od enzootycznej bia∏aczki byd∏a. prowadzone w Rzeczypospolitej Polskiej od Obszar województwa by∏ uznawany za wolny od 1979 r. Pierwotnie zwalczanie enzootycznej bia- ∏aczki byd∏a prowadzono na podstawie rozpo- enzootycznej bia∏aczki byd∏a, je˝eli: rzàdzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 1) w okresie ostatnich 5 lat w pog∏owiu byd∏a 22 sierpnia 1927 r. o zwalczaniu zaraêliwych wykryto nie wi´cej ni˝ 0,03 promile zwierzàt chorób zwierz´cych (Dz. U. Nr 77, poz. 673, dotkni´tych bia∏aczkà guzowatà; z póên. zm.) oraz rozporzàdzenia Ministra Rolnictwa z dnia 28 marca 1979 r. w sprawie obo- 2) usuwane by∏y wszystkie zwierz´ta, u których wiàzku zg∏aszania oraz zwalczania enzootycznej stwierdzono enzootycznà bia∏aczk´ byd∏a bia∏aczki byd∏a (Dz. U. Nr 8, poz. 51), na podsta- w wyniku powszechnych okresowych badaƒ wie którego w § 1 w∏àczono enzootycznà bia- laboratoryjnych; ∏aczk´ byd∏a do chorób podlegajàcych zwalcza- 3) zwierz´ta wprowadzane na teren wojewódzniu, a jej postaç guzowatà do zaraêliwych cho- twa pochodzi∏y z gospodarstw uznanych za rób zwierz´cych podlegajàcych obowiàzkowi wolne od enzootycznej bia∏aczki byd∏a. zg∏aszania zgodnie z art. 20 rozporzàdzenia Pre- Uznanie gospodarstwa lub obszaru wojewódzzydenta Rzeczypospolitej z dnia 22 sierpnia twa za wolne od tej choroby stwierdza∏, zgodnie 1927 r. o zwalczaniu zaraêliwych chorób zwiez powy˝szym rozporzàdzeniem, wojewódzki zarz´cych. Zgodnie z przepisami powy˝szego rozk∏ad weterynarii. Wojewoda móg∏ zarzàdziç baporzàdzenia zwierz´, u którego podejrzewano danie byd∏a w kierunku enzootycznej bia∏aczki bia∏aczk´ guzowatà, powinno byç zabite po byd∏a oraz rejestracj´ zwierzàt dotkni´tych tà uprzednim odosobnieniu i oznakowaniu przez chorobà na obszarze województwa, okreÊlowyci´cie trójkàtnego otworu w lewej ma∏˝owinie usznej, a jego zw∏oki poddane badaniu hi- nych gmin lub gospodarstw oraz wprowadziç stopatologicznemu w kierunku enzootycznej ograniczenie lub ca∏kowity zakaz wwozu, wywobia∏aczki byd∏a. Je˝eli badanie potwierdzi∏o wy- zu, rozprowadzania byd∏a do chowu i hodowli stàpienie tej choroby, wojewoda wydawa∏ decy- oraz do innych celów z obszarów lub gospozj´ o uznaniu gospodarstwa za zapowietrzone darstw nieuznanych za wolne od enzootycznej enzootycznà bia∏aczkà byd∏a. bia∏aczki byd∏a. Wojewodowie korzystali z tych mo˝liwoÊci prawnych, jednak˝e niewystarczajà- W decyzji tej wojewoda móg∏ nakazaç: ce Êrodki bud˝etowe przeznaczone na zwalcza- 1) poddanie zwierzàt okresowym badaniom nie chorób zakaênych zwierzàt nie pozwala∏y na w kierunku enzootycznej bia∏aczki byd∏a; zwalczenie tej choroby na terytorium paƒstwa. 2) odosobnienie lub zabicie zwierzàt, u których Od 1989 r., tj. od wejÊcia w˝ycie rozporzàdzenia stwierdzono t´ chorob´; Ministra Rolnictwa, LeÊnictwa i Gospodarki ˚ywnoÊciowej z dnia 3 paêdziernika 1989 r. 3) oczyszczenie i odka˝enie pomieszczeƒ dla w sprawie obowiàzku zg∏aszania oraz zwalczazwierzàt albo zakazaç wyprowadzania byd∏a nia enzootycznej bia∏aczki byd∏a (Dz. U. Nr 57, zgospodarstwa, zwyjàtkiem zwierzàt przeznapoz. 341), na podstawie którego do zaraêliwych czonych do uboju lub kierowanych do izolacji. chorób zwierz´cych podlegajàcych obowiàzko- Za byd∏o zabite przys∏ugiwa∏o odszkodowanie wi zg∏aszania oraz zwalczania w∏àczono enzow wysokoÊci wartoÊci rynkowej zwierz´cia. otycznà bia∏aczk´ byd∏a, rozpocz´to bardziej in- JednoczeÊnie, zgodnie z § 3 powy˝szego rozpo- tensywne dzia∏ania majàce na celu zwalczenie rzàdzenia, gospodarstwo uznawane by∏o za wol- tej choroby. Przepisy prawa pozwala∏y w tym ne od enzootycznej bia∏aczki byd∏a, je˝eli: czasie na wprowadzenie dodatkowych Êrodków

zwalczania, gdy˝ wrazie podejrzenia lub stwier- 2) usuni´to wszystkie zwierz´ta, uktórych stwierdzenia enzootycznej bia∏aczki byd∏a mog∏y zo- dzono t´ chorob´. staç zastosowane nast´pujàce Êrodki: Od grudnia 1997 r., to jest od wejÊcia w ˝ycie 1) odosobnienie, obserwowanie, rejestrowanie ustawy z dnia 24 kwietnia 1997 r. o zwalczaniu i znakowanie zwierzàt dotkni´tych enzootycz- chorób zakaênych zwierzàt, badaniu zwierzàt nà bia∏aczkà byd∏a; rzeênych i mi´sa oraz o Inspekcji Weterynaryjnej (Dz. U. z1999 r. Nr 66, poz. 752, zpóên. zm.), pro- 2) uznanie gospodarstwa lub jego cz´Êci za zawadzono zwalczanie enzootycznej bia∏aczki byd∏a mkni´te dla wyprowadzania i wprowadzania zgodnie z rozporzàdzeniem Ministra Rolnictwa, do niego zwierzàt chorych, podejrzanych LeÊnictwa i Gospodarki ˚ywnoÊciowej z dnia ochorob´ bàdê wra˝liwych na nià oraz okreÊ- 3 paêdziernika 1989 r. wsprawie obowiàzku zg∏alenie sposobu zu˝ycia surowców ze zwierzàt szania oraz zwalczania enzootycznej bia∏aczki bydotkni´tych enzootycznà bia∏aczkà byd∏a; d∏a, które wtym czasie nadal obowiàzywa∏o. 3) zakaz obrotu byd∏em dotkni´tym enzootycznà Do 1998 r. w Polsce obowiàzywa∏ podzia∏ admibia∏aczkà byd∏a lub podejrzanym ot´ chorob´ nistracyjny na 49 województw. W tym okresie w celach chowu lub hodowli; wiele województw uzyska∏o status wolnych od 4) badanie przez lekarza weterynarii zwierzàt enzootycznej bia∏aczki byd∏a na podstawie wypodejrzanych o enzootycznà bia∏aczk´ byd∏a danych przez wojewodów rozporzàdzeƒ o uzyi wra˝liwych na nià oraz wykonywanie sekcji skaniu statusu wolnego od tej choroby. zw∏ok zwierzàt zabitych i pad∏ych; Od dnia 1 stycznia 1999 r., w wyniku reformy 5) pobieranie próbek cz´Êci narzàdów i krwi paƒstwa i powstania nowych województw i pozwierzàt w celach rozpoznawczych; wiatów, dokonano zmian wpodziale administra- 6) zabijanie zwierzàt dotkni´tych enzootycznà cyjnym i z tego wzgl´du obszar niektórych bybia∏aczkà byd∏a, gdy mo˝na przypuszczaç, ˝e ∏ych rejonów obj´tych zwalczaniem enzootycztylko w ten sposób zostanie opanowane roz- nej bia∏aczki byd∏a rozdzielono pomi´dzy nowo przestrzenianie si´ choroby; powsta∏e powiaty i województwa. Zmiana podzia∏u administracyjnego paƒstwa spowodowa- 7) oczyszczanie iodka˝anie pomieszczeƒ, wktó- ∏a sytuacj´, ˝e w wielu obecnie istniejàcych worych przebywa∏y zwierz´ta dotkni´te enzojewództwach i powiatach dosz∏o do zmiany odotycznà bia∏aczkà byd∏a; setka stad wolnych i nie mo˝na go okreÊliç jako 8) og∏aszanie informacji o wybuchu i wygaÊni´- wi´kszy ni˝ 99,98 %. ciu bia∏aczki. W 1999 r. wesz∏o w ˝ycie rozporzàdzenie Mi- Za byd∏o zabite w wyniku decyzji terenowego nistra Rolnictwa i Gospodarki ˚ywnoÊciowej organu administracji paƒstwowej ow∏aÊciwoÊci zdnia 12 paêdziernika 1999 r. wsprawie okreÊleszczególnej do spraw weterynarii stopnia wo- nia rodzaju prób, zakresu badaƒ i sposobu projewódzkiego posiadaczowi przys∏ugiwa∏o od- wadzenia dokumentacji przy badaniach kontrolszkodowanie w wysokoÊci wartoÊci szacunko- nych wyst´powania zaka˝eƒ zwierzàt oraz powej zwierz´cia, pomniejszone o wartoÊç sprze- zosta∏oÊci chemicznych, biologicznych, leków danego mi´sa. i ska˝eƒ promieniotwórczych w tkankach zwie- Enzootycznà bia∏aczk´ byd∏a uznawano za wy- rzàt, mi´sie, Êrodkach spo˝ywczych pochodzenia gas∏à i nast´powa∏o uchylenie zastosowanych zwierz´cego i niejadalnych surowcach zwierz´- wymienionych powy˝ej restrykcji, gdy wgospo- cych (Dz. U. Nr 93, poz. 1080, z póên. zm.), które darstwie lub jego cz´Êci: precyzowa∏o sposób post´powania przy zwalczaniu enzootycznej bia∏aczki byd∏a, a w szcze- 1) nie wykryto tej choroby w okresie ostatnich gólnoÊci sposób prowadzenia badaƒ kontrol- 2 lat; nych w kierunku tej choroby. Zasady te by∏y 2) uzyskano dwukrotny ujemny wynik badania zgodne zprzepisami prawa wspólnotowego. serologicznego w kierunku enzootycznej bia- Jednak˝e nale˝y stwierdziç, ˝e do dnia 1 maja ∏aczki byd∏a, którym obj´to ca∏e pog∏owie by- 2004 r. gospodarstwa by∏y traktowane jako pojed∏a powy˝ej 2. roku ˝ycia, i badania wykonadyncze jednostki epizootyczne, zatem nie prono w okresie ostatnich 12 miesi´cy, a przewadzono monitoringu w odniesieniu do stad, rwa mi´dzy badaniami nie by∏a mniejsza ni˝ tylko w odniesieniu do gospodarstw na danym 4 miesiàce; obszarze. Wzale˝noÊci od sytuacji epizootycznej 3) wprowadzane byd∏o pochodzi∏o z gospo- powiatów zwierz´ta do badania typowano wtadarstw, wktórych nie stwierdzono enzootycz- ki sposób, aby: nej bia∏aczki byd∏a, azwierz´ta powy˝ej 2. ro- 1) na terenie powiatu, gdzie poziom zaka˝onych ku ˝ycia uzyska∏y ujemny wynik badania serozwierzàt nie przekracza∏ 99,8 %, zbadaç 1/3 pologicznego. g∏owia wgospodarstwach, przy czym powiaty Dany obszar administracyjny paƒstwa uznawano dzielono na mniejsze jednostki — gminy; za wolny od enzootycznej bia∏aczki byd∏a, je˝eli: 2) typowanie w przybli˝eniu odpowiada∏o oko- 1) równoczeÊnie w 99,9% gospodarstw nie ∏o 1/3 liczebnoÊci pog∏owia na danym obszastwierdzono enzootycznej bia∏aczki byd∏a; rze.

W zwiàzku z powy˝szym na obszarach, które Enzootycznà bia∏aczk´ byd∏a zwalcza si´ na podotrzyma∏y status wolnych od enzootycznej bia- stawie przepisów ustawy z dnia 11 marca ∏aczki byd∏a, prowadzono badania kontrolne 2004 r. o ochronie zdrowia zwierzàt oraz zwalzgodnie z przedstawionymi wy˝ej za∏o˝eniami, czaniu chorób zakaênych zwierzàt (Dz. U. Nr 69, a w gospodarstwach, w których wystàpi∏o po- poz. 625, z póên. zm.) oraz rozporzàdzenia Minidejrzenie enzootycznej bia∏aczki byd∏a lub stra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 7 lutego stwierdzono wystàpienie tej choroby, prowa- 2005 r. w sprawie zwalczania enzootycznej biadzono zwalczanie enzootycznej bia∏aczki byd∏a. ∏aczki byd∏a (Dz. U. Nr 30, poz. 260). Jednak˝e ze wzgl´du na zbyt ma∏à iloÊç Êrod- Badania kontrolne wkierunku enzootycznej biaków bud˝etowych, przeznaczonych w szczegól- ∏aczki byd∏a prowadzi si´ zgodnie zrozporzàdzenoÊci na wykup byd∏a z dodatnim wynikiem ba- niem Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia daƒ wkierunku enzootycznej bia∏aczki byd∏a, In- 17 grudnia 2004 r. w sprawie okreÊlenia jednospekcja Weterynaryjna nie mog∏a we w∏aÊciwy stek chorobowych, sposobu prowadzenia konsposób zwalczaç tej choroby. troli oraz zakresu badaƒ kontrolnych zaka˝eƒ Po dniu 1 maja 2004 r. w stadach uznanych zwierzàt (Dz. U. Nr 282, poz. 2813 oraz z 2006 r. Nr 44, poz. 315). Od tego czasu rozpocz´to prowczeÊniej za wolne od enzootycznej bia∏aczki wadzenie badaƒ monitoringowych w kierunku byd∏a nadal sà prowadzone badania kontrolne enzootycznej bia∏aczki byd∏a w stadach. oraz zwalczanie choroby wstadach uznanych za zaka˝one, ze szczególnym naciskiem na wyku- Liczb´ badaƒ w kierunku enzootycznej bia∏aczki pienie wszystkich sztuk byd∏a zdodatnimi wyni- byd∏a wraz zliczbà dodatnich wyników wlatach kami w kierunku enzootycznej bia∏aczki byd∏a. 1999—2004 ilustrujà tabele 1—3. Tabela 1

Tabela 2

Tabela 3

Graficzne odzwierciedlenie tabel 1—3 przedstawiajà wykresy 1—3. Wykres 1 Wykres 2

Wykres 3 Wi´kszoÊç przypadków enzootycznej bia∏aczki enzootycznej bia∏aczki byd∏a program ten b´- byd∏a jest diagnozowana na etapie przedklinicz- dzie przedk∏adany Komisji Europejskiej w fornym. W tym celu do diagnostyki wykorzystuje mie corocznych wniosków. si´ metody badania serologicznego. Opisywane Celem programu jest doprowadzenie do uznawprogramie wielkoÊci odnoszà si´ do tego etania poszczególnych regionów — powiatów za pu przebiegu choroby. urz´dowo wolne od enzootycznej bia∏aczki Guzowata postaç bia∏aczki byd∏a wyst´puje byd∏a poprzez doprowadzenie do uzyskania w Rzeczypospolitej Polskiej bardzo rzadko. przez minimum 99,8 % stad na ich obszarze W2004 r. odnotowano 12 potwierdzonych przy- statusu stad urz´dowo wolnych od enzootyczpadków, natomiast w 2005 r. — 16 przypadków, nej bia∏aczki byd∏a. Celem d∏ugofalowym jest przede wszystkim w województwach warmiƒ- umo˝liwienie uznania terytorium Rzeczyposko-mazurskim i kujawsko-pomorskim. spolitej Polskiej za urz´dowo wolne od tej choroby. Na podstawie danych przedstawionych wust. 6 pkt 1 mo˝na przyjàç, ˝e obecnie najbardziej sa- 4. Ârodki przewidziane programem tysfakcjonujàca sytuacja w odniesieniu do bia- ∏aczki jest w województwach: lubelskim, pod- Sposób post´powania w przypadku wystàpiekarpackim i Êwi´tokrzyskim, a najmniej w wo- nia podejrzenia lub stwierdzenia enzootycznej jewództwach: kujawsko-pomorskim, lubuskim, bia∏aczki byd∏a wstadzie jest okreÊlony wrozpopomorskim, warmiƒsko-mazurskim, wielkopol- rzàdzeniu Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi zdnia 7 lutego 2005 r. wsprawie zwalczania enskim oraz zachodniopomorskim. zootycznej bia∏aczki byd∏a oraz w rozporzàdze- 3. Opis programu niu Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 27 czerwca 2005 r. w sprawie szczegó∏owych Program zwalczania enzootycznej bia∏aczki by- wymagaƒ weterynaryjnych niezb´dnych do d∏a by∏ prowadzony w Rzeczypospolitej Pol- uzyskania i zachowania uznania stada lub gosskiej w 2006 r. ze Êrodków bud˝etu paƒstwa. podarstwa za urz´dowo wolne lub wolne od Natomiast od 2007 r. wprowadza si´ program chorób zakaênych zwierzàt (Dz. U. Nr 126, zwalczania tej choroby wspó∏finansowany ze poz. 1058), które wdra˝ajà postanowienia dy- Êrodków Unii Europejskiej. Programem zosta- rektywy Rady 64/432/EWG z dnia 26 czerwca nie obj´tych 16 województw, w których sk∏ad 1964 r. w sprawie problemów zdrowotnych wchodzi 314 powiatów oraz 65 miast na pra- zwierzàt wp∏ywajàcych na handel wewnàtrzwach powiatu. wspólnotowy byd∏em itrzodà chlewnà (Dz. Urz. WE 121 z 29.07.1964, str. 1977; Dz. Urz. UE Pol- Okres trwania programu zwalczania enzootyczskie wydanie specjalne, rozdz. 3, t. 1, str. 13). nej bia∏aczki byd∏a jest zaplanowany na 3 kolejne lata kalendarzowe, tj. lata 2007—2009. Ze Przepisy wymienionych rozporzàdzeƒ b´dà stawzgl´du na przewidywanà dynamik´ zmian nowiç podstaw´ prawnà podejmowanych dziaw zakresie sytuacji epizootycznej dotyczàcej ∏aƒ.

4.1. Wykaz Êrodków przewidzianych programem Okres trwania programu: rok 2007 ⌧ kontrola ⌧ zwalczanie ⌧ badanie ⌧ badanie ⌧ ubój zwierzàt chorych ⌧ ubój zwierzàt chorych (cid:3) zabijanie zwierzàt chorych (cid:3) zabijanie zwierzàt chorych (cid:3) szczepienie (cid:3) rozszerzenie zabijania lub uboju (cid:3) leczenie (cid:3) niszczenie produktów (cid:3) niszczenie produktów ⌧ monitorowanie lub nadzór (cid:3) inne Êrodki (wymieniç) 4.2. W∏adza centralna odpowiedzialna za nadzór skiej, informuje Komisj´ Europejskà o post´- i koordynacj´ w województwach, na których pach wjego realizacji zgodnie zprzepisami oboobszarze program b´dzie realizowany wiàzujàcymi w Unii Europejskiej. Zgodnie z art. 57 ust. 8 ustawy z dnia 11 marca 4.3. Wskazanie obszarów geograficznych, na któ- 2004 r. o ochronie zdrowia zwierzàt oraz zwalrych program b´dzie realizowany czaniu chorób zakaênych zwierzàt, organ szczebla centralnego — G∏ówny Lekarz Weterynarii Program b´dzie realizowany na ca∏ym terytonadzoruje realizacj´ programu zwalczania cho- rium Rzeczypospolitej Polskiej w 16 wojewódzrób zakaênych zwierzàt, a poniewa˝ jest on twach, w których sk∏ad wchodzi 314 powiatów wspó∏finansowany ze Êrodków Unii Europej- oraz 65 miast na prawach powiatu.

4.4. Dzia∏ania wdro˝one programem 6) rozporzàdzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi zdnia 28 lipca 2004 r. wsprawie okreÊle- 4.4.1. Akty prawne stanowiàce podstaw´ do rejestra- nia wzoru paszportu konia i wzoru paszportu cji stad — gospodarstw byd∏a (Dz. U. Nr 203, poz. 2083); Stada — gospodarstwa wPolsce, gdzie sà utrzy- 7) rozporzàdzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju mywane zwierz´ta gospodarskie, sà zarejestro- Wsi z dnia 29 lipca 2005 r. w sprawie ksi´gi wane wCentralnej Bazie Danych Systemu Iden- rejestracji byd∏a, Êwiƒ, owiec lub kóz (Dz. U. tyfikacji i Rejestracji Zwierzàt prowadzonym Nr 151, poz. 1268 oraz z2007 r. Nr 18, poz. 106). przez Agencj´ Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa o gospodarstwach, zgodnie z poni˝- Byd∏o w Rzeczypospolitej Polskiej podlega oboszymi przepisami: wiàzkowi oznakowania za pomocà pary kolczyków oraz rejestracji w Centralnej Bazie Danych 1) ustawà z dnia 18 grudnia 2003 r. o krajowym Systemu Identyfikacji iRejestracji Zwierzàt. Ka˝- systemie ewidencji producentów, ewidencji dy kolczyk zawiera indywidualny numer identygospodarstw rolnych oraz ewidencji wniofikacyjny zwierz´cia oraz zakodowane w kodzie sków o przyznanie p∏atnoÊci (Dz. U. z 2004 r. kreskowym inne dodatkowe informacje. Posia- Nr 10, poz. 76, z póên. zm.); dacz byd∏a ma obowiàzek zakolczykowaç nowo 2) ustawà z dnia 2 kwietnia 2004 r. o systemie narodzone ciel´ niezw∏ocznie po urodzeniu identyfikacji irejestracji zwierzàt (Dz. U. Nr 91, i przes∏aç zg∏oszenie o urodzeniu do Centralnej, zpóên. zm.); Bazy Danych. Na wykonanie tych czynnoÊci po- 3) ustawà z dnia 11 marca 2004 r. o ochronie siadacz zwierz´cia ma 7 dni. zdrowia zwierzàt oraz zwalczaniu chorób za- Wszystkie sztuki byd∏a zaopatrzone sà w paszkaênych zwierzàt; porty, które towarzyszà zwierz´tom od urodze- 4) rozporzàdzeniem Ministra Rolnictwa iRozwo- nia do Êmierci. Wszystkie zdarzenia takie, jak ju Wsi z dnia 16 czerwca 2004 r. w sprawie przemieszczenie z gospodarstwa do gospodarszczegó∏owego zakresu danych zamieszcza- stwa, rzeêni, zak∏adu przetwórczego, padni´cie nych w rejestrze zwierzàt gospodarskich sà zg∏aszane do Centralnej Bazy Danych. oznakowanych (Dz. U. Nr 152, poz. 1605). Siedziby stada sà zarejestrowane w Centralnej 4.4.2. Akty prawne stanowiàce podstaw´ do identyfi- Bazie Danych, a ka˝da z nich posiada indywidukacji i rejestracji zwierzàt: alny numer. Wka˝dym gospodarstwie posiadacz byd∏a prowadzi rejestr stada byd∏a. Wszystkie 1) ustawa z dnia 2 kwietnia 2004 r. o systemie sztuki byd∏a znajdujàce si´ w gospodarstwie sà identyfikacji i rejestracji zwierzàt; wpisane do tego rejestru. Rejestr zawiera infor- 2) rozporzàdzenie nr 1760/2000 Parlamentu Eumacje dotyczàce daty urodzeƒ, zakupów, sprzeropejskiego iRady zdnia 17 lipca 2000 r. ustada˝y, padni´ç byd∏a, p∏ci irasy zwierzàt. nawiajàce system identyfikacji irejestracji byd∏a dotyczàcy etykietowania wo∏owiny i pro- Wszystkie wy˝ej wymienione Êrodki sà ustanoduktów z wo∏owiny i uchylajàce rozporzàdze- wione zgodnie z przepisami Unii Europejskiej nie Rady (WE) nr 820/97 (Dz. Urz. UE L 204 nie tylko z powodu identyfikacji i rejestracji z 11.08.2000, str. 1; Dz. Urz. UE Polskie wyda- zwierzàt, ale tak˝e ze wzgl´du na ochron´ zdronie specjalne, rozdz. 3, t. 30, str. 248); wia zwierzàt. Istniejàcy system wprzypadku wystàpienia choroby zakaênej mo˝e zostaç u˝yty 3) rozporzàdzenie Komisji nr 911/2004 z dnia do Êledzenia przemieszczeƒ zwierzàt. 29 kwietnia 2004 r. w sprawie wykonania rozporzàdzenia (WE) nr 1760/2000 Parlamentu Zastosowanie mo˝liwoÊci wynikajàcych z funk- Europejskiego i Rady w zakresie kolczyków, cjonowania Centralnej Bazy Danych pozwoli na paszportów i rejestrów gospodarstw (Dz. Urz. skuteczne odtwarzanie historii zwierzàt, a tym UE L 163 z30.04.2004, str. 65; Dz. Urz. UE Pol- samym na Êledzenie potencjalnych dróg zaka˝eskie wydanie specjalne, rozdz. 3, t. 46, str. 242); nia wirusem enzootycznej bia∏aczki byd∏a i po- 4) rozporzàdzenie Komisji nr 494/98 zdnia 27 lute- twierdzania dokonywanych przemieszczeƒ ze go 1998 r. ustanawiajàce szczegó∏owe przepi- stad o tym samym lub ró˝nym statusie epizosy wykonawcze do rozporzàdzenia Rady (WE) otycznym. Ponadto oznakowanie byd∏a zgodnie nr 820/97 w odniesieniu do stosowania mini- zprzyj´tym systemem pozwoli na jednoznacznà malnych sankcji administracyjnych w ramach identyfikacj´ zwierzàt podejrzanych o zaka˝enie systemu identyfikacji irejestracji byd∏a (Dz. Urz. oraz zaka˝onych. WE L 60 z28.02.1998, str. 78; Dz. Urz. UE Polskie 4.4.3. Podstawy prawne obowiàzku zg∏aszania chorób wydanie specjalne, rozdz. 3, t. 46, str. 12); zakaênych zwierzàt: 5) rozporzàdzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Zgodnie z art. 41 ust. 1 ustawy z dnia 11 marca Wsi z dnia 24 maja 2004 r. w sprawie sposo- 2004 r. oochronie zdrowia zwierzàt oraz zwalczabu oznakowania byd∏a, owiec ikóz oraz Êwiƒ, niu chorób zakaênych zwierzàt, enzootyczna biaokreÊlenia wzorów znaków identyfikacyjnych ∏aczka byd∏a podlega obowiàzkowi zwalczania. oraz wymagaƒ i warunków technicznych kolczyków dla zwierzàt gospodarskich (Dz. U. Zgodnie z art. 42 tej ustawy, w przypadku po- Nr 136, poz. 1455, z póên. zm.); dejrzenia wystàpienia enzootycznej bia∏aczki

byd∏a posiadacz jest obowiàzany do niezw∏ocz- W przypadku otrzymania dodatniego wyniku nego zawiadomienia o tym organu Inspekcji badania, wzale˝noÊci od sytuacji, powiatowy le- Weterynaryjnej albo najbli˝szego podmiotu karz weterynarii podejmuje nast´pujàce dzia∏a- Êwiadczàcego us∏ugi zzakresu medycyny wete- nia: rynaryjnej, albo wójta (burmistrza, prezydenta 1) wyznacza ognisko choroby; miasta). Ponadto posiadacz jest obowiàzany do: pozostawienia zwierzàt w miejscu ich prze- 2) powiadamia podmiot skupujàcy mleko o zabywania i niewprowadzania tam innych zwie- wieszeniu temu stadu statusu stada urz´dorzàt, uniemo˝liwienia osobom postronnym do- wo wolnego od choroby; st´pu do pomieszczeƒ lub miejsc, w których znajdujà si´ zwierz´ta podejrzane o zaka˝enie 3) zakazuje przemieszczania byd∏a do stada oraz lub chorob´ lub zw∏oki zwierz´ce, wstrzymania ze stada, chyba ˝e przemieszczenie to jest si´ od wywo˝enia, wynoszenia i zbywania pro- przeprowadzane w celu dokonania natychduktów, w szczególnoÊci mi´sa, zw∏ok zwierz´- miastowego uboju; cych, pasz, wody, Êció∏ki, nawozów naturalnych 4) zakazuje karmienia mlekiem pochodzàcym od w rozumieniu przepisów o nawozach i nawokrów, u których stwierdzono chorob´, chyba ˝eniu i innych przedmiotów znajdujàcych si´ ˝e: w miejscu, w którym wystàpi∏a choroba, udost´pnienia organom Inspekcji Weterynaryjnej a) zostanie ono poddane obróbce cieplnej, zwierzàt i zw∏ok zwierz´cych do badaƒ i zabieb) b´dà nim karmione wy∏àcznie zwierz´ta gów weterynaryjnych, atak˝e udzielania pomoz tego samego gospodarstwa; cy przy ich wykonywaniu, udzielania organom Inspekcji Weterynaryjnej oraz osobom dzia∏ajà- 5) zakazuje dostarczania mleka pochodzàcego cym wimieniu tych organów wyjaÊnieƒ ipoda- od krów, u których stwierdzono chorob´, do wania informacji, które mogà mieç znaczenie zak∏adu przetwórczego w celu przetworzenia, dla wykrycia choroby i êróde∏ zaka˝enia lub za- chyba ˝e zostanie ono poddane obróbce pobiegania jej szerzeniu si´. Tak samo powinny cieplnej pod jego nadzorem; post´powaç wszystkie podmioty oraz osoby majàce kontakt ze zwierz´tami w zwiàzku z wy- 6) nakazuje odosobnienie w stadzie zwierzàt, konywaniem obowiàzków s∏u˝bowych lub za- u których stwierdzono chorob´, a nast´pnie: wodowych. a) nakazuje wykonanie testów w kierunku enzootycznej bia∏aczki byd∏a u pozosta∏ych Podstawowà zasadà prawodawstwa krajowego, zwierzàt wstadzie wwieku powy˝ej 12. mietj. przepisów ustawy z dnia 11 marca 2004 r. siàca ˝ycia, o ochronie zdrowia zwierzàt oraz zwalczaniu chorób zakaênych zwierzàt, jest obowiàzek zg∏o- b) nakazuje przeprowadzenie oczyszczania szenia podejrzenia wystàpienia choroby. i odka˝ania: W przypadku otrzymania dodatniego wyniku — miejsc dotychczasowego utrzymywania badania zwierz´cia majà zastosowanie wszysttych zwierzàt, kie Êrodki przewidziane w przepisach Unii Europejskiej. Zaka˝one byd∏o, jak równie˝ jego po- — sprz´tu i narz´dzi u˝ywanych do pozytomstwo sà poddawane ubojowi. Wyjàtek sta- skiwania i przechowywania mleka od nowi postaç kliniczna choroby (postaç guzowa- tych zwierzàt, ta), przy której zwierz´ta sà zabijane ica∏kowicie — sprz´tu inarz´dzi u˝ywanych przy utrzyniszczone. mywaniu tych zwierzàt; 4.4.4. Ârodki przewidziane wprzypadku uzyskania do- 7) nakazuje przeprowadzenie odka˝ania nawozu datnich wyników badaƒ w kierunku enzootycz- naturalnego; nej bia∏aczki byd∏a: 8) nakazuje zabicie lub ubój zwierzàt, u których Akty prawne: stwierdzono chorob´. 1) ustawa z dnia 11 marca 2004 r. o ochronie 4.4.5. Akt prawny stanowiàcy podstaw´ ró˝nicowazdrowia zwierzàt oraz zwalczaniu chorób zania statusu stad — rozporzàdzenie Ministra kaênych zwierzàt; Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 27 czerwca 2) rozporzàdzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju 2005 r. w sprawie szczegó∏owych wymagaƒ Wsi zdnia 7 lutego 2005 r. wsprawie zwalcza- weterynaryjnych niezb´dnych do uzyskania nia enzootycznej bia∏aczki byd∏a; i zachowania uznania stada lub gospodarstwa za urz´dowo wolne lub wolne od chorób zakaê- 3) rozporzàdzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju nych zwierzàt. Wsi z dnia 27 czerwca 2005 r. w sprawie szczegó∏owych wymagaƒ weterynaryjnych 4.4.6. Procedury kontrolne, w szczególnoÊci zasady niezb´dnych do uzyskania i zachowania przemieszczania zwierzàt nara˝onych na konuznania stada lub gospodarstwa za urz´do- takt lub zaka˝enie chorobà, oraz regularne konwo wolne lub wolne od chorób zakaênych trole gospodarstw lub obszarów, których to dozwierzàt. tyczy.

Procedury kontrolne wzaka˝onych stadach iza- zastosowania zabiegów, nakazanych przez te orsady przemieszczania okreÊlajà nast´pujàce gany przy zwalczaniu chorób zakaênych zwierzàt przepisy: podlegajàcych obowiàzkowi zwalczania, przys∏uguje odszkodowanie ze Êrodków bud˝etu 1) ustawa z dnia 11 marca 2004 r. o ochronie paƒstwa. zdrowia zwierzàt oraz zwalczaniu chorób zakaênych zwierzàt; Odszkodowanie przys∏uguje w wysokoÊci war- 2) rozporzàdzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju toÊci rynkowej zwierz´cia. Wsi zdnia 7 lutego 2005 r. wsprawie zwalcza- WartoÊç rynkowà zwierz´cia okreÊla si´ na podnia enzootycznej bia∏aczki byd∏a; stawie Êredniej z3 kwot oszacowania przyj´tych 3) rozporzàdzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju przez powiatowego lekarza weterynarii oraz Wsi z dnia 27 czerwca 2005 r. w sprawie 2 rzeczoznawców wyznaczonych przez wójta szczegó∏owych wymagaƒ weterynaryjnych (burmistrza, prezydenta miasta) z listy prowaniezb´dnych do uzyskania izachowania uzna- dzonej przez powiatowego lekarza weterynarii. nia stada lub gospodarstwa za urz´dowo wol- Wprzypadku zwierz´cia poddanego ubojowi, któne lub wolne od chorób zakaênych zwierzàt. rego mi´so jest zdatne do spo˝ycia przez ludzi, 4.4.7. Regulacje w zakresie przeprowadzania kontroli odszkodowanie pomniejsza si´ okwoty uzyskane choroby, w tym testy. ze sprzeda˝y mi´sa iubocznych produktów zwierz´cych pozyskanych od tego zwierz´cia. W odniesieniu do kontroli prowadzonej w kierunku wykrywania i nadzoru nad enzootycznà Odszkodowanie ze Êrodków bud˝etu paƒstwa bia∏aczkà byd∏a zgodnie z obowiàzujàcymi prze- przys∏uguje równie˝ za zniszczone, z nakazu orpisami wykorzystuje si´ nast´pujàce metody ganu Inspekcji Weterynaryjnej przy zwalczaniu badawcze: chorób zakaênych zwierzàt podlegajàcych obowiàzkowi zwalczania, produkty pochodzenia Testy laboratoryjne: zwierz´cego w rozumieniu przepisów o produk- 1) test immunoenzymatyczny (ELISA) z serwat- tach pochodzenia zwierz´cego, pasze oraz kà mleka; sprz´t, które nie mogà byç poddane odka˝aniu. 2) test immunoenzymatyczny (ELISA) z krwià; Odszkodowanie przys∏uguje w wysokoÊci war- 3) test immunodyfuzji w˝elu agarowym (AGID). toÊci rynkowej zniszczonych produktów pochodzenia zwierz´cego w rozumieniu przepisów Badania diagnostyczne potwierdzajàce wystào produktach pochodzenia zwierz´cego, pasz pienie enzootycznej bia∏aczki byd∏a to: oraz sprz´tu, okreÊlonej na podstawie Êredniej z 3 kwot oszacowania przyj´tych przez powiato- 1) badanie histopatologiczne; wego lekarza weterynarii oraz 2 rzeczoznawców 2) reakcja polimeryzacji ∏aƒcuchowej (PCR) — wyznaczonych przez wójta (burmistrza, prezywykrywanie kwasu nukleinowego wirusa. denta miasta) z listy prowadzonej przez powiatowego lekarza weterynarii. Rodzaj badaƒ oraz przypadki, w jakich sà wykonywane, okreÊlajà przepisy: Decyzja w sprawie odszkodowania wydana przez powiatowego lekarza weterynarii jest 1) rozporzàdzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju ostateczna. Posiadacz zwierz´cia niezadowolo- Wsi zdnia 7 lutego 2005 r. wsprawie zwalczany z tej decyzji mo˝e, w terminie miesiàca od nia enzootycznej bia∏aczki byd∏a; dnia jej dor´czenia, wnieÊç powództwo do sàdu 2) rozporzàdzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju rejonowego. Wsi z dnia 27 czerwca 2005 r. w sprawie Osobom, którym nie przys∏uguje odszkodowaszczegó∏owych wymagaƒ weterynaryjnych nie, aktóre przyczyni∏y si´ do szybkiej likwidacji niezb´dnych do uzyskania izachowania uznachoroby zakaênej, wojewódzki lekarz weterynania stada lub gospodarstwa za urz´dowo wolrii, na wniosek powiatowego lekarza weterynane lub wolne od chorób zakaênych zwierzàt; rii, mo˝e przyznaç nagrod´ ze Êrodków bud˝etu 3) rozporzàdzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju paƒstwa. Wsi zdnia 17 grudnia 2004 r. wsprawie okreÊ- Wyp∏acone odszkodowania nie podlegajà zaj´- lenia jednostek chorobowych, sposobu prociu na pokrycie nale˝noÊci publicznych, je˝eli zowadzenia kontroli oraz zakresu badaƒ kontrolstanà wykorzystane na odtworzenie wczeÊniej nych zaka˝eƒ zwierzàt. posiadanego stanu zwierzàt. 4.4.8. Akt prawny stanowiàcy podstaw´ do uzyskania Podmiotowi, który poniós∏ koszty zwiàzane zzaodszkodowaƒ za zabite byd∏o — ustawa z dnia biciem lub ubojem zwierzàt, transportowaniem 11 marca 2004 r. o ochronie zdrowia zwierzàt zwierzàt lub zw∏ok zwierz´cych albo unieszkodlioraz zwalczaniu chorób zakaênych zwierzàt. wieniem zw∏ok zwierz´cych, wykonujàc nakazy Zgodnie zprzepisami tej ustawy za byd∏o zabite Inspekcji Weterynaryjnej, przys∏uguje ze Êrodlub poddane ubojowi znakazu organów Inspekcji ków bud˝etu paƒstwa zwrot faktycznie poniesio- Weterynaryjnej albo za zwierz´ta pad∏e wwyniku nych wydatków.

5. Ogólny opis kosztów i korzyÊci Wszystkie wy˝ej wymienione wydatki sà ponoszone przez Inspekcj´ Weterynaryjnà. Wynika to Szczegó∏owy katalog wydatków zwiàzanych z faktu zaliczenia enzootycznej bia∏aczki byd∏a zrealizacjà programu obejmuje wszczególnoÊci do chorób podlegajàcych obowiàzkowi zwalczawydatki ponoszone na: nia wymienionych w za∏àczniku nr 2 do ustawy 1) zakup odczynników, testów i innych materia- zdnia 11 marca 2004 r. oochronie zdrowia zwie- ∏ów do badaƒ laboratoryjnych; rzàt oraz zwalczaniu chorób zakaênych zwierzàt. Przy realizacji programu nie przewiduje si´ kosz- 2) zakup produktów leczniczych weterynaryj- tów, które mieliby ponosiç posiadacze zwierzàt. nych i wyrobów stosowanych w medycynie weterynaryjnej, a tak˝e sprz´tu jednorazowe- Do bezpoÊrednich korzyÊci wynikajàcych zrealigo u˝ytku, niezb´dnych do wykonywania za- zacji programu nale˝y zaliczyç: biegów profilaktycznych lub diagnostycznych 1) eliminacj´ ze stad byd∏a zwierzàt zaka˝onych oraz pobierania próbek do badaƒ laboratoryjwirusem enzootycznej bia∏aczki byd∏a; nych; 2) uzyskanie lub odzyskanie przez stada statusu 3) dojazd w celu pobrania próbek oraz dowóz stada urz´dowo wolnego od enzootycznej próbek do laboratorium; bia∏aczki byd∏a; 4) transport zwierzàt do rzeêni w celu wykona- 3) eliminacj´ wirusa enzootycznej bia∏aczki bydnia uboju zwiàzanego ze zwalczaniem chorób ∏a z populacji byd∏a w takim stopniu, który zakaênych zwierzàt, dokonanie takiego uboju, umo˝liwi uzyskanie przez poszczególne regioodka˝anie rzeêni po takim uboju, zastosowa- ny na terenie Rzeczypospolitej Polskiej stanie odpowiednich technologii przetwarzania tusu regionów urz´dowo wolnych od enzomi´sa oraz unieszkodliwianie ubocznych pro- otycznej bia∏aczki byd∏a; duktów zwierz´cych; 4) utrzymanie przez regiony statusu regionów 5) unieszkodliwianie przez wyspecjalizowane urz´dowo wolnych od enzootycznej bia∏aczki podmioty gospodarcze odpadów powsta∏ych byd∏a i docelowe uzyskanie przez Rzeczpoprzy badaniach laboratoryjnych; spolità Polskà statusu paƒstwa urz´dowo wolnego od enzootycznej bia∏aczki byd∏a. 6) odka˝anie przez wyspecjalizowane podmioty gospodarcze pomieszczeƒ, miejsc przebywa- Do korzyÊci wynikajàcych poÊrednio z realizacji nia i utrzymywania zwierzàt, Êrodków trans- programu nale˝y zaliczyç: portu oraz miejsc za∏adunku imiejsc przepro- 1) umo˝liwienie posiadaczom stad, w zwiàzku wadzania zwierzàt, zarzàdzone przez powiatoz faktem uzyskania przez stado statusu stada wego lekarza weterynarii; urz´dowo wolnego od enzootycznej bia∏aczki 7) odszkodowania, zapomogi inagrody za zwie- byd∏a, wprowadzania do handlu zwierzàt porz´ta zabite lub poddane ubojowi z nakazu chodzàcych z tych stad, a tym samym zwi´kpowiatowego lekarza weterynarii lub pad∏e szenie op∏acalnoÊci prowadzonej dzia∏alnoÊci; z powodu zachorowania na t´ chorob´, od- 2) zmniejszenie iloÊci stad zaka˝onych wirusem szkodowania za zniszczone znakazu powiatoenzootycznej bia∏aczki byd∏a, co po osiàgni´- wego lekarza weterynarii produkty pochodzeciu poziomu zaka˝eƒ mniejszego ni˝ 0,2 % nia zwierz´cego, pasze i sprz´t, które nie mow skali regionu pozwoli na zmian´ cyklu progà byç poddane odka˝eniu; gramu monitoringowego ze 100 % stad ba- 8) wynagrodzenia i dojazdy rzeczoznawców po- danych corocznie na 100 % stad badanych wo∏anych do oszacowania wartoÊci rynkowej w okresie 3 lat (oko∏o 33 % stad rocznie) zwierzàt, produktów pochodzenia zwierz´ce- i w efekcie na obni˝enie kosztów prowadzogo, pasz i sprz´tu, niezb´dnych do ustalenia nego monitoringu; wysokoÊci odszkodowaƒ, o których mowa 3) zmian´ sposobu pobrania próbki poprzez eliw pkt 7; minacj´ próbek krwi na rzecz badania próbek 9) badania laboratoryjne zlecone do wykonania zbiorczych mleka — nieinwazyjna metoda polaboratoriom innym ni˝ zak∏ady higieny wete- bierania próbek. rynaryjnej; Szczegó∏owe wyliczenie kosztów zawarto wust. 8 10) wynagrodzenia lekarzy weterynarii i innych programu. osób wyznaczonych przez powiatowego le- 6. Dane o rozwoju choroby w okresie karza weterynarii do wykonywania okreÊloostatnich pi´ciu lat nych czynnoÊci zwiàzanych ze zwalczaniem tej choroby, zwrot kosztów dojazdu do miej- Ze wzgl´du na poprzednio obowiàzujàce zasady sca wykonania czynnoÊci oraz u˝ytych pro- prowadzenia i zbierania informacji dotyczàcych duktów leczniczych weterynaryjnych i wyro- monitoringu enzootycznej bia∏aczki byd∏a brak bów stosowanych w medycynie weteryna- jest danych za okres przed 2004 r., wobec czego ryjnej. sà prezentowane jedynie dane za lata 2004 i2005.

)kenutag nedej /kor nedej/ alebat andej(dats ecàzcytod enaD.1.6 aindurg 13:ƒeizd an natS 4002:koR o∏dyb:tàzreiwz kenutaG a∏dyb akzca∏aib anzcytoozne:aborohC aindurg 13:ƒeizd an natS 5002:koR o∏dyb:tàzreiwz kenutaG a∏dyb akzca∏aib anzcytoozne:aborohC

)kenutag nedej /kor nedej/ alebat andej(tàzreiwz ecàzcytod enaD.2.6 aindurg 13:ƒeizd an natS 4002:koR o∏dyb:tàzreiwz kenutaG a∏dyb akzca∏aib anzcytoozne:aborohC aindurg 13:ƒeizd an natS 5002:koR o∏dyb:tàzreiwz kenutaG a∏dyb akzca∏aib anzcytoozne:aborohC

hcynjyrotarobal wótset i urozdan ecàzcytod enaD.3.6 aindurg 13:ƒeizd an natS 4002:koR o∏dyb:tàzreiwz kenutaG a∏dyb akzca∏aib anzcytoozne:aborohC aindurg 13:ƒeizd an natS 5002:koR o∏dyb:tàzreiwz kenutaG a∏dyb akzca∏aib anzcytoozne:aborohC

ukor oged˝ak ceinok an dats usutats ecàzcytod enaD.4.6 aindurg 13:ƒeizd an natS o∏dyb:tàzreiwz kenutaG a∏dyb akzca∏aib anzcytoozne:aborohC 4002:koR aindurg 13:ƒeizd an natS o∏dyb:tàzreiwz kenutaG a∏dyb akzca∏aib anzcytoozne:aborohC 5002:koR

ijcazilaer od eleC.7 ƒadab od uineiseindo w aic´ingàiso od eleC.1.7 uinawosotsaz yzrp iwrk ´kbórp càjadab,´is azdaworpezrp jeiksloP jetilopsopyzcezR w a∏dyb ikzca∏aib jenzcytoozne uknureik w ainadab eincebO.myworaga ule˝ w ijzufydonummi tset zaro akelm kebórp hcynozcà∏ einadab iwonats ƒadab senigraM.)ASILE(ogenzcytamyzneonummi utset an iwrk ƒadab z icÊok˝´ic utknup eic´inusezrp i a∏dyb hcadats w jenzcytoozipe ijcautys ywarpop jecàzcanz einaksyzu tsej melec mywolafogu∏D.ƒadab od kebórp einareibop enjyzawniein an ilowzop zaro tàzreiwz yzcadaisop dórÊw eicrapop eikorezs eizdjanz eikat eina∏aizD.akelm einadab o∏dyb:tàzreiwz kenutaG a∏dyb akzca∏aib anzcytoozne:aborohC

tàzreiwz i dats einadab zezrpop aic´ingàiso od eleC.2.7 -àtsyw an àlowzop erótk,eicnecorp bul eibzcil jeikat w a∏dyb ikzca∏aib jenzcytoozne do hcynlow owod´zru dats usutats adats zezrp eic´ingàisO.yborohc jet do enlow owod´zru az wónoiger einanzu o jeiksjeporuE ijsimoK od àksloP àtilopsopzcezR zezrp eineip o∏dyb:tàzreiwz kenutaG a∏dyb akzca∏aib anzcytoozne:aborohC

tàzreiwz einadab zezrpop aic´ingàiso od eleC.3.7 -ezrezs eine˝eibopaz ulec an am ot eina∏aizD.a∏dyb ikzca∏aib jenzcytoozne mesuriw hcyno˝akaz tàzreiwz einawonimileyw einp´tsana,eicyrkyW do hcynlow owod´zru dats usutats adats zezrp ainaksyzu yrudecorp aic´zczsw eineiwil˝omu zaro hcanoiger w i hcadats w yborohc ´is uin.a∏dyb ikzca∏aib jenzcytoozne o∏dyb:tàzreiwz kenutaG a∏dyb akzca∏aib anzcytoozne:aborohC

tàzreiwz i dats ijcakifilawk eleC.4.7 a∏dyb ikzca∏aib jenzcytoozne do hcynlow owod´zru dats usutats hcycàjadaisopein dats ainadaB o∏dyb:tàzreiwz kenutaG a∏dyb akzca∏aib anzcytoozne:aborohC

umargorp wótzsok azilana awo∏ógezczS.8.∏z 5668,3 ∏isonyw yrótk,.r 6002 ainteiwk 72 aind z orue ogeinderÊ usruk gu∏dew onozcilbo umargorp tzsoK.TAV zeb enadop às icÊotraw eiktsyzsW kor an jewote˝dub eiwatsuw tàzreiwz hcynêakaz bórohc einazclawz an hcynaizdiwezrp wóktadyw icÊokleiw od enawosotsod ànatsoz erótk,ytzsok ewoknucazs ot àS)*(.)09.zop,51 rN.U.zD(.r 7002 ainzcyts 52 aindz 7002

Za∏àcznik nr 2 PROGRAM ZWALCZANIA GRUèLICY BYD¸A (BOVINE TUBERCULOSIS) 1. Identyfikacja programu Skutkiem prowadzonych po 1945 r. dzia∏aƒ by∏o uzyskanie przez poszczególne województwa sta- Paƒstwo Cz∏onkowskie: Rzeczpospolita Polska tusu województwa urz´dowo wolnego od gruê- Choroba: Gruêlica byd∏a licy byd∏a. Ostatnie województwo uzyska∏o ten status w 1975 r. Z dniem 1 grudnia 1975 r. tery- Rok wdro˝enia: 2007 torium paƒstwa uznano za wolne od gruêlicy Data wys∏ania byd∏a (komunikat Ministra Rolnictwa z dnia do Komisji Europejskiej: 31 maja 2006 r. 24 grudnia 1975 r. (nr WETgb-641-8/75) w sprawie uznania obszaru Polskiej Rzeczypospolitej 2. Dane historyczne dotyczàce sytuacji Ludowej za wolny od gruêlicy byd∏a (Dz. Urz. epizootycznej w zakresie gruêlicy byd∏a Min. Rol. z 1976 r. Nr 2, poz. 7)). Dzia∏ania w zakresie zwalczania gruêlicy byd∏a Poni˝sza tabela prezentuje daty uzyskiwania zosta∏y zapoczàtkowane w Rzeczypospolitej przez poszczególne województwa statusu woje- Polskiej wraz z wejÊciem w ˝ycie rozporzà- wództwa urz´dowo wolnego od gruêlicy byd∏a dzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia (tabela przedstawia status epizootyczny dla 22 sierpnia 1927 r. o zwalczaniu zaraêliwych poszczególnych województw, odzwierciedlajàc chorób zwierz´cych (Dz. U. Nr 77, poz. 673, obecnie obowiàzujàcy podzia∏ administracyjny z póên. zm.). Rzeczypospolitej Polskiej).

Po uznaniu Rzeczypospolitej Polskiej za kraj wol- z wczeÊniejszà regulacjà, polega∏a na okreÊleny od gruêlicy byd∏a zapoczàtkowano w 1975 r. niu, ˝e badania odbywajà si´ przy zastosowaniu badanie byd∏a wed∏ug schematu: 1/3 pog∏owia metody tuberkulinizacji Êródskórnej. byd∏a rocznie na terenie ka˝dego województwa, Od grudnia 2004 r. kwesti´ badaƒ kontrolnych zgodnie z przyj´tym przez Ministra Rolnictwa w kierunku gruêlicy byd∏a reguluje rozporzàdzeprogramem kontroli gruêlicy byd∏a. nie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia Wspomniany program kontroli, aktualizowany 17 grudnia 2004 r. w sprawie okreÊlenia jednow ramach „Rocznych za∏o˝eƒ dla kontroli cho- stek chorobowych, sposobu prowadzenia konrób zakaênych zwierzàt” obowiàzywa∏ do troli oraz zakresu badaƒ kontrolnych zaka˝eƒ 1999 r., kiedy kwesti´ monitoringu gruêlicy zwierzàt (Dz. U. Nr 282, poz. 2813 oraz z 2006 r. byd∏a uregulowa∏o rozporzàdzenie Ministra Rol- Nr 44, poz. 315). Rozporzàdzenie to stanowi, ˝e nictwa i Gospodarki ˚ywnoÊciowej z dnia wcelu kontroli wyst´powania gruêlicy byd∏a co- 12 paêdziernika 1999 r. wsprawie okreÊlenia ro- rocznie tuberkulinizacjà Êródskórnà obejmuje dzaju prób, zakresu badaƒ i sposobu prowadze- si´ 1/3 stad byd∏a na obszarze powiatu tak, aby nia dokumentacji przy badaniach kontrolnych w okresie 3 lat poddaç badaniu wszystkie stada wyst´powania zaka˝eƒ zwierzàt oraz pozosta∏o- byd∏a znajdujàce si´ na obszarze tego powiatu. Êci chemicznych, biologicznych, leków i ska˝eƒ Badaniu poddaje si´ byd∏o powy˝ej 6. tygodnia promieniotwórczych w tkankach zwierzàt, mi´- ˝ycia. Zmiana, w porównaniu z wczeÊniejszà resie, Êrodkach spo˝ywczych pochodzenia zwie- gulacjà, polega na okreÊleniu, ˝e badania obejrz´cego i niejadalnych surowcach zwierz´cych mujà 1/3 stad byd∏a, anie 1/3 pog∏owia byd∏a na (Dz. U. Nr 93, poz. 1080, z póên. zm.). terenie ka˝dego powiatu. Zgodnie zregulacjà zawartà wwy˝ej wymienio- 3. Opis programu nym rozporzàdzeniu w ka˝dym roku nale˝a∏o przeprowadziç badanie testem tuberkulinowym W Rzeczypospolitej Polskiej program kontroli 1/3 pog∏owia byd∏a powy˝ej 6. tygodnia ˝ycia gruêlicy byd∏a jest obecnie prowadzony zgodnie znajdujàcego si´ na terenie ka˝dego powiatu z rozporzàdzeniem Ministra Rolnictwa i Rozwotak, aby w3 kolejnych latach zbadaç ca∏e pog∏o- ju Wsi zdnia 17 grudnia 2004 r. wsprawie okrewie byd∏a na terenie powiatu. Êlenia jednostek chorobowych, sposobu prowadzenia kontroli oraz zakresu badaƒ kontrolnych Nast´pnie kwestia monitoringu gruêlicy byd∏a zaka˝eƒ zwierzàt. zosta∏a uregulowana wrozporzàdzeniu Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 4 kwietnia Zgodnie z informacjami przes∏anymi przez 2003 r. w sprawie okreÊlenia jednostek choro- Agencj´ Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnicbowych, sposobu prowadzenia kontroli, zakresu twa na wniosek G∏ównego Lekarza Weterynarii badaƒ oraz zasady ich finansowania (Dz. U. stan pog∏owia byd∏a na dzieƒ 14 kwietnia 2006 r. Nr 62, poz. 571). Zmiana, w porównaniu przedstawia si´ nast´pujàco: Zgodnie z wyliczeniami programem zostanie noÊci majàce na celu potwierdzenie lub wykluobj´tych 2 032 806 zwierzàt w 268 949 stadach. czenie choroby. Organ ten przeprowadza docho- Bioràc pod uwag´ mo˝liwoÊç wystàpienia stad, dzenie epizootyczne, badanie kliniczne zwierzàt wktórych nie ma zwierzàt (stada puste), przewi- lub badanie poubojowe lub sekcj´ zw∏ok, wykonuje test diagnostyczny albo pobiera próby do duje si´ przebadanie 1 949 636 sztuk byd∏a. badaƒ diagnostycznych. Obejmuje stado nadzo- Sposób post´powania w przypadku wystàpie- rem inak∏ada na nie restrykcj´ wpostaci zakazu nia podejrzenia lub stwierdzenia gruêlicy byd∏a przemieszczania byd∏a do stada oraz ze stada, reguluje rozporzàdzenie Ministra Rolnictwa z wy∏àczeniem przemieszczania dokonywanego iRozwoju Wsi zdnia 23 listopada 2004 r. wspra- w celu przeprowadzenia natychmiastowego wie zwalczania gruêlicy byd∏a (Dz. U. Nr 258, uboju. Sztuki podejrzane o chorob´ zostajà odizolowane od reszty stada. Ponadto powiatowy). lekarz weterynarii podejmuje inne niezb´dne W przypadku podejrzenia choroby powiatowy czynnoÊci zmierzajàce do zapobie˝enia rozprzelekarz weterynarii podejmuje niezw∏ocznie czyn- strzenianiu si´ gruêlicy byd∏a.

W przypadku stwierdzenia gruêlicy (stosownie i zachowania uznania stada lub gospodarstwa do art. 51 ust. 5 pkt 2 ustawy z dnia 11 marca za urz´dowo wolne lub wolne od chorób zakaê- 2004 r. o ochronie zdrowia zwierzàt oraz zwal- nych zwierzàt. czaniu chorób zakaênych zwierzàt oraz § 5 ust. 3 Program nie wprowadza dodatkowych wymapkt 3 rozporzàdzenia Ministra Rolnictwa i Rozgaƒ co do przemieszczania byd∏a w zwiàzku ze woju Wsi z dnia 23 listopada 2004 r. w sprawie statusami epizootycznymi poszczególnych rezwalczania gruêlicy byd∏a) powiatowy lekarz wegionów. terynarii powiadamia paƒstwowego inspektora sanitarnego oraz podmiot skupujàcy mleko. Wy- Gruêlica byd∏a jest chorobà niepodlegajàcà leznacza ognisko choroby oraz zakazuje prze- czeniu, nie wykonuje si´ tak˝e szczepieƒ przemieszczania byd∏a do i z chorego stada (dozwo- ciwko tej chorobie. lone jest jedynie przemieszczanie wcelu natych- Celem d∏ugofalowym jest uznanie terytorium miastowego uboju). Mleko chorych zwierzàt Rzeczypospolitej Polskiej za urz´dowo wolne od mo˝e zostaç wykorzystane jedynie, po odpo- tej choroby. Terytorium Rzeczypospolitej Polwiedniej obróbce cieplnej, do skarmiania zwie- skiej b´dzie mog∏o zostaç uznane za urz´dowo rzàt w danym gospodarstwie. Powiatowy lekarz wolne od choroby, je˝eli zostanà spe∏nione naweterynarii nakazuje oznakowanie i izolacj´ st´pujàce warunki: w stadzie chorych sztuk do czasu ich zabicia. 1) odsetek stad zaka˝onych gruêlicà nie przekro- Powiatowy lekarz weterynarii podejmuje rówczy∏ w okresie 6 kolejnych lat 0,1 % wszystnie˝ inne czynnoÊci, zgodnie zprzepisami rozpokich stad byd∏a; rzàdzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi zdnia 23 listopada 2004 r. wsprawie zwalczania 2) przynajmniej 99,9 % stad byd∏a zosta∏o uznaguêlicy byd∏a. nych za urz´dowo wolne w okresie 6 lat; Ognisko choroby uznaje si´ za wygas∏e, je˝eli 3) mo˝liwa jest identyfikacja stada pochodzenia wszystkie sztuki chore pad∏y lub zosta∏y zabite, i stada przejÊciowego dla ka˝dej sztuki byd∏a; przeprowadzone zosta∏o oczyszczanie i odka˝a- 4) wszystkie zwierz´ta rzeêne z gatunku byd∏o nie, awyniki dwóch kolejnych testów tuberkulinipochodzàce zdanego obszaru sà poddawane zacji porównawczej, przeprowadzonych wokreÊbadaniu poubojowemu; lonym czasie u pozosta∏ych sztuk w stadzie, sà ujemne. Pierwszy test przeprowadza si´ nie 5) sà przestrzegane przepisy w sprawie zawiewczeÊniej ni˝ po up∏ywie 60 dni, drugi zaÊ nie szania i uchylania statusu stada urz´dowo wczeÊniej ni˝ wczwartym inie póêniej ni˝ wdwu- wolnego od gruêlicy byd∏a; nastym miesiàcu od dnia usuni´cia ostatniego chorego zwierz´cia zogniska. 6) nie szczepi si´ byd∏a przeciwko gruêlicy oraz nie leczy si´ byd∏a chorego na t´ chorob´; Warunki konieczne do uznania stada lub gospodarstwa za urz´dowo wolne od gruêlicy byd- 7) byd∏o wprowadzane na terytorium paƒstwa, ∏a zosta∏y opisane w rozporzàdzeniu Ministra do chowu lub hodowli, pochodzi wy∏àcznie Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 27 czerwca zpaƒstw lub regionów uznanych za wolne od 2005 r. w sprawie szczegó∏owych wymagaƒ gruêlicy byd∏a oraz uzyska∏o ujemny wynik weterynaryjnych niezb´dnych do uzyskania w indywidualnym teÊcie tuberkulinizacji. 4. Ârodki przewidziane programem 4.1. Podsumowanie Êrodków przewidzianych programem: Okres trwania programu: rok 2007 Dzia∏ania podejmowane w zwiàzku z realizacjà programu: ⌧ kontrola ⌧ zwalczanie ⌧ badania ⌧ badania ⌧ ubój zwierzàt z dodatnim wynikiem ⌧ ubój zwierzàt z dodatnim wynikiem ⌧ zabicie zwierzàt z dodatnim wynikiem ⌧ zabicie zwierzàt z dodatnim wynikiem (cid:3) szczepienia (cid:3) rozszerzenie uboju lub zabijania (cid:3) leczenie ⌧ niszczenie produktów ⌧ niszczenie produktów ⌧ kontrola i nadzór (cid:3) inne Êrodki (wymieniç)

4.2. W∏adza centralna odpowiedzialna za nadzór mów okreÊlona zosta∏a w ustawie z dnia i koordynacj´ w województwach, na których 29 stycznia 2004 r. o Inspekcji Weterynaryjnej obszarach program b´dzie realizowany (Dz. U. Nr 33, poz. 287, z póên. zm.) oraz ustawie zdnia 11 marca 2004 r. oochronie zdrowia Zgodnie z art. 57 ust. 8 ustawy z dnia 11 marca zwierzàt oraz zwalczaniu chorób zakaênych 2004 r. o ochronie zdrowia zwierzàt oraz zwalzwierzàt. czaniu chorób zakaênych zwierzàt, G∏ówny Lekarz Weterynarii nadzoruje realizacj´ programu 4.3. Opis iokreÊlenie obszarów geograficznych iadzwalczania chorób zakaênych zwierzàt, a ponie- ministracyjnych, na których program b´dzie rewa˝ jest on wspó∏finansowany ze Êrodków Unii alizowany Europejskiej, informuje Komisj´ Europejskà Program wprowadza si´ na terytorium Rzeczyopost´pach wjego realizacji zgodnie zprzepisapospolitej Polskiej. Programem b´dzie obj´- mi obowiàzujàcymi w Unii Europejskiej. tych 16 województw, w których sk∏ad wchodzi OdpowiedzialnoÊç terenowych organów In- 314 powiatów oraz 65 miast na prawach powiaspekcji Weterynaryjnej za realizacj´ progra- tów. Mapa 1. Podzia∏ administracyjny terytorium Rzeczypospolitej Polskiej na województwa 4.4. Najwa˝niejsze krajowe akty prawne wzakresie dzaje dzia∏alnoÊci dotyczàce zwierzàt i proobj´tym programem duktów zwierz´cych (Dz. U. Nr 7, poz. 87); 4.4.1. Akty prawne stanowiàce podstaw´ do rejestra- 3) ustawa z dnia 18 grudnia 2003 r. o krajowym cji gospodarstw: systemie ewidencji producentów, ewidencji gospodarstw rolnych oraz ewidencji wnio- 1) ustawa z dnia 11 marca 2004 r. o ochronie sków o przyznanie p∏atnoÊci. zdrowia zwierzàt oraz zwalczaniu chorób zakaênych zwierzàt; 4.4.2.Akt prawny stanowiàcy podstaw´ do identyfika- 2) rozporzàdzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju cji irejestracji zwierzàt — ustawa zdnia 2 kwiet- Wsi z dnia 8 stycznia 2003 r. w sprawie reje- nia 2004 r. o systemie identyfikacji i rejestracji stru podmiotów prowadzàcych niektóre ro- zwierzàt.

4.4.3. Akty prawne stanowiàce podstaw´ do powiada- 4.4.7. Akt prawny stanowiàcy podstaw´ do kontroli miania o gruêlicy byd∏a: wyst´powania gruêlicy byd∏a — rozporzàdzenie Ministra Rolnictwa iRozwoju Wsi zdnia 17 grud- 1) ustawa z dnia 11 marca 2004 r. o ochronie nia 2004 r. w sprawie okreÊlenia jednostek chozdrowia zwierzàt oraz zwalczaniu chorób zarobowych, sposobu prowadzenia kontroli oraz kaênych zwierzàt. Zgodnie z ustawà gruêlica zakresu badaƒ kontrolnych zaka˝eƒ zwierzàt. byd∏a jest chorobà podlegajàcà obowiàzkowi zwalczania (za∏àcznik nr 2 do ustawy); 4.4.8. Akt prawny stanowiàcy podstaw´ odszkodowaƒ 2) rozporzàdzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju dla posiadaczy zwierzàt zabitych z nakazu w∏aÊ- Wsi z dnia 25 listopada 2005 r. w sprawie za- ciwych organów w zwiàzku ze zwalczaniem kresu, sposobu i terminów przekazywania in- gruêlicy byd∏a — ustawa zdnia 11 marca 2004 r. formacji o wyst´powaniu chorób zakaênych o ochronie zdrowia zwierzàt oraz zwalczaniu zwierzàt podlegajàcych obowiàzkowi zwal- chorób zakaênych zwierzàt. czania irejestracji oraz owynikach monitorowania chorób odzwierz´cych iodzwierz´cych 5. Ogólny opis kosztów i korzyÊci czynników chorobotwórczych, atak˝e zwiàza- Zgodnie z rozporzàdzeniem Ministra Rolnictwa nej z nimi opornoÊci na Êrodki przeciwdrob- i Rozwoju Wsi z dnia 2 sierpnia 2004 r. w spranoustrojowe (Dz. U. Nr 242, poz. 2045). wie warunków i wysokoÊci wynagrodzenia za wykonywanie czynnoÊci przez lekarzy weteryna- 4.4.4. Akty prawne stanowiàce podstaw´ do dzia∏aƒ rii i inne osoby wyznaczone przez powiatowego podejmowanych w przypadku stwierdzenia wylekarza weterynarii (Dz. U. Nr 178, poz. 1837, stàpienia gruêlicy byd∏a, podejmowanych w cez póên. zm.), wynagrodzenie za badanie alerlu zwalczania tej choroby: giczne (tuberkulinizacj´) wynosi: 1) ustawa z dnia 11 marca 2004 r. o ochronie 1) za pierwszà sztuk´ w stadzie — 15,00 z∏; zdrowia zwierzàt oraz zwalczaniu chorób zakaênych zwierzàt; 2) od 2 do 5 sztuk — za ka˝de zwierz´ — 7,50 z∏; 2) rozporzàdzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju 3) powy˝ej 5 sztuk — za ka˝de nast´pne zwierz´ Wsi z dnia 23 listopada 2004 r. w sprawie — 6,00 z∏. zwalczania gruêlicy byd∏a; W celu okreÊlenia kwot wynagrodzenia za prze- 3) rozporzàdzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju prowadzenie badaƒ wst´pnie przyj´to na po- Wsi z dnia 26 sierpnia 2005 r. w sprawie spo- trzeby programu, ˝e w czasie jego realizacji zosobu i warunków wprowadzania czasowych stanie przebadanych 268 949 sztuk byd∏a, o któzakazów opuszczania ogniska choroby zakaê- rych mowa w pkt 1, 517 347 sztuk byd∏a, o któnej zwierzàt oraz czasowych ograniczeƒ wru- rych mowa w pkt 2, oraz 1 163 341 sztuk byd∏a, chu osobowym lub pojazdów (Dz. U. Nr 169, o których mowa w pkt 3.). Ca∏kowite koszty zwiàzane zrealizacjà programu sà przewidziane na kwot´ 26 761 428 z∏. 4.4.5. Akty prawne stanowiàce podstaw´ do kwalifikacji zwierzàt istad na podstawie kryterium wyst´- G∏ównà korzyÊcià z realizacji programu dla w∏aÊpowania lub zagro˝enia wystàpienia gruêlicy cicieli stad oraz podmiotów prowadzàcych obrót byd∏a: byd∏em b´dzie prowadzenie swobodnego handlu byd∏em wewnàtrz Wspólnoty dzi´ki uzyskaniu 1) rozporzàdzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju statusów regionów urz´dowo wolnych. Po uzna- Wsi z dnia 23 listopada 2004 r. w sprawie niu danego stada iregionu za urz´dowo wolne od zwalczania gruêlicy byd∏a; gruêlicy byd∏a mo˝liwy b´dzie swobodny handel 2) rozporzàdzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju byd∏em, bez przeszkód ocharakterze sanitarnym, Wsi z dnia 27 czerwca 2005 r. w sprawie co zwi´kszy konkurencyjnoÊç polskich hodowców szczegó∏owych wymagaƒ weterynaryjnych i producentów byd∏a na rynku unijnym, jak równiezb´dnych do uzyskania izachowania uzna- nie˝ na rynkach paƒstw trzecich. nia stada lub gospodarstwa za urz´dowo wol- Dodatkowà korzyÊcià p∏ynàcà z realizacji prograne lub wolne od chorób zakaênych zwierzàt. mu b´dzie mo˝liwoÊç unikni´cia strat bezpoÊred- 4.4.6. Procedury kontrolne, a w szczególnoÊci zasady nich — kosztów wynikajàcych ze zmniejszenia przemieszczania zwierzàt nara˝onych na kontakt produkcji. Wcelu utrzymania statusu stada uznalub zaka˝enie gruêlicà byd∏a: nego za urz´dowo wolne od gruêlicy byd∏a wystarczy wykonywaç badania w kierunku tej cho- 1) rozporzàdzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju roby jedynie co trzy lata. Ponadto w regionach Wsi z dnia 23 listopada 2004 r. w sprawie uznanych za urz´dowo wolne b´dzie mo˝na zwalczania gruêlicy byd∏a; zmniejszyç cz´stotliwoÊç badaƒ po osiàgni´ciu 2) rozporzàdzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju statusu przez dany region. Póêniej b´dzie mo˝li- Wsi z dnia 26 sierpnia 2005 r. w sprawie spo- wa dalsza redukcja cz´stoÊci badaƒ, jednak dopiesobu i warunków wprowadzania czasowych ro wtedy, gdy sytuacja epizootyczna w zakresie zakazów opuszczania ogniska choroby zakaê- gruêlicy byd∏a poprawi si´ na ca∏ym terytorium nej zwierzàt oraz czasowych ograniczeƒ wru- Rzeczypospolitej Polskiej, przez co obni˝one zochu osobowym lub pojazdów. stanà ca∏kowite koszty wykonywanych badaƒ.

Rok: 2003 Region Całkowita liczba stad” Liczba stad objętych programem Liczba stad zbadanych Liczba stad z dodatnim wynikiem badań * Liczba nowych stad z dodatnim wynikiem badań!” Liczba stad, z których usunięto wszystkie zwierzęta % stad z dodatnim wynikiem badań, z których usunięto wszystkie zwierzęta Wskaźniki % zbadanych stad objętych programem % stad z dodatnim wynikiem badań % nowych stad z dodatnim wynikiem badań 8 = (7/5)x100 9 = (4/3)x100 10= (5/4)x100 11= (6/4)x100 Terytorium Rzeczypospolitej Polskiej 898464 898464 268884 22 22 30 0,008 0,008 Rok: 2004 Region Całkowita liczba stad” Liczba stad objętych programem Liczba stad zbadanych Liczba stad z dodatnim wynikiem badań” Liczba nowych stad z dodatnim wynikiem badań? Liczba stad, z których usunięto wszystkie zwierzęta z dodatnim wynikiem badań, z których usunięto wszystkie zwierzęta % zbadanych stad objętych programem Wskaźniki % stad z dodatnim wynikiem badań % nowych stad z dodatnim wynikiem badań 8 = (7/5)x100 9 = (4/3)x100 10 = (5/4)x100 11= (614)x100 Terytorium Rzeczypospolitej Polskiej 882761 282752 260907 134 1230) 20 14,9 92,27 0,051 0,047 Nr 104 6781

5002:koR -tadod onaksyzu myrótkw,odats ´is ejuwotondo ƒadab meikinyw mintadodz odats okaj icÊozcwadzowarpsw.r 4002 do jeiksjeporuE ijsimoK imainecelazz eindogZ)*(.einzcigoloiborkim ynozdreiwtop kinyw yna˝awu ∏yb kinyw intadod az hcatal hcyzsjeinÊezcw eW.jezcwanwórop ijcazinilukrebut kinyw in hcyrótk w,dats 80083 onawotondO.217922 ot,ainadab onozdaworpezrp hcyrótk w,dats abzcil tsaimotaN.elortnok onozdaworpezrp hcyrótk w,dats abzcil ot tseJ)**(.tàzreiwz o∏yb ein.umargorp od ´is imycàjukifilawkeini ´is imycàjukifilawk imadats ez einzcà∏ einoigerw dats abzcil anzcà¸)a(.eizdats mytw ƒadab hcynozdaworpezrp ybzcil do ein˝elazein umargorp hcamarw ointadod mycàjugaer meic´zreiwz myndejz jeinmjan oc adatS)b(ointadod ondej jeinmjanyzrp àjam erótk i ynozseiwaz bul ynlow owod´zru,ynlow,ynmeju — ynlowein,ynanzein ∏yb eiserko mindezrpop w sutats hcyrótk,adatS)c(.´zreiwz ecàjugaer

tàzreiwz ecàzcytod enaD.2.1.1.6 o∏dyb:tàzreiwz kenutaG a∏dyb acilêurg:aborohC 1002:koR 2002:koR Rok: 2003 Region 1 Łączna liczba zwierząt © 2 Liczba zwierząt do zbadania w ramach programu 3 Liczba zwierząt zbadanych 4 Liczba zwierząt zbadanych indywidualnie? 5 Liczba zwierząt z dodatnim wynikiem badań Ubój Wskaźniki liczba zwierząt z dodatnim wynikiem badań poddanych ubojowi lub zabitych łączna liczba zwierząt poddanych ubojowi lub zabitych % zbadanych zwierząt objętych programem 8 9=(4/3)x100 % zwierząt z dodatnim wynikiem badań 10=(6/4)x100 Terytorium Rzeczypospolitej Polskiej 5652154 5652154 1724936 1724936 108 108 309 31 0,006 Rok: 2004 Region Łączna liczba zwierząt” Liczba zwierząt do zbadania w ramach programu Liczba zwierząt zbadanych”) Liczba zwierząt zbadanych indywidualnie Liczba zwierząt z dodatnim wynikiem badań Ubój Wskaźniki liczba zwierząt z dodatnim wynikiem badań poddanych ubojowi lub zabitych łączna liczba zwierząt poddanych ubojowi lub zabitych % zbadanych zwierząt objętych programem % zwierząt z dodatnim wynikiem badań Terytorium Rzeczypospolitej Polskiej 5649362 1760436 1674775 1674775 5360 7 548 548 9=(4/3)x100 95,13 10=(6/4)x100 0,03 Nr 104 6784

5002:koR -yw intadod onaksyzu myrótkw,odats ´is ejuwotondo meikinyw mintadodz odats okaj icÊozcwadzowarpsw.r 4002 do jeiksjeporuE ijsimoK imainecelazz eindogZ)*(.einzcigoloiborkim ynozdreiwtop kinyw yna˝awu ∏yb kinyw intadod az hcatal hcyzsjeinÊezcw eW.jezcwanwórop ijcazinilukrebut kin.umargorp od ´is imycàjukifilawkeini ´is imycàjukifilawk imadats ez einzcà∏,einoigerw dats abzcil anzcà¸)a(.oworoibzi einlaudiwydni enadab at´zreiwz ejumjebO)b(.einlaudiwydni enadabz at´zreiwz oklyt ejumjebO)c(hcynjyrotarobal ƒadab i urozdan ecàzcytod enaD.2.6 o∏dyb:tàzreiwz kenutaG a∏dyb acilêurg:aborohC 1002:koR sivob muiretcabocyM ajcalozi:hcynzcigoloiborkim wótset hcynawosotsaz sipO -ukrebut meicy˝uz jezcwanwórop zaro jec´ldyb ynilukrebut meicy˝uz jezcnydejop jenróksdórÊ ijcazinilukrebut tset:wótset hcynawosotsaz hcynni sipO.jeisatp i jec´ldyb ynil

o∏dyb:tàzreiwz kenutaG a∏dyb acilêurg:aborohC 2002:koR sivob muiretcabocyM ajcalozi:hcynzcigoloiborkim wótset hcynawosotsaz sipO -ukrebut meicy˝uz jezcwanwórop zaro jec´ldyb ynilukrebut meicy˝uz jezcnydejop jenróksdórÊ ijcazinilukrebut tset:wótset hcynawosotsaz hcynni sipO jeisatp i jec´ldyb ynil o∏dyb:tàzreiwz kenutaG a∏dyb acilêurg:aborohC 3002:koR sivob muiretcabocyM ajcalozi:hcynzcigoloiborkim wótset hcynawosotsaz sipO -ukrebut meicy˝uz jezcwanwórop zaro jec´ldyb ynilukrebut meicy˝uz jezcnydejop jenróksdórÊ ijcazinilukrebut tset:wótset hcynawosotsaz hcynni sipO jeisatp i jec´ldyb ynil

o∏dyb:tàzreiwz kenutaG a∏dyb acilêurg:aborohC 4002:koR sivob muiretcabocyM ajcalozi:hcynzcigoloiborkim wótset hcynawosotsaz sipO -ukrebut meicy˝uz jezcwanwórop zaro jec´ldyb ynilukrebut meicy˝uz jezcnydejop jenróksdórÊ ijcazinilukrebut tset:wótset hcynawosotsaz hcynni sipO jeisatp i jec´ldyb ynil o∏dyb:tàzreiwz kenutaG a∏dyb acilêurg:aborohC 5002:koR sivob muiretcabocyM ajcalozi:hcynzcigoloiborkim wótset hcynawosotsaz sipO -ukrebut meicy˝uz jezcwanwórop zaro jec´ldyb ynilukrebut meicy˝uz jezcnydejop jenróksdórÊ ijcazinilukrebut tset:wótset hcynawosotsaz hcynni sipO jeisatp i jec´ldyb ynil

ƒe˝akaz ecàzcytod enaD.3.6 o∏dyb:tàzreiwz kenutaG a∏dyb acilêurg:aborohC 1002:koR o∏dyb:tàzreiwz kenutaG a∏dyb acilêurg:aborohC 2002:koR o∏dyb:tàzreiwz kenutaG a∏dyb acilêurg:aborohC 3002:koR o∏dyb:tàzreiwz kenutaG a∏dyb acilêurg:aborohC 4002:koR o∏dyb:tàzreiwz kenutaG a∏dyb acilêurg:aborohC 5002:koR

ukor ceinok an tàzreiwz usutats ecàzcytod enaD.4.6 o∏dyb:tàzreiwz kenutaG a∏dyb acilêurg:aborohC 5002:koR.ƒadab hcindezrpop wókinyw karb:ynanzein sutatS)a(.uinadab mintatsow meikinyw mintadod myndejz jeinmjan oc,enadabz:ainadab ogeintatso kinyw intadodi enloweiN)b(.enlow owod´zru ecàd´bein ela,uinadab mintatsow imakinyw imynmejuz jeinmjan oc,enadabz:ainadab ogeintatso kinyw intadodi enloweiN)c(eleC.7 hcynzcytsongaid wótset eleC.1.7 wótset abzciL.1.1.7

wótset ynalP.1.1.1.7:jenróksdórÊ ijcazinilukrebut wótset einezdaworp zezrpop ´is awybdo einadab a∏dyb ycilêurg ukdapyzrp W,jezcnydejop —.jezcwanwórop — -em z eindogz jeisatp i jec´ldyb bul jec´ldyb ynilukrebut ´jckeini ànróksdórÊ zezrpop ´is ejunokyw àzcwanwórop i àzcnydejop ´jcazinilukrebuT.GWE/234/46 ydaR ywytkeryd od B ukinzcà∏az w imytrawaz ynilukrebut ald imadradnats i ainadab àkydot eiwarpsw.r 4002 adapotsil 32 aindz isW ujowzoRi awtcinloR artsiniM uinezdàzropzorw ytrawaz tsej ƒadab ainezdaworp bósops ywo∏ógezczS.a∏dyb ycilêurg ainazclawz tàzreiwz i dats ainawotset eleC.2.1.7 dats ainawotset eleC.1.2.1.7 o∏dyb:tàzreiwz kenutaG a∏dyb acilêurg:aborohC

tàzreiwz ainawotset eleC.2.2.1.7 a∏dyb acilêurg:aborohC ijcakifilawk eiserkaz w ainawotset eleC.2.7 a∏dyb acilêurg:aborohC.ƒadab hcindezrpop wókinyw karb:ynanzein sutatS)a(.uinadab mintatsow mintadod meikinyw myndejz jeinmjan oc,enadabz:ainadab ogeintatso kinyw intadodi enloweiN)b(.enlow owod´zru ecàd´bein ela,uinadab mintatsow imynmeju imakinywz jeinmjan oc,enadabz:ainadab ogeintatso kinyw intadodi enloweiN)c(

umargorp wótzsok azilana awo∏ógezczS.8.∏z 5668,3 ∏isonyw yrótk,.r 6002 ainteiwk 72 aind z orue ogeinderÊ usruk gu∏dew onozcilbo umargorp tzsoK.TAV zeb enadop às icÊotraw eiktsyzsW kor an jewote˝dub eiwatsuw tàzreiwz hcynêakaz bórohc einazclawz an hcynaizdiwezrp wóktadyw icÊokleiw od enawosotsod ànatsoz erótk,ytzsok ewoknucazs ot àS)*(.7002

Za∏àcznik nr 3 PROGRAM ZWALCZANIA BRUCELOZY U BYD¸A (B. ABORTUS) 1. Identyfikacja programu 7) ∏ódzkie; Paƒstwo Cz∏onkowskie: Rzeczpospolita Polska 8) warszawskie Choroba: Bruceloza byd∏a oraz w 1972 r. — gdaƒskie. (B. abortus) W gospodarstwach prywatnych zwierz´ta, u któ- Rok wdro˝enia: 2007 rych wykryto lub podejrzewano zaka˝enie, by∏y Data wys∏ania usuwane i z tego tytu∏u by∏o wyp∏acane odszkodo Komisji Europejskiej: 31 maja 2006 r. dowanie. 2. Dane historyczne dotyczàce sytuacji Dotkni´te brucelozà zwierz´ta w gospodarepizootycznej w zakresie brucelozy stwach paƒstwowych by∏y zabijane lub wysy∏ane u byd∏a do specjalnych gospodarstw, tzw. izolatorów bangowych. Wszystkie izolatory zosta∏y zlikwido- Problem brucelozy w Rzeczypospolitej Polskiej wane w1975 r. po wejÊciu w˝ycie wdniu 1 lipca by∏ w przewa˝ajàcym stopniu ograniczony do brucelozy u byd∏a. Odnotowano te˝ kilka przy- 1975 r. rozporzàdzenia Ministra Rolnictwa z dnia padków wystàpienia zaka˝enia Brucella ovis(za- 16 kwietnia 1975 r. wsprawie obowiàzku zg∏aszapalenie najàdrzy tryków) oraz brucelozy Êwiƒ nia oraz zwalczania brucelozy zwierzàt (Dz. U. (Brucella suis serotyp 2). Nr 13, poz. 77), zgodnie z którym uznano bruceloz´ byd∏a, Êwiƒ, owiec i kóz za chorob´ podle- W latach 1948—1956 jedynie byd∏o pochodzàce gajàcà obowiàzkowi zg∏aszania oraz okreÊlono zgospodarstw paƒstwowych, wliczbie od 41 do Êrodki stosowane wcelu zwalczania tej choroby. 350 tysi´cy rocznie, by∏o badane w kierunku brucelozy. Odsetek reakcji serologicznych waha∏ W latach 1975—1978 zwalczanie brucelozy by∏o si´ w poszczególnych latach od 7,2 do 22,8 % kontynuowane w pozosta∏ych województwach. badanego byd∏a. Wtym czasie iloÊç zaka˝onych W tym okresie równie˝ przeprowadzono badabyków si´ga∏a 1,1 do 2,1%. nia serologiczne, które obejmowa∏y od 5 do 7 milionów sztuk byd∏a rocznie. W efekcie tych Wokresie pomi´dzy 1956 r. a1966 r. badano od badaƒ wykryto bruceloz´ u 31 720 sztuk byd∏a. 350 tysi´cy do miliona sztuk byd∏a rocznie. Bruceloz´ diagnozowano w 2,3 do 5,7 % gospo- Nale˝y podkreÊliç, ˝e oko∏o 10% zabitego byd∏a darstw paƒstwowych oraz od 0,32 do 1,7 % pochodzi∏o z 42 województw (z ogólnej liczby gospodarstw prywatnych. W roku 1966 prawie 49 województw, zgodnie z obowiàzujàcym 12 % sztuk byd∏a w gospodarstwach paƒstwo- w tym czasie podzia∏em administracyjnym paƒwych by∏o dotkni´tych brucelozà. stwa), a prawie 90% z terenu 7 województw, Wlatach 1953—1956 prawie 226 tysi´cy sztuk by- z tego g∏ównie z województw: gorzowskiego, d∏a zosta∏o zaszczepionych przeciwko brucelozie olsztyƒskiego, poznaƒskiego, szczeciƒskiego, szczepionkà S19. Szczepienia te kontynuowano do zielonogórskiego. 1966 r., kiedy Departament Weterynarii Minister- Zdniem 1 grudnia 1980 r., decyzjà Ministra Rolstwa Rolnictwa zabroni∏ u˝ywania szczepionek we nictwa (komunikat Ministra Rolnictwa z dnia wschodnich icentralnych województwach. 3 paêdziernika 1980 r. /nr WETsp-II-4414-15/80/ Aby monitorowaç sytuacj´ w prywatnych gos- w sprawie uznania obszaru Polskiej Rzeczypopodarstwach wlatach 1965 r. i1967 r. serologicz- spolitej Ludowej za wolny od brucelozy byd∏a), ne badanie byd∏a by∏o przeprowadzane w wo- terytorium Polski zosta∏o uznane za urz´dowo jewództwie gdaƒskim, lubelskim i olsztyƒskim wolne od brucelozy u byd∏a. Odsetek zaka˝ooraz w województwach graniczàcych z Czecho- nych zwierzàt wynosi∏ wtedy mniej ni˝ 0,5 %, s∏owacjà (zgodnie z ówczesnym podzia∏em ad- zaka˝onych gospodarstw zaÊ by∏ mniejszy ni˝ ministracyjnym paƒstwa). Wykryto, ˝e iloÊç se- 0,2 %. Wtym czasie terytorium Polski spe∏nia∏o roreagentów nie przekracza∏a 0,5 %. warunki zawarte w przepisach unijnych. Szeroko zakrojone Êrodki kontroli brucelozy 3. Opis programu u byd∏a rozpocz´to w 1969 r. w województwach W Rzeczypospolitej Polskiej obecnie program wschodnich i centralnych Rzeczypospolitej Polkontroli brucelozy u byd∏a jest prowadzony skiej. Po badaniach serologicznych ca∏ego pozgodnie z rozporzàdzeniem Ministra Rolnictwa g∏owia i usuni´ciu sztuk reagujàcych dodatnio i Rozwoju Wsi z dnia 17 grudnia 2004 r. w sprauznano do 1971 r. za wolne od brucelozy ubyd∏a wie okreÊlenia jednostek chorobowych, sposowojewództwa: bu prowadzenia kontroli oraz zakresu badaƒ 1) bia∏ostockie; kontrolnych zaka˝eƒ zwierzàt. 2) lubelskie; Badaniami obj´te jest terytorium Rzeczypospoli- 3) rzeszowskie; tej Polskiej. Corocznie próbki sà pobierane 4) krakowskie; w1/3stad byd∏a znajdujàcych si´ na obszarze po- 5) katowickie; wiatu, dzi´ki czemu wokresie 3 lat badaniu zosta- 6) kieleckie; nà poddane wszystkie stada byd∏a. Badaniem

obj´te zostanie byd∏o p∏ci ˝eƒskiej oraz przezna- Zgodnie z informacjami przes∏anymi przez czone do rozrodu buhaje powy˝ej 12. miesiàca ˝y- Agencj´ Restrukturyzacji i Modernizacji Rolniccia. Dopuszczone b´dzie zarówno pobieranie do twa na wniosek G∏ównego Lekarza Weterynarii badaƒ krwi, jak równie˝ pulowanych prób mleka stan pog∏owia byd∏a na dzieƒ 14 kwietnia 2006 r. od krów pochodzàcych zjednego gospodarstwa. przedstawia∏ si´ nast´pujàco: Zgodnie z powy˝szymi danymi, programem zo- Ognisko uznaje si´ za wygas∏e, gdy wszystkie stanie obj´tych 1 632 806 zwierzàt w268 949 sta- chore zwierz´ta pad∏y lub zosta∏y zabite, awynidach (1/3 z ogólnej liczby stad). Bioràc pod uwa- ki badaƒ pozosta∏ych zwierzàt zgatunków wra˝- g´ mo˝liwoÊç wystàpienia stad pustych, przewi- liwych sà ujemne oraz zosta∏o przeprowadzone duje si´ przebadanie 1 583 822 sztuk byd∏a. oczyszczanie i odka˝anie. Sposób post´powania wprzypadku wystàpienia Program nie wprowadza dodatkowych wymagaƒ podejrzenia lub stwierdzenia brucelozy u byd- co do przemieszczania byd∏a w zwiàzku ze statu- ∏a w stadzie jest okreÊlony w rozporzàdzeniu sami epizootycznymi poszczególnych regionów. Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia Warunki konieczne do uznania stada za urz´do- 20 kwietnia 2005 r. wsprawie zwalczania brucewo wolne od brucelozy u byd∏a zosta∏y okreÊlolozy (Dz. U. Nr 79, poz. 690). Wprzypadku podejne w rozporzàdzeniu Ministra Rolnictwa i Rozrzenia wystàpienia tej choroby powiatowy lekarz woju Wsi z dnia 27 czerwca 2005 r. w sprawie weterynarii podejmuje niezw∏ocznie czynnoÊci szczegó∏owych wymagaƒ weterynaryjnych niemajàce na celu jej potwierdzenie lub wykluczezb´dnych do uzyskania i zachowania uznania nie. Polegajà one m.in. na: przeprowadzeniu dostada lub gospodarstwa za urz´dowo wolne lub chodzenia epizootycznego, badania klinicznego wolne od chorób zakaênych zwierzàt. zwierzàt, pobraniu prób do badaƒ oraz w razie koniecznoÊci — przeprowadzeniu sekcji zw∏ok Zgodnie z za∏àcznikiem nr 4 do ustawy z dnia lub badania poubojowego zwierzàt. Zwierz´ta 11 marca 2004 r. oochronie zdrowia zwierzàt oraz podejrzane o zaka˝enie podlegajà odosobnieniu zwalczaniu chorób zakaênych zwierzàt, bruceloza w stadzie. Podejrzane stado zostaje obj´te nad- jest chorobà zakaênà podlegajàcà zakazowi szczezorem i nak∏ada si´ na nie restrykcje w postaci pieƒ. zakazu przemieszczania zwierzàt ze i do stada Celem d∏ugofalowym, nieobj´tym programem, (dozwolone jedynie przemieszczanie w celu najest uznanie terytorium Rzeczypospolitej Poltychmiastowego uboju). Powiatowy lekarz weteskiej za urz´dowo wolne od tej choroby, co b´- rynarii powiadamia tak˝e podmiot skupujàcy dzie mog∏o nastàpiç, je˝eli zostanà spe∏nione mleko opodejrzeniu brucelozy wdanym stadzie. nast´pujàce warunki: W przypadku stwierdzenia brucelozy u byd∏a (stosownie do art. 44 ustawy z dnia 11 marca 1) wokresie 3 lat nie zostanie stwierdzone poro- 2004 r. oochronie zdrowia zwierzàt oraz zwalcza- nienie spowodowane bakteriami Brucella niu chorób zakaênych zwierzàt oraz § 5 rozporzà- oraz nie zostanà wyizolowane bakterie Brudzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia cella abortus, a badaniom diagnostycznym 20 kwietnia 2005 r. w sprawie zwalczania bruce- b´dà poddawane zarówno ka˝dy poroniony lozy) powiatowy lekarz weterynarii wyznacza p∏ód, jak i jego matka; ognisko choroby oraz podejmuje czynnoÊci ma- 2) nie zostanà stwierdzone objawy kliniczne jàce na celu zapobie˝enie szerzeniu si´ choroby. brucelozy u byd∏a; Powiadamia on paƒstwowego inspektora sani- 3) co najmniej 99,8 % stad uzyska status stad tarnego o stwierdzeniu choroby oraz podmiot urz´dowo wolnych od brucelozy u byd∏a skupujàcy mleko ocofni´ciu uznania stada byd∏a w okresie ostatnich 5 lat; za urz´dowo wolne od brucelozy. Nakazuje m.in. zabicie chorych zwierzàt (nie podlegajà one le- 4) powiatowy lekarz weterynarii przeprowadzi czeniu), usuni´cie i unieszkodliwienie poronio- badania w ka˝dym przypadku zg∏oszenia ponych p∏odów, ∏o˝ysk oraz martwych zwierzàt, po- ronienia u byd∏a; branie prób do badaƒ, odka˝anie obornika igno- 5) jest mo˝liwa identyfikacja stada pochodzenia jowicy oraz oczyszczenie i odka˝enie wszelkich istada przejÊciowego dla ka˝dej sztuki byd∏a; sprz´tów i Êció∏ki, majàcych kontakt z chorymi zwierz´tami. Zakazuje on tak˝e wykorzystywania 6) byd∏o wprowadzane na terytorium paƒstwa, do pastwisk, na których przebywa∏o byd∏o chore na chowu lub hodowli, pochodzi wy∏àcznie ze stad bruceloz´, przez 60 dni od dnia usuni´cia tych urz´dowo wolnych od brucelozy byd∏a oraz zwierzàt zpastwisk. uzyskuje ujemny wynik testu serologicznego.

4. Ârodki przewidziane programem 4.1. Podsumowanie Êrodków przewidzianych programem Okres trwania programu: rok 2007 Dzia∏ania podejmowane w zwiàzku z realizacjà programu: ⌧ kontrola ⌧ zwalczanie ⌧ badania ⌧ badania ⌧ ubój zwierzàt z dodatnim wynikiem ⌧ ubój zwierzàt z dodatnim wynikiem ⌧ zabicie zwierzàt z dodatnim wynikiem ⌧ zabicie zwierzàt z dodatnim wynikiem (cid:3) szczepienia (cid:3) rozszerzony ubój lub zabijanie (cid:3) leczenie ⌧ niszczenie produktów ⌧ niszczenie produktów ⌧ kontrola i nadzór (cid:3) inne Êrodki (wymieniç) 4.2. W∏adza centralna odpowiedzialna za nadzór Unii Europejskiej, informuje Komisj´ Europeji koordynacj´ w województwach, na których skà o post´pach w jego realizacji zgodnie obszarach program b´dzie realizowany z przepisami obowiàzujàcymi w Unii Europejskiej. Zgodnie z art. 57 ust. 8 ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o ochronie zdrowia zwierzàt oraz 4.3. Opis iokreÊlenie obszarów geograficznych iadzwalczaniu chorób zakaênych, G∏ówny Lekarz ministracyjnych, na których program b´dzie re- Weterynarii nadzoruje realizacj´ programu alizowany zwalczania chorób zakaênych zwierzàt, a poniewa˝ jest on wspó∏finansowany ze Êrodków Terytorium Rzeczypospolitej Polskiej Mapa 1. Obecny podzia∏ administracyjny terytorium Rzeczypospolitej Polskiej na województwa

4.4. Akty prawne w zakresie obj´tym programem 2) rozporzàdzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 25 listopada 2005 r. w sprawie za- 4.4.1. Akty prawne stanowiàce podstaw´ do rejestra- kresu, sposobu i terminów przekazywania incji gospodarstw: formacji o wyst´powaniu chorób zakaênych 1) ustawa z dnia 11 marca 2004 r. o ochronie zwierzàt podlegajàcych obowiàzkowi zwalzdrowia zwierzàt oraz zwalczaniu chorób za- czania irejestracji oraz owynikach monitorokaênych zwierzàt; wania chorób odzwierz´cych iodzwierz´cych czynników chorobotwórczych, atak˝e zwiàza- 2) ustawa z dnia 18 grudnia 2003 r. o krajowym nej z nimi opornoÊci na Êrodki przeciwdrobsystemie ewidencji producentów, ewidencji noustrojowe. gospodarstw rolnych oraz ewidencji wniosków o przyznanie p∏atnoÊci; 4.4.4. Akty prawne stanowiàce podstaw´ do podejmowania dzia∏aƒ w przypadku stwierdzenia wystà- 3) rozporzàdzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 8 stycznia 2003 r. w sprawie reje- pienia brucelozy ubyd∏a, podejmowanych wcestru podmiotów prowadzàcych niektóre ro- lu zwalczania tej choroby: dzaje dzia∏alnoÊci dotyczàce zwierzàt i pro- 1) ustawa z dnia 11 marca 2004 r. o ochronie duktów zwierz´cych; zdrowia zwierzàt oraz zwalczaniu chorób za- 4) ustawa z dnia 2 kwietnia 2004 r. o systemie kaênych zwierzàt; identyfikacji i rejestracji zwierzàt; 2) rozporzàdzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju 5) rozporzàdzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi zdnia 20 kwietnia 2005 r. wsprawie zwal- Wsi z dnia 16 czerwca 2004 r. w sprawie czania brucelozy; szczegó∏owego zakresu danych zamieszczanych w rejestrze zwierzàt gospodarskich 3) rozporzàdzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju oznakowanych. Wsi z dnia 27 czerwca 2005 r. w sprawie szczegó∏owych wymagaƒ weterynaryjnych 4.4.2. Akty prawne stanowiàce podstaw´ do identyfi- niezb´dnych do uzyskania izachowania uznakacji i rejestracji zwierzàt: nia stada lub gospodarstwa za urz´dowo wolne lub wolne od chorób zakaênych zwierzàt. 1) ustawa z dnia 2 kwietnia 2004 r. o systemie identyfikacji i rejestracji zwierzàt; 4.4.5. Akty prawne stanowiàce podstaw´ do kwalifika- 2) rozporzàdzenie Komisji nr 911/2004 z dnia cji zwierzàt istad na podstawie kryterium wyst´- 29 kwietnia 2004 r. wsprawie wykonania roz- powania lub zagro˝enia wystàpienia brucelozy porzàdzenia (WE) nr 1760/2000 Parlamentu u byd∏a: Europejskiego i Rady w zakresie kolczyków, 1) rozporzàdzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju paszportów i rejestrów gospodarstw; Wsi zdnia 20 kwietnia 2005 r. wsprawie zwal- 3) rozporzàdzenie Komisji nr 494/98 zdnia 27 lu- czania brucelozy; tego 1998 r. ustanawiajàce szczegó∏owe prze- 2) rozporzàdzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju pisy wykonawcze do rozporzàdzenia Rady Wsi z dnia 27 czerwca 2005 r. w sprawie (WE) nr 820/97 w odniesieniu do stosowania szczegó∏owych wymagaƒ weterynaryjnych minimalnych sankcji administracyjnych w raniezb´dnych do uzyskania izachowania uznamach systemu identyfikacji irejestracji byd∏a; nia stada lub gospodarstwa za urz´dowo wol- 4) rozporzàdzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju ne lub wolne od chorób zakaênych zwierzàt. Wsi z dnia 24 maja 2004 r. w sprawie sposobu oznakowania byd∏a, owiec ikóz oraz Êwiƒ, 4.4.6. Procedury kontrolne, a w szczególnoÊci zasady okreÊlenia wzorów znaków identyfikacyjnych przemieszczania zwierzàt nara˝onych na kontakt oraz wymagaƒ i warunków technicznych kol- lub zaka˝enie brucelozà u byd∏a okreÊla rozpoczyków dla zwierzàt gospodarskich; rzàdzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 20 kwietnia 2005 r. w sprawie zwalczania 5) rozporzàdzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju brucelozy. Wsi zdnia 28 lipca 2004 r. wsprawie okreÊlenia wzoru paszportu konia i wzoru paszportu 4.4.7. Akt prawny stanowiàcy podstaw´ do kontroli byd∏a; wyst´powania brucelozy u byd∏a — rozporzàdzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 6) rozporzàdzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju 17 grudnia 2004 r. w sprawie okreÊlenia jedno- Wsi zdnia 29 lipca 2005 r. wsprawie ksi´gi restek chorobowych, sposobu prowadzenia konjestracji byd∏a, Êwiƒ, owiec lub kóz. troli oraz zakresu badaƒ kontrolnych zaka˝eƒ 4.4.3. Akty prawne stanowiàce podstaw´ do powiada- zwierzàt. miania o chorobie: 4.4.8. Akt prawny stanowiàcy podstaw´ do uzyskania 1) ustawa z dnia 11 marca 2004 r. o ochronie odszkodowaƒ dla posiadaczy zwierzàt zabitych zdrowia zwierzàt oraz zwalczaniu chorób za- z nakazu w∏aÊciwych organów w zwiàzku ze kaênych zwierzàt, zgodnie z którà bruceloza zwalczaniem brucelozy ubyd∏a — ustawa zdnia ubyd∏a jest chorobà podlegajàcà obowiàzko- 11 marca 2004 r. o ochronie zdrowia zwierzàt wi zwalczania (za∏àcznik nr 2 do ustawy); oraz zwalczaniu chorób zakaênych zwierzàt.

5. Ogólny opis kosztów i korzyÊci G∏ównà korzyÊcià zrealizacji programu dla w∏aÊcicieli stad oraz podmiotów prowadzàcych ob- Zgodnie z rozporzàdzeniem Ministra Rolnictwa rót byd∏em b´dzie prowadzenie swobodnego i Rozwoju Wsi z dnia 2 sierpnia 2004 r. w sprahandlu byd∏em wewnàtrz Wspólnoty dzi´ki uzywie warunków i wysokoÊci wynagrodzenia za skaniu statusów regionów urz´dowo wolnych. wykonywanie czynnoÊci przez lekarzy weteryna- Po uznaniu danego stada iregionu za urz´dowo rii i inne osoby wyznaczone przez powiatowego wolne od brucelozy byd∏a b´dzie mo˝liwy swolekarza weterynarii, wynagrodzenie za pobranie bodny handel byd∏em, bez przeszkód o charakkrwi lub mleka do badaƒ wynosi: terze sanitarnym, co zwi´kszy konkurencyjnoÊç 1) za pierwszà sztuk´ w stadzie — 15,00 z∏; polskich hodowców i producentów byd∏a na rynku unijnym, jak równie˝ na rynkach paƒstw 2) od 2 do 5 sztuk — za ka˝de zwierz´ — 4,50 z∏; trzecich. 3) powy˝ej 5 sztuk — za ka˝de nast´pne zwierz´ Dodatkowà korzyÊcià p∏ynàcà zrealizacji progra- — 3,40 z∏. mu b´dzie mo˝liwoÊç unikni´cia strat bezpo- Êrednich — kosztów wynikajàcych ze zmniejsze- W celu okreÊlenia kwot wynagrodzenia za przenia produkcji. W celu utrzymania statusu stada prowadzenie badaƒ wst´pnie przyj´to na pouznanego za urz´dowo wolne od brucelozy bydtrzeby programu, ˝e w trakcie jego realizacji zo- ∏a wystarczy wykonywaç badania wkierunku tej stanie przebadanych 268 949 sztuk byd∏a, o któchoroby jedynie co 3 lata. Ponadto w regionach rych mowa w pkt 1, 479 276 sztuk byd∏a, o któuznanych za urz´dowo wolne b´dzie mo˝na rych mowa w pkt 2, oraz 835 597 sztuk byd∏a, zmniejszyç cz´stotliwoÊç badaƒ — coroczne jedo których mowa w pkt 3. no badanie wszystkich zwierzàt powy˝ej Ca∏kowity koszt zwiàzany z realizacjà programu 24. miesiàca ˝ycia przez pierwsze pi´ç lat po wyniesie 18 483 273 z∏. uzyskaniu statusu.

hcatal hcintatso w jenzcytoozipe ijcautys ecàzcytod enaD.6 yborohc jówzoR.1.6 yborohc ujowzor ecàzcytod enaD.1.1.6 dats ecàzcytod enaD.1.1.1.6 o∏dyb:tàzreiwz kenutaG a∏dyb u azolecurb:aborohC 1002:koR 2002:koR Rok: 2003 Całkowita liczba stad” Region Liczba stad objętych programem Liczba stad zbadanych Liczba stad z dodatnim wynikiem badań” Liczba nowych stad z dodatnim wynikiem badań? Liczba stad, z których usunięto wszystkie zwierzęta % stad z dodatnim wynikiem badań, z których usunięto wszystkie zwierzęta Wskaźniki % zbadanych stad objętych programem % stad z dodatnim wynikiem badań % nowych stad z dodatnim wynikiem badań 8 = (7/5)x100 9 = (4/3)x100 10= (5/4)x100 11= (6/4)x100 Terytorium Rzeczypospolitej Polskiej 898464 898464 266387 29 0,003 0,003 Rok: 2004 Całkowita liczba stad) Region Liczba stad objętych programem Liczba stad zbadanych Liczba stad z dodatnim wynikiem badań?” Liczba nowych stad z dodatnim wynikiem badań? Liczba stad, z których usunięto wszystkie zwierzęta % stad z dodatnim wynikiem badań, z których usunięto wszystkie zwierzęta Wskaźniki % zbadanych stad objętych programem % stad z dodatnim wynikiem badań % nowych stad z dodatnim wynikiem badań 8 = (7/5)x100 9 = (4/3)x100 10= (514)x100 11= (6/4)x100 Terytorium Rzeczypospolitej Polskiej 882761 283823 258954 14 11 91,24 0,005 0,003 Nr 104 6799

5002:koR.hcytsup dats 81373 onawotondO.675622 ot,ainadab onozdaworpezrp hcyrótkw,dats abzcil tsaimotaN.elortnok onozdaworpezrp hcyrótkw,dats abzcil ot tseJ)*(.umargorp od ´is imycàjukifilawkeini ´is imycàjukifilawk imadats ez einzcà∏,einoigerw dats abzcil anzcà¸)a(.eizdats mytw hcynozdaworpezrp ƒadab ybzcil do ein˝elazein,umargorp hcamarw ointadod mycàjugaer meic´zreiwz myndejz jeinmjan oc adatS)b(-er ointadod ondej jeinmjanyzrp àjam erótki ynozseiwaz bul ynlow owod´zru,ynlow,ynmeju — ynlowein,ynanzein ∏yb eiserko mindezrpopw sutats hcyrótk,adatS)c(.´zreiwz ecàjuga

tàzreiwz ecàzcytod enaD.2.1.1.6 o∏dyb:tàzreiwz kenutaG a∏dyb u azolecurb:aborohC 1002:koR 2002:koR Rok: 2003 Region Łączna liczba zwierząt * Liczba zwierząt do zbadania w ramach programu Liczba zwierząt zbadanych ©) Liczba zwierząt zbadanych indywidualnie © Liczba zwierząt z dodatnim wynikiem badań Ubój Wskaźniki liczba zwierząt z dodatnim wynikiem badań poddanych ubojowi lub zabitych łączna liczba zwierząt poddanych ubojowi lub zabitych % zbadanych zwierząt objętych programem % zwierząt z dodatnim wynikiem badań 1 T 9=(4/3)x100 10=(6/4)x100 Terytorium Rzeczypospolitej Polskiej 5652154 5652154 1211775 1211775 21 0,0005 Rok: 2004 Region 1 Łączna liczba zwierząt © ą Liczba zwierząt do zbadania w ramach programu Liczba zwierząt zbadanych * Liczba zwierząt zbadanych indywidualnie © Liczba zwierząt z dodatnim wynikiem badań Ubój Wskaźniki liczba zwierząt z dodatnim wynikiem badań poddanych ubojowi lub zabitych 7 łączna liczba zwierząt poddanych ubojowi lub zabitych % zbadanych zwierząt objętych programem 9=(4/3)x100 % zwierząt z dodatnim wynikiem badań 10=(6/4)x100 Terytorium Rzeczypospolitej Polskiej 5649362 1377420 1264297 1249828 15 15 91,79 0,0011 Nr 104 6802 —

5002:koR -ƒaP — mynjyranyreteW eicutytsnI mywowtsƒaP w mynozdaworpezrp meinadab enozdreiwtop o∏atsoz ein a∏dyb u yzolecurb einawop´tsyw hcakdapyzrp hcówd W)*(.hcawa∏uPw myzcwadaB eicutytsnI mywowts.umargorp od ´is imycàjukifilawkeini ´is imycàjukifilawk imadats ez einzcà∏,einoigerw dats abzcil anzcà¸)a(.oworoibzi einlaudiwydni enadab at´zreiwz ejumjebO)b(.einlaudiwydni enadabz at´zreiwz oklyt ejumjebO)c(

hcynjyrotarobal ƒadab i urozdan ecàzcytod enaD.2.6 hcynjyrotarobal wótset i urozdan ecàzcytod enaD.1.2.6 o∏dyb:tàzreiwz kenutaG a∏dyb u azolecurb:aborohC:hcynzcigolores wótset hcynawosotsaz sipO;jewokwóbórp ijcanytulga nyzcdo — AO)1;jewoty∏p ijcanytulga jenÊawk nyzcdo — PAKO)2;azcain∏epod ainazàiw nyzcdo — DWO)3;ijcanytulgaorkam i -orkim nyzcdo — AMO)4;yciworus àbórp àzcnydejop z ASILE tseT)5.ywonilubolgytna nyzcdo — GAO)6 1002:koR 2002:koR

wótset ynalP.2.1.1.7 -azclawz eiwarpsw.r 5002 ainteiwk 02 aindz isW ujowzoRi awtcinloR artsiniM uinezdàzropzorw ytrawaz tsej ƒadab ainezdaworp bósops ywo∏ógezczS.yzolecurb ain tàzreiwz i dats ainawotset eleC.2.1.7 dats ainawotset eleC.1.2.1.7 a∏dyb u azolecurb:aborohC

tàzreiwz ainawotset eleC.2.2.1.7 a∏dyb u azolecurb:aborohC ijcakifilawk eiserkaz w ainawotset eleC.2.7 a∏dyb u azolecurb:aborohC.ƒadab hcindezrpop wókinyw karb:ynanzein sutatS)a(.uinadab mintatsow meikinyw mintadod myndejz jeinmjan oc,enadabz:ainadab ogeintatso kinyw intadodi enloweiN)b(.ogenlow owod´zru usutats ecàjamein ela,uinadab mintatsow imakinyw imynmejuz jeinmjan oc,enadabz:ainadab ogeintatso kinyw intadodi enloweiN)c(

umargorp wótzsok azilana awo∏ógezczS.8.∏z 5668,3 ∏isonyw yrótk,.r 6002 ainteiwk 72 aind z orue usruk ogeinderÊ gu∏dew onozcilbo umargorp tzsoK.TAV zeb enadop às icÊotraw eiktsyzsW kor an jewote˝dub eiwatsuw tàzreiwz hcynêakaz bórohc einazclawz an hcynaizdiwezrp wóktadyw icÊokleiw od enawosotsod ànatsoz erótk,ytzsok ewoknucazs ot àS)*(.7002

Za∏àcznik nr 4 PROGRAM ZWALCZANIA WÂCIEKLIZNY (RABIES) 1. Identyfikacja programu W1994 r. stwierdzono 2238 przypadków wÊciek- Paƒstwo Cz∏onkowskie: Rzeczpospolita Polska lizny u zwierzàt, w tym 1788 u zwierzàt dzikich, Choroba: WÊcieklizna z czego 1506 przypadków u lisów wolno ˝yjà- Rok wdro˝enia: 2007 cych. Data wys∏ania W 1995 r. stwierdzono 1973 przypadki wÊcieklido Komisji Europejskiej: 31 maja 2006 r. zny u zwierzàt, w tym 1528 u zwierzàt dzikich, z czego 1280 przypadków u lisów wolno ˝yjà- 2. Dane historyczne dotyczàce sytuacji cych. epizootycznej w zakresie wÊcieklizny W1996 r. stwierdzono 2527 przypadków wÊciek- Wokresie mi´dzywojennym iwpierwszych latach lizny u zwierzàt, w tym 2064 u zwierzàt dzikich, po II wojnie Êwiatowej g∏ównym nosicielem z czego 1779 przypadków u lisów wolno ˝yjàwÊcieklizny na terytorium Rzeczypospolitej Polcych. skiej by∏y psy. Wprowadzenie w 1949 r. obowiàzkowego szczepienia psów przeciwko wÊciekliênie W 1997 r. stwierdzono 1494 przypadki wÊcieklipozwoli∏o na opanowanie problemu wyst´powa- zny u zwierzàt, w tym 1239 u zwierzàt dzikich, nia choroby wPolsce. Liczba przypadków wÊciek- z czego 1091 przypadków u lisów wolno ˝yjàlizny wÊród zwierzàt obni˝y∏a si´ z ponad 3600 cych. w 1946 r. do 73 przypadków w 1956 r. Problem Efektem nieustajàcego przeprowadzania szczewÊcieklizny ponownie pojawi∏ si´, kiedy zacz´to pieƒ w zachodniej cz´Êci Rzeczypospolitej Polrejestrowaç coraz wi´cej przypadków tej choroby skiej by∏ spadek liczby przypadków wÊcieklizny, wÊrodowisku zwierzàt dzikich. Wlatach 1946—1956 azw∏aszcza niewyst´powanie tej choroby wwozg∏aszano rocznie od 1 do 6 przypadków wÊcieklizny jewództwach: zachodniopomorskim, lubuskim wÊród zwierzàt dzikich. W1956 i1957 r. nie zanotoi dolnoÊlàskim. wano ˝adnego przypadku wÊcieklizny u zwierzàt W1998 r. stwierdzono 1329 przypadków uzwiedzikich. W latach nast´pnych by∏ zauwa˝alny wzrost zachorowaƒ wÊród zwierzàt dzikich, rzàt, wtym 1120 przypadków uzwierzàt dzikich, awszczególnoÊci ulisów wolno ˝yjàcych. Pod ko- zczego 927 przypadków ulisów wolno ˝yjàcych. niec lat siedemdziesiàtych zachorowania u zwie- W1999 r. stwierdzono 1148 przypadków uzwierzàt dzikich przekracza∏y liczb´ zachorowaƒ uzwie- rzàt, z czego 721 przypadków u lisów wolno ˝yrzàt domowych. jàcych. W1990 r. wRzeczypospolitej Polskiej stwierdzono W 2000 r. stwierdzono 2224 przypadki u zwie- 2045 przypadków wÊcieklizny, w tym 1668przy- rzàt, z czego 1583 przypadki u lisów wolno ˝yjàpadków wÊród zwierzàt dzikich (1374przypadki cych, a w 2001 r. stwierdzono 2964 przypadki u lisów wolno ˝yjàcych). Najwi´cej przypadków u zwierzàt, z czego 2224 przypadki u lisów wolwÊcieklizny zanotowano w województwach: no ˝yjàcych. poznaƒskim (157), opolskim (139), koszaliƒ- W trakcie przeprowadzanych akcji szczepieƒ zaskim (133), szczeciƒskim (130), bydgoskim (123), obserwowano zmiany w obszarach wyst´powas∏upskim (103). Nie notowano ich w wojewódznia wÊcieklizny. Pojawi∏y si´ przypadki zachorotwie bialskopodlaskim, a pojedyncze przypadki waƒ na wschodnich obszarach Rzeczypospolitej odnotowano wwojewództwach: lubelskim, ∏om- Polskiej, czyli obszarach nieobj´tych do tej pory ˝yƒskim, ∏ódzkim, przemyskim. szczepieniami, oraz wyst´powa∏y pojedyncze W1991 r. stwierdzono 2287 przypadków wÊciek- przypadki wÊcieklizny na terenach przygraniczlizny, w tym 1864 u zwierzàt dzikich, z czego nych z Republikà Czeskà. 1513 przypadków u lisów wolno ˝yjàcych. W2002 r. liczba przypadków wÊcieklizny uzwie- WÊcieklizny nie odnotowano w województwie rzàt na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej wylubelskim, a pojedyncze przypadki wystàpi∏y nios∏a 1119, z czego 1038 przypadków zanotow województwach: przemyskim, ∏ódzkim, ∏omwano uzwierzàt dzikich (wtym 884 ulisów wol- ˝yƒskim, kroÊnieƒskim. no ˝yjàcych). W 2002 r. najwi´kszà liczb´ przy- W 1992 r. stwierdzono 3084 przypadki wÊcieklipadków wÊcieklizny zwierzàt zanotowano wwozny, w tym u zwierzàt dzikich 2549, z czego jewództwie wielkopolskim — 339 przypadków, 2079przypadków u lisów wolno ˝yjàcych. jednak, jak wykazujà dane za lata 2003—2005 Z uwagi na rozprzestrzenianie si´ wÊcieklizny i okres od stycznia do kwietnia 2006 r., uleg∏a w 1993 r. rozpocz´to akcj´ doustnych szczepieƒ ona nast´pnie znacznemu zmniejszeniu w tym lisów wolno ˝yjàcych przeciwko wÊciekliênie. województwie (za∏àczniki nr 1—5 do programu). W1993 r. stwierdzono 2648 przypadków wÊciek- Obecnie najwi´kszym problemem zwiàzanym lizny u zwierzàt, w tym 2166 u zwierzàt dzikich, z wyst´powaniem wÊcieklizny jest granica pó∏- z czego 1803 przypadki u lisów wolno ˝yjàcych. nocno-wschodnia i wschodnia Rzeczypospolitej

Polskiej, gdzie zauwa˝ono pojawienie si´ przy- zachodniopomorskie, wielkopolskie, Êlàskie, padków wÊcieklizny z terenów Ukrainy oraz Fe- pomorskie, opolskie, ma∏opolskie, natomiast deracji Rosyjskiej (Obwód Kaliningradzki). cz´Êciowo województwa: kujawsko-pomorskie, lubelskie, ∏ódzkie, warmiƒsko-mazurskie, mazo- W zwiàzku z tak gwa∏townie narastajàcym prowieckie, podkarpackie. Natomiast w wojewódzblemem wÊcieklizny wÊród zwierzàt dzikich na twach: podlaskim i Êwi´tokrzyskim nie prowaprze∏omie 1991 i 1992 r. opracowano za∏o˝enia dzono szczepieƒ. do programu zwalczania wÊcieklizny w Rzeczypospolitej Polskiej. W 2000 r. obszar szczepieƒ nie uleg∏ zmianie. W wyniku gwa∏townego wzrostu zachorowaƒ W pierwszym etapie wyk∏adanie szczepionki zwierzàt na wÊcieklizn´ na terenach, gdzie nie mia∏o objàç teren w pasie przygranicznym prowadzono szczepieƒ lisów wolno ˝yjàcych z Niemcami (Szczecin, Gorzów Wielkopolski, przeciwko wÊciekliênie, oraz na granicy „obsza- Zielona Góra, Jelenia Góra, Wa∏brzych, Legnica, ru szczepionego” z„obszarem nieszczepionym” Opole, Wroc∏aw, Poznaƒ, Pi∏a, Leszno, Koszalin), w 2001 r. wprowadzono zmodernizowany progdzie wÊcieklizna ulisów wolno ˝yjàcych wystàgram szczepieƒ lisów wolno ˝yjàcych przeciwko pi∏a endemicznie i stwierdzano najcz´Êciej przywÊciekliênie, gdzie zrezygnowano w akcji wiopadki tej choroby. Zaproponowano wyk∏adanie sennej ze szczepieƒ na terenach zachodnich szczepionki 2 razy wroku — wiosnà ijesienià — po 16 dawek (przyn´t) na km2. Wyk∏adanie Rzeczypospolitej Polskiej, na których od d∏u˝szego czasu nie odnotowywano przypadków wÊciekszczepionki mia∏o byç przeprowadzane r´cznie. lizny uzwierzàt. Obszar obj´ty szczepieniami to: Stopniowo akcja mia∏a byç rozszerzana o kolejne województwa w kierunku wschodnim. Wraz 1) powiat wa∏ecki w województwie zachodniozwyk∏adaniem szczepionki mia∏a byç prowadzo- pomorskim; na kontrola szczepieƒ okreÊlajàca wskaênik przy- 2) powiaty: dzier˝oniowski, zàbkowicki i k∏odzki j´cia szczepionki przez lisy wolno ˝yjàce oraz w województwie dolnoÊlàskim; wskaênik nabytej odpornoÊci. 3) województwo pomorskie, zwyjàtkiem powia- Jednak w 1992 r. zmieniono sposób rozrzucania tów: s∏upskiego, l´borskiego i bytomskiego; szczepionki z r´cznego na wyrzucanie z samolotów, a liczb´ województw obj´tych szczepie- 4) województwa: warmiƒsko-mazurskie, kujawniem zmniejszono z 12 do 6. Zrezygnowano sko-pomorskie, wielkopolskie, ma∏opolskie, z nast´pujàcych województw: opolskiego, wro- opolskie, Êlàskie, ∏ódzkie, Êwi´tokrzyskie; c∏awskiego, leszczyƒskiego, pilskiego, poznaƒ- 5) powiaty: warszawski zachodni, gostyƒski, soskiego, koszaliƒskiego. chaczewski, ˝yrardowski, grodziski, prusz- Ostatecznie Rzeczpospolita Polska rozpocz´∏a kowski, piaseczyƒski, grójecki, bia∏obrzeski, program szczepieƒ lisów wolno ˝yjàcych prze- przysucki, radomski, szyd∏owiecki, zwoleƒski, ciwko wÊciekliênie w 1993 r. lipski, kozienicki, sierpecki, p∏oƒski, nowodworski, ciechanowski, m∏awski, ˝uromiƒski, W 1994 r. obszar szczepieƒ zosta∏ powi´kszony przasnyski, ostro∏´cki, makowski, legionowski o 6 województw (koszaliƒskie, s∏upskie, pilskie, i pu∏tuski w województwie mazowieckim; katowickie, bielsko-bialskie, skierniewickie). 6) gmina Janowiec i cz´Êç gminy Pu∏awy w wo- W 1995 r. obszar szczepieƒ zosta∏ powi´kszony jewództwie lubelskim; o 10 województw (gdaƒskie, bydgoskie, koniƒskie, leszczyƒskie, poznaƒskie, kaliskie, wroc∏aw- 7) powiaty: bieszczadzki, brzozowski, d´bicki, skie, opolskie, cz´stochowskie, warszawskie). jasielski, kolbuszowski, kroÊnieƒski, ∏aƒcucki, mielecki, ropczycki, rzeszowski, sanocki, W 1996 r. obszar szczepieƒ zosta∏ powi´kszony strzy˝owski i tarnobrzeski w ca∏oÊci oraz poo 4 województwa (kroÊnieƒskie, nowosàdeckie, wiaty: jaros∏awski, le˝ajski, ni˝aƒski, przemyelblàskie, piotrkowskie). ski, przeworski i stalowowolski w cz´Êci na W 1997 r. obszar szczepieƒ zosta∏ powi´kszony po∏udnie od linii rzeki San w województwie o województwo krakowskie. podkarpackim. W 1998 r. obszar szczepieƒ zosta∏ powi´kszony Natomiast w akcji jesiennej 2001 r. szczepieniao5 województw (tarnowskie, sieradzkie, radom- mi obj´to wi´kszà cz´Êç terytorium Rzeczyposkie, ∏ódzkie, lubelskie — 1 gmina). spolitej Polskiej poza województwem podlaskim, cz´Êcià województw: lubelskiego ipodkar- W 1999 r. zosta∏ zmieniony podzia∏ administrapackiego. cyjny paƒstwa z 49 województw na 16 województw i wówczas szczepieniami obj´to ca∏ko- Od 2002 r. akcja szczepieƒ obejmuje ca∏e terytowicie województwa: dolnoÊlàskie, lubuskie, rium Rzeczypospolitej Polskiej.

Wyniki badaƒ monitoringowych akcji szczepieƒ (*) Na podstawie wst´pnych wyników badaƒ. TC — tetracykliny (marker) RFFIT — rapid fluorescent focus inhibition test 3. Opis programu województw graniczàcych z tym województwem nie stwierdzono wÊcieklizny w okresie Zgodnie z ustawà z dnia 11 marca 2004 r. trzech kolejnych lat. o ochronie zdrowia zwierzàt oraz zwalczaniu chorób zakaênych zwierzàt, wÊcieklizna nale˝y Liczba dawek szczepionki zale˝y od stopnia zaledo chorób zakaênych zwierzàt podlegajàcych sienia i ukszta∏towania terenu, populacji zwieobowiàzkowi zwalczania na terytorium Rzeczy- rzàt dzikich oraz przyj´tego sposobu podania pospolitej Polskiej (za∏àcznik nr 2 do ustawy). szczepionki, ale nie powinna byç mniejsza ni˝ 20dawek na 1 km2 powierzchni. Psy powy˝ej 3. miesiàca ˝ycia przebywajàce na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oraz lisy Badania monitoringowe (RFFIT, TC), wykonywawolno ˝yjàce na obszarach okreÊlonych przez ne w celu okreÊlenia efektywnoÊci doustnych ministra w∏aÊciwego do spraw rolnictwa, zgod- szczepieƒ lisów wolno ˝yjàcych przeciwko nie zart. 56 tej ustawy, podlegajà obowiàzkowe- wÊciekliênie, przeprowadza si´ na podstawie mu szczepieniu ochronnemu przeciwko wÊciek- rozporzàdzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju liênie. Wsi zdnia 17 grudnia 2004 r. wsprawie okreÊlenia jednostek chorobowych, sposobu prowa- Na podstawie rozporzàdzenia Ministra Rolnicdzenia kontroli oraz zakresu badaƒ kontrolnych twa i Rozwoju Wsi z dnia 2 czerwca 2004 r. zaka˝eƒ zwierzàt. Zgodnie z tym rozporzàdzew sprawie szczegó∏owych warunków i sposobu niem w celu kontroli wÊcieklizny pobiera si´ do przeprowadzania ochronnych szczepieƒ lisów badaƒ tkank´ mózgowà, surowic´ i ˝uchw´ od wolno ˝yjàcych przeciwko wÊciekliênie (Dz. U. 8lisów wolno ˝yjàcych odstrzelonych na ka˝- Nr 142, poz. 1509) szczepienia ochronne lisów dych 100 km2 obszaru, na którym lisy wolno ˝ywolno ˝yjàcych przeprowadza wojewódzki lejàce zosta∏y obj´te szczepieniem ochronnym karz weterynarii. Zgodnie z tym rozporzàdzeprzeciwko wÊciekliênie. Natomiast w celu izolaniem szczepionka jest rozrzucana zsamolotu lub cji i okreÊlenia szczepu wirusa wÊcieklizny do wyk∏adana r´cznie dwa razy w roku kalendarzobadaƒ przesy∏a si´ tkank´ mózgowà lisów wolwym na obszarach lasów oraz we wszystkich no ˝yjàcych, u których w badaniu laboratoryjmiejscach bytowania lisów wolno ˝yjàcych. nym potwierdzono wÊcieklizn´. Szczepionka mo˝e byç podana raz wroku, je˝eli Diagnostyka i metody badaƒ laboratoryjnych na obszarze województwa i na obszarach województw graniczàcych z tym województwem nie Rutynowa diagnostyka wÊcieklizny dla wszyststwierdzono przypadków wystàpienia wÊciekli- kich gatunków zwierzàt jest prowadzona zny w okresie dwóch kolejnych lat. Natomiast w 16zak∏adach higieny weterynaryjnej (ZHW) szczepieƒ ochronnych nie przeprowadza si´, je- oraz w Krajowym Laboratorium Referencyjnym ˝eli na obszarze województwa i na obszarach w Pu∏awach (Zak∏ad Wirusologii Paƒstwowego

Instytutu Weterynaryjnego — Paƒstwowego In- 4.2. W∏adza centralna odpowiedzialna za nadzór stytutu Badawczego w Pu∏awach) przy u˝yciu i koordynacj´ w województwach, na których nastepujàcych rodzajów badaƒ: obszarze program b´dzie realizowany 1) immunofluorescencja odcisków mózgowych Zgodnie z art. 57 ust. 8 ustawy z dnia 11 marca z monowalentnym koniugatem antynukleo- 2004 r. o ochronie zdrowia zwierzàt oraz zwalkapsydowym; czaniu chorób zakaênych zwierzàt, G∏ówny Lekarz Weterynarii nadzoruje realizacj´ programu 2) izolacja wirusa na myszach; zwalczania chorób zakaênych zwierzàt, a ponie- 3) izolacja wirusa na kulturach komórkowych wa˝ jest on wspó∏finansowany ze Êrodków Unii neuroblastomy; Europejskiej, informuje Komisj´ Europejskà 4) genotypizacja izolatów wirusa wÊcieklizny opost´pach wjego realizacji zgodnie zprzepisa- (tylko w Krajowym Laboratorium Referencyj- mi obowiàzujàcymi w Unii Europejskiej. nym); Organem odpowiedzialnym za nadzór i koordy- 5) badanie serologiczne — test seroneutralizacji nacj´ dzia∏aƒ zapewniajàcych realizacj´ progra- (rapid fluorescent focus inhibition test — mu monitoringu izwalczania wÊcieklizny jest na RFFIT). poziomie centralnym G∏ówny Lekarz Weterynarii. Natomiast badania monitoringowe w celu sprawdzenia skutecznoÊci szczepienia lisów Zgodnie z§ 2 ust. 1 rozporzàdzenia Ministra Rolwolno ˝yjàcych wykonujà 3 zak∏ady higieny we- nictwa i Rozwoju Wsi z dnia 2 czerwca 2004 r. terynaryjnej (ZHW wBydgoszczy, ZHW wOstro- w sprawie szczegó∏owych warunków i sposobu ∏´ce i ZHW w Opolu) nast´pujàcymi metodami: przeprowadzania ochronnych szczepieƒ lisów wolno ˝yjàcych przeciwko wÊciekliênie, szcze- 1) immunofluorescencja odcisków mózgowych pienia ochronne lisów wolno ˝yjàcych przepro- — badanie w kierunku wÊcieklizny; wadzajà wojewódzcy lekarze weterynarii. Ruty- 2) szlify kostne ˝uchwy — badanie na obecnoÊç nowa diagnostyka wÊcieklizny jest przeprowamarkera (TC — tetracyklin); dzona przez 16 zak∏adów higieny weterynaryjnej, tzn.: ZHW we Wroc∏awiu, ZHW w Bydgosz- 3) test seroneutralizacji (RFFIT) — okreÊlenie czy, ZHW w Lublinie, ZHW w Gorzowie Wielkomiana przeciwcia∏ wirusa wÊcieklizny w suropolskim, ZHW w ¸odzi, ZHW w Krakowie, ZHW wicy (skrzep z serca lub p∏yn z klatki piersiow Warszawie, ZHW w Opolu, ZHW w KroÊnie, wej); ZHW w Bia∏ymstoku, ZHW w Gdaƒsku, ZHW 4) zbieranie i analizowanie danych epidemiolow Katowicach, ZHW w Kielcach, ZHW w Olsztygicznych na temat zdiagnozowanych przynie, ZHW w Poznaniu i ZHW w Szczecinie. Napadków wÊcieklizny w obszarze obj´tym tomiast monitoring efektywnoÊci doustnych szczepieniem. szczepieƒ lisów wolno ˝yjàcych przeciwko wÊciekliênie wykonujà jedynie ZHW w Bydgosz- 4. Dzia∏ania przewidziane programem czy, ZHW w Ostro∏´ce i ZHW w Opolu. 4.1. Podsumowanie dzia∏aƒ Rozporzàdzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi zdnia 21 paêdziernika 2004 r. wsprawie wy- Okres trwania programu: rok 2007 kazu laboratoriów referencyjnych w∏aÊciwych ⌧ kontrola ⌧ zwalczanie dla poszczególnych rodzajów ikierunków badaƒ ⌧ badania ⌧ badania (Dz. U. Nr 251, poz. 2513) wyznaczy∏o jako Kralaboratoryjne laboratoryjne jowe Laboratorium Referencyjne dla wÊcieklizny Zak∏ad Wirusologii Paƒstwowego Instytutu We- ⌧ szczepienie terynaryjnego — Paƒstwowego Instytutu Ba- ⌧ monitoring dawczego w Pu∏awach.

4.4. Dzia∏ania wdro˝one programem 2czerwca 2004 r. w sprawie szczegó∏owych warunków i sposobu przeprowadzania ochron- 4.4.1.Akty prawne stanowiàce podstaw´ do powiadonych szczepieƒ lisów wolno ˝yjàcych przeciwko mienia o chorobie: wÊciekliênie podlegajà szczepieniu, zgodnie ze Zgodnie z ustawà z dnia 11 marca 2004 r. szczegó∏owymi warunkami isposobem okreÊloo ochronie zdrowia zwierzàt oraz zwalczaniu nymi w tym rozporzàdzeniu. chorób zakaênych zwierzàt, wÊcieklizna nale˝y do chorób zakaênych zwierzàt podlegajàcych 4.4.4.Akty prawne stanowiàce podstaw´ do kontroli obowiàzkowi zwalczania na terytorium Rzeczy- choroby, w tym testy i szczepienia: pospolitej Polskiej (za∏àcznik nr 2 do ustawy). 1) art. 56 ustawy zdnia 11 marca 2004 r. oochro- 4.4.2.Akty prawne stanowiàce podstaw´ do dzia∏aƒ nie zdrowia zwierzàt oraz zwalczaniu chorób w przypadku uzyskania dodatnich wyników ba- zakaênych zwierzàt; daƒ: 2) rozporzàdzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju 1) przepisy rozdzia∏u 8 ustawy z dnia 11 marca Wsi z dnia 2 czerwca 2004 r. w sprawie szcze- 2004r. oochronie zdrowia zwierzàt oraz zwalgó∏owych warunków i sposobu przeprowaczaniu chorób zakaênych zwierzàt; dzania ochronnych szczepieƒ lisów wolno ˝y- 2) rozporzàdzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju jàcych przeciwko wÊciekliênie; Wsi z dnia 7 stycznia 2005 r. w sprawie zwalczania wÊcieklizny (Dz. U. Nr 13, poz. 103). 3) rozporzàdzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi zdnia 17 grudnia 2004 r. wsprawie okreÊ- 4.4.3.Akty prawne stanowiàce podstaw´ do kwalifikalenia jednostek chorobowych, sposobu procji zwierzàt i stad: wadzenia kontroli oraz zakresu badaƒ kontrol- Zgodnie zart. 56 ustawy zdnia 11 marca 2004 r. nych zaka˝eƒ zwierzàt; o ochronie zdrowia zwierzàt oraz zwalczaniu chorób zakaênych zwierzàt, wszystkie lisy wolno 4) rozporzàdzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju ˝yjàce na terenach okreÊlonych w rozporzàdze- Wsi z dnia 7 stycznia 2005 r. w sprawie zwalniu Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia czania wÊcieklizny.

Techniczny opis badaƒ i analiz u˝ywanych do — izolacja wirusa wÊcieklizny w hodowli diagnostyki wÊcieklizny i nadzoru nad progra- komórek mysiej neuroblastomy zgodnie mem szczepieƒ zpodr´cznikiem OIE (rozdzia∏ 2.2.5 B.1.c.ii) 1) Badania serologiczne: wykonywana jedynie przez Krajowe Laboratorium Referencyjne dla wÊciek- Test seroneutralizacji (rapid fluorescent focus lizny w Pu∏awach. inhibition test — RFFIT) zgodnie z podr´cznikiem OIE (rozdzia∏ 2.2.5 B.2.b) — wykonywa- 3) Inne stosowane badania: szlify kostne ˝uchwy ny przez ZHW w Opolu, Ostro∏´ce i Bydgosz- — badanie na obecnoÊç markera (TC — tetraczy, wyznaczone do przeprowadzania badaƒ cyklin) — wykonywane przez 5 zak∏adów himonitoringowych okreÊlajàcych efektywnoÊç gieny weterynaryjnej (Opole, Ostro∏´ka, Bydszczepieƒ doustnych lisów wolno ˝yjàcych goszcz, Krosno i Poznaƒ) wyznaczonych do przeciwko wÊciekliênie, oraz Krajowe Labora- przeprowadzania testów monitoringowych torium Referencyjne dla wÊcieklizny w Pu∏aw celu okreÊlenia poziomu podj´cia szczewach, na podstawie: pionki przez lisy wolno ˝yjàce oraz Krajowe a) instrukcji G∏ównego Lekarza Weterynarii Laboratorium Referencyjne dla wÊcieklizny nrGIWz.II.400/W-77/2004 z dnia 24 listopa- w Pu∏awach zgodnie z instrukcjà G∏ównego da 2004 r. w sprawie okreÊlania poziomu Lekarza Weterynarii nr GIWz.II.400/W-78/2004 przeciwcia∏ metodà RFFIT, z dnia 24 listopada 2004 r. w sprawie wykryb) instrukcji G∏ównego Lekarza Weterynarii wania tetracykliny w szlifach kostnych. nrGIWz.II.400/W-75/2004 z dnia 24 listopa- 4) Stosowane szczepionki: zgodne zwytycznymi da 2004 r. w sprawie pobierania materia∏u OIE, WHO oraz standardami UE (raport do badaƒ monitoringowych okreÊlajàcych Komitetu Naukowego ds. Zdrowia Zwierzàt efektywnoÊç szczepieƒ doustnych lisów i Ochrony Zwierzàt przyj´ty w dniu 23 paêwolno ˝yjàcych. dziernika 2002 r.) dopuszczone do stosowania 2) Badania wirusologiczne i immunochemiczne: w Rzeczypospolitej Polskiej zgodnie z odr´ba) immunofluorescencja odcisków mózgo- nymi przepisami krajowymi. wych zmonowalentnym koniugatem anty- 5) Monitoring szczepieƒ: nukleokapsydowym (fluorescent antibody W celu monitorowania szczepieƒ w Rzeczytest — FAT) zgodnie z podr´cznikiem OIE (rozdzia∏ 2.2.5 B.1.c.i) — rutynowy test pospolitej Polskiej sà przeprowadzane nast´- w kierunku wÊcieklizny wykonywany przez pujàce badania: 16 zak∏adów higieny weterynaryjnej, a) badanie na obecnoÊç markera (TC — tetrab) ró˝nicowanie szczepów wirusa wÊciek- cyklin) wcelu okreÊlenia poziomu podj´cia lizny — badanie wykonywane jedynie szczepionki przez lisy wolno ˝yjàce; wykoprzez Krajowe Laboratorium Referencyjne nywane przez 3 wyznaczone zak∏ady higiedla wÊcieklizny w Pu∏awach zgodnie z in- ny weterynaryjnej (Bydgoszcz, Ostro∏´ka strukcjà G∏ównego Lekarza Weterynarii i Opole), nr GIWz.II.400/W-76/2004 z dnia 24 lisb) test seroneutralizacji (RFFIT) w celu okreÊtopada 2004 r. w sprawie ró˝nicowania lenia poziomu uodpornienia lisów wolno szczepów wirusa wÊcieklizny, ˝yjàcych, a tym samym efektywnoÊci c) izolacja wirusa: szczepieƒ doustnych; wykonywany przez — izolacja wirusa na myszach — zgodnie 5wyznaczonych zak∏adów higieny weteryzpodr´cznikiem OIE (rozdzia∏ 2.2.5 B.1.c.i) naryjnej (Krosno, Poznaƒ, Bydgoszcz, Ostrowykonywana przez 16 zak∏adów higie- ∏´ka i Opole), ny weterynaryjnej zgodnie z instrukcjà G∏ównego Lekarza Weterynarii c) ró˝nicowanie szczepów wirusa wÊcieklizny nrGIWz.II.400/W-74/2004 z dnia 24 listo- w celu rozró˝nienia terenowych szczepów pada 2004 r. w sprawie izolacji wirusa wirusa od szczepów szczepionkowych, wywÊcieklizny w hodowli komórek mysiej konywane przez Krajowe Laboratorium Reneuroblastomy, ferencyjne dla wÊcieklizny w Pu∏awach.

8.tsuw ytrawaz tsej:icÊyzrok i wótzsok sipo ynlógO.5 hcatal 5 hcintatso w yborohc ujowzor ecàzcytod enzcigoloimedipe enaD.6 hcynjyrotarobal ƒadab i urozdan ecàzcytod enaD.1.6 ecàjy˝ onlow ysil:airogetak/tàzreiwz kenutaG anzilkeicÊw:aborohC ynzilkeicÊw asuriw ∏aicwicezrp anaim einelÊerko(TIFFR — ijcazilartuenores tset — enzcigolores einadab:hcynzcigolores wótset hcyty˝u sipO))jewoisreip iktalk z ny∏p bul acres z iwrk pezrks(yciworus w ynzilkeicÊw uknureik w einadab ewonytur — hcywogzóm wóksicdo ajcnecseroulfonummi:hcynzcigolosuriw wótset hcyty˝u sipO)nilkycartet — CT(arekram çÊoncebo an einadab — ywhcu˝ icÊok yfilzs:wótset hcyty˝u hcynni sipO 3002:koR.ƒadab od hcyna∏sezrp kebórp abzciL)*(.enawonoitsewkaz eiktsyzsw,hcynadabezrp kebórp abzciL)a(.enawonoitsewkaz eiktsyzsw,meikinyw mintadodz kebórp abzciL)b(

4002:koR.ƒadab od hcyna∏sezrp kebórp abzciL)*(.enawonoitsewkaz eiktsyzsw,hcynadabezrp kebórp abzciL)a(.enawonoitsewkaz eiktsyzsw,meikinyw mintadodz kebórp abzciL)b(5002:koR.ƒadab wókinyw hcynp´tsw eiwatsdop aN)*(.enawonoitsewkaz eiktsyzsw,hcynadabezrp kebórp abzciL)a(.enawonoitsewkaz eiktsyzsw,meikinyw mintadodz kebórp abzciL)b(

ecàjy˝ onlow ysil:tàzreiwz kenutaG anzilkeicÊw:aborohC 5002:koR ewil˝arw iknutag enni:tàzreiwz kenutaG anzilkeicÊw:aborohC 5002:koR).r 6002.40.03 od.r 6002.10.10 do(6002:koR).r 6002.40.03 od.r 6002.10.10 do(6002:koR ewil˝arw iknutag enni:tàzreiwz kenutaG anzilkeicÊw:aborohC

ainezcel bul ƒeipezczs hcamargorp o enaD.3.6 ecàjy˝ onlow ysil:tàzreiwz kenutaG anzilkeicÊw:aborohC 6002:koR jetilopsopyzcezR muirotyret eimjebo.r 7002 w ƒeipezczs ajcka anneisej i annesoiW:hcynni bul hcynzcytueparet ƒa∏aizd,ƒeipezczs hcynawosots sipO ejunalP.hcindezrpop hcatal w oc hcadasaz hcymas hcyt an enozdaworp àd´b ejcka eibO.)2mk 647 182 — meineipezczs at´jbo ainhczreiwop(jeiksloP.iknoipezczs kewad 678 962 11 hcyno˝o∏yw einatsoz.r 7002 w eimus w,2mk an iknoipezczs kewad 02 jeinmjan oc eine˝o∏yw ´is hcikizd hcat´zreiwz o enaD.4.6 hcikizd tàzreiwz ijcalupop icÊonbezcil iknucazS.1.4.6 maj hcisil einezcil,ainezcil ogencon kinêaksw,eikswilÊym ikytsytats:)a(ijcalupop ainazcilbo adoteM 3002:koR.çasipo àj y˝elan,´dotem ànni onawosotsaz ilÊeJ.´nyzreiwz àtibaz ´is a˝awu ainawocazs ´dotem àwodradnats aZ)a(

maj hcisil einezcil,ainezcil ogencon kinêaksw,eikswilÊym ikytsytats:)a(ijcalupop ainazcilbo adoteM 4002:koR.çasipo àj y˝elan,´dotem ànni onawosotsaz ilÊeJ.´nyzreiwz àtibaz ´is a˝awu ainawocazs ´dotem àwodradnats aZ)a(maj hcisil einezcil,ainezcil ogencon kinêaksw,eikswilÊym ikytsytats:)a(ijcalupop ainazcilbo adoteM 5002:koR.çasipo àj y˝elan,´dotem ànni onawosotsaz ilÊeJ.´nyzreiwz àtibaz ´is a˝awu ainawocazs ´dotem àwodradnats aZ)a(

hcikizd tàzreiwz gnirotinoM.2.4.6 ecàjy˝ onlow ysil:tàzreiwz kenutaG anzilkeicÊw:aborohC pezrks — yciworusw ynzilkeicÊw asuriw ∏aicwicezrp anaim einelÊerko(TIFFR tset — enzcigolores einadab:hcynzcigolores wótset hcyty˝u sipO)jewoisreip iktalk z ny∏p bul acres z iwrk uknureik w einadab ewonytur — hcywogzóm wóksicdo ajcnecseroulfonummi:hcynzcigolosuriw i hcynzcigoloiborkim wótset hcyty˝u sipO ynzilkeicÊw)nilkycartet — CT(arekram çÊoncebo an einadab — ywhcu˝ icÊok yfilzs:hcyty˝u wótset hcynni sipO 3002:koR.ƒadab od hcyna∏syw kebórp abzciL)*(4002:koR.ƒadab od hcyna∏syw kebórp abzciL)*(

5002:koR.ƒadab wókinyw hcynp´tsw eiwatsdop aN)*(hcikizd tàzreiwz aineipezczs ecàzcytod enaD.3.4.6 ecàjy˝ onlow ysil:tàzreiwz kenutaG anzilkeicÊw:aborohC 6002:koR

eleC.7 imynjyrotarobal imainadab z enazàiwz eleC.1.7 ƒadab jazdor i abzciL.1.1.7 ecàjy˝ onlow ysil:tàzreiwz kenutaG anzilkeicÊw:aborohC

wótset ynalP.2.1.7

umargorp wótzsok azilana awo∏ógezczS.8.∏z 5668,3 ∏isonyw yrótk,.r 6002 ainteiwk 72 aind z orue ogeinderÊ usruk gu∏dew onozcilbo umargorp tzsoK.TAV zeb enadop às icÊotraw eiktsyzsW;orue 55,0 = ∏z 5668,3 / ∏z 41,2 = iknoipezczs ikwad 1 upukaz ywoktsondej tzsoK ∏z 5668,3 = orue 1 orue 32,0 = ∏z 5668,3 / ∏z 09,0 = iknoipezczs ikwad 1 ijcubyrtsyd ywoktsondej tzsoK kor an jewote˝dub eiwatsuw tàzreiwz hcynêakaz bórohc einazclawz an hcynaizdiwezrp wóktadyw icÊokleiw od enawosotsod ànatsoz erótk,ytzsok ewoknucazs ot àS)*(.7002

)seibaR(ynzilkeicÊw ainazclawz umargorp od ikinzcà∏aZ 1 rn kinzcà∏aZ sold Auwopzaq KN EN SZ EZ GZ EN SK KA ME maopske || | | dj | [| mazowieckie ||| | | | | JT [[.© ko ó [o) Q O podkarpackie — = = Zwierzęta domowe | 74 | Zwierzęta dzikie | 314 | 388 RAZEM Zatącznik nr 2 Kraj: |Polska (POL) Okres sprawozdawczy (kwartał/rok): aulszos3iw suu SJEMODISEJ SUUI Nr 104 6829 Zwierzęta domowe Zwierzęta dzikie RAZEM Kraj: Polska (POL) sold Auwopzaq Okres sprawozdawczy (kwartał/rok): QUJSZOSJIW 9UUI SJEMODISEĘ SUUI Zatącznik nr 3 Nr 104 6830 Zatącznik nr 4 adki wścieklizn Kraj: Polska (POL) Okres sprawozdawczy (kwartał/rok): Przypadki wścieklizny Zwierzęta domowe om jek ajj | seld Auwopzeq lubuskie łódzkie małopolskie mazowieckie opolskie EM A NM EM malopolskie ||| | | | KM EM | [2 A 2 podaske | | | | | || | |_ | 23 A || NE EXJ podkarpackie odlaskie pomorskie Zwierzęta domowe 361 Zwierzęta dzikie | 102 | [188 RAZEM Zwierzęta dzikie su.leZOS3IW 9UUI SJEMODISEJ 8UUI Nr 104 6831 Zatącznik nr 5 Przypadki wścieklizn Kraj: Polska (POL) Okres sprawozdawczy: 1 stycznia — 30 kwietnia Przypadki wścieklizny Zwierzęta dzikie Województwo SJEMOSISEĘ 8UUI sald Auwopzeq małopolskie mazowieckie podkarpackie podlaskie świętokrzyskie warmińsko-mazurskie zachodniopomorskie EM EM EM | KM EKIEM NNENEM NM EKIEM NKK LL LTL AA KK EK EM NN ENEM a sj Zwierzęta domowe Emu Zwierzęta dzikie | 28 | NEM RAZEM Nr 104 6832

Za∏àcznik nr 5 PROGRAM ZWALCZANIA GÑBCZASTEJ ENCEFALOPATII BYD¸A (BOVINE SPONGIFORM ENCEPHALOPATHY — BSE) 1. Identyfikacja programu Monitoring BSE, zgodny zwymaganiami Unii Eu- Paƒstwo Cz∏onkowskie: Rzeczpospolita Polska ropejskiej, rozpoczà∏ si´ w Rzeczypospolitej Pol- Choroba: Gàbczasta skiej w listopadzie 2001 r. W pierwszych dwóch encefalopatia byd∏a miesiàcach monitoringu zbadano 30 309 sztuk Rok wdro˝enia: 2007 byd∏a. Odpowiednio w 2002 r. zosta∏y zbadane Data wys∏ania 286 592 sztuki, w2003 r. — 455 413, w2004 r. — do Komisji Europejskiej: 31 maja 2006 r. 481 116 iw2005 r. — 515 976 sztuk byd∏a. 2. Dane dotyczàce sytuacji epidemiolo- Dane z podzia∏em na grupy obj´te monitoringicznej choroby giem sà przedstawione w tabeli 2.1. Tabela 2.1 Ponadto w ramach kontynuowanego programu monitoringu od stycznia do koƒca marca 2006 r. zosta∏o przebadanych 115 929 sztuk byd∏a. Dane dotyczàce tego okresu ilustruje tabela 2.2. Tabela 2.2

Pierwszy przypadek BSE wykryto wdrugim roku liczby przypadków. Do koƒca 2004 r. wykryto prowadzenia monitoringu (2002 r.). W tym te˝ 11przypadków BSE, natomiast w2005 r. wykryroku ogólna liczba wykrytych przypadków wy- to ogó∏em 20 przypadków BSE. Zestawienie wynios∏a 4. W 2003 r. wykryto 5 dalszych przypad- st´powania przypadków BSE z podzia∏em na laków. W 2004 r. obserwowano dalszy wzrost ta oraz województwa przedstawia tabela 2.3. Tabela 2.3

Najwi´kszà liczb´ przypadków wykryto w ramach tzw. „aktywnego nadzoru” w grupie zdrowego byd∏a kierowanego do uboju. W ramach tzw. „nadzoru pasywnego” wykryto zaledwie kilka przypadków BSE. Poszczególne grupy, w których stwierdzono przypadki BSE, przedstawia tabela 2.4.

Tabela 2.4 Wszystkie sztuki byd∏a, u których wykryto BSE, dencji wzrostowej. Wprowadzenie programu by∏y polskiego pochodzenia. Dochodzenie epi- monitoringu zgodnego z wytycznymi Unii Euzootyczne prowadzone wcelu wyjaÊnienia dróg ropejskiej pozwoli∏o na wykrycie zwierzàt zakazaka˝eƒ wskazywa∏o, ˝e najbardziej prawdopo- ˝onych. Od 2002 r. liczba tych przypadków sysdobnà drogà by∏o zaka˝enie przez spo˝ycie pa- tematycznie roÊnie iprzedstawia si´ nast´pujàszy zawierajàcej bia∏ko pochodzàce od ssaków co: w okresie od 2002 r. do 2003 r. wzrost wylub preparatów mlekozast´pczych zawierajà- nosi∏ 25 %, od 2003 r. do 2004 r. — 120 %, od cych t∏uszcz zwierz´cy. 2004 r. do 2005 r. — 82 %. W ostatnich 4 latach sytuacja w zakresie BSE Tendencj´ wzrostowà liczby przypadków BSE podlega∏a zmianom, przy utrzymujàcej si´ ten- w latach 2002—2005 ilustruje wykres 2.1.

Bioràc pod uwag´ wiek krów, u których stwier- pospolitej Polskiej, gdy˝ zapobiega ono przedodzono BSE, mo˝na zauwa˝yç, ˝e najwy˝szà licz- staniu si´ czynnika TSE do ∏aƒcucha pokarmob´ przypadków zaobserwowano u byd∏a uro- wego ludzi i zwierzàt. dzonego po 1996 r. oraz przed 2001 r. Najwi´cej Ârodki zapobiegawcze oraz zwalczanie poleprzypadków zawiera∏o si´ w grupie krów od 5. gajà na usuwaniu zwierzàt ze stad, w których do 9. roku ˝ycia, przy czym zw∏aszcza uzwierzàt stwierdzono przypadki BSE, poddawaniu ubomajàcych 7 i 8 lat ˝ycia. jowi kohorty oraz potomstwa, aktywnym nadzorze nad grupà byd∏a powy˝ej 30. miesià- 3. Opis programu ca ˝ycia przeznaczonego do uboju w celu spo- Celem realizacji programu jest wykrycie ka˝de- ˝ycia przez ludzi, byd∏a pad∏ego oraz innych go przypadku BSE w populacji byd∏a w Rzeczy- grup ryzyka byd∏a powy˝ej 24. miesiàca ˝ycia,

zgodnie z rozporzàdzeniem Parlamentu Euro- rych przenoÊnych gàbczastych encefalopatii pejskiego i Rady nr 999/2001 z dnia 22 maja (Dz. Urz. WE L 147 z 31.05.2001, str. 1; Dz. Urz. 2001 r. ustanawiajàcym zasady dotyczàce UE Polskie wydanie specjalne, rozdz. 3, t. 32, zapobiegania, kontroli i zwalczania niektó- str. 289). 4. Ârodki przewidziane programem 4.1. Wykaz Êrodków przewidzianych programem: Okres trwania programu: rok 2007 ⌧ kontrola ⌧ zwalczanie ⌧ badanie ⌧ badanie (cid:4) ubój zwierzàt chorych (cid:4) ubój zwierzàt chorych ⌧ zabijanie zwierzàt chorych ⌧ zabijanie zwierzàt chorych (cid:4) szczepienie ⌧ rozszerzenie zabijania lub uboju (cid:4) leczenie ⌧ niszczenie produktów ⌧ niszczenie produktów ⌧ monitorowanie lub nadzór (cid:4) inne Êrodki (wymieniç) 4.2. W∏adza centralna odpowiedzialna za nadzór wa˝ jest on wspó∏finansowany ze Êrodków i koordynacj´ w województwach, na których Unii Europejskiej, informuje Komisj´ Europejobszarze program b´dzie realizowany skà o post´pach w jego realizacji zgodnie z przepisami obowiàzujàcymi w Unii Europej- Zgodnie z art. 57 ust. 8 ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o ochronie zdrowia zwierzàt oraz skiej. zwalczaniu chorób zakaênych zwierzàt, organ 4.3. Wskazanie obszarów geograficznych, na któszczebla centralnego — G∏ówny Lekarz Weterych program b´dzie realizowany rynarii nadzoruje realizacj´ programu zwalczania chorób zakaênych zwierzàt, a ponie- Terytorium Rzeczypospolitej Polskiej

4.4. Ârodki podejmowane w trakcie trwania pro- po urodzeniu i przes∏aç zg∏oszenie o urodzeniu gramu do Centralnej Bazy Danych. Na wykonanie tych czynnoÊci posiadacz zwierz´cia ma 7 dni. 4.4.1. Akty prawne stanowiàce podstaw´ do rejestracji gospodarstw: Wszystkie sztuki byd∏a sà zaopatrzone w paszporty, które towarzyszà zwierz´tom od urodze- Gospodarstwa w Rzeczypospolitej Polskiej, nia do Êmierci. Wszystkie zdarzenia takie, jak gdzie sà utrzymywane zwierz´ta gospodarskie, przemieszczenie z gospodarstwa do gospodarsà rejestrowane wCentralnej Bazie Danych Sysstwa, rzeêni, zak∏adu przetwórczego, padni´cia temu Identyfikacji iRejestracji Zwierzàt, zgodnie sà zg∏aszane do Centralnej Bazy Danych. z poni˝szymi przepisami: Siedziby stada sà zarejestrowane w Centralnej 1) ustawà z dnia 18 grudnia 2003 r. o krajowym systemie ewidencji producentów, ewidencji Bazie Danych ika˝da znich posiada indywidualgospodarstw rolnych oraz ewidencji wnio- ny numer. W ka˝dym gospodarstwie posiadacz sków o przyznanie p∏atnoÊci, ustawà z dnia byd∏a prowadzi rejestr stada byd∏a. Wszystkie 2 kwietnia 2004 r. o systemie identyfikacji sztuki byd∏a znajdujàce si´ w gospodarstwie sà i rejestracji zwierzàt; wpisane do tego rejestru. Rejestr zawiera informacje dotyczàce daty urodzeƒ, zakupu, sprzeda- 2) ustawà z dnia 11 marca 2004 r. o ochronie ˝y, padni´ç byd∏a, p∏ci i rasy zwierzàt. zdrowia zwierzàt oraz zwalczaniu chorób zakaênych zwierzàt. Wszystkie wy˝ej wymienione Êrodki sà ustanowione zgodnie z przepisami Unii Europejskiej Wymienione powy˝ej akty prawne okreÊlajà nie tylko w celu identyfikacji i rejestracji zwieszczegó∏owe zasady dotyczàce identyfikacji i rerzàt, ale tak˝e ze wzgl´du na ochron´ zdrowia jestracji zwierzàt, gospodarstw oraz osób zajzwierzàt. Istniejàcy system w przypadku wystàmujàcych si´ utrzymywaniem zwierzàt gospopienia choroby zakaênej mo˝e zostaç u˝yty do darskich. Êledzenia przemieszczeƒ zwierzàt. Akty prawne stanowiàce podstaw´ do rejestra- 4.4.2. Akt prawny stanowiàcy podstaw´ obowiàzku cji zwierzàt: zg∏aszania chorób zakaênych zwierzàt — ustawa Identyfikacja i rejestracja byd∏a w Rzeczypospo- zdnia 11 marca 2004 r. oochronie zdrowia zwielitej Polskiej jest prowadzona zgodnie znast´pu- rzàt oraz zwalczaniu chorób zakaênych zwierzàt. jàcymi przepisami: 4.4.3. Akty prawne okreÊlajàce Êrodki przewidziane 1) ustawà z dnia 2 kwietnia 2004 r. o systemie wodniesieniu do przypadków zdodatnim wyniidentyfikacji i rejestracji zwierzàt; kiem badaƒ: 2) rozporzàdzeniem (WE) nr 1760/2000 Parla- 1) rozporzàdzenie Parlamentu Europejskiego mentu Europejskiego i Rady z dnia 17 lipca iRady nr 999/2001 zdnia 22 maja 2001 r. usta- 2000 r. ustanawiajàcym system identyfikacji nawiajàce zasady dotyczàce zapobiegania, i rejestracji byd∏a dotyczàcy etykietowania kontroli i zwalczania niektórych przenoÊnych wo∏owiny iproduktów zwo∏owiny oraz uchygàbczastych encefalopatii; lajàcym rozporzàdzenie Rady (WE) nr 820/97 (Dz. Urz. WE L 204 z 11.08.2000, str. 1; 2) ustawa z dnia 11 marca 2004 r. o ochronie Dz. Urz. UE Polskie wydanie specjalne, zdrowia zwierzàt oraz zwalczaniu chorób zarozdz. 3, t. 30, str. 248); kaênych zwierzàt. 3) rozporzàdzeniem Komisji nr 911/2004 z dnia W przypadku otrzymania dodatniego wyniku 29 kwietnia 2004 r. wsprawie wykonania rozbadania w zale˝noÊci od sytuacji sà podejmoporzàdzenia (WE) nr 1760/2000 Parlamentu wane nast´pujàce Êrodki: Europejskiego i Rady w zakresie kolczyków, paszportów i rejestrów gospodarstw; 1) ca∏kowicie niszczy si´ wszystkie cz´Êci tuszy: 4) rozporzàdzeniem Komisji nr 494/98 z dnia a) zaka˝onego zwierz´cia, 27 lutego 1998 r. ustanawiajàcym szczegó∏ob) zwierzàt sàsiadujàcych zzaka˝onà tuszà na we przepisy wykonawcze do rozporzàdzenia linii ubojowej (jedna przed i dwie po); Rady (WE) nr 820/97 w odniesieniu do stosowania minimalnych sankcji administracyj- 2) prowadzi si´ dochodzenie epizootyczne, które nych w ramach systemu identyfikacji i reje- ma: stracji byd∏a. a) okreÊliç liczb´ wszystkich prze˝uwaczy Byd∏o w Rzeczypospolitej Polskiej podlega obo- wgospodarstwie pochodzenia zaka˝onego wiàzkowi oznakowania za pomocà pary kolczy- zwierz´cia, ków oraz podlega rejestracji w Centralnej Bazie b) ustaliç histori´ i miejsce pobytu potom- Danych. Ka˝dy kolczyk zawiera indywidualny stwa chorej krowy — w przypadku krów, numer identyfikacyjny zwierz´cia oraz zakodoc) ustaliç kohort´ dla tego przypadku, wane w kodzie kreskowym inne dodatkowe informacje. Posiadacz byd∏a ma obowiàzek zakol- d) ustaliç mo˝liwà drog´ przeniesienia choczykowaç nowo narodzone ciel´ niezw∏ocznie roby,

e) ustaliç inne zwierz´ta przebywajàce w in- Struktura populacji byd∏a w ostatnich kilku lanych gospodarstwach, które mog∏y mieç tach podlega∏a niewielkim zmianom, co pokontakt ztym samym êród∏em zaka˝enia co zwala przyjàç, ˝e równie˝ w najbli˝szym czasie zaka˝ona krowa, nie b´dà one nast´powaç. Analizujàc liczb´ byd∏a zbadanego w ostatnich 3 latach, widaç f) ustaliç drogi przemieszczania potencjalnie stopniowy, ale sta∏y wzrost liczby badaƒ. zaka˝onej paszy lub innych czynników mo- Kszta∏tuje si´ on na poziomie 5,6 % w latach gàcych byç przyczynà zaka˝enia w tym lub 2003 i 2004 oraz 7,2 % w latach 2004 i 2005. innym gospodarstwie. Ponadto bioràc pod uwag´ wzrost popytu ryn- Wszystkie zwierz´ta i produkty, które zostanà kowego na mi´so wo∏owe po uzyskaniu przez podczas dochodzenia epizootycznego uznane za Rzeczpospolità Polskà cz∏onkostwa w Unii Eupotencjalnie zaka˝one, sà niszczone. ropejskiej, nale˝y si´ spodziewaç, ˝e liczba 4.4.4. Akt prawny stanowiàcy podstaw´ do ró˝nico- byd∏a przewidzianego do badania w kierunku wania statusu stad — rozporzàdzenie Parlamen- BSE w roku 2007 b´dzie wi´ksza ni˝ w 2005 r. tu Europejskiego i Rady nr 999/2001 z dnia i 2006 r. 22 maja 2001 r. ustanawiajàce zasady dotyczàce Przewiduje si´, i˝ w 2007 r. zostanie zbadanych zapobiegania, kontroli i zwalczania niektórych w kierunku BSE 555 000 sztuk byd∏a. Zostanie przenoÊnych gàbczastych encefalopatii. zbadane byd∏o poddane ubojowi majàce powy- 4.4.5. Procedury kontrolne, w szczególnoÊci zasady ˝ej 30. miesiàca ˝ycia, w przypadku zaÊ uboju przemieszczania zwierzàt podejrzanych o zaka- z koniecznoÊci oraz byd∏a pad∏ego — byd∏o po- ˝enie lub zaka˝onych oraz zasady prowadzenia wy˝ej 24. miesiàca ˝ycia. Ponadto badania obejnadzoru nad gospodarstwami obj´tymi restryk- mà wszystkie zwierz´ta podejrzane i kohort´ cjami — rozporzàdzenie Parlamentu Europej- niezale˝nie od wieku zwierzàt. Aby osiàgnàç zaskiego iRady nr 999/2001 zdnia 22 maja 2001 r. k∏adanà wielkoÊç badaƒ, jest konieczne zakupieustanawiajàce zasady dotyczàce zapobiegania, nie wi´kszej liczby testów, ni˝ wskazuje liczba kontroli i zwalczania niektórych przenoÊnych byd∏a przewidzianego do badaƒ. gàbczastych encefalopatii. Przyczynà tego jest fakt, i˝ testy ELISA — wyko- 4.4.6. Akt prawny stanowiàcy podstaw´ do prowadzerzystywane w badaniach jako tzw. szybkie testy nia badaƒ kontrolnych — rozporzàdzenie Parla- — majà oznaczenia, które w rutynowym badamentu Europejskiego i Rady nr 999/2001 z dnia niu s∏u˝à jako tzw. próby kontrolne i nie mogà 22 maja 2001 r. ustanawiajàce zasady dotyczàce byç wykorzystane bezpoÊrednio do prowadzezapobiegania, kontroli i zwalczania niektórych nia efektywnego oznaczenia na BSE. Szacuje przenoÊnych gàbczastych encefalopatii. si´, ˝e z tego powodu jest konieczne zakupienie 4.4.7. Akt prawny stanowiàcy podstaw´ do uzyskania testów w liczbie wi´kszej o 12—13 % od zak∏aodszkodowania za zabite byd∏o — ustawa z dnia danej liczby badaƒ. W tym celu nale˝y zakupiç 11 marca 2004 r. oochronie zdrowia zwierzàt oraz 624 000 testów. zwalczaniu chorób zakaênych zwierzàt (art. 49). Ogólne oszacowanie kosztów programu moni- 5. Ogólny opis wydatków i korzyÊci toringu BSE na rok 2007 przewiduje wydatki na poziomie 27 704 850 z∏. Koszt obejmuje dodat- 5.1. Szczegó∏owa analiza kosztów kowe wydatki, które przedstawia tabela 5.2. W styczniu 2006 r. populacja byd∏a w Rzeczypo- W okresie przygotowania kalkulacji koszt jednespolitej Polskiej wynosi∏a oko∏o 6 376 261 sztuk. go testu wynosi∏ oko∏o 40 z∏.

wótzsok azilana awo∏ógezczS.2.5 kor an jewote˝dub eiwatsuw tàzreiwz hcynêakaz bórohc einazclawz an hcynaizdiwezrp wóktadyw icÊokleiw od enawosotsod ànatsoz erótk,ytzsok ewoknucazs ot àS)*(.7002

wótzsok einawomusdoP.6.r 6002 ainteiwk 13:ƒeizd an natS 7002:koR o∏dyb:tàzreiwz kenutaG a∏dyb aitapolafecne atsazcbàg:aborohC

Za∏àcznik nr 6 PROGRAM ZWALCZANIA I KONTROLI ZAKA˚E¡ WIRUSAMI WYSOCE ZJADLIWEJ GRYPY PTAKÓW D. POMORU DROBIU U DROBIU I PTAKÓW DZIKICH (HIGHLY PATOGENIC AVIAN INFLUENZA — HPAI) 1. Identyfikacja programu 6) Próbki do badaƒ pobiera i przesy∏a Inspekcja Weterynaryjna, natomiast badania sà wyko- Paƒstwo Cz∏onkowskie: Rzeczpospolita Polska nywane przez PIW — PIB w Pu∏awach. Choroba: Wysoce zjadliwa grypa ptaków d. pomór drobiu 7) Terytorialnie w∏aÊciwe wojewódzkie inspekto- Rok wdro˝enia: 2007 raty weterynarii opracujà iprzeÊlà do Zak∏adu Data wys∏ania Chorób Drobiu PIW — PIB w Pu∏awach hardo Komisji Europejskiej: 31 maja 2006 r. monogram pobierania próbek. 8) Wszystkie izolaty wirusa wysoce zjadliwej 2. Ogólne kryteria grypy ptaków oraz dodatnie surowice od pta- 1) Program monitorowania zosta∏ opracowany ków wodnych b´dà wys∏ane do laboratorium na podstawie § 12 rozporzàdzenia Ministra referencyjnego Unii Europejskiej. Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 17 grudnia 9) Dodatnie H5 iH7 próbki uzyskane podczas ba- 2004 r. wsprawie okreÊlenia jednostek chorodaƒ kontrolnych drobiu i ptaków dzikich b´dà bowych, sposobu prowadzenia kontroli oraz zg∏aszane Komisji Europejskiej co 2 miesiàce. zakresu badaƒ kontrolnych zaka˝eƒ zwierzàt oraz projektu decyzji Komisji, oznaczonej nu- 10) Termin sk∏adania ostatecznych wyników bamerem: SANCO/10268/2006/Rev5, w sprawie daƒ do Komisji Europejskiej up∏ywa dnia prowadzenia badaƒ kontrolnych na obecnoÊç 31 maja 2008 r. influenzy ptaków u drobiu i ptaków dzikich 3. Zasady pobierania próbek od drobiu w Paƒstwach Cz∏onkowskich. Stanowi on kontynuacj´ poprzednich badaƒ kontrolnych 1) Pobieranie próbek do badaƒ serologicznych ustanowionych w decyzjach 2004/111/WE, odb´dzie si´ w czterech wyznaczonych woje- 2004/630/WE, 2005/464/WE i 2006/101/WE. wództwach: lubuskim, dolnoÊlàskim, kujawsko-pomorskim i zachodniopomorskim, które 2) Celem badaƒ monitoringowych jest: zosta∏y wytypowane do prowadzenia monitoa) okreÊlenie cz´stotliwoÊci wyst´powania ringu na podstawie analizy ryzyka. Próbki od zaka˝eƒ wirusami wysoce zjadliwej grypy drobiu fermowego b´dà pobierane w okresie ptaków (AI) podtypu H5 i H7 u ró˝nych ga- od stycznia do grudnia 2007 r. tunków drobiu, 2) Przy wyborze ferm do badaƒ uwzgl´dnia si´ b) kontynuowanie nadzoru nad wyst´powa- chów drobiu na wybiegach, korzystanie zwód niem wirusów wysoce zjadliwej grypy pta- powierzchniowych, chów ró˝nych gatunków ków u ptaków dzikich (system wczesnego drobiu istad wró˝nym wieku. ostrzegania), które mog∏yby przenieÊç si´ 3) Wodniesieniu do indyków, g´si, kaczek istruz ptaków dzikich do stad drobiu, si badaniami b´dà obj´te przede wszystkim c) wzbogacenie wiedzy na temat zagro˝enia, fermy reprodukcyjne, a nast´pnie fermy droze strony ptaków dzikich, wysoce zjadliwà biu rzeênego — uzupe∏niajàc do wyznaczonej grypà ptaków dla zdrowia innych zwierzàt. liczby ferm danego gatunku drobiu. 3) Pobieranie próbek obejmuje okres od dnia 4) W przypadku kur próbki krwi b´dà pobierane 1 stycznia do dnia 31 grudnia 2007 r. tylko zferm kur reprodukcyjnych oraz kur niosek jaj konsumpcyjnych (nioski towarowe). 4) Badaniami b´dà obj´te wszystkie gatunki Kurcz´ta rzeêne nie b´dà obj´te badaniami. drobiu, niezale˝nie od kierunku produkcji (z wyjàtkiem kurczàt rzeênych) utrzymywane- 5) Pobieranie próbek od drobiu reprodukcyjnego wwarunkach fermowych (gospodarstwa), go oraz kur niosek towarowych b´dzie odbyoraz ptaki dzikie. waç si´ w okresie nieÊnoÊci, najlepiej ze stad w koƒcowym okresie u˝ytkowania. 5) Badanie próbek b´dzie przeprowadzane w krajowym laboratorium referencyjnym do 6) Pobieranie próbek od drobiu rzeênego (indyspraw diagnostyki wysoce zjadliwej grypy ki, g´si, kaczki, strusie) b´dzie odbywaç si´ na ptaków w Zak∏adzie Chorób Drobiu Paƒstwo- fermie w koƒcowym okresie tuczu (w ostatwego Instytutu Weterynaryjnego — Paƒstwo- nim tygodniu przed ubojem) lub w rzeêni. wego Instytutu Badawczego (PIW — PIB) 7) Do badaƒ serologicznych b´dà pobierane w Pu∏awach. Próbki pobrane od drobiu b´dà próbki krwi z ka˝dej fermy wyznaczonej do badane serologicznie testem hamowania he- badaƒ w liczbie: maglutynacji z antygenami H5N2 i H7N7 a) po 10 próbek krwi od kur, indyków i pta- (pierwsze badanie) oraz H5N7 i H7N1 (badaków ∏ownych, nia potwierdzajàce). Próbki pobrane od ptab) po 40 próbek krwi od g´si i kaczek, ków dzikich b´dà badane wirusologiczne na zarodkach kurzych SPF i metodà RT-PCR/H5. c) po 5 próbek krwi od strusi.

8) Próbki krwi po ok. 2 ml pojemnoÊci b´dà po- 10) ¸àczna liczba próbek krwi do badaƒ serolobierane do probówek co najmniej o 2-krotnie gicznych wramach programu wyniesie 12 180 wi´kszej pojemnoÊci (nie u˝ywaç probówek z686 ferm drobiu. typu eppendorf) i po szczelnym zamkni´ciu 11) Wfermach drobiu, gdzie stwierdzono dodatnie przes∏ane sch∏odzone do temperatury ok. 4 °C wyniki serologiczne, b´dà przeprowadzone baprzed up∏ywem 48 godzin od pobrania do Zadania retrospektywne (ocena stanu epizootyczk∏adu Chorób Drobiu PIW — PIB wPu∏awach. nego, w tym analiza zdrowotnoÊci, produkcyj- Je˝eli czas od pobrania próbek do ich przes∏anoÊci i ÊmiertelnoÊci stada seropozytywnego nia mo˝e byç d∏u˝szy, wydzielonà surowic´ i innych stad znajdujàcych si´ na terenie fer- (bez krwinek) zamra˝a si´ w temperaturze my). W przypadku gdy stado seropozytywne ok. –20 °C i zamro˝onà przesy∏a si´ przed b´dzie znajdowaç si´ na fermie, zostanà pobraup∏ywem 2 tygodni od dnia pobrania. ne ponownie próbki do badania serologicznego 9) Pismo przewodnie przesy∏ane wraz z próbkaoraz dodatkowo do badania wirusologicznego. mi zawiera informacje o gatunku drobiu, typie u˝ytkowym (reprodukcyjny, nieÊny towa- 12) Wykaz ferm (gospodarstw) poszczególnych rowy, rzeêny), wieku, miejscu pochodzenia gatunków i kierunków u˝ytkowania obj´tych i dacie pobrania próbki oraz szczepieniach badaniem w wyznaczonych województwach przeciwko rzekomemu pomorowi drobiu. jest zawarty w tabelach 1—6. Tabela 1. Fermy kur niosek reprodukcyjnych Tabela 2. Fermy kur niosek towarowych

Oszacowanie kosztów badaƒ drobiu(*): 1) Koszty badaƒ Test HI do wykrywania przeciwcia∏ dla wirusów H5 i H7: 12 euro/próbk´ x 12 180 próbek = 146 160 euro (565 127,6 z∏) +10% ponowne badanie = 14 616 euro (56 512,7 z∏) Ogó∏em: 160 776 euro (621 640,4 z∏) 2) Pobieranie i wysy∏anie próbek do laboratorium 1 euro/próbk´ x 12 180 próbek = 12 180 euro (47 093,9 z∏) Ogó∏em: 172 956 euro (668 734,3 z∏) ——————— (*)Sà to szacunkowe koszty, które zostanà dostosowane do wielkoÊci wydatków przewidzianych na zwalczanie chorób zakaênych zwierzàt wustawie bud˝etowej na rok 2007. Koszt programu obliczono wed∏ug kursu Êredniego euro zdnia 27 kwietnia 2006 r., który wynosi∏ 3,8665z∏. Wszystkie wartoÊci sà podane bez VAT.

4. Zasady pobierania próbek od ptaków bek do pobrania w wyznaczonych wojewódzdzikich twach przedstawia tabela 2. Wymagania ogólne: 3) Próbki od ptaków dzikich b´dà pobierane g∏ównie od gatunków ptaków stanowiàcych 1) Pobieranie próbek do badaƒ jest organizonajwi´ksze ryzyko zaka˝enia, na trasach ich wane i nadzorowane przez Inspekcj´ Weteprzelotów, w miejscach postojów lub ostoi, rynaryjnà we wspó∏pracy z podmiotami zajmieszania si´ ptaków migrujàcych ró˝nych mujàcymi si´ ochronà lub obserwacjà ptagatunków, przebywajàcych w pobli˝u ferm ków i stacjami obràczkowania oraz myÊli- (gospodarstw) drobiu (mo˝liwy kontakt zdrowymi. biem). 2) Badania obejmujà monitoring czynny (próbki 4) Do badaƒ wirusologicznych nale˝y pobieraç pobierane od ˝ywych lub upolowanych ptaindywidualnie, za pomocà wymazówki, Êwieków niewykazujàcych objawów klinicznych ˝y ka∏ lub wymazy ka∏owe zkloaki (na waciku chorób) i monitoring bierny (próbki pobrane wyraênie widoczny ka∏) od ró˝nych gatunków od ptaków pad∏ych). ptaków dzikich, w tym g∏ównie od w´drujà- 3) Próbki pobrane od ptaków dzikich sà badane cych ptaków wodnych z rz´du blaszkodziowirusologicznie na zarodkach kurzych SPF bych (zw∏aszcza ∏ab´dzie nieme, kaczki krzy- (wszystkie wirusy grypy typu A) i metodà ˝ówki ig´si) oraz siewkowych (zw∏aszcza me- RT-PCR (wirusy podtypu H5). wy, bataliony, czajki). Wykaz gatunków ptaków dzikich stanowiàcych wysokie ryzyko za- 4) Zuwagi na zalecenia zawarte wdecyzji Komika˝enia wirusami wysoce zjadliwej grypy ptasji Europejskiej, o których mowa w ust. 2, ków przedstawia tabela 3. konieczne jest, aby badanie próbek metodà RT-PCR by∏o wykonane przed up∏ywem 2 ty- 5) Próbki wymazów z kloaki lub Êwie˝ego ka∏u godni od pobrania idlatego jest wskazane jak pobiera si´ indywidualnie co najmniej od najszybsze dostarczanie próbek do laborato- 5 ptaków tego samego gatunku w tym sarium Zak∏adu Chorób Drobiu PIW — PIB mym miejscu i czasie, a nast´pnie natychw Pu∏awach. W przypadku dodatnich wyni- miast umieszcza w probówkach z pod∏o˝em ków przeprowadzona b´dzie mo˝liwie jak naj- transportowym dla wirusów (mo˝na u˝yç szybciej analiza molekularna w celu okreÊle- wymazówki z pod∏o˝em transportowym dla nia patotypu (HPAI lub LPAI). wirusów lub pod∏o˝a przygotowanego zgodnie zinstrukcjà G∏ównego Lekarza Weteryna- Monitoring czynny: rii GLWet z VI. 420/lab —1/2003 z dnia 1) W okresie od lutego do maja (wiosenna mi- 5 czerwca 2003 r. dotyczàcà przeprowadzagracja ptaków dzikich z po∏udnia na pó∏noc) nia badaƒ laboratoryjnych w kierunku wysob´dà pobierane próbki co najmniej od ce zjadliwej grypy ptaków d. pomoru dro- 400 ptaków dzikich z terenu 8 województw: biu). W jednej probówce z pod∏o˝em transkujawsko-pomorskiego, lubuskiego, ∏ódzkie- portowym umieszcza si´ tylko 1 wymazówk´ go, dolnoÊlàskiego, podlaskiego, pomorskie- (nie ∏àczyç). go, warmiƒsko-mazurskiego i zachodniopo- 6) Pobrane próbki niezw∏ocznie umieszcza si´ morskiego. Liczb´ próbek do pobrania w wyznaczonych województwach przedstawia ta- w temperaturze ok. 4 °C i w takiej temperatubela 1. rze transportuje do Zak∏adu Chorób Drobiu PIW — PIB w Pu∏awach. Je˝eli nie jest mo˝li- 2) W okresie od wrzeÊnia do grudnia (jesienna we dostarczenie próbek przed up∏ywem migracja ptaków dzikich z pó∏nocy na po∏ud- 48 godz. od ich pobrania, to zamra˝a si´ je nie) b´dà pobierane próbki co najmniej od w temperaturze ok. –70 °C i dostarcza zamro- 800 ptaków dzikich z terenu 11 województw: ˝one, u˝ywajàc suchego lodu. dolnoÊlàskiego, kujawsko-pomorskiego, lubelskiego, lubuskiego, ∏ódzkiego, mazowiec- 7) ¸àczenie w próbki zbiorcze do 5 próbek od kiego, podkarpackiego, podlaskiego, pomor- ptaków tego samego gatunku, pobranych skiego, warmiƒsko-mazurskiego, wielkopol- w tym samym miejscu i czasie, odbywa si´ skiego i zachodniopomorskiego. Liczb´ pró- w laboratorium PIW — PIB w Pu∏awach.

Tabela 2.Liczba próbek od ptaków dzikich w wyznaczonych województwach w okresie wrzesieƒ — grudzieƒ (jesienna migracja ptaków) Monitoring bierny: d) w sàsiedztwie ferm (gospodarstw) drobiu domowego, 1) W ramach monitoringu biernego planuje si´ przebadanie oko∏o 300 próbek pobranych od e) w pobli˝u tras przelotów ptaków migrujàptaków pad∏ych na terytorium Rzeczypospoli- cych. tej Polskiej. 3) Zjednego miejsca pobiera si´ próbki od mini- 2) Wskazaniem do monitoringu biernego jest mum 5 ptaków tego samego gatunku padstwierdzenie przypadków wyraênie zwi´kszo- ∏ych w tym samym czasie. nej ÊmiertelnoÊci lub objawów klinicznych 4) Od Êwie˝o pad∏ych ptaków pobiera si´ (na choroby u ptaków, zw∏aszcza: miejscu lub w najbli˝szym ZHW) próbki tkaa) wÊród gatunków wymienionych wtabeli 3, nek (mózg, serce, p∏uca, nerki, jelita). Próbki a tak˝e innych ptaków majàcych z nimi narzàdów mià˝szowych pobrane od tego sakontakt, mego ptaka mo˝na transportowaç w jednym b) w miejscach ostoi lub zatrzymywania si´ opakowaniu, natomiast jelita pakuje si´ ptaków wokresie w´drówki wiosennej ije- osobno, u˝ywajàc szczelnie zamykanych siennej, opakowaƒ. c) wmiejscach mieszania si´ du˝ej liczby pta- 5) Warunki dostarczenia próbek do laboratorium ków migrujàcych ró˝nych gatunków, g∏ów- sà takie same, jak podano w ust. 4 w cz´Êci nie gatunków wymienionych w tabeli 3, dotyczàcej monitoringu czynnego wpkt 6.

6) Przy pobieraniu próbek zachowuje si´ du˝à próbobraniu dok∏adnie myje si´ r´ce w woostro˝noÊç, minimalizujàc tworzenie aerozolu dzie zmyd∏em lub innym detergentem. Umyi py∏u, oraz stosuje si´ standardowe Êrodki te r´ce po wysuszeniu mo˝na dodatkowo ochronne, takie jak: r´kawice, okulary, mask´ zdezynfekowaç, u˝ywajàc 70 % roztworu alos∏aniajàcà usta i nos, czepek, fartuch, a po koholu lub innego Êrodka do dezynfekcji ràk. Tabela 3.Wykaz gatunków ptaków stanowiàcych zwi´kszone ryzyko wzwiàzku zwysoce zjadliwà grypà ptaków d. pomorem drobiu A. Wykaz gatunków ptaków dzikich stanowiàcych wysokie ryzyko zaka˝enia wirusami wysoce zjadliwej grypy ptaków d. pomoru drobiu

B. Wykaz ptaków dzikich najcz´Êciej wyst´pujàcych wpobli˝u ferm (gospodarstw) utrzymujàcych drób domowy

Oszacowanie kosztów badaƒ ptaków dzikich(*) 1) Izolacja wirusologiczna: 80 euro/próbk´ x 350 próbek zbiorczych = 28 000 euro (108 262 z∏) + 10 % ponowne badanie = 2 800 euro (10 826,2 z∏) RT-PCR/H5: 40 euro/próbk´ x 350 próbek zbiorczych = 14 000 euro (54 131 z∏) + 10 % ponowne badanie = 1 400 euro (5 413,1 z∏) Ogó∏em: 46 200 euro (178 632,3 z∏) 2) Pobieranie próbek 2 euro/próbk´ x 1500 = 3 000 euro (11 599,5 z∏) Ogó∏em: 49 200 euro (190 231,8 z∏) Ogó∏em (monitoring u drobiu i ptaków dzikich): 222 156 euro (858 966,1 z∏) ——————— (*)Sà to szacunkowe koszty, które zostanà dostosowane do wielkoÊci wydatków przeznaczonych na zwalczanie chorób zakaênych zwierzàt wustawie bud˝etowej na rok 2007. Koszt programu obliczono wed∏ug kursu Êredniego euro zdnia 27 kwietnia 2006 r., który wynosi∏ 3,8665z∏. Wszystkie wartoÊci sà podane bez VAT. Szanowni Państwo „Przegląd Legislacyjny” — kwartalnik w nowej szacie graficznej. Stanowi cenne źródło aktualnej informacji dla prawników i wszystkich zainteresowanych zarówno teorią, jak i praktyką zmian w prawie, w tym dotyczących podmiotów gospodarczych i samorządowych. „Przegląd Legislacyjny” zawiera: artykuły, glosy do wyroków i orzeczeń, recenzje — dotyczące problemów legislacji i źródeł prawa, a także informacje i dokumenty Rady Legislacyjnej przy Prezesie Rady Ministrów. Najwybitniejsi polscy prawnicy publikują w „Przeglądzie Legislacyjnym” opinie o projektach ustaw i rozporządzeń. Wydział Wydawnictw i Poligrafii CO KPRM Wśród materiałów zamieszczonych w pierwszym tegorocznym numerze kwartalnika można znaleźć: © wykład prezesa Federalnego Sądu Konstytucyjnego RFN Hansa-Jiirgena Papiera „Zasada pomocniczości czy europejski centralizm?”, w studium Moniki Florczak-Wątor „Wykonywanie orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego przez prawodawcę”, 7 omówienie książki Andrzeja Malinowskiego „Redagowanie tekstu prawnego. Wybrane wskazania logiczno-językowe”, © opinie Rady Legislacyjnej, m.in. o projektach ustaw: o lekarzu sądowym; o zmianie ustawy o ofercie publicznej i warunkach wprowadzania instrumentów finansowych do zorganizowanego systemu obrotu oraz o spółkach publicznych; o zmianie ustawy o finansach publicznych; o utrzymaniu czystości i porządku w gminach. Zachęcamy do obejrzenia nowej okładki, zapoznania się ze spisem treści pierwszego numeru nowej tegorocznej edycji oraz informacją o autorach publikowanych materiałów. Informacje te zawarte są na stronie internetowej Rady Legislacyjnej http://www.radalegislacyjna.gov.pl Zamówienia prosimy składać:) listownie pod adresem Centrum Obsługi Kancelarii Prezesa Rady Ministrów Wydział Wydawnictw i Poligrafii ul. Powsińska 69/71, 02-903 Warszawa, 9 faksem 0-22 694-62-06,) pocztą elektroniczną: wydawnictwaQcokprm.gov.pl lub dziustacokprm.gov.pl W zamówieniu prosimy podać wszystkie aktualne dane Zamawiającego (nazwa, adres, NIP, REGON) oraz formę zapłaty (przelewem lub za pobraniem pocztowym). Fakturę wysyłamy po dokonaniu wpłaty. W tym roku bardzo obniżyliśmy cenę tej publikacji. Nowa, niższa cena rocznej prenumeraty — 145 zł (wtym 0% VAT. Bezpłatna infolinia 0 800 287 581 (w godz. 7%0—15%) Najnowsze załączniki Światowa Organizacja Handlu (WTO) załącznik do Porozumienia ustanawiającego Światową Organizację Handlu (WTO), sporządzonego w Marakeszu dnia 15 kwietnia 1994 r. (Dz. U. z 1995 r. Nr 98, poz. 483 i 484), Załącznik do Dziennika Ustaw z 2007 r. Nr 44, poz. 278 Zmiany wzorów formularzy sprawozdawczych, kwestionariuszy i ankiet statystycznych stosowanych w badaniach statystycznych na rok 2007, Załącznik do Dziennika Ustaw z 2007 r. Nr 37, poz. 238 Wymagania Dobrej Praktyki Wytwarzania, Załącznik do Dziennika Ustaw z 2006 r. Nr 194, poz. 1436 Program badań statystycznych statystyki publicznej na 2007 r., Załącznik do Dziennika Ustaw z 2006 r. Nr 170, poz. 1219 Wzory formularzy sprawozdawczych, kwestionariuszy i ankiet statystycznych stosowanych w badaniach statystycznych na 2007 rok (3 tomy), Załącznik do Dziennika Ustaw z 2006 r. Nr 245, poz. 1781 Wykaz zakładów zajmujących się wytwarzaniem lub obrotem paszami, Załącznik do Monitora Polskiego z 2006 r. Nr 87, poz. 907 Krajowy Plan Gospodarki Odpadami 2010, Załącznik do Monitora Polskiego z 2006 r. Nr 90, poz. 946 Urzędowy Wykaz Produktów Leczniczych dopuszczonych do obrotu na terytorium Rzeczpospolitej Polskiej. Stan na 31 stycznia 2007 r., Załącznik do Dziennika Urzędowego Ministra Zdrowia z 2007 r. Nr4, poz. 12 Zamówienia prosimy składać: cena 67,60 zł cena 117,90 zł cena 31,50 zł cena 67,80 zł cena 1.180,90 zł cena 275,60 zł cena 62,30 zł cena 460,10 zł listownie: Centrum Obsługi Kancelarii Prezesa Rady Ministrów Wydział Wydawnictw i Poligrafii ul. Powsińska 69/71, 02-903 Warszawa faksem: 0-22 694-62-06 pocztą elektroniczną: dziustecokprm.gov.pl Informacja tel.: 0-22 694-62-20, 0-22 694-76-55 Bezpłatna infolinia: 0-800-287-581