Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 27 września 2007 r. w sprawie standardów wymagań będących podstawą przeprowadzania egzaminów eksternistycznych

OkreÊla si´ standardy wymagaƒ b´dàce pod- 7wrzeÊnia 1991r. osystemie oÊwiaty (Dz.U. z2004r. stawà przeprowadzania egzaminów eksternistycz- Nr 256, poz. 2572, z póên. zm.2)) zarzàdza si´, co na- nych, o których mowa w art. 10 ust. 1 ustawy z dnia st´puje: 7wrzeÊnia 1991r. osystemie oÊwiaty, zzakresu nast´- pujàcych typów szkó∏: ——————— 1) Minister Edukacji Narodowej kieruje dzia∏em administra- 1) szko∏y podstawowej dla doros∏ych, stanowiàce za- cji rzàdowej — oÊwiata i wychowanie, na podstawie § 1 ∏àcznik nr 1 do rozporzàdzenia; ust. 2 rozporzàdzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 18lipca 2006 r. wsprawie szczegó∏owego zakresu dzia∏a- 2) gimnazjum dla doros∏ych, stanowiàce za∏àcznik nia Ministra Edukacji Narodowej (Dz. U. Nr 131, poz. 907). nr2 do rozporzàdzenia; 2) Zmiany tekstu jednolitego wymienionej ustawy zosta∏y 3) liceum ogólnokszta∏càcego dla doros∏ych, stano- og∏oszone w Dz. U. z 2004 r. Nr 273, poz. 2703 i Nr 281, wiàce za∏àcznik nr 3 do rozporzàdzenia. poz. 2781, z 2005 r. Nr 17, poz. 141, Nr 94, poz. 788, Nr122, poz. 1020, Nr 131, poz. 1091, Nr 167, poz. 1400

Rozporzàdzenie wchodzi w˝ycie zdniem og∏o- i Nr 249, poz. 2104, z 2006 r. Nr 144, poz. 1043, Nr 208, szenia. poz. 1532 iNr 227, poz. 1658 oraz z2007 r. Nr 42, poz. 273, Nr 80, poz. 542, Nr 115, poz. 791,Nr 120, poz. 818, Nr 180, poz. 1280 i Nr 181, poz. 1292. Minister Edukacji Narodowej: w z. A. WaÊko</td></tr><tr><td>——————— 1) Minister Edukacji Narodowej kieruje dzia∏em administra- cji rzàdowej — oÊwiata i wychowanie, na podstawie § 1 ust. 2 rozporzàdzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 18lipca 2006 r. wsprawie szczegó∏owego zakresu dzia∏a- nia Ministra Edukacji Narodowej (Dz. U. Nr 131, poz. 907). 2) Zmiany tekstu jednolitego wymienionej ustawy zosta∏y og∏oszone w Dz. U. z 2004 r. Nr 273, poz. 2703 i Nr 281, poz. 2781, z 2005 r. Nr 17, poz. 141, Nr 94, poz. 788, Nr122, poz. 1020, Nr 131, poz. 1091, Nr 167, poz. 1400 i Nr 249, poz. 2104, z 2006 r. Nr 144, poz. 1043, Nr 208, poz. 1532 iNr 227, poz. 1658 oraz z2007 r. Nr 42, poz. 273, Nr 80, poz. 542, Nr 115, poz. 791,Nr 120, poz. 818, Nr 180, poz. 1280 i Nr 181, poz. 1292.</td></tr></tbody></table></div>

Za∏àczniki do rozporzàdzenia Ministra Edukacji Narodowej zdnia 27 wrzeÊnia 2007 r. (poz. 1309) Za∏àcznik nr 1 STANDARDY WYMAGA¡ B¢DÑCE PODSTAWÑ PRZEPROWADZANIA EGZAMINÓW EKSTERNISTYCZNYCH z zakresu szko∏y podstawowej dla doros∏ych A. J´zyk polski II. UMIEJ¢TNOÂCI 1. J´zyk I. WIADOMOÂCI Zdajàcy potrafi: 1. J´zyk 1) rozró˝niaç i przekszta∏caç wypowiedzenia: Zdajàcy zna: a) rozró˝niaç zdania i równowa˝niki zdaƒ, 1) wypowiedzenia oznajmujàce, pytajàce i rozkab) rozró˝niaç i formu∏owaç wypowiedzenia ze zujàce, w tym zdania i równowa˝niki zdaƒ; wzgl´du na cel wypowiedzi (wypowiedzenia 2) zwiàzki wyrazów w zdaniu, w tym rol´ podmio- oznajmujàce, pytajàce i rozkazujàce; wypotu i orzeczenia; wiedzenia wykrzyknikowe), c) rozró˝niaç wypowiedzenia ze wzgl´du na ich 3) odmienne i nieodmienne cz´Êci mowy oraz budow´ (pojedyncze i z∏o˝one), podstawowe kategorie fleksyjne: d) przestrzegaç zasad interpunkcji obowiàzujàa) odmienne cz´Êci mowy: rzeczownik, czasowcych wwypowiedzeniu pojedynczym iz∏o˝onik, przymiotnik, liczebnik, zaimek, nym, b) nieodmienne cz´Êci mowy: przys∏ówek, e) rozwijaç (np. zdanie nierozwini´te na rozwiprzyimek, spójnik; ni´te) iprzekszta∏caç wypowiedzenia (np. pojedyncze na z∏o˝one i odwrotnie); 4) zwiàzki znaczeniowe mi´dzy wyrazami; 2) rozró˝niaç wyrazy okreÊlane i okreÊlajàce oraz 5) budow´ s∏owotwórczà wyrazów; nadrz´dne i podrz´dne, a tak˝e: 6) rodzaje g∏osek. a) wyjaÊniaç rol´ orzeczenia i podmiotu, 2. Wypowiedzi pisemne b) wyró˝niaç okreÊlenia w zdaniu (przydawk´, dope∏nienie, okolicznik), Zdajàcy zna: c) wskazywaç grup´ podmiotu i grup´ orzecze- 1) zasady tworzenia nast´pujàcych form wypo- nia; wiedzi: opowiadanie, opis, dialog, monolog; 3) rozró˝niaç odmienne i nieodmienne cz´Êci mo- 2) zasady tworzenia form u˝ytkowych: list prywat- wy oraz podstawowe kategorie fleksyjne: ny i oficjalny, kartka pocztowa, zaproszenie, za- a) okreÊlaç znaczenie rzeczownika: wyliczaç rzewiadomienie, og∏oszenie, instrukcja, przepis ku- czowniki osobowe i nieosobowe, pospolite linarny, notatka. i w∏asne, ˝ywotne i nie˝ywotne, konkretne i abstrakcyjne, poprawnie odmieniaç wyrazy, 3. Literatura i kultura wyró˝niaç temat ikoƒcówk´, okreÊlaç przypadek, liczb´ irodzaj wskazanego rzeczownika, Zdajàcy zna: b) okreÊlaç znaczenie czasownika, odró˝niaç 1) teksty kultury zawarte w wykazie lektur; i tworzyç form´ osobowà oraz nieosobowà, okreÊlaç formy gramatyczne (osob´, liczb´, 2) poj´cia: nadawca, odbiorca, podmiot mówiàcy, czas, tryb, stron´), poprawnie odmieniaç wyautor, narrator, intencja wypowiedzi; brane czasowniki (np. id´, trzymam, umiem, 3) wyró˝niki epiki; poj´cia: narracja, fikcja literac- rozumiem), ka, Êwiat przedstawiony, akcja, wàtek, bohater; c) okreÊlaç znaczenie przymiotnika, odmieniaç i stopniowaç przymiotniki, 4) wyró˝niki liryki oraz poj´cia zwiàzane z lirykà: podmiot liryczny, przenoÊnia, epitet, porówna- d) okreÊlaç znaczenie liczebnika, rozró˝niaç linie, wyraz dêwi´konaÊladowczy, rym, rytm, czebniki g∏ówne, porzàdkowe, zbiorowe zwrotka, refren; i u∏amkowe, odmieniaç liczebniki, e) okreÊlaç znaczenie zaimka, rozró˝niaç zaimki 5) cechy j´zyka potocznego, j´zyka literackiego rzeczowne, przymiotne, liczebne, przys∏owi j´zyka regionu (gwary); ne, stosowaç zaimki wcelu unikni´cia powtó- 6) terminy zwiàzane z prasà. rzeƒ,

f) okreÊlaç znaczenie przys∏ówka, tworzyç f) pisaç tekst, zachowujàc chronologiczny i stopniowaç przys∏ówki (stopniowanie pro- uk∏ad wydarzeƒ, ste i z∏o˝one lub opisowe oraz regularne g) zapisywaç opowiadanie z dialogiem, i nieregularne), h) redagowaç opowiadanie odtwórcze i twórg) rozpoznawaç przyimek jako cz´Êç mowy cze (np. na podstawie lektury) oraz twórcze wskazujàcà na stosunki czasowe iprzestrzen- — oparte na doÊwiadczeniach ˝yciowych, ne, i) redagowaç opis postaci rzeczywistej i liteh) wskazywaç spójnik jako cz´Êç mowy ∏àczàcà rackiej, przedmiotu, krajobrazu, dzie∏a sztuwyrazy i zdania sk∏adowe; ki, 4) rozpoznawaç zwiàzki znaczeniowe mi´dzy wy- j) dobieraç s∏ownictwo informujàce ocechach razami: i w∏aÊciwoÊciach kogoÊ lub czegoÊ, a) dobieraç wyrazy oznaczeniu bliskoznacznym k) stosowaç wyrazy oceniajàce i nazywajàce i przeciwstawnym, stany uczuciowe, b) dostrzegaç znaczenie dos∏owne i przenoÊne, l) poprawnie zapisywaç rozmow´, c) okreÊlaç pochodzenie i wyjaÊniç znaczenie m) odró˝niaç dialog od monologu; zwiàzków frazeologicznych; 2) redagowaç proste formy u˝ytkowe: 5) rozpoznawaç budow´ s∏owotwórczà wyrazów: a) list prywatny ioficjalny, kartk´ pocztowà, zaa) wyró˝niaç wyrazy podzielne i niepodzielne proszenie, zawiadomienie, og∏oszenie, ins∏owotwórczo, strukcj´, przepis kulinarny, notatk´, b) rozpoznawaç wyrazy podstawowe, pochodb) umieÊciç w liÊcie: nazw´ miejscowoÊci i dane i pokrewne oraz rodzin´ wyrazów, t´, nag∏ówek, zwroty grzecznoÊciowe, podc) wyró˝niaç formant (przedrostek i przyrostek) pis, ipodstaw´ s∏owotwórczà oraz wyjaÊniç zasac) nawiàzaç kontakt z odbiorcà, dy tworzenia nowych wyrazów, d) dostosowaç j´zyk wypowiedzi do odbiorcy, d) odró˝niaç wyrazy pokrewne od bliskoznacze) poprawnie zapisaç adres, nych; f) sformu∏owaç zwi´z∏y tekst, 6) rozpoznawaç rodzaje g∏osek: g) zredagowaç zaproszenie, wskazujàc adresaa) odró˝niaç g∏osk´ od litery oraz samog∏osk´ ta inadawc´ wypowiedzi oraz okreÊlajàc terod spó∏g∏oski, min, miejsce i cel spotkania, b) rozpoznawaç g∏oski ustne inosowe, spó∏g∏oh) napisaç tekst informujàcy kogoÊ o czymÊ, ski dêwi´czne i bezdêwi´czne, twarde i mi´kkie, i) zredagowaç wiadomoÊç o charakterze handlowym, reklamowym, rozrywkowym, c) poprawnie dzieliç wyrazy na sylaby, j) sformu∏owaç instrukcj´ obs∏ugi prostego d) porzàdkowaç wyrazy wkolejnoÊci alfabetyczurzàdzenia lub informacj´ osposobie post´- nej. powania w jakiejÊ sytuacji, 2. Wypowiedzi pisemne k) zredagowaç przepis na wykonanie jakiejÊ potrawy, uwzgl´dniajàc sk∏adniki oraz kolej- Zdajàcy potrafi: ne etapy wykonania, 1) wypowiadaç si´ w nast´pujàcych formach wyl) redagowaç notatk´ w formie planu, tabeli, powiedzi: opowiadanie, opis, dialog, monolog, wykresu, streszczenia, w tym: m) konsekwentnie stosowaç zdania lub równoa) pisaç na temat i zgodnie z celem, pos∏ugujàc wa˝niki zdaƒ w zapisie punktów planu, si´ ró˝nymi formami wypowiedzi, n) dbaç o zwi´z∏oÊç wypowiedzeƒ w streszczeb) redagowaç teksty kierowane do ró˝nych adniu, dokonaç selekcji informacji. resatów, zuwzgl´dnieniem sytuacji, ról ikontaktów mi´dzyludzkich, 3. Literatura i kultura c) formu∏owaç wypowiedzi dotyczàce literatury Zdajàcy potrafi: i tekstów kultury wysokiej oraz masowej, a tak˝e otaczajàcej rzeczywistoÊci, w∏asnych 1) odbieraç teksty kultury zawarte w wykazie lekdoznaƒ i zainteresowaƒ, tur: d) poprawnie komponowaç spójnà iuporzàdko- a) odczytaç, opowiedzieç i streÊciç teksty litewanà graficznie wypowiedê, rackie, popularnonaukowe, publicystyczne i u˝ytkowe, e) przestrzegaç norm j´zykowych, ortograficznych i interpunkcyjnych, b) dostrzec sens dos∏owny i przenoÊny,

c) okreÊlaç swoistoÊç tworzywa ró˝nych tek- b) wskazaç w utworach elementy tworzàce stów kultury, rytm, d) wskazywaç elementy Êwiata przedstawione- c) dostrzegaç rymy i wypisywaç pary wyrazów go, rymujàcych si´, e) odró˝niaç fikcj´ literackà od rzeczywistoÊci, d) wyodr´bniaç zwrotki, f) dostrzec wartoÊci i zasady etyczne oraz ana- e) wyró˝niaç refren; lizowaç wybory ˝yciowe bohaterów, 5) odró˝niaç j´zyk potoczny od j´zyka literatury g) okreÊlaç funkcj´ elementów tekstu z u˝yciem i j´zyka regionu; odpowiedniej terminologii, 6) rozumieç przekaz tekstów prasowych; stosowaç h) odró˝niaç rodzaje tekstów (np. literacki, poterminy zwiàzane z prasà, np.: gazeta, czasopipularnonaukowy, publicystyczny), smo, dziennik, tygodnik, miesi´cznik, tytu∏, rei) wyszukaç w tekÊcie okreÊlonà informacj´, dakcja, dziennikarz, prenumerata, artyku∏, noj) wskazaç êród∏o informacji (s∏owniki, encyklo- tatka prasowa. pedie), LEKTURA k) odpowiadaç na pytania dotyczàce informacji zamieszczonych w tekÊcie; 1. BaÊnie, legendy, opowiadania: 2) poprawnie stosowaç poj´cia: nadawca iodbior- 1) Hans Christian Andersen — S∏owik; ca, podmiot mówiàcy, autor, narrator; rozpoznawaç intencj´ wypowiedzi: 2) Józef Ignacy Kraszewski — Kwiat paproci; a) okreÊliç kto mówi w tekÊcie oraz do kogo 3) Krzysztof Seliga — Zofka z Sandomierza; utwór jest adresowany, 4) Henryk Sienkiewicz — Janko Muzykant; b) odró˝niç podmiot mówiàcy od autora, 5) Maria Dàbrowska — Marcin Kozera. c) rozpoznaç intencj´ nadawcy wypowiedzi (np. poinformowanie, wyra˝enie proÊby, polece- 2. Inne teksty reprezentatywne dla êróde∏ kultury eunia, wspó∏czucia, apelu, przeprosin, zach´ty, ropejskiej: odmowy), 1) wybór mitów greckich: d) rozró˝niç rodzaje nadawców (autor, narrator, podmiot liryczny); a) Homer — Odyseja(fragment: Ukróla Alkinoosa), 3) odczytywaç utwory epickie, stosujàc poj´cia b) Robert Graves — Prometeusz, narracja, fikcja literacka, Êwiat przedstawiony, akcja, wàtek, bohater: c) Wanda Markowska — Syzyf, a) dostrzec elementy Êwiata przedstawionego d) Wanda Markowska — Demeter i Kora; wutworze: czas imiejsce akcji, postaci fanta- 2) Biblia (fragmenty o stworzeniu Êwiata, o arce styczne i prawdopodobne, wydarzenia rze- Noego). czywiste i nierzeczywiste, b) rozpoznaç narracj´ w tekstach, 3. Utwory prozatorskie i poetyckie wprowadzajàce w polskà tradycj´ i wspó∏czesnoÊç literackà: c) wskazaç wtekÊcie bohaterów pierwszoplanowych, drugoplanowych oraz epizodycznych, 1) W∏adys∏aw Broniewski — ˚o∏nierz polski; d) opisaç postaç literackà i oceniç jej post´po- 2) Jan Brzechwa — Globus, Lis i jaskó∏ka; wanie, 3) Konstanty Ildefons Ga∏czyƒski — Pieʃ o ˝o∏- e) rozró˝niç akcj´, nierzach z Westerplatte, Kronika olsztyƒska f) wyodr´bniaç wàtki w utworze literackim, (pieʃ XIX Jutro pop∏yniemy daleko...), Rozg) opowiadaç o zdarzeniach i przebiegu akcji, mowa z aktorem; h) rozpoznawaç cechy gatunkowe baÊni, opo- 4) Wiktor Gomulicki — Wspomnienia niebieskiewiadania i powieÊci, go mundurka; i) odró˝niaç proz´ od poezji, 5) Stanis∏aw Grochowiak — Telewizor; j) rozró˝niaç rodzaje i gatunki literackie; 6) Jerzy Harasymowicz — Las, ˚niwa; 4) odczytywaç utwory liryczne, stosujàc poj´cia 7) Anna Kamieƒska — Widok z gór, Wozem; podmiot liryczny, przenoÊnia, epitet, porównanie, wyraz dêwi´konaÊladowczy, rym, rytm, 8) Jan Kochanowski — Na zdrowie; zwrotka, refren: 9) Maria Konopnicka — Rota, Dym; a) rozpoznawaç epitet, porównanie, przenoÊni´, wyraz dêwi´konaÊladowczy, 10) Ignacy Krasicki — Przyjaciele;

11) Joanna Kulmowa — Przepis na mazurek, Ma- b) zjazd gnieênieƒski i koronacja Boles∏awa Chrorzenia; brego, 12) Kornel Makuszyƒski — Szatan zsiódmej klasy; c) W∏adys∏aw ¸okietek i Kazimierz Wielki, 13) Adam Mickiewicz — Przyjaciele, Pani Twar- d) bitwa pod Grunwaldem, dowska, Âmierç pu∏kownika, Pan Tadeusz e) Królowa Jadwiga i Jagie∏∏o, unia polsko-litew- (fragmenty: Gra Wojskiego na rogu, S∏oƒce ju˝ ska, gas∏o...); f) Stefan Batory, 14) Czes∏aw Mi∏osz — Droga, Ojciec objaÊnia; g) potop szwedzki, 15) Edmund Niziurski — Sposób na Alcybiadesa; h) Jan Sobieski, 16) Boles∏aw Prus — Katarynka; i) rozbiory Polski i Konstytucja 3 maja, 17) Józef Ratajczak — LiÊcie jak listy, Szukanie lwa; j) formy walki o niepodleg∏oÊç Polski, 18) Tadeusz Ró˝ewicz — Koncert ˝yczeƒ, PrzepaÊç; k) I wojna Êwiatowa i odrodzenie Polski, 19) Juliusz S∏owacki — W pami´tniku Zofii Bol) wojna polsko-radziecka, brówny; m) Józef Pi∏sudski i Roman Dmowski, 20) Leopold Staff — Odys, Zima; n) II wojna Êwiatowa, okupacja radziecka i nie- 21) Wis∏awa Szymborska — Konkurs pi´knoÊci miecka, walka Polaków o niepodleg∏oÊç; m´skiej; 3) wybrane zagadnienia z kr´gu kultury antycznej 22) Julian Tuwim — Strofy o póênym lecie, Dwa oraz dziejów Europy, w tym Êródziemnomorskie wiatry, Goràce mleko, KapuÊniaczek, Figielek; korzenie wybranych elementów kultury polskiej; 23) ks. Jan Twardowski — ˚yczenia, W klasie, Ze- 4) najwa˝niejsze elementy polskiego dziedzictwa szyt w kratk´; kulturowego, w tym polskie symbole narodowe i paƒstwowe oraz najwa˝niejsze symbole religij- 24) Danuta Wawi∏ow — W´drówka. ne; 4. Teksty reprezentatywne dla ró˝nych odmian po- 5) elementy ˝ycia codziennego w Polsce w ró˝nych wieÊci: epokach; 1) Irena Jurgielewiczowa — Ten obcy; 6) podstawowe wiadomoÊci o Polsce wspó∏czesnej, 2) Józef Ignacy Kraszewski — Stara baʃ; Unii Europejskiej iintegracji Polski zUnià Europejskà: 3) Clive Staples Lewis — OpowieÊci z Narnii, cz. I: Lew, Czarownica i stara szafa; a) po∏o˝enie, obszar, granice, paƒstwa sàsiadujàce, ludnoÊç, podzia∏ administracyjny Polski, 4) Stanis∏aw Lem — Bajki robotów; b) zró˝nicowanie regionalne Polski jako efekt wa- 5) Lucy Maud Montgomery — Ania z Zielonego runków przyrodniczych idzia∏alnoÊci cz∏owieka, Wzgórza; zasoby Êrodowiska przyrodniczego Polski, ich 6) Henryk Sienkiewicz — W pustyni i w puszczy; ochrona i wykorzystanie, 7) Mark Twain — Przygody Tomka Sawyera; c) uwarunkowania ˝ycia ludzi danego obszaru Polski od czynników przyrodniczych ipozaprzyrod- 8) Juliusz Verne — W 80 dni dooko∏a Êwiata. niczych, 5. Teksty u˝ytkowe, publicystyczne, popularnonau- d) procesy integracji Polski zUnià Europejskà ikiekowe, przedstawienia teatralne, filmy, s∏uchowi- runki wspó∏pracy, ska radiowe, programy telewizyjne. e) wspólne wartoÊci europejskie: poszanowanie praw cz∏owieka, demokracja, wolnoÊç gospo- B. Historia i spo∏eczeƒstwo darcza, I. WIADOMOÂCI f) symbole wybranych paƒstw iinstytucji mi´dzynarodowych; Zdajàcy zna: 7) podstawowe prawa i obowiàzki obywatelskie, 1) elementarne poj´cia historyczne; w tym: 2) nast´pujàce najwa˝niejsze wydarzenia i najwybit- a) przyk∏ady ró˝nych systemów spo∏ecznych niejsze postaci z dziejów Polski oraz Europy: w Êwiecie wspó∏czesnym i w przesz∏oÊci, a) chrzest Polski, b) postawy prospo∏eczne i aspo∏eczne,

c) wzorce osobowe — wybrane postaci historycz- C. J´zyk obcy nowo˝ytny ne i wspó∏czesne, I. WIADOMOÂCI d) znaczenie pracy w ˝yciu indywidualnym i zbiorowym. Zdajàcy zna: II. UMIEJ¢TNOÂCI 1) podstawowe s∏ownictwo umo˝liwiajàce odbiór i formu∏owanie tekstów, zapewniajàce minimum Zdajàcy potrafi: komunikacji j´zykowej w sytuacjach ˝ycia codziennego; 1) pos∏ugiwaç si´ elementarnymi poj´ciami historycznymi; 2) podstawowe struktury gramatyczne stosowane do wyra˝ania przesz∏oÊci, teraêniejszoÊci i przy- 2) korzystaç z informacji w postaci tekstu, ilustracji, sz∏oÊci umo˝liwiajàce odbiór i formu∏owanie tekmapy, schematu, wykresu, tabeli, awszczególno- stów oraz zapewniajàce minimum komunikacji j´- Êci: zykowej w sytuacjach ˝ycia codziennego; a) wyszukiwaç i odczytywaç informacje, selekcjo- 3) podstawowe realia socjokulturowe danego obszanowaç je i porzàdkowaç, ru j´zykowego. b) porównywaç proste informacje dotyczàce wy- II. UMIEJ¢TNOÂCI darzeƒ i postaci historycznych, uzyskane z ró˝- nych êróde∏, 1. Odbiór tekstu czytanego c) integrowaç wiedz´ historycznà uzyskanà z ró˝- Zdajàcy potrafi: nych êróde∏; 1) okreÊlaç g∏ównà myÊl tekstu; 3) opisywaç i wyjaÊniaç najwa˝niejsze wydarzenia 2) okreÊlaç g∏ównà myÊl poszczególnych cz´Êci z dziejów Polski i Europy oraz wydarzenia wspó∏- tekstu; czesne, w tym: 3) stwierdziç, czy tekst zawiera okreÊlone informaa) okreÊlaç czas wydarzeƒ (okres p.n.e., n.e., ty- cje, oraz wyszukiwaç lub selekcjonowaç inforsiàclecie, wiek, rok), macje; b) uporzàdkowaç wydarzenia w czasie (np. na osi 4) okreÊlaç kontekst sytuacyjny. czasu) lub przestrzeni (np. na mapie historycz- 2. Reagowanie j´zykowe nej), Zdajàcy potrafi: c) obliczyç up∏yw czasu mi´dzy wydarzeniami, 1) w∏aÊciwie reagowaç j´zykowo w okreÊlonych d) przedstawiç przyczyny i skutki wydarzeƒ histokontekstach sytuacyjnych, w szczególnoÊci rycznych, w celu uzyskania, udzielenia, przekazania lub e) dostrzegaç zwiàzki teraêniejszoÊci zprzesz∏oÊcià odmowy udzielenia informacji albo rozpocz´- oraz ciàg∏oÊç rozwoju kulturowego i cywiliza- cia, podtrzymania i zakoƒczenia rozmowy; cyjnego, 2) rozpoznaç i poprawnie stosowaç struktury leksykalno-gramatyczne, adekwatnie do sytuacji f) porównaç zasady i wartoÊci obowiàzujàce komunikacyjnej; w przesz∏oÊci z obecnie obowiàzujàcymi zasadami i wartoÊciami kszta∏tujàcymi ˝ycie spo- 3) przetworzyç treÊci tekstu przeczytanego w j´zy- ∏eczne, ku polskim lub treÊci przedstawione w materiale ikonograficznym iwyraziç je wj´zyku obcym. g) dostrzegaç zmiany zachodzàce w˝yciu codziennym w Polsce w ró˝nych epokach, h) sformu∏owaç krótkie opowiadanie oparte na D. Matematyka treÊciach historycznych, z obrazowym uj´ciem epizodów, postaci i scenek historycznych; I. WIADOMOÂCI 4) wyra˝aç w∏asnà opini´ na temat wydarzeƒ histo- Zdajàcy zna: rycznych lub wspó∏czesnych: 1) techniki przeprowadzania obliczeƒ zwiàzanych z: a) formu∏owaç pytania i problemy dotyczàce wya) dzia∏aniami na liczbach wymiernych, darzeƒ historycznych i wspó∏czesnych, b) kwadratami i szeÊcianami liczb naturalnych, b) oceniaç wydarzenia historyczne i wspó∏czesne, c) kolejnoÊcià wykonywania dzia∏aƒ, c) uzasadniaç wyra˝ane twierdzenia i opinie. d) szacowaniem wyników;

2) techniki wykonywania dzia∏aƒ na wyra˝eniach al- E. Przyroda gebraicznych w odniesieniu do: I. WIADOMOÂCI a) budowania prostych wyra˝eƒ algebraicznych, b) obliczania wartoÊci liczbowych wyra˝eƒ alge- Zdajàcy zna: braicznych; 1) Êrodowisko ˝ycia, budow´ i czynnoÊci ˝yciowe 3) algorytmy potrzebne do rozwiàzywania równaƒ wybranych grup organizmów: grzybów, roÊlin pierwszego stopnia z jednà niewiadomà; i zwierzàt; 4) poj´cia, zwiàzki miarowe i metryczne na p∏asz- 2) znaczenie wybranych gatunków roÊlin, grzybów czyênie i w przestrzeni potrzebne do rozwiàzywa- i zwierzàt dla cz∏owieka, a tak˝e znaczenie bakterii nia problemów z zakresu geometrii, w tym: i wirusów; a) wielokàty (prostokàty, trójkàty, trapezy), ko∏o, 3) krajobraz najbli˝szej okolicy i krajobrazy Polski: b) skal´ i plan, a) formy terenu, c) kàty, b) krajobrazy naturalne i przekszta∏cone, d) prostopad∏oÊciany, graniastos∏upy proste, c) sposoby zagospodarowania obszaru, e) wzory na obwody, pola figur i obj´toÊci bry∏; d) zagadnienie ludzi i kultury, 5) podstawowe narz´dzia itechniki dotyczàce przed- e) warunki ˝ycia ludzi, stawiania: f) krainy geograficzne Polski; a) danych empirycznych, 4) wybrane krajobrazy Êwiata (làdy, kontynenty, oceb) zale˝noÊci liczbowych. any); 5) sposoby orientacji w terenie (szkic, plan, mapa); II. UMIEJ¢TNOÂCI 6) sk∏adniki pogody i klimatu oraz obserwacje mete- Zdajàcy potrafi: orologiczne; 1) interpretowaç tekst matematyczny, w tym: 7) podstawowe zjawiska fizyczne i przemiany chea) porzàdkowaç i graficznie przedstawiaç dane, miczne: b) odczytywaç informacje z prostych wykresów a) mechaniczne, elektryczne i magnetyczne, i diagramów; optyczne i akustyczne, b) spalanie, korozja, Êcinanie bia∏ka; 2) pos∏ugiwaç si´: a) wielokrotnoÊciami liczb, cechami podzielnoÊci, 8) kinetyczno-molekularny model budowy materii oraz w∏aÊciwoÊci i zastosowanie: b) wyra˝eniami dwumianowanymi, a) metali i niemetali, c) podstawowymi poj´ciami geometrycznymi; b) mieszanin, 3) rozwiàzywaç zadania dotyczàce sytuacji praktyczc) wody i roztworów wodnych, nych, które uwzgl´dniajà: d) materii o ró˝nych stanach skupienia; a) obliczenia arytmetyczne, b) rozwiàzania równania pierwszego stopnia zjed- 9) budow´ i czynnoÊci ˝yciowe cz∏owieka oraz zasanà niewiadomà, dy higieny; c) wykorzystanie w∏asnoÊci figur geometrycznych; 10) wp∏yw cz∏owieka na Êrodowisko przyrodnicze i wp∏yw Êrodowiska na zdrowie cz∏owieka: 4) wykorzystaç algorytmy matematyczne do: a) zanieczyszczenie powietrza, wody i gleby oraz a) wykonywania obliczeƒ sposobem pisemnym, sposoby ich ochrony, b) szacowania wyników obliczeƒ, b) substancje szkodliwie i ich wp∏yw na organizmy, c) rozwiàzywania równaƒ pierwszego stopnia z jednà niewiadomà; c) zasady higieny i post´powania w Êrodowisku przyrodniczym, 5) formu∏owaç proste problemy wj´zyku matematyki. d) formy ochrony przyrody.

II. UMIEJ¢TNOÂCI g) dostrzegania zale˝noÊci mi´dzy czynnikami Êrodowiska przyrodniczego i kulturowego; Zdajàcy potrafi: 6) rozwiàzywaç proste zadania problemowe. 1) odczytywaç: F. Informatyka a) teksty, w których wyst´puje terminologia przyrodnicza, I. WIADOMOÂCI b)znaczenie symboli wyst´pujàcych wopisach diagramów, map, planów, schematów irysunków, Zdajàcy zna: c) dane ztekstu, tabeli, wykresu, planu, mapy, dia- 1) zasady bezpiecznej pracy ze sprz´tem komputerogramu oraz odpowiadaç na pytania znimi zwià- wym; zane; 2) zastosowania komputera w ˝yciu codziennym; 2) przedstawiaç dane z tabeli w postaci graficznej: diagramu s∏upkowego, schematu lub rysunku; 3) zastosowania niektórych urzàdzeƒ wykorzystujàcych technik´ komputerowà; 3) wyra˝aç w∏asne opinie i je uzasadniaç, u˝ywajàc odpowiednich argumentów; 4) prawne i etyczne aspekty korzystania z ró˝nych êróde∏ informacji. 4) pos∏ugiwaç si´ poznanymi poj´ciami i terminami do opisywania zjawisk przyrody spotykanych II. UMIEJ¢TNOÂCI w najbli˝szym otoczeniu, a tak˝e wnioskowaç o dalszym ich przebiegu; Zdajàcy potrafi: 5) wykorzystywaç wiedz´ przyrodniczà w ˝yciu do: 1) pos∏ugiwaç si´ komputerem i korzystaç z podstaa) wyjaÊniania podstawowych zjawisk fizycznych wowych us∏ug systemu komputerowego; i przemian chemicznych, 2) rozwiàzywaç problemy za pomocà programów b) identyfikowania ró˝norodnych substancji, u˝ytkowych: c) rozpoznawania stanów fizjologicznych organi- a) wyszukiwaç informacje w sieci globalnej na zazmu cz∏owieka, dany temat, d) wyjaÊniania przyczyn iskutków zmian, które za- b) redagowaç tekst itworzyç proste rysunki za pochodzà w Êrodowisku w wyniku dzia∏alnoÊci mocà komputera, cz∏owieka, c) tworzyç dokumenty zawierajàce tekst, prostà e) stosowania zasad higieny, bezpieczeƒstwa, grafik´ i tabel´, zdrowego stylu ˝ycia, oszcz´dnego korzystania z energii i innych zasobów przyrody, a tak˝e d) wykorzystywaç arkusz kalkulacyjny do wykonyw∏aÊciwego post´powania w Êrodowisku przy- wania prostych obliczeƒ; rodniczym, 3) korzystaç z podstawowych zastosowaƒ komputef) obserwacji i pomiarów, rów do uczenia si´. Za∏àcznik nr 2 STANDARDY WYMAGA¡ B¢DÑCE PODSTAWÑ PRZEPROWADZANIA EGZAMINÓW EKSTERNISTYCZNYCH z zakresu gimnazjum dla doros∏ych A. J´zyk polski 2) cz´Êci zdania: orzeczenie, podmiot, przydawka, dope∏nienie, okolicznik; I. WIADOMOÂCI 3) budow´ wypowiedzeƒ pojedynczych i z∏o˝onych oraz zasady interpunkcji; 1. J´zyk 4) s∏owotwórczà ifleksyjnà budow´ wyrazów oraz Zdajàcy zna: poj´cia zwiàzane z analizà budowy, znaczeƒ 1) odmienne i nieodmienne cz´Êci mowy: rze- i odmianà wyrazów: podstawa s∏owotwórcza, czownik, czasownik (w tym imies∏owy), przy- formant (przedrostek i przyrostek), wyraz podmiotnik, przys∏ówek, liczebnik, zaimek, przy- stawowy i pochodny, wyrazy pokrewne, rodziimek, spójnik, partyku∏a, wykrzyknik; na wyrazów, wyrazy z∏o˝one: z∏o˝enia i zrosty,

skróty, skrótowce: literowce, g∏oskowce, syla- 3) podstawowe formy u˝ytkowe oraz gatunkowe bowce, skrótowce mieszane; temat i koƒcówka wy˝ej zorganizowanych form wypowiedzi: rozwyrazu; prawka, charakterystyka, recenzja. 5) poj´cia zwiàzane ze znaczeniem wyrazów: treÊç II. UMIEJ¢TNOÂCI i zakres wyrazu, wyrazy abstrakcyjne i konkretne, wyrazy ogólne iszczegó∏owe, synonimy, an- 1. J´zyk tonimy, homonimy, znaczenia dos∏owne i przenoÊne wyrazów, zwiàzki frazeologiczne: wyra˝e- Zdajàcy: nia, zwroty, sta∏e zwiàzki frazeologiczne; 1) rozpoznaje cz´Êci mowy oraz: 6) poj´cia dotyczàce stylistyki: neologizm, archa- a) okreÊla formy gramatyczne odmiennych cz´- izm, dialektyzm, stylizacja; Êci mowy, 7) mechanizm upodobnieƒ fonetycznych: upodob- b) stosuje cz´Êci mowy w wypowiedzeniach nienia pod wzgl´dem dêwi´cznoÊci, uproszcze- zgodnie znormà j´zykowà, intencjà nadawcy nia grup spó∏g∏oskowych, utrata dêwi´cznoÊci i celem wypowiedzi, na koƒcu wyrazu. c) wyró˝nia i nazywa cz´Êci zdania oraz okreÊla 2. Literatura i kultura ich rol´ w zdaniu, d) logicznie pos∏uguje si´ zdaniami z orzecze- Zdajàcy zna: niami: czasownikowym i imiennym, 1) rodzaje literackie: epika, liryka i dramat: e) buduje poprawne zdania z podmiotem doa) cechy gatunków epickich: powieÊci, opowia- myÊlnym oraz zdania bezpodmiotowe, dania, noweli, przypowieÊci, mitu, legendy, f) celowo pos∏uguje si´ ró˝nymi typami przybaÊni, bajki, epopei, dawek, okoliczników i dope∏nieƒ, b) cechy gatunków lirycznych: fraszki, hymnu, g) buduje zdania pojedyncze rozwini´te popieÊni, psalmu, sonetu, trenu, prawne pod wzgl´dem szyku wyrazów c) cechy gatunków dramatycznych: tragedii, ko- (w szczególnoÊci podmiotu i przydawki oraz medii, przydawki i dope∏nienia); d) cechy gatunków z pogranicza rodzajów lite- 2) buduje ró˝ne rodzaje wypowiedzeƒ pojedynrackich: ballady, satyry, czych i z∏o˝onych, stosujàc poprawnie zasady e) cechy gatunków zpogranicza dokumentu ili- interpunkcji, w tym: teratury: dziennika, pami´tnika, biografii, aua) odró˝nia zdania pojedyncze od zdaƒ z∏o˝otobiografii, listu, reporta˝u; nych wspó∏rz´dnie i podrz´dnie, 2) poj´cia zwiàzane z analizà i interpretacjà utwo- b) okreÊla relacje znaczeniowe pomi´dzy zdarów literackich: fabu∏a, fikcja, realizm, fantasty- niami sk∏adowymi wzdaniach z∏o˝onych (np. ka, wàtek, akcja, retrospekcja, punkt kulminacyj- przedstawia na wykresie), ny, rozwiàzanie akcji, didaskalia, autor, narrator c) formu∏uje zdania z∏o˝one poprawne pod (formy narracji), podmiot liryczny, adresat, sywzgl´dem szyku zdaƒ sk∏adowych oraz zastotuacja liryczna, wiersz sylabiczny, Êredniówka, sowanych spójników, przenoÊnia, alegoria, symbol, onomatopeja, epitet, porównanie, antyteza, kontrast, apostro- d) tworzy spójne logicznie wypowiedzi z wykofa, pytanie retoryczne, przerzutnia; rzystaniem zdaƒ z∏o˝onych wspó∏rz´dnie i podrz´dnie, 3) kategorie estetyczne: tragizm, komizm, ironia, groteska. e) przekszta∏ca celowo i dwukierunkowo wypowiedzenia: zdanie — równowa˝nik zdania, 3. Redagowanie wypowiedzi zdanie pojedyncze — zdanie z∏o˝one, konstrukcje czynne — konstrukcje bierne, Zdajàcy zna: f) poprawnie stosuje zasady interpunkcji 1) oficjalne i nieoficjalne sytuacje komunikacyjne: w zdaniach pojedynczych i z∏o˝onych, wypoa) odmiany polszczyzny: mówionà i pisanà, wiedzeniach z imies∏owowymi równowa˝nikami zdaƒ oraz w wypowiedzeniach wielob) funkcje j´zyka: informatywnà, ekspresywnà (wyra˝anie emocji i ocen), impresywnà (za- krotnie z∏o˝onych, ch´canie, przekonywanie), g) rozpoznaje w tekÊcie mow´ zale˝nà i niezac) rodzaje wypowiedzi: informujàce, oceniajàce, le˝nà, przekonujàce; h) przekszta∏ca mow´ niezale˝nà wzale˝nà oraz mow´ zale˝nà w niezale˝nà, 2) poj´cia zwiàzane z retorykà i wypowiedziami ostrukturze logicznej: teza, argument, wniosek, i) w∏aÊciwie u˝ywa myÊlnika, cudzys∏owu poglàd, ocena; i dwukropka w mowie zale˝nej i niezale˝nej;

3) analizuje budow´ s∏owotwórczà i fleksyjnà wy- d) w dramacie odró˝nia tekst g∏ówny od porazów, stosujàc odpowiednie terminy, w tym: bocznego (didaskaliów), a) oddziela podstaw´ s∏owotwórczà od forman- e) okreÊla relacj´ mi´dzy nadawcà a adresatu; odró˝nia przedrostek i przyrostek, tem, b) poprawnie zapisuje wyrazy z przedrostkami f) charakteryzuje uczucia podmiotu lirycznego, iprzyrostkami, atak˝e zobocznoÊciami rdze- okreÊla sytuacj´ lirycznà, niowymi, g) rozpoznaje wiersz sylabiczny, c) tworzy poprawnie wyrazy pochodne, h) rozpoznaje tropy i Êrodki stylistyczne oraz d) rozpoznaje wyrazy pokrewne, gromadzi ro- okreÊla ich funkcj´ w utworach literackich, dzin´ wyrazów, i) okreÊla sens utworu: dos∏owny, symbolicze) poprawnie stosuje oraz zapisuje wyrazy z∏o- ny, alegoryczny, metaforyczny, ˝one (z∏o˝enia i zrosty), j) uogólnia problematyk´ utworu, okreÊla f) poprawnie tworzy, stosuje w zdaniach oraz myÊl przewodnià, interpretuje przes∏anie, zapisuje skróty i skrótowce, k) rozpoznaje wartoÊci w utworach, g) oddziela temat od koƒcówki, l) analizuje dzie∏a literackie, uwzgl´dniajàc h) u˝ywa w∏aÊciwych form odmiany wyrazów, istotne fakty z ˝ycia autora, realia epoki, i) w∏aÊciwie dzieli wyrazy przy przenoszeniu; w której powsta∏o dzie∏o lub w której umiejscowiona jest akcja, a tak˝e fakty historycz- 4) dobiera wyrazy w∏aÊciwe ze wzgl´du na treÊç ne, poglàdy filozoficzne i religijne, kultur´ i zakres znaczeniowy (abstrakcyjne i konkretne, i sztuk´, ogólne i szczegó∏owe, dos∏owne i przenoÊne znaczenie wyrazów) oraz: m) analizuje i interpretuje utwory literackie wzestawieniu zinnymi tekstami kultury, poa) rozpoznaje: synonimy, antonimy, homonimy, równuje ró˝ne teksty pod wzgl´dem tematu, b) stosuje wyrazy bliskoznaczne o w∏aÊciwym problemu i tradycji, zabarwieniu stylistycznym oraz w celu unikn) stosuje w analizie i interpretacji utworów ni´cia powtórzeƒ, oraz ich fragmentów terminy zwiàzane c) poprawnie u˝ywa wyrazów wieloznacznych z dzie∏em literackim i innymi tekstami kultui wyrazów przeciwstawnych znaczeniowo, ry; d) odczytuje znaczenia dos∏owne i przenoÊne 3) rozpoznaje w utworach kategorie estetyczne: wyrazów, u˝ywa wyrazów w znaczeniu dotragizm, komizm, ironi´, grotesk´. s∏ownym i przenoÊnym, e) odczytuje znaczenie zwiàzków frazeologicz- 3. Redagowanie wypowiedzi nych (w tym przys∏ów i powiedzeƒ) oraz po- Zdajàcy: s∏uguje si´ nimi; 1) rozró˝nia oficjalne i nieoficjalne sytuacje wypo- 5) rozpoznaje w tekstach literackich stylizacj´ (arwiadania si´, w tym: chaizacj´ i dialektyzacj´), archaizmy i dialektyzmy oraz neologizmy i okreÊla ich funkcj´; a) stosuje ró˝ne odmiany polszczyzny (zw∏aszcza oficjalnà polszczyzn´ pisanà), 6) poprawnie pisze wyrazy, w których wyst´pujà upodobnienia fonetyczne. b) dostrzega irozró˝nia podstawowe funkcje j´- zyka, 2. Literatura i kultura c) formu∏uje wypowiedzi zgodnie z intencjà Zdajàcy: i okolicznoÊciami, dostosowujàc styl i j´zyk do sytuacji komunikacyjnej oraz intencji wy- 1) rozpoznaje charakterystyczne cechy utworów powiedzi, epickich, lirycznych i dramatycznych; d) przekszta∏ca teksty (skraca, rozwija, prze- 2) analizuje tekst literacki, w tym: kszta∏ca stylistycznie); a) charakteryzuje Êwiat przedstawiony w utwo- 2) dostrzega perswazyjnà funkcj´ tekstu retoryczrze epickim idramacie: okreÊla czas imiejsce nego (np. przemówienia) oraz Êrodki s∏u˝àce wydarzeƒ, charakteryzuje i ocenia bohateperswazji, w tym: rów, streszcza fabu∏´, wyró˝nia wàtki, rozró˝- nia akcj´ i retrospekcj´, fikcj´ i prawd´, treÊç a) rozpoznaje elementy logicznej struktury tekutworu i jego problematyk´, stu perswazyjnego, b) wskazuje fazy przebiegu akcji w utworze fa- b) odró˝nia stwierdzenie faktu od opinii nadawbularnym epickim i dramatycznym, cy tekstu, c) wutworze epickim odró˝nia autora od narra- c) odczytuje poglàdy nadawcy wyra˝one w tektora oraz okreÊla narratora, Êcie,

d) poprawnie u˝ywa poj´ç zwiàzanych z retory- 9) Stefan ˚eromski — Syzyfowe prace; kà, 10) Zofia Kossak-Szczucka — Bursztyny. e) formu∏uje tez´ i argumenty oraz wyciàga 3. Wybór liryki XIX wieku i wybór poezji XX wieku: wnioski, 1) Adam Mickiewicz — NiepewnoÊç, Stepy akerf) poprawnie komponuje wypowiedê: maƒskie, Reduta Ordona, Pola∏y si´ ∏zy...; — przestrzega zasad trójdzielnej kompozycji tekstu, 2) Juliusz S∏owacki — Sowiƒski w okopach Woli; — zachowuje w∏aÊciwe proporcje mi´dzy 3) Cyprian Kamil Norwid — W Weronie, Moja wst´pem, rozwini´ciem i zakoƒczeniem, piosnka II; — nadaje treÊci wypowiedzi logiczny uk∏ad, 4) Leopold Staff — Wysokie drzewa, M∏odoÊç; — pisze tekst spójny, stosuje j´zykowe 5) Boles∏aw LeÊmian — Urszula Kochanowska, wskaêniki zespolenia; Szewczyk; 3) pos∏uguje si´ poprawnym j´zykiem, przestrze- 6) Konstanty Ildefons Ga∏czyƒski — wybrane gajàc zasad stosownoÊci stylistycznej; wiersze z tomiku Zaczarowana doro˝ka; 4) przestrzega zasad ortografii i interpunkcji. 7) Krzysztof Kamil Baczyƒski — Elegia o...(ch∏opcu polskim), Bia∏a magia; LEKTURA 8) Zbigniew Herbert — Pan od przyrody, Pude∏ko 1. Utwory z klasyki Êwiatowej: zwane wyobraênià; 1) Biblia (w tym: Pieʃ nad PieÊniami, Hymn 9) Maria Pawlikowska-Jasnorzewska — Nike; Êw.Paw∏a o mi∏oÊci, Apokalipsa — fragment wst´pny oraz fragment o czterech jeêdêcach); 10) Kazimierz Wierzyƒski — wybrane wiersze z tomiku WolnoÊç tragiczna; 2) Homer — Iliada lub Odyseja, fragmenty: pojedynek Hektora z Achillesem, powrót Odysa; 11) Jan Lechoƒ — wybrane wiersze ze zbioru Marmur i ró˝a; 3) Sofokles — Antygona; 12) Czes∏aw Mi∏osz — Który skrzywdzi∏eÊ, Zakl´- 4) Pieʃ o Rolandzie; cie, PrzypowieÊç o maku; 5) William Szekspir — Romeo i Julia; 13) Tadeusz Ró˝ewicz — List do ludo˝erców, Warkoczyk; 6) Miguel Cervantes — Don Kichote — fragment: walka z wiatrakiem; 14) Wis∏awa Szymborska — Muzeum, RadoÊç pisania, Sto pociech; 7) Karol Dickens — OpowieÊç wigilijna; 15) ks. Jan Twardowski — Do moich uczniów, 8) Antoni Czechow — Âmierç urz´dnika; Spieszmy si´ kochaç ludzi. 9) Antoine de Saint-Exupéry — Ma∏y Ksià˝´; 4. Wybór nowelistyki XIX i XX wieku: 10) Ernest Hemingway — Stary cz∏owiek i morze. 1) Maria Konopnicka — Mi∏osierdzie gminy; 2. Utwory z klasyki polskiej: 2) Guy de Maupassant — Bary∏eczka; 1) Bogurodzica; 3) Henryk Sienkiewicz — Latarnik; 2) Jan Kochanowski — wybrane fraszki: Na dom 4) Stefan ˚eromski — Si∏aczka; w Czarnolesie, Na lip´, Do snu, O doktorze Hiszpanie, pieʃ: Czego chcesz od nas, Pa- 5) Jaros∏aw Iwaszkiewicz — Ikar; nie..., wybrane treny: V, VII, VIII; 6) S∏awomir Mro˝ek — Wesele w Atomicach. 3) Ignacy Krasicki — wybrane bajki: Lew pokorny, 5. Wybrane utwory wspó∏czesnej prozy polskiej Jagni´ i wilcy, Ptaszki w klatce, wybrana saty- i dramatu: ra: ˚ona modna; 1) Pawe∏ Huelle — Weiser Dawidek; 4) Adam Mickiewicz — Ballady i romanse: Lilie, 2) S∏awomir Mro˝ek — Emigranci. Âwitezianka, Dziady cz. II, Pan Tadeusz, fragmenty: inwokacja, nauka S´dziego ogrzeczno- 6. Przyk∏ady literatury regionalnej, wk∏ad literatury Êci, koncert Jankiela, polonez; regionalnej do ogólnopolskiej skarbnicy literackiej. 5) Juliusz S∏owacki — Balladyna; 7. Przyk∏ady pami´tnika, dziennika, korespondencji literackich, reporta˝u: 6) Aleksander Fredro — Zemsta; 1) Miron Bia∏oszewski — Pami´tnik z powstania 7) Henryk Sienkiewicz — Krzy˝acy; warszawskiego, fragmenty: barykada, w piwni- 8) Boles∏aw Prus — Kamizelka; cach, ucieczka;

2) Arkady Fiedler — Dywizjon 303; o) genez´ iprze∏omowe wydarzenia II wojny Êwiatowej, eksterminacj´ narodów na terenach oku- 3) Aleksander Kamiƒski — Kamienie na szaniec; powanych oraz formy i miejsca walki Polaków 4) Karolina Lanckoroƒska — Wspomnienia wojen- o niepodleg∏oÊç w kraju i za granicà, ne; p) Êwiat po II wojnie Êwiatowej — stosunki poli- 5) Melchior Waƒkowicz — Ziele na kraterze; tyczne Wschód — Zachód, dekolonizacj´, procesy integracyjne i demokratyzacj´, przyspie- 6) Pawe∏ Zuchniewicz — Wujek Karol. Kap∏aƒskie szenie cywilizacyjne i nowe zjawiska w kulturze lata Papie˝a. masowej, 8. Wybrane z czasopism i prasy codziennej teksty r) przemiany polityczne, spo∏eczne i gospodarcze publicystyczne, informacyjne, reklamowe. w Polsce po II wojnie Êwiatowej; protesty spo- ∏eczne w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, 9. Inne sk∏adniki kultury (np. przedstawienia teatralne, filmy, s∏uchowiska radiowe, programy telewi- s) zmiany wustroju politycznym iw˝yciu spo∏eczzyjne, przekazy ikoniczne, poezja Êpiewana). nym w Polsce po 1989 r.; 2) poj´cia zzakresu ˝ycia politycznego, gospodarcze- B. Historia go, spo∏ecznego ikulturalnego, niezb´dne do zrozumienia zagadnieƒ z dziejów Polski, Europy I. WIADOMOÂCI i Êwiata; Zdajàcy zna: 3) najwa˝niejsze elementy polskiego ieuropejskiego dziedzictwa kulturowego. 1) najwa˝niejsze wydarzenia, zjawiska, procesy i najwybitniejsze postaci z dziejów Polski, Europy II. UMIEJ¢TNOÂCI i Êwiata: a) warunki ˝ycia idokonania cz∏owieka wczasach Zdajàcy potrafi: najdawniejszych, 1) pos∏ugiwaç si´ wiadomoÊciami na temat najwa˝- b) dziedzictwo kulturalne ireligijne cywilizacji sta- niejszych wydarzeƒ i najwybitniejszych postaci ro˝ytnych (Egiptu, Izraela, Grecji, Rzymu), z dziejów Polski oraz Europy i Êwiata; c) przemiany polityczne, gospodarcze, spo∏eczne, 2) pos∏ugiwaç si´ jednostkami czasu w historii (ery, religijne i kulturalne w Europie i w Êwiecie epoki, wieki) oraz umieszczaç wydarzenia, zjawi- Êródziemnomorskim w Êredniowieczu, ska iprocesy historyczne wczasie (np. na osi czasu); d) dzieje polityczne i spo∏eczne oraz przemiany w dziedzinie kultury Polski Piastów, 3) umiejscawiaç dzia∏ania ludzi, wydarzenia i procee) monarchi´ Jagiellonów ijej miejsce wEuropie, sy historyczne w przestrzeni (w tym na mapie historycznej); f) wielkie odkrycia geograficzne iich konsekwencje dla Europy i Nowego Âwiata w XVI—XVIII 4) pos∏ugiwaç si´ poj´ciami z zakresu ˝ycia polityczwieku, nego, gospodarczego i spo∏ecznego niezb´dnymi do zrozumienia najwa˝niejszych wydarzeƒ, zjag) g∏ówne problemy polityczne, gospodarcze, rewisk i procesów z dziejów Polski, Europy i Êwiata; ligijne, spo∏eczne ikulturalne wEuropie nowo- ˝ytnej, 5) okreÊlaç uwarunkowania procesów iwydarzeƒ historycznych, zw∏aszcza geograficzne, historyczne, h) okolicznoÊci powstania Stanów Zjednoczonych polityczne, spo∏eczne i kulturalne, w tym okreÊlaç Ameryki Pó∏nocnej, wp∏yw Êrodowiska geograficznego na ˝ycie cz∏oi) wewn´trzne i zewn´trzne uwarunkowania po- wieka i cz∏owieka na Êrodowisko w ró˝nych okret´gi i kryzysu Rzeczypospolitej w XVII wieku, sach historycznych; j) dzieje polityczne, gospodarcze ikulturalne Pol- 6) rozpoznawaç relacje mi´dzy dzia∏alnoÊcià cz∏oski w czasach stanis∏awowskich, wieka whistorii aspo∏ecznoÊcià lokalnà, ojczyznà, kr´giem kulturowym, innymi narodami ireligiami; k) przemiany spo∏eczne, gospodarcze ipolityczne w Europie i na Êwiecie w XIX wieku, 7) wskazywaç powiàzania mi´dzy wydarzeniami, zjawiskami iprocesami historycznymi zzakresu dziel) losy i postawy Polaków pod zaborami, jów powszechnych i historii Polski; m) przyczyny iskutki Iwojny Êwiatowej oraz rewolucji rosyjskich, 8) ujmowaç treÊci historyczne w zwiàzkach przyczynowo-skutkowych; n) najistotniejsze problemy polityczne, gospodarcze i spo∏eczne w Polsce, Europie i Êwiecie 9) dostrzegaç zmiany, jakim ulega∏y wartoÊci i norokresu mi´dzywojennego, my ˝ycia publicznego na przestrzeni dziejów;

10) oceniaç dzia∏ania ludzi, fakty i wydarzenia histo- f) prawa cz∏owieka, ich katalog isystemy ochrony, ryczne; g) samorzàdnoÊç, procedury demokratyczne, re- 11) formu∏owaç argumenty uzasadniajàce wyra˝ane gulacje prawne w ˝yciu szko∏y. twierdzenia i opinie; II. UMIEJ¢TNOÂCI 12) odczytywaç, porównywaç i interpretowaç informacje zaczerpni´te zró˝nego rodzaju êróde∏ infor- Zdajàcy, korzystajàc z ró˝nych êróde∏ informacji i pomacji, integrowaç zaczerpni´tà z nich wiedz´ oraz s∏ugujàc si´ w∏aÊciwà terminologià, potrafi: wyciàgaç wnioski. 1) rozpoznawaç w∏asne prawa i obowiàzki; C. Wiedza o spo∏eczeƒstwie 2) interpretowaç wydarzenia ˝ycia publicznego, wykorzystujàc wiedz´ o zasadach ustroju Rzeczypo- Wychowanie obywatelskie spolitej Polskiej; I. WIADOMOÂCI 3) formu∏owaç w∏asne poglàdy; Zdajàcy zna podstawowe poj´cia, zjawiska, procesy 4) broniç w∏asnego stanowiska, bioràc pod uwag´ iwydarzenia zzakresu trzech obszarów tematycznych: argumenty strony przeciwnej; 1) spo∏eczeƒstwo: 5) rozpoznawaç normy i wartoÊci obowiàzujàce a) cz∏owiek jako istota spo∏eczna, w ˝yciu spo∏ecznym; b) grupa i wi´zi spo∏eczne, 6) okreÊlaç konsekwencje ∏amania procedur demokratycznych; c) normy i wartoÊci jako jedna z podstaw wi´zi w demokracji, 7) napisaç podanie, ˝yciorys, wype∏niç proste druki urz´dowe; d) cechy narodu, to˝samoÊç narodowa, e) etyka ˝ycia publicznego; 8) przedstawiç najwa˝niejsze etyczne zasady ˝ycia publicznego; 2) polityka: 9) oceniç wydarzenia polityczne z punktu widzenia a) paƒstwo: typy i funkcje, zasad ˝ycia publicznego obowiàzujàcych w paƒstwie demokratycznym. b) formy paƒstw w Europie, c) obywatel aw∏adza publiczna wsystemach totalitarnych, autorytarnych i demokratycznych, Wychowanie do aktywnego udzia∏u w ˝yciu gospodarczym d) normy i wartoÊci obowiàzujàce w systemie totalitarnym i autorytarnym a normy i wartoÊci I. WIADOMOÂCI demokratyczne, e) samorzàd terytorialny a w∏adza centralna, Zdajàcy zna podstawowe poj´cia, zjawiska i procesy z zakresu trzech obszarów tematycznych: f) ustrój, zadania, instytucje istruktura w∏adzy jednostek samorzàdu terytorialnego, 1) pieniàdz: g) s∏u˝ba cywilna i jej rola w utrwalaniu etosu a) historia pieniàdza i jego najwa˝niejsze funkcje, s∏u˝by publicznej, b) zarzàdzanie w∏asnymi pieni´dzmi, h) ÊwiadomoÊç obywatelska i cnoty obywatelskie, c) zasady racjonalnego gospodarowania; i) stowarzyszenia, partie polityczne, zwiàzki zawodowe; 2) gospodarka: 3) prawo: a) elementarne poj´cia ekonomiczne z zakresu gospodarki rynkowej, a) Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej jako podstawa ustroju politycznego i spo∏ecznego, b) przedsi´biorca i przedsi´biorczoÊç, b) instytucje Rzeczypospolitej Polskiej, c) ma∏e firmy, c) prawa i obowiàzki obywatela, d) zasady prawa gospodarczego i êród∏a informacji o prawie gospodarczym, d) regu∏y dzia∏alnoÊci publicznej zawarte w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej i innych ak- e) przyk∏ady procedur obowiàzujàcych przy rozpotach prawnych, czynaniu dzia∏alnoÊci gospodarczej, e) przyk∏ady procedur obowiàzujàcych przy za∏a- f) wybrane zagadnienia zetyki ˝ycia gospodarczetwianiu spraw w urz´dzie gminy, go,

g) korupcja i jej wp∏yw na rozwój gospodarczy, 3) podstawowe realia socjokulturowe danego obszaru j´zykowego. h) przekszta∏cenia ustroju gospodarczego w Polsce po 1989 r., osiàgni´cia i problemy; II. UMIEJ¢TNOÂCI 3) praca: 1. Odbiór tekstu czytanego a) orientacja zawodowa, Zdajàcy potrafi: b) lokalny i ponadlokalny rynek pracy, 1) okreÊlaç g∏ównà myÊl tekstu; c) rodzaje zawodów i umiej´tnoÊci zawodowych, 2) okreÊlaç g∏ównà myÊl poszczególnych cz´Êci d) system poradnictwa zawodowego i kszta∏cenia tekstu; ustawicznego, 3) stwierdziç, czy tekst zawiera okreÊlone informae) mobilnoÊç zawodowa jako zjawisko cywilizacyj- cje, oraz wyszukaç lub wyselekcjonowaç inforne, macje; f) problem bezrobocia: przyczyny, skutki, sposoby 4) okreÊlaç intencje nadawcy tekstu; rozwiàzywania, 5) okreÊlaç kontekst sytuacyjny; g) mobbing w miejscu pracy, sposoby przeciwdzia∏ania, 6) rozpoznaç zwiàzki mi´dzy poszczególnymi cz´- Êciami tekstu. h) normy etyczne obowiàzujàce pracodawc´ ipracownika. 2. Reagowanie j´zykowe Zdajàcy potrafi: II. UMIEJ¢TNOÂCI 1) w∏aÊciwie reagowaç j´zykowo w okreÊlonych Zdajàcy, korzystajàc z ró˝nych êróde∏ informacji i po- kontekstach sytuacyjnych, w szczególnoÊci s∏ugujàc si´ w∏aÊciwà terminologià, potrafi: w celu uzyskania, udzielenia, przekazania lub odmowy udzielenia informacji albo rozpocz´- 1) sporzàdziç plan rozwoju w∏asnego wykszta∏cenia cia, podtrzymania i zakoƒczenia rozmowy; i kwalifikacji zawodowych; 2) rozpoznaç i poprawnie stosowaç struktury lek- 2) sporzàdziç dokumenty niezb´dne przy ubieganiu sykalno-gramatyczne, adekwatnie do sytuacji si´ o prac´ (np. list motywacyjny, ˝yciorys zawokomunikacyjnej; dowy, kwestionariusz osobowy); 3) przetworzyç treÊci tekstu przeczytanego w j´zy- 3) opisaç kolejne etapy post´powania przy podejmoku polskim lub treÊci przedstawione w materiawaniu dzia∏alnoÊci gospodarczej; le ikonograficznym iwyraziç je wj´zyku obcym. 4) przedstawiç podstawowe zasady etyczne ˝ycia 3. Tworzenie tekstu pisanego gospodarczego (np. rzetelna praca, punktualnoÊç, dotrzymywanie danego s∏owa, uczciwoÊç, odpo- Zdajàcy potrafi: wiedzialnoÊç za skutki, prawdomównoÊç); 1) zredagowaç wiadomoÊç w j´zyku obcym, prze- 5) rozpoznaç zachowania naruszajàce zasady etycz- twarzajàc treÊci wyra˝one w j´zyku polskim; ne obowiàzujàce pracowników i pracodawców; 2) poprawnie stosowaç struktury leksykalno-gramatyczne adekwatnie do ich funkcji. 6) okreÊliç zasady zarzàdzania w∏asnymi pieni´dzmi. E. Matematyka D. J´zyk obcy nowo˝ytny I. WIADOMOÂCI I. WIADOMOÂCI Zdajàcy zna: Zdajàcy zna: 1) s∏ownictwo umo˝liwiajàce odbiór i formu∏owa- 1) techniki przeprowadzania obliczeƒ dok∏adnych nie tekstów, zapewniajàce w miar´ sprawnà ko- i przybli˝onych zwiàzanych z: munikacj´ j´zykowà w sytuacjach ˝ycia codziena) dzia∏aniami na liczbach wymiernych, nego; b) pot´gami o wyk∏adniku ca∏kowitym, 2) struktury gramatyczne stosowane do wyra˝ania przesz∏oÊci, teraêniejszoÊci i przysz∏oÊci umo˝li- c) pierwiastkami kwadratowymi i szeÊciennymi, wiajàce odbiór i formu∏owanie tekstów oraz zad) procentami, pewniajàce wmiar´ sprawnà komunikacj´ j´zykowà w sytuacjach ˝ycia codziennego; e) szacowaniem wyników;

2) techniki wykonywania dzia∏aƒ na wyra˝eniach al- 2) pos∏ugiwaç si´: gebraicznych w odniesieniu do: a) wyra˝eniami algebraicznymi, w szczególnoÊci a) budowania wyra˝eƒ algebraicznych, wzorami, b) przekszta∏cania wyra˝eƒ algebraicznych i wzo- b) podstawowymi w∏asnoÊciami figur geomerów, trycznych (twierdzenie Pitagorasa, symetria, bry∏y); c) obliczania wartoÊci liczbowych wyra˝eƒ algebraicznych; 3) rozwiàzywaç zadania dotyczàce sytuacji praktycznych uwzgl´dniajàce: 3) poj´cia zwiàzane z funkcjà i jej w∏asnoÊciami, w tym: a) obliczenia arytmetyczne i procentowe, a) definicj´ funkcji liczbowej, b) zastosowanie wzoru lub rozwiàzanie równania, nierównoÊci liniowych, uk∏adu dwóch równaƒ b) przyk∏ady funkcji nieliczbowych i nieliniowych; liniowych z dwiema niewiadomymi, 4) algorytmy potrzebne do rozwiàzywania równaƒ c) wykorzystanie w∏asnoÊci figur geometrycznych; i nierównoÊci oraz ich uk∏adów, w tym: 4) wykorzystywaç algorytmy matematyczne do: a) równaƒ inierównoÊci pierwszego stopnia zjednà niewiadomà, a) wykonywania obliczeƒ na liczbach wymiernych, pot´gach i pierwiastkach, obliczeƒ procentob) uk∏adów równaƒ liniowych zdwiema niewiadowych, szacowania wyników obliczeƒ, mymi; b) rozwiàzywania równaƒ inierównoÊci pierwszego 5) poj´cia, zwiàzki miarowe i metryczne na p∏aszstopnia zjednà niewiadomà oraz uk∏adów dwóch czyênie i w przestrzeni potrzebne do rozwiàzywarównaƒ liniowych zdwiema niewiadomymi; nia problemów z zakresu geometrii, w tym: 5) przeprowadzaç nieskomplikowane rozumowania a) twierdzenie Pitagorasa, matematyczne. b) cechy przystawania trójkàtów, F. Fizyka i astronomia c) oÊ symetrii figury, Êrodek symetrii figury, symetralnà odcinka i dwusiecznà kàta, I. WIADOMOÂCI d) okràg opisany na trójkàcie, okràg wpisany w trójkàt, Zdajàcy zna: e) twierdzenie Talesa, 1) w∏aÊciwoÊci materii: f) cechy podobieƒstwa trójkàtów, a) stany skupienia materii, g) wzajemne po∏o˝enie prostych na p∏aszczyênie, b) kinetyczny model budowy materii; h) wzajemne po∏o˝enie prostej i okr´gu, 2) w zakresie ruchu i si∏y: i) graniastos∏upy, ostros∏upy, bry∏y obrotowe, a) opis ruchów prostoliniowych ikrzywoliniowych (ruch po okr´gu), j) wzory na obwody, pola figur i obj´toÊci bry∏; b) jakoÊciowy opis ruchu drgajàcego, 6) podstawowe narz´dzia i techniki dotyczàce: c) oddzia∏ywania mechaniczne i ich skutki, a) przedstawiania i interpretowania danych, d) problematyk´ równowagi mechanicznej, b) obliczania Êredniej arytmetycznej, e) zasady dynamiki i zasad´ zachowania p´du, c) przyk∏adów prostych doÊwiadczeƒ losowych. f) oddzia∏ywania grawitacyjne i ruch cia∏ w polu II. UMIEJ¢TNOÂCI grawitacyjnym; Zdajàcy potrafi: 3) w zakresie pracy i energii: a) rodzaje energii mechanicznej, 1) interpretowaç tekst matematyczny: b) zasad´ zachowania energii, a) odczytywaç z wykresu funkcji jej podstawowe w∏asnoÊci, c) moc, b) interpretowaç zwiàzki wyra˝one za pomocà d) pierwszà zasad´ termodynamiki; wzorów, wykresów, schematów, diagramów, tabel, 4) w zakresie przesy∏ania informacji: c) porzàdkowaç, odczytywaç iinterpretowaç dane; a) fale dêwi´kowe i elektromagnetyczne,

b) rozchodzenie si´ Êwiat∏a: zjawiska odbicia i za- b) budowà atomu, izotopami i promieniotwórczo- ∏amania, Êcià oraz prawem okresowoÊci, c) barw´ i natur´ Êwiat∏a, c) wiàzaniami chemicznymi, d) obrazy optyczne; d) masowymi stosunkami stechiometrycznymi w zwiàzkach i reakcjach chemicznych, 5) w zakresie elektrycznoÊci i magnetyzmu: e) typami reakcji chemicznych i ich efektami, a) mikroskopowy model zjawisk elektrycznych w metalach, f) roztworami wodnymi i st´˝eniem procentowym roztworu; b) oddzia∏ywanie ∏adunków elektrycznych i pole elektryczne, 2) wykazuje si´ znajomoÊcià symboliki iterminologii chemicznej w odniesieniu do: c) obwody pràdu sta∏ego, prawa przep∏ywu pràdu sta∏ego, êród∏a napi´cia, a) pierwiastków oraz zwiàzków chemicznych: tlenków, wodorków niemetali, wodorotlenków, d) pole magnetyczne, kwasów nieorganicznych i ich soli, e) zjawisko indukcji elektromagnetycznej (jakob) w´glowodorów nasyconych i nienasyconych, Êciowo), c) grup funkcyjnych i jednofunkcyjnych pochodf) wytwarzanie i przesy∏anie energii elektrycznej; nych w´glowodorów (alkoholi, kwasów karbok- 6) budow´ atomu: sylowych i myde∏ oraz estrów, w tym t∏uszczów), a) promieniowanie jàdrowe, d) cukrów prostych i z∏o˝onych; b) energi´ jàdrowà, 3) opisuje najwa˝niejsze w∏aÊciwoÊci fizyczne i chec) Uk∏ad S∏oneczny i elementy kosmologii. miczne pierwiastków i zwiàzków chemicznych: II. UMIEJ¢TNOÂCI a) typowe w∏aÊciwoÊci fizyczne nast´pujàcych metali i niemetali: Na, Fe, Cu, H, O, N, Cl, C, S, Zdajàcy: b) typowe w∏aÊciwoÊci chemiczne nast´pujàcych 1) wybiera istosuje odpowiednie terminy ipoj´cia fi- metali i niemetali: Na, Ca, Mg, H, O, N, C, S, zyczne do opisu zjawisk izachowaƒ obiektów oraz c) typowe metody otrzymywania tlenków, kwawykorzystuje zasady iprawa fizyki do objaÊniania, opisu iprzewidywania zjawisk iprocesów; sów, zasad i soli, d) typowe w∏aÊciwoÊci chemiczne tlenków metali 2) analizuje, interpretuje i przetwarza informacje, zainiemetali (reakcja zwodà, kwasem lub zasadà, pisuje zwiàzki pomi´dzy wielkoÊciami fizycznymi redukcja wodorem, tlenkiem w´gla, w´glem) iopisuje procesy za pomocà równaƒ, nierównoÊci oraz zasad, kwasów (HCl, H S, H SO, HNO, i wykresów; 2 2 4 3 H CO, H PO) i soli, 2 3 3 4 3) odczytuje informacje przedstawione w formie: e) typowe w∏aÊciwoÊci fizyczne i chemiczne alkatekstu, tabeli, wykresu, rysunku, schematu; nów, alkenów ialkinów oraz typowe metody ich otrzymywania (co najmniej po jednej), 4) analizuje sytuacje problemowe: buduje proste modele fizyczne imatematyczne do opisu zjawisk; f) typowe w∏aÊciwoÊci fizyczne i chemiczne alkoholi, kwasów karboksylowych, myde∏, estrów, 5) wykonuje obliczenia wielkoÊci fizycznych, wykot∏uszczów, cukrów (glukozy, fruktozy, sacharozy, rzystujàc umiej´tnoÊci matematyczne; skrobi) i bia∏ek; 6) planuje proste doÊwiadczenia, zapisuje wyniki wfor- 4) wykazuje si´ znajomoÊcià: mie tabel iwykresów, analizuje wyniki doÊwiadczeƒ, ocenia, interpretuje ikomunikuje wyniki. a) poj´ç i nazw: minera∏, surowiec, tworzywo, ruda, kopaliny, zaprawa murarska i gipsowa, G. Chemia szk∏o, krzemionka, ropa naftowa, w´giel kamienny, I. WIADOMOÂCI b) podstawowych w∏aÊciwoÊci fizycznych i che- Zdajàcy: micznych wapieni, gipsu, krzemionki, szk∏a ikopalin organicznych; 1) zna irozumie poj´cia, prawa izjawiska chemiczne zwiàzane z: 5) opisuje praktyczne zastosowania wybranych substancji: a) substancjami chemicznymi: pierwiastkami (metalami i niemetalami), zwiàzkami chemicznymi a) najwa˝niejszych metali, niemetali oraz poznaoraz mieszaninami, nych substancji pochodzenia mineralnego,

b) poznanych w´glowodorów, alkoholi, kwasów b) stosuje prawo zachowania masy do prostych karboksylowych, myde∏, t∏uszczów, cukrów obliczeƒ stechiometrycznych, i bia∏ek, najwa˝niejszych w∏ókien naturalnych, c) ustala wzór empiryczny na podstawie prawa sztucznych i syntetycznych oraz polimerów, sta∏oÊci sk∏adu, c) rol´ bia∏ek, cukrów it∏uszczów w˝ywieniu cz∏od) zwiàzane ze st´˝eniem procentowym roztworu wieka; i rozpuszczalnoÊcià, 6) zna i rozumie zagro˝enia wynikajàce z niew∏aÊci- e) majàce na celu obliczenie sk∏adu zwiàzku chewego stosowania substancji chemicznych: micznego w procentach masowych; a) opisuje êród∏a iskutki zanieczyszczeƒ powietrza, 4) korzysta zró˝norodnych êróde∏ informacji (uk∏adu wody i gleby oraz sposoby przeciwdzia∏ania okresowego pierwiastków, tablic chemicznych, tatym zagro˝eniom, bel, wykresów, rysunków, schematów, tekstów popularnonaukowych o tematyce chemicznej): b) okreÊla wp∏yw promieniowania jàdrowego na organizmy, a) odczytuje, uzupe∏nia i analizuje informacje, c) charakteryzuje skutki dzia∏ania na organizm b) porównuje i selekcjonuje informacje, ludzki leków, trucizn, alkoholi, narkotyków. c) przetwarza informacje; II. UMIEJ¢TNOÂCI 5) planuje typowe eksperymenty izapisuje obserwacje: Zdajàcy: a) pozwalajàce na rozró˝nienie roztworów o od- 1) wykorzystuje posiadanà wiedz´ do: czynie kwasowym, zasadowym i oboj´tnym, a) okreÊlenia elementarnego sk∏adu atomu, b) prowadzàce do otrzymania substancji nierozpuszczalnych na podstawie danych z tablicy b) ustalenia liczby pow∏ok elektronowych oraz liczrozpuszczalnoÊci, by elektronów walencyjnych na podstawie informacji zawartych wuk∏adzie okresowym pier- c) prowadzàce do okreÊlenia charakteru chemiczwiastków, nego tlenków, c) okreÊlenia charakteru wiàzania (wiàzanie kowa- d) prowadzàce do otrzymania tlenków, zasad, lencyjne i jonowe), kwasów i soli, e) pozwalajàce na identyfikacj´ w´glowodorów d) przewidywania typowych w∏aÊciwoÊci (aktywnasyconych i nienasyconych (metan, eten, noÊç, metal, niemetal) pierwiastków grup g∏ówetyn) oraz najwa˝niejszych cukrów prostych nych na podstawie ich po∏o˝enia w uk∏adzie i z∏o˝onych (glukoza, sacharoza, skrobia); okresowym pierwiastków; 6) dokonuje uogólnieƒ, formu∏uje wnioski; 2) przedstawia i wyjaÊnia zjawiska i procesy chemiczne: 7) pos∏uguje si´ zdobytà wiedzà chemicznà do rozwiàzywania problemów: a) zapisuje w formie czàsteczkowej i jonowej równania reakcji ilustrujàce typowe w∏aÊciwoÊci a) wyjaÊnia zjawiska spotykane w ˝yciu codziensubstancji, nym, b) zapisuje równania prostych reakcji na podsta- b) dostrzega wp∏yw dzia∏alnoÊci cz∏owieka na Êrowie s∏ownego lub graficznego opisu przemiany, dowisko, c) dobiera wspó∏czynniki stechiometryczne wrów- c) ocenia rol´ chemii w ˝yciu codziennym i w roznaniach reakcji (w formie czàsteczkowej i jono- woju cywilizacji. wej), stosujàc prawo zachowania masy i prawo zachowania ∏adunku, H. Biologia d) przewiduje produkty reakcji i uzupe∏nia równa- I. WIADOMOÂCI nie na podstawie znanych reagentów i typu reakcji, Zdajàcy zna fakty, rozumie istosuje poj´cia, prawid∏owoÊci i teorie oraz przedstawia i wyjaÊnia zdarzenia, e) klasyfikuje przemiany chemiczne ze wzgl´du na zjawiska i procesy dotyczàce nast´pujàcych treÊci: liczb´ reagentów oraz rodzaj reagentów, 1) struktury organizmu ifunkcji, jakim ona s∏u˝y (kof) dostrzega przemiany chemiczne w Êrodowisku; mórki, tkanki, organy); 3) wykonuje obliczenia chemiczne: 2) ró˝nych sposobów pe∏nienia tych samych funkcji a) z zastosowaniem poj´ç: masa atomowa i czà- ˝yciowych przez organizmy, zale˝nie od warunsteczkowa oraz jednostka masy atomowej u, ków Êrodowiska (z podaniem przyk∏adów);

3) budowy i funkcjonowania uk∏adów organizmu d) potrafi umiejscowiç sytuacje dotyczàce Êrodocz∏owieka; wiska przyrodniczego w szerszym kontekÊcie; 4) stanu zdrowia i choroby (przyk∏ady chorób zakaê- 8) analizuje struktury i funkcjonowanie wybranych nych oraz patologii w dzia∏aniu narzàdów; ele- ekosystemów; menty epidemiologii, profilaktyki i leczenia oma- 9) ocenia zmiany zachodzàce wÊrodowisku przyrodwianych chorób); niczym w wyniku oddzia∏ywania cz∏owieka i ich 5) etapów biologicznego i psychicznego rozwoju wp∏yw na jakoÊç ˝ycia i potrafi zaproponowaç cz∏owieka i potrzeb z nimi zwiàzanych; Êrodki zaradcze; 6) informacji dziedzicznej oraz cech organizmu wyni- 10) stosuje wiedz´ biologicznà w ˝yciu. kajàcych zwp∏ywu genów ioddzia∏ywaƒ Êrodowiskowych; I. Geografia 7) relacji wewnàtrz- i mi´dzygatunkowych w przyro- I. WIADOMOÂCI dzie oraz krà˝enia materii i przep∏ywu energii w ró˝nych uk∏adach przyrodniczych; Zdajàcy zna fakty, rozumie istosuje poj´cia, prawid∏owoÊci i teorie oraz przedstawia i wyjaÊnia zdarze- 8) dzia∏aƒ cz∏owieka w Êrodowisku przyrodniczym nia, zjawiska i procesy dotyczàce: i ich konsekwencji. 1) Ziemi jako cz´Êci wszechÊwiata; II. UMIEJ¢TNOÂCI 2) ziemi jako Êrodowiska ˝ycia, jej przesz∏oÊci geolo- Zdajàcy: gicznej i obrazu wspó∏czesnego; 1) stosuje terminy i poj´cia biologiczne: 3) interakcji ziemia — cz∏owiek oraz gospodarowania zasobami naturalnymi ziemi; a) czyta ze zrozumieniem teksty, w których wyst´- pujà terminy i poj´cia biologiczne (np. w pod- 4) wspó∏czesnych przemian gospodarczych, spo∏eczr´cznikach, w prasie), nych i politycznych na kontynentach i w wybranych paƒstwach; b) wybiera i stosuje odpowiednie terminy i poj´- cia; 5) êróde∏ konfliktów i prób ich rozwiàzywania; 2) formu∏uje hipotezy oraz analizuje i interpretuje 6) potencja∏u naturalnego, ludnoÊciowego, gospowyniki obserwacji idoÊwiadczeƒ wraz zocenà ich darczego i kulturowego Polski; wiarygodnoÊci; 7) Polski na tle Europy i Êwiata; 3) korzysta zró˝nych êróde∏ informacji, odczytuje informacje przedstawione w formie tekstu, tabeli, 8) problemów integracyjnych na Êwiecie, w Europie wykresu, rysunku, schematu; i w Polsce. 4) gromadzi, integruje, opracowuje i interpretuje II. UMIEJ¢TNOÂCI wiedz´ zró˝nych dziedzin niezb´dnà do wyjaÊnienia procesów ˝yciowych, w tym selekcjonuje, po- Zdajàcy: równuje, analizuje, przetwarza oraz interpretuje informacje, a tak˝e czytelnie prezentuje informa- 1) stosuje terminy i poj´cia geograficzne: cje i wykorzystuje je w praktyce; a) czyta ze zrozumieniem teksty, w których wyst´- pujà terminy i poj´cia geograficzne, 5) interpretuje zale˝noÊci mi´dzy budowà i funkcjà uk∏adów i narzàdów w organizmie cz∏owieka, po- b) wybiera istosuje odpowiednie terminy ipoj´cia strzega funkcjonowanie organizmu ludzkiego jako do opisu obiektów oraz zjawisk i procesów wyintegralnej ca∏oÊci; st´pujàcych w Êrodowisku geograficznym; 6) interpretuje zale˝noÊci mi´dzy Êrodowiskiem ˝y- 2) lokalizuje wa˝ne obiekty i obszary przyrodnicze cia organizmu ajego budowà ifunkcjonowaniem; oraz spo∏eczno-ekonomiczne na powierzchni ziemi i wskazuje ich po∏o˝enie na mapach; 7) stosuje zintegrowanà wiedz´ do objaÊniania zja- 3) odczytuje informacje geograficzne z ró˝nych êrówisk przyrodniczych: de∏: tekstu, map, planów, tabel, wykresów, rysuna) ∏àczy zdarzenia w ciàgi przemian, ków, schematów, fotografii i innych; b) wskazuje wspó∏czesne zagro˝enia dla zdrowia 4) selekcjonuje, interpretuje, przetwarza i prezentuje cz∏owieka i Êrodowiska przyrodniczego, informacje geograficzne; c) analizuje przyczyny iskutki oraz proponuje spo- 5) okreÊla warunki wyst´powania oraz opisuje przesoby przeciwdzia∏ania wspó∏czesnym zagro˝e- bieg zjawisk iprocesów zachodzàcych wÊrodowiniom cywilizacyjnym, sku geograficznym;

6) stosuje informacje geograficzne w celu rozwiàzy- II. UMIEJ¢TNOÂCI wania zadaƒ praktycznych (np. okreÊla po∏o˝enie geograficzne obiektów, wykorzystujàc kierunki Zdajàcy potrafi: geograficzne i wspó∏rz´dne geograficzne); 1) pos∏ugiwaç si´ komputerem i korzystaç z us∏ug 7) ocenia w kategoriach geograficznych dzia∏alnoÊç systemu komputerowego; gospodarczà, spo∏ecznà i politycznà ludzi; 2) stosowaç komputer jako narz´dzie dost´pu do 8) przewiduje zmiany w Êrodowisku geograficznym rozproszonych êróde∏ informacji ikomunikowania spowodowane czynnikami naturalnymi lub dzia- na odleg∏oÊç; ∏alnoÊcià cz∏owieka. 3) rozwiàzywaç problemy za pomocà programów u˝ytkowych: J. Informatyka a) redagowaç tekst i tworzyç rysunki za pomocà I. WIADOMOÂCI komputera, b) tworzyç dokumenty zawierajàce tekst, grafik´ Zdajàcy zna: i tabel´, 1) podstawowe elementy komputera i ich funkcje; c) wykorzystywaç arkusz kalkulacyjny do rozwiàzywania zadaƒ z codziennego ˝ycia, 2) zasady bezpiecznej pracy ze sprz´tem komputerowym; d) korzystaç z multimedialnych êróde∏ informacji, 3) podstawowe zasady pracy w sieci lokalnej i glo- e) wyszukiwaç i zapisywaç informacje w jednotabalnej; belowej bazie danych; 4) formy reprezentowania i przetwarzania informa- 4) rozwiàzywaç problemy w postaci algorytmicznej; cji; 5) rozwiàzywaç za pomocà komputera typowe i co- 5) podstawowe us∏ugi systemu operacyjnego; dzienne problemy; 6) spo∏eczne, etyczne i ekonomiczne aspekty rozwo- 6) dokonywaç symulacji prostych zjawisk za pomocà ju informatyki. komputera. Za∏àcznik nr 3 STANDARDY WYMAGA¡ B¢DÑCE PODSTAWÑ PRZEPROWADZANIA EGZAMINÓW EKSTERNISTYCZNYCH z zakresu liceum ogólnokszta∏càcego dla doros∏ych A. J´zyk polski c) zna poj´cie zwiàzek frazeologiczny, I. WIADOMOÂCI d) zna zasady klasyfikacji zwiàzków frazeolo- 1. J´zyk gicznych, Zdajàcy: e) rozumie przenoÊne znaczenie zwiàzków frazeologicznych, 1) odnoÊnie do j´zyka jako zjawiska znakowego: f) rozumie poj´cia: synonim, antonim, a) rozumie poj´cie znak oraz podstawowà klasyfikacj´ znaków (znaki naturalne, konwen- g) rozumie poj´cie homonim, cjonalne), h) zna zasady budowy wypowiedzeƒ, b) zna podstawowe funkcje znaku j´zykowego: i) zna poj´cia: elipsa, inwersja; komunikowanie, ekspresja, impresja, c) rozumie j´zyk jako system znaków, 3) odnoÊnie do zasad wypowiedzi j´zykowej: d) zna uwarunkowania mówionej i pisanej od- a) rozumie regu∏y j´zykowe dotyczàce wypomiany j´zyka; wiedzi monologowych i dialogowych, 2) odnoÊnie do budowy j´zyka: b) zna podstawowe typy iformy pozaliterackich wypowiedzi j´zykowych, a) zna sposoby wzbogacania zasobu leksykalnego (konstrukcje s∏owotwórcze, neologi- c) zna poj´cia zwiàzane zwartoÊciowaniem wyzmy, zapo˝yczenia), powiedzi j´zykowych: norma, b∏àd j´zykowy, b) rozumie poj´cia: neologizm s∏owotwórczy prawdziwoÊç — fa∏szywoÊç, szczeroÊç — i znaczeniowy, internacjonalizm, k∏amstwo;

4) odnoÊnie do zasad retorycznego u˝ycia j´zyka: 2) odnoÊnie do tradycji literackich: a) zna retoryczne Êrodki perswazji i ekspresji, a) rozumie poj´cie tradycja literacka, b) rozumie zasady stosownoÊci i skutecznoÊci b) zna podstawowe nawiàzania do êróde∏ kulturetorycznej; ry Êródziemnomorskiej, c) zna kanon literatury polskiej i obcej, 5) odnoÊnie do miejsca j´zyka w spo∏eczeƒstwie: d) zna tradycje literackie: staropolskà ioÊwiecea) zna pochodzenie i rozwój j´zyka, niowà, romantycznà i pozytywistycznà, m∏ob) zna poj´cia: wspólnota j´zykowa, j´zyk pra- dopolskà i awangardowà; s∏owiaƒski, j´zyk praindoeuropejski, 3) odnoÊnie do procesu historycznoliterackiego: c) rozumie zjawisko spo∏ecznego i terytorialnea) rozumie poj´cie proces historycznoliteracki, go zró˝nicowania j´zyka, b) zna rodzaje i podstawowe gatunki literackie, d) zna poj´cia: dialekt, gwara, ˝argon; c) rozumie zjawisko synkretyzmu rodzajowego, 6) odnoÊnie do stylowych odmian j´zyka: d) rozumie poj´cie konwencja literacka, a) zna poj´cia: styl indywidualny i funkcjonalny (styl potoczny, artystyczny, publicystyczny, e) zna konwencje literackie i typowe dla nich naukowy), Êrodki, f) rozumie poj´cia: nowatorstwo, tradycjonab) rozumie poj´cie stylizacja, lizm, c) zna podstawowe typy stylizacji (archaizacja, g) zna konteksty utworu: biograficzne i histostylizacja potoczna, gwarowa), ryczne, d) rozumie zasady stylowej stosownoÊci wypoh) rozumie poj´cie pràd artystyczny, wiedzi wobec sytuacji komunikacyjnej, i) zna pràdy i kierunki artystyczne: humanizm, e) zna poj´cia: j´zyki specjalistyczne i terminokonceptyzm, klasycyzm, sentymentalizm, rologia. mantyzm, realizm, naturalizm, symbolizm, ekspresjonizm, impresjonizm, futuryzm, 2. Literatura awangardyzm w sztuce XX wieku, Zdajàcy: j) zna nast´pstwo epok w porzàdku chronolo- 1) odnoÊnie do dzie∏a literackiego ipoj´cia kultury: gicznym, a) rozumie istot´ wyró˝ników dzie∏a literackie- k) zna ramy czasowe i podstawy kulturowe go (fikcyjnoÊç, specyficznà struktur´, organi- epok; zacj´ j´zyka, odniesienia do tradycji), 4) odnoÊnie do tematów, motywów i wàtków: b) zna podstawowe poj´cia z poetyki: a) rozumie poj´cia: motyw, wàtek, — tropy stylistyczne (epitet, oksymoron, pob) zna podstawowe tematy, motywy i wàtki: równanie, metafora, personifikacja, pery- — wywodzàce si´ zantyku grecko-rzymskiefraza, hiperbola, alegoria, symbol), go (np.: labirynt, Arkadia, motyw nie- — sk∏adniowe Êrodki stylistyczne (inwersja, Êmiertelnej s∏awy poetyckiej, motyw proelipsa, paralelizm sk∏adniowy, powtórze- metejski, w´drówka), nie, anafora, epifora, antyteza, pytanie re- — pochodzàce z Biblii (np.: Bóg, ogród, pietoryczne, wykrzyknienie, apostrofa), k∏o, raj, apokalipsa, sàd ostateczny, dobro — poj´cia zwiàzane z lirykà (podmiot lirycz- i z∏o, marnoÊç nad marnoÊciami), ny, sytuacja liryczna, monolog liryczny, lic) zna podstawowe tematy, motywy iwàtki charyka poÊrednia i bezpoÊrednia), rakterystyczne dla: — poj´cia zwiàzane z epikà (Êwiat przedsta- — Êredniowiecza (np.: taniec Êmierci, motyw wiony, czas iprzestrzeƒ, fabu∏a, akcja, wàfranciszkaƒski, kult maryjny), tek, bohater, narracja, kompozycja: otwar- — renesansu (np.: dom, Êwiat — teatr, cz∏ota, zamkni´ta, ramowa), wiek — marionetka, ojczyzna, szcz´Êcie, — poj´cia zwiàzane z dramatem (didaskalia, cnota, kultura ziemiaƒska), tekst g∏ówny, osoby dramatu, dialog, mo- — baroku (np.: przemijanie, mi∏oÊç, sarmanolog, akcja, zwrot akcji, punkt kulminatyzm), cyjny), — oÊwiecenia (np.: natura acywilizacja, utoc) zna poj´cia: kultura masowa, kultura elitarna, pia, podró˝, troska obywatelska), popkultura, kultura wysoka, — romantyzmu (np.: poeta jako wieszcz, mid) zna poj´cia: arcydzie∏o i kicz, ∏oÊç, ma∏a ojczyzna, walka narodowowye) zna przyk∏ady Êwiadomego wykorzystania ki- zwoleƒcza, m∏odoÊç, bunt, ludowoÊç, czu w kulturze wysokiej; orientalizm, mesjanizm, historyzm),

— pozytywizmu (np.: miasto, kult pracy c) podaje przyk∏ady internacjonalizmów i uzai nauki, utylitaryzm, emancypacja kobiet, sadnia ich stosowanie, asymilacja ˚ydów), d) wskazuje przyk∏ady dawnych i wspó∏cze- — M∏odej Polski (np.: kult sztuki iartysty, lu- snych zapo˝yczeƒ w polszczyênie, domania, dekadentyzm, erotyzm, fascye) zamienia wyrazy obce na rodzime stosownacja górami), nie do kontekstu, — dwudziestolecia mi´dzywojennego (np.: f) u˝ywa frazeologizmów we w∏aÊciwych konkatastrofizm, witalizm, miasto — masa — tekstach znaczeniowych, maszyna, odzyskanie niepodleg∏oÊci), g) klasyfikuje zwiàzki frazeologiczne ze wzgl´- — wspó∏czesnoÊci (np.: antyutopia, totalitadu na ich ∏àczliwoÊç (sta∏e, luêne), form´ ryzm, egzystencjalizm, Holocaust); (frazy, zwroty, wyra˝enia) oraz pochodzenie 5) odnoÊnie do wartoÊci oraz kategorii estetycz- (biblijne, mitologiczne, literackie, potoczne), nych i filozoficznych: h) dostrzega ró˝nic´ mi´dzy celowym przea) zna podstawowe wartoÊci o uniwersalnym kszta∏ceniem zwiàzku frazeologicznego wymiarze, wpoezji aniezamierzonym b∏´dem frazeologicznym, b) rozumie poj´cia: sacrum i profanum, i) rozpoznaje oraz stosuje synonimy i antonic) zna podstawowe poj´cia z etyki spo∏ecznej, my, d) zna podstawowe kategorie estetyczne; defij) wskazuje homonimy i podaje ich znaczenia, niuje poj´cia: komizm, tragizm, ironia, patos. k) odró˝nia zdania od równowa˝ników zdaƒ, 3. Redagowanie tekstów l) przekszta∏ca sk∏adniowo wypowiedzenia Zdajàcy zna: (np. zdania wspó∏rz´dne na podrz´dnie z∏o- ˝one, równowa˝niki zdaƒ na zdania), 1) zasady poprawnoÊci j´zykowej; m) rozpoznaje w wypowiedziach elips´ i inwer- 2) zasady stosownoÊci stylu; sj´; 3) zasady komponowania wypowiedzi; 3) odnoÊnie do zasad wypowiedzi j´zykowej: 4) podstawowe formy u˝ytkowe; a) odró˝nia monolog od dialogu, zapisuje wypowiedzi poprawnie pod wzgl´dem graficz- 5) podstawowe formy gatunkowe szkolnych wy- nym, powiedzi. b) rozpoznaje charakterystyczne cechy tekstów popularnonaukowych (artyku∏, referat) II. UMIEJ¢TNOÂCI i publicystycznych (informacja, komentarz, 1. J´zyk felieton, reporta˝), c) pos∏uguje si´ poj´ciami: norma j´zykowa Zdajàcy: i b∏àd j´zykowy, 1) odnoÊnie do j´zyka jako zjawiska znakowego: d) rozpoznaje w tekstach ró˝ne typy b∏´dów a) rozró˝nia znaki naturalne i konwencjonalne, i dokonuje ich korekty, b) okreÊla znaczenie poj´ç: nadawca, odbiorca, e) odró˝nia zdania zawierajàce opinie od zdaƒ komunikat, kod, kontekst wwypowiedzi j´zy- mówiàcych o faktach, kowej, f) okreÊla intencje wypowiedzi; c) rozpoznaje dominujàcà funkcj´ j´zykowà 4) odnoÊnie do retorycznego u˝ycia j´zyka: w tekÊcie, a) dostrzega w analizowanych tekstach Êrodki d) okreÊla cechy j´zykowe wypowiedzi impreretoryczne s∏u˝àce perswazji i ekspresji, sywnych, ekspresywnych, poetyckich, informacyjnych, b) rozpoznaje zjawisko manipulacji j´zykowej, e) okreÊla funkcje s∏ownictwa izasad gramatyki c) ocenia skutecznoÊç retorycznà analizowaw systemie j´zyka, nych tekstów; f) dostrzega ró˝nice wj´zyku ikompozycji mi´- 5) odnoÊnie do miejsca j´zyka w spo∏eczeƒstwie: dzy tekstem mówionym i pisanym; a) okreÊla pochodzenie j´zyka polskiego, operu- 2) odnoÊnie do budowy j´zyka: jàc poj´ciami: wspólnota j´zykowa, j´zyk pras∏owiaƒski, j´zyk praindoeuropejski, a) dostrzega zale˝noÊç zmian w j´zyku od rzeczywistoÊci pozaj´zykowej (np. technicznej, b) rozpoznaje w tekÊcie elementy gwar terytospo∏ecznej, kulturowej), rialnych, zawodowych i Êrodowiskowych, b) wyró˝nia neologizmy s∏owotwórcze iznacze- c) pos∏uguje si´ poj´ciami: dialekt, gwara, ˝arniowe, gon;

6) odnoÊnie do stylowych odmian j´zyka: d) podaje i interpretuje przyk∏ady ró˝nego stosunku do tradycji literackiej (polemika, diaa) rozpoznaje icharakteryzuje poszczególne stylog, nawiàzanie, kontynuacja, odrzucenie), le funkcjonalne pod wzgl´dem zastosowanych Êrodków wyrazu, typowego s∏ownic- e) rozpoznaje iwskazuje przyk∏ady ró˝nych spotwa, konstrukcji sk∏adniowych, form grama- sobów nawiàzaƒ (np. aluzja literacka, paratycznych, fraza, parodia); b) stosuje poj´cie stylizacja, 3) odnoÊnie do procesu historycznoliterackiego: c) rozpoznaje w tekstach i charakteryzuje poda) stosuje poj´cie proces historycznoliteracki, stawowe typy stylizacji, b) okreÊla rodzajowe wyró˝niki utworu (liryczd) okreÊla funkcje zabiegu stylizacji w dziele line, epickie i dramatyczne), terackim, c) rozpoznaje cechy podstawowych gatunków e) rozpoznaje charakterystyczne cechy j´zykoliterackich, we wypowiedzi oficjalnych i nieoficjalnych, d) rozpoznaje gatunki mieszane (np. ballada), f) dostrzega w tekstach s∏ownictwo specjalistyczne i terminologi´ w∏aÊciwà dla ró˝nych e) rozpoznaje i charakteryzuje konwencje litedziedzin nauki. rackie w dzie∏ach literackich, f) dostrzega elementy konwencji literackiej 2. Literatura (np. typowe gatunki, Êrodki artystyczne, Zdajàcy: styl), 1) odnoÊnie do dzie∏a literackiego ipoj´cia kultury: g) dostrzega nowatorstwo i tradycjonalizm dzie∏ literackich, a) dostrzega odmiennoÊç wypowiedzi literackiej od innych wypowiedzi j´zykowych (np. h) wykorzystuje w interpretacji dzie∏ literackich publicystycznych, naukowych), konteksty biograficzne, b) stosuje w funkcjonalny sposób poj´cia z po- i) wyjaÊnia powiàzania czytanych utworów etyki w analizie i interpretacji utworów lite- z historià (zw∏aszcza Polski i Europy), rackich, j) pos∏uguje si´ poj´ciem pràd artystyczny, c) pos∏uguje si´ poj´ciami: kultura masowa, k) rozpoznaje i okreÊla w utworach wartoÊci popkultura, kultura elitarna, kultura wysoka, charakterystyczne dla epok, w których pod) rozpoznaje intencje nadawców kultury wyso- wsta∏y, kiej i kultury masowej, l) rozpoznaje przybli˝ony czas powstania e) wskazuje ró˝ne kr´gi odbiorców kultury wyutworów na podstawie obrazu kultury matesokiej i kultury masowej, rialnej, obyczaju, konwencji, stylu, j´zyka, f) rozpoznaje Êrodki isposoby przekazu charakm) dostrzega w dzie∏ach wartoÊci charakteryterystyczne dla obiegów kultury wysokiej styczne dla poszczególnych epok i pràdów; i kultury masowej, 4) odnoÊnie do tematów, motywów i wàtków: g) wskazuje cechy dzie∏a sztuki Êwiadczàce ojego wybitnoÊci, a) stosuje poj´cia: motyw, wàtek, h) odró˝nia osobiste opinie od sàdów ponadin- b) rozpoznaje i interpretuje tematy, motywy dywidualnych, utrwalonych w tradycji i kry- iwàtki wywodzàce si´ ze êróde∏ kultury Êródtyce, ziemnomorskiej, i) podaje przyk∏ady Êwiadomego wykorzysta- c) rozpoznaje i interpretuje tematy, motywy nia kiczu w kulturze wysokiej i okreÊla jego iwàtki charakterystyczne dla poszczególnych funkcje; epok; 2) odnoÊnie do tradycji literackiej: 5) odnoÊnie do wartoÊci, kategorii estetycznych a) stosuje poj´cie tradycja literacka, i filozoficznych: b) rozpoznaje konteksty antyku grecko-rzym- a) wskazuje wtekstach iinterpretuje odwo∏ania skiego i interpretuje nawiàzania do mitów, do uniwersalnych wartoÊci (np. pi´kno, poglàdów filozoficznych (stoicyzm, epikure- prawda, dobro), izm, platonizm), twórczoÊci Horacego, a takb) okreÊla hierarchi´ wartoÊci przedstawionych ˝e odniesienia do tragizmu jako kategorii esw dzie∏ach literackich, tetycznej, c) pos∏uguje si´ poj´ciami: sacrum i profanum c) rozpoznaje i interpretuje konteksty biblijne: oraz dostrzega obecnoÊç tych kategorii wteknawiàzania do gatunków literackich, stylu bistach kultury, blijnego, archetypów, motywów, symboli oraz odniesienia do wartoÊci kultury chrze- d) interpretuje wymow´ ideowà dzie∏ odwo∏ujà- Êcijaƒskiej, cych si´ do sfery sacrum i profanum,

e) dostrzega wdzie∏ach iinterpretuje odwo∏ania Do trupa, Cuda mi∏oÊci; Daniel Naborowski — do sprawiedliwoÊci, wolnoÊci, odpowiedzial- KrótkoÊç ˝ywota; Zbigniew Morsztyn — Treny noÊci, tolerancji, ˝a∏osne Apollona z Muzami; Wac∏aw Potocki — Nierzàdem Polska stoi); f) rozpoznaje ró˝ne formy komizmu (s∏owny, sytuacyjny, komizm postaci) i okreÊla ich 6) Ignacy Krasicki — satyry: Do króla, Âwiat zefunkcje w analizowanych tekstach, psuty, Pijaƒstwo, liryki: Hymn do mi∏oÊci Ojg) okreÊla tragizm jako kategori´ Êwiatopoglà- czyzny; dowà i estetycznà, 7) Stanis∏aw Staszic — Przestrogi dla Polski — h) rozpoznaje w dzie∏ach ironi´ i patos. fragmenty: rozdzia∏ 4 — Wniosek dalszy i rozdzia∏ 6 — Wniosek wzgl´dem prawodawstwa; 3. Redagowanie tekstów 8) Adam Mickiewicz — Konrad Wallenrod, Dziady Zdajàcy: cz. III, Pan Tadeusz; 1) pos∏uguje si´ polszczyznà w odmianie pisanej 9) dramat romantyczny: Juliusz S∏owacki — Kor- (zachowuje poprawnoÊç sk∏adniowà, frazeolodian; Zygmunt Krasiƒski — Nie-Boska komedia gicznà, fleksyjnà, leksykalnà); — wybrane sceny: cz´Êç I, cz´Êç III (scena 2) stosuje styl adekwatny wobec odbiorcy, celu w obozie rewolucji), cz´Êç IV (scena w obozie i okolicznoÊci wypowiedzi; arystokracji i scena fina∏owa); 3) tworzy teksty spójne pod wzgl´dem kompozy- 10) wybór poezji romantycznej, w tym: cyjnym (stosuje wskaêniki zespolenia); a) Adam Mickiewicz — Oda do m∏odoÊci, zSo- 4) uk∏ada plany ikonspekty, nadaje tytu∏y iÊródty- netów krymskich: Bakczysaraj, Ajudah, Czatu∏y; tyrdah, ballady: RomantycznoÊç, Âwiteê, b) Juliusz S∏owacki — Hymn (Smutno mi, Bo- 5) przekszta∏ca tekst w∏asny i cudzy: streszcza, ˝e), Grób Agamemnona, skraca, rozwija, cytuje; c) Cyprian Kamil Norwid — Pielgrzym, Forte- 6) redaguje ˝yciorys, list intencyjny i motywacyjpian Szopena, CoÊ ty Atenom zrobi∏, Sokrany; tesie, Bema pami´ci ˝a∏obny rapsod; 7) w korespondencji stosuje zwroty adresatywne, 11) wybór poezji m∏odopolskiej, w tym: etykiet´ j´zykowà; a) Kazimierz Przerwa-Tetmajer — Koniec wie- 8) redaguje zgodnie z wymaganiami gatunkowyku XIX, Hymn do Nirwany, Evviva l’arte, mi szkolne formy wypowiedzi: streszczenie, charakterystyk´, rozprawk´, recenzj´, interpre- b) Leopold Staff — Deszcz jesienny, Kowal, tacj´ utworu lub jego fragmentu, interpretacj´ c) Jan Kasprowicz — Z cha∏upy, Dies irae, porównawczà. Przeprosiny Boga; LEKTURA 12) Boles∏aw Prus — Lalka; 13) Eliza Orzeszkowa — Nad Niemnem; 1. Literatura polska: 14) Henryk Sienkiewicz — Quo vadis, Potop; 1) konteksty biblijne, antyczne iinne kontynuacje i nawiàzania; 15) Stanis∏aw Wyspiaƒski — Wesele; 2) BogurodzicawkontekÊcie poezji Êredniowiecz- 16) W∏adys∏aw Stanis∏aw Reymont — Ch∏opi nej; (tom1: Jesieƒ); 3) Jan Kochanowski — pieÊni: z Ksiàg pierw- 17) Stefan ˚eromski — Ludzie bezdomni, Przedszych: Pieʃ IX (Chcemy sobie byç radzi?), wioÊnie; Pieʃ XX (Mi∏o szaleç, kiedy czas po temu...); z Ksiàg wtórych: Pieʃ V (Wieczna sromota 18) Maria Dàbrowska — Noce i dnie; inienagrodzona szkoda...), Pieʃ IX (Nie porzu- 19) Bruno Schulz —Sklepy cynamonowe: opowiacaj nadzieje...), Pieʃ XII (Nie masz i po drugi danie tytu∏owe, Ulica Krokodyli; raz nie masz wàtpliwoÊci...), Pieʃ XIV (Wy, którzy pospolità rzeczà w∏adacie...), Pieʃ XIX 20) Zofia Na∏kowska — Granica; (Jest kto, co by wzgardziwszy te doczesne rzeczy...), Pieʃ XXV (Czego chcesz od nas, Pa- 21) S∏awomir Mro˝ek — Tango; nie...), treny(wybór: Tren I, V, VI, IX, X, XI, XIX); 22) Zofia Kossak-Szczucka — Po˝oga; 4) Piotr Skarga — Kazania sejmowe: Kazanie II 23) Tadeusz Borowski — wybrane opowiadania: — O mi∏oÊci ku ojczyênie; Prosz´ paƒstwa do gazu, Unas wAuschwitzu; 5) poezja baroku (wybór: Miko∏aj S´p Szarzyƒski 24) Gustaw Herling-Grudziƒski — Inny Êwiat; — O wojnie naszej, którà wiedziemy z szatanem, Êwiatem i cia∏em; Andrzej Morsztyn — 25) Witold Gombrowicz — Ferdydurke;

26) wybór poezji polskiej XX w., w tym: B. Historia a) Boles∏aw LeÊmian — Dusio∏ek, W malino- I. WIADOMOÂCI wym chruÊniaku, Dziewczyna, Pi∏a, b) Leopold Staff — Sonet szalony, Nike z Sa- Zdajàcy zna: motraki, Odys, 1) ró˝ne êród∏a wiedzy historycznej; c) Julian Tuwim — Rzecz Czarnoleska, Mieszkaƒcy, Dziesi´ciolecie, ProÊba o piosenk´, 2) terminologi´ historycznà; d) Maria Pawlikowska-Jasnorzewska — Mi- ∏oÊç, Z∏ote myÊli kobiety, 3) nast´pujàce wydarzenia, zjawiska i procesy historyczne wramach epok historycznych idziejów naje) Czes∏aw Mi∏osz — Oeconomia divina, Camnowszych: po di Fiori, Piosenka o koƒcu Êwiata, Unde malum; a) staro˝ytnoÊç: f) Krzysztof Kamil Baczyƒski — Historia, Poko- — osiàgni´cia cywilizacji staro˝ytnego Wscholenie (Wiatr drzewa spienia), du i Êwiata Êródziemnomorskiego, g) Tadeusz Ró˝ewicz — Ocalony, Lament, Bez, — cywilizacja grecko-rzymska: polis grecka Walentynki, Unde malum, Totentanz — i Imperium Romanum, wierszyk barokowy, — poczàtki i rozwój chrzeÊcijaƒstwa, h) Zbigniew Herbert — Apollo i Marsjasz, Kab) Êredniowiecze: myk, Przes∏anie Pana Cogito, Pan Cogito o cnocie, Brewiarz — Panie, wiem, ˝e dni — dwa kr´gi cywilizacji chrzeÊcijaƒskiej w Êremoje sà policzone, dniowieczu — cywilizacja Europy Zachodniej i Bizancjum, i) Miron Bia∏oszewski — Wywiad, Karuzela z Madonnami, Ja stró˝ latarnik nadaj´ — powstanie i ekspansja islamu, z mrówkowca, Stepy amerykaƒskie, — idee uniwersalizmu papieskiego i cesarskiej) Wis∏awa Szymborska — Streszczenie, Roz- go a monarchie Êredniowiecznej Europy, mowa zkamieniem, RadoÊç pisania, Sto po- — feudalizm jako ustrój spo∏eczno-polityczny ciech, Urodziny, Portret kobiecy, ˚ycie na i gospodarczy, poczekaniu, OÊmierci bez przesady, Pisanie ˝yciorysu, Kot w pustym mieszkaniu, — Polska Piastów i przemiany polskiej ÊwiadomoÊci narodowej w X—XIV w., k) Stanis∏aw Baraƒczak — Po∏udnie, Widokówka ztego Êwiata, Prosty cz∏owiek móg∏by, do — unia Polski z Wielkim Ksi´stwem Litewskim, licha, zdecydowaç si´ wreszcie, kim jest, — Êredniowieczna jednoÊç i ró˝norodnoÊç kull) ks. Jan Twardowski — Rachunek sumienia, tury Europy, Który, Oda do rozpaczy, Âwiat, Omi∏oÊci bez c) nowo˝ytnoÊç: serca; — humanizm i renesans, 27) wybrane fragmenty prozy dokumentalnej — wielkie odkrycia geograficzne, ekspansja i eseistycznej: Ryszard KapuÊciƒski — Cesarz; Europejczyków na inne kontynenty i podzia∏ Jan Pawe∏ II — Pami´ç i to˝samoÊç; kardyna∏ Êwiata, Stefan Wyszyƒski — Zapiski wi´zienne; — reformacja i kontrreformacja, 28) teksty kultury (teksty prasowe). — przewrót oÊwieceniowy, 2. Literatura powszechna: — przemiany gospodarcze ispo∏eczne wnowo- 1) Sofokles — Król Edyp; ˝ytnej Europie oraz miejsce Polski w tych przemianach, 2) Horacy — wybór pieÊni: Do Taliarcha, Do Apollona, Wybudowa∏em pomnik; — ustroje polityczne nowo˝ytnej Europy, 3) William Szekspir — Makbet; — najwi´ksze konflikty polityczne epoki i ich konsekwencje dla losów Europy, 4) Molier — Âwi´toszek; — rewolucja amerykaƒska i Wielka Rewolucja 5) Johann Wolfgang von Goethe — Cierpienia Francuska, m∏odego Wertera; 6) Daniel Defoe — Robinson Crusoe; — epoka napoleoƒska w dziejach Europy, 7) Fiodor Dostojewski — Zbrodnia i kara; — Rzeczpospolita Obojga Narodów — ustrój, gospodarka, problemy polityki wewn´trznej 8) Joseph Conrad — Lord Jim; i po∏o˝enie mi´dzynarodowe, 9) Clive Staples Lewis — Listy starego diab∏a do — kultura szlachecka i wk∏ad Polaków do kultum∏odego; ry europejskiej, z uwzgl´dnieniem demokra- 10) George Orwell — Folwark zwierz´cy. cji szlacheckiej, tolerancji religijnej i nauki,

d) wiek XIX: — przemiany polityczne, gospodarcze ispo∏eczne w Polsce po II wojnie Êwiatowej na tle — dziedzictwo oÊwiecenia, Wielkiej Rewolucji przemian w innych paƒstwach socjalistycz- Francuskiej i epoki napoleoƒskiej w dziejach nych — kryzysy w∏adzy, protesty spo∏eczne, Europy w XIX w., rola „SolidarnoÊci”, powstanie III Rzeczypo- — rewolucja przemys∏owa i jej nast´pstwa, spolitej, — koncepcje polityczno-spo∏eczne i ideologie — kultura ws∏u˝bie w∏adzy ludowej, polska kul- XIX w., tura niezale˝na i emigracyjna po II wojnie — przemiany polityczne w paƒstwach europej- Êwiatowej; skich, Stanach Zjednoczonych i Japonii, 4) wydarzenia i zjawiska wa˝ne dla polskiego dzie- — mapa polityczna XIX-wiecznej Europy iÊwiadzictwa narodowego oraz wk∏ad Polski i Polaków ta, do kultury europejskiej i Êwiatowej. — przeobra˝enia gospodarczo-spo∏eczne wtrzech zaborach, II. UMIEJ¢TNOÂCI — sytuacja Polaków w trzech zaborach i postawy Polaków wobec zaborców, Zdajàcy potrafi: — programy polskich partii politycznych i ich 1) korzystaç z ró˝nych êróde∏ wiedzy historycznej, realizacja, w tym: — rola kultury polskiej w utrzymaniu to˝samoa) wyszukiwaç i odczytywaç informacje, Êci narodowej w czasach rozbiorów, b) zestawiaç informacje pochodzàce zró˝nych êróe) wiek XX: de∏, — przyczyny i nast´pstwa I wojny Êwiatowej, c) porównywaç informacje pochodzàce z ró˝nych — rewolucje w Rosji i ich konsekwencje, êróde∏, — g∏ówne problemy gospodarcze w okresie mi´dzywojennym, d) oceniaç przydatnoÊç êród∏a do opisania i wyja- Êniania problemu historycznego; — systemy polityczne i ich przemiany w dwudziestoleciu mi´dzywojennym (demokracja, 2) pos∏ugiwaç si´ terminologià historycznà; autorytaryzm, totalitaryzm), 3) opisywaç iwyjaÊniaç wydarzenia, zjawiska iproce- — stosunki mi´dzynarodowe wlatach 1919—1939 sy historyczne, w tym: i zmiany w uk∏adzie si∏ politycznych na Êwiecie w tym okresie, a) umiejscowiç w czasie i przestrzeni wydarzenia, — II wojna Êwiatowa — geneza, prze∏omowe zjawiska i procesy historyczne, wydarzenia, Holocaust oraz skutki polityczne, b) wskazaç przyczyny (bezpoÊrednie i poÊrednie) gospodarcze i spo∏eczne, oraz nast´pstwa (krótko- i d∏ugofalowe) wyda- — uk∏ad si∏ politycznych w Europie po II wojnie rzeƒ, zjawisk i procesów historycznych, Êwiatowej — dwa bloki militarno-polityczne i zimna wojna, procesy integracyjne w Euro- c) okreÊliç znaczenie wydarzeƒ, zjawisk iprocesów pie Zachodniej, Zwiàzek Socjalistycznych Re- historycznych, publik Radzieckich i kraje demokracji ludod) dokonaç selekcji informacji w przedstawianiu wej, wydarzeƒ, zjawisk i procesów historycznych, — konflikty na Êwiecie po II wojnie Êwiatowej, e) ukazaç dynamik´ ró˝norodnych przemian — dekolonizacja, w dziejach politycznych, gospodarczych, spo- — problemy polityczne, gospodarcze i spo∏ecz- ∏ecznych i w zakresie kultury, ne Êwiata u schy∏ku XX w., f) wskazaç cechy charakterystyczne epok histo- — zjawiska w kulturze XX w. — rewolucja rycznych, naukowa, techniczna, demokratyzacja kultury, przemiany w KoÊciele katolickim, g) wskazaç zale˝noÊci mi´dzy wydarzeniami, zjawiskami i procesami historycznymi, — sprawa polska w I wojnie Êwiatowej, — kszta∏towanie si´ odrodzonego paƒstwa pol- h) wskazaç ró˝ne aspekty zjawisk i procesów hiskiego, storycznych oraz dostrzec ich wzajemne uwarunkowania, — przemiany ustrojowe, gospodarcze ispo∏eczne w II Rzeczypospolitej oraz osiàgni´cia i) wskazaç podobieƒstwa i ró˝nice mi´dzy zjawiw zakresie kultury, skami i procesami historycznymi, — losy Polaków w latach 1939—1945, j) ∏àczyç histori´ regionalnà oraz histori´ Polski — sprawa polska w II wojnie Êwiatowej, z dziejami Europy i Êwiata;

4) dokonywaç syntezy swojej wiedzy, w tym: — prawa cz∏owieka — êród∏a, dokumenty. Procedury ochrony praw cz∏owieka, a) samodzielnie zaprezentowaç zagadnienia historyczne, — etyka zawodowa, b) dostrzec ró˝norodne interpretacje historii d) aktualne zagadnienia wspó∏czesnego Êwiata i wskazaç ich przyczyny, i Polski: — integracja europejska, Polska w Europie, c) formu∏owaç wnioski i oceny oraz uzasadniaç funkcjonowanie Unii Europejskiej, swoje stanowisko. — bezpieczeƒstwo mi´dzynarodowe, systemy C. Wiedza o spo∏eczeƒstwie ochrony, — konflikty i problemy wspó∏czesnego Êwiata. I. WIADOMOÂCI II. UMIEJ¢TNOÂCI Zdajàcy zna: 1) podstawowe êród∏a informacji o˝yciu spo∏ecznym Zdajàcy potrafi: i politycznym (w tym podstawowe postanowienia 1) korzystaç z ró˝nych êróde∏ informacji, w tym: Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej); a) czytaç ze zrozumieniem êród∏a normatywne, 2) terminologi´, wydarzenia, zjawiska iprocesy wramach nast´pujàcych obszarów: b) wyszukiwaç i odczytywaç informacje, a) spo∏eczeƒstwo: c) porównywaç i zestawiaç informacje pochodzàce zró˝nych êróde∏ iwnioskowaç na ich podsta- — struktura ˝ycia spo∏ecznego, wie, — prawid∏owoÊci ˝ycia spo∏ecznego, d) interpretowaç informacje pochodzàce zró˝nych — konflikty spo∏eczne, harmonia spo∏eczna, êróde∏ (tekst êród∏owy, fotografia, rysunek, ta- — spo∏eczeƒstwo obywatelskie, bela, wykres, mapa); — spo∏eczeƒstwo polskie we wspó∏czesnym 2) pos∏ugiwaç si´ w∏aÊciwà terminologià; Êwiecie i jego problemy, — formy ˝ycia publicznego, 3) wype∏niaç druki urz´dowe i sporzàdzaç pisma; b) polityka: 4) opisywaç i wyjaÊniaç wydarzenia i procesy zacho- — paƒstwo, geneza, funkcje paƒstwa, dzàce we wspó∏czesnym Êwiecie, w tym: — demokracja: podstawowe zasady, antyczne a) dokonywaç selekcji i hierarchizacji faktów, i chrzeÊcijaƒskie korzenie demokracji, b) zestawiaç ró˝ne fakty iinformacje iwnioskowaç — wspó∏czesne doktryny polityczne, na ich podstawie, — obywatel a w∏adza w systemach totalitarc) lokalizowaç wa˝ne wydarzenia i postaci ˝ycia nych, autorytarnych i demokratycznych, publicznego w czasie i w przestrzeni, — prawa i obowiàzki obywatela, kultura polid) odró˝niaç informacje o faktach od opinii, tyczna, — zasady etyczne uczestnictwa obywateli w ˝y- e) wskazywaç zwiàzki przyczynowo-skutkowe ciu publicznym, iwyjaÊniaç ich historyczny, spo∏eczny ipolityczny kontekst, — ustrój paƒstwowy Rzeczypospolitej Polskiej, organy w∏adzy i ich kompetencje, f) analizowaç stanowiska ró˝nych stron debaty publicznej i oceniaç wartoÊç ich argumentacji, — obowiàzki osób pe∏niàcych funkcje publiczne. Poj´cie patriotyzmu, „dobra wspólnego” g) wypowiadaç si´ w formach przyj´tych w ˝yciu i „s∏u˝by publicznej”, publicznym, c) prawo: h) wskazywaç problemy wspó∏czesnego Êwiata, — êród∏a prawa, poj´cie normy prawnej, przei) ukazywaç pozycj´ i rol´ Polski w Europie i we pisu prawa, wspó∏czesnym Êwiecie; — funkcje i zadania prawa, 5) dokonywaç syntezy swojej wiedzy: — system prawny Rzeczypospolitej Polskiej, — rodzaje prawa (cywilne, karne, administra- a) przedstawiaç problemy wyst´pujàce w funkcjocyjne, koÊcielne, prawo mi´dzynarodowe, nowaniu spo∏eczeƒstw ipaƒstw (nurtujàce spoeuropejskie), ∏eczeƒstwo), — regulacje prawne w ˝yciu publicznym, walka b) dostrzegaç i oceniaç ró˝ne punkty widzenia z korupcjà, omawianych problemów,

c) formu∏owaç i uzasadniaç swoje stanowisko E. Matematyka w omawianych problemach, I. WIADOMOÂCI d) proponowaç projekty rozwiàzaƒ ró˝nych problemów. Zdajàcy zna: D. J´zyk obcy nowo˝ytny 1) techniki przeprowadzania obliczeƒ dok∏adnych i przybli˝onych zwiàzanych z dzia∏aniami na licz- I. WIADOMOÂCI bach rzeczywistych, pot´gach, pierwiastkach i lo- Zdajàcy zna: garytmach, z u˝yciem wartoÊci bezwzgl´dnej oraz obliczeƒ procentowych; 1) s∏ownictwo umo˝liwiajàce odbiór i formu∏owanie tekstów, zapewniajàce w miar´ sprawnà komuni- 2) techniki wykonywania dzia∏aƒ na wyra˝eniach alkacj´ j´zykowà w sytuacjach ˝ycia codziennego; gebraicznych, w zastosowaniu do dzia∏aƒ na wielomianach i wyra˝eniach wymiernych; 2) struktury gramatyczne stosowane do wyra˝ania przesz∏oÊci, teraêniejszoÊci i przysz∏oÊci umo˝li- 3) algorytmy potrzebne do rozwiàzywania równaƒ wiajàce odbiór iformu∏owanie tekstów, zapewnia- i nierównoÊci i ich uk∏adów, w tym: jàce wmiar´ sprawnà komunikacj´ j´zykowà wsya) rozwiàzywania równaƒ inierównoÊci kwadratotuacjach ˝ycia codziennego; wych z jednà niewiadomà, prostych równaƒ wielomianowych i wymiernych, 3) podstawowe realia socjokulturowe danego obszaru j´zykowego. b) opisywania zbiorów za pomocà równaƒ, nierównoÊci i ich uk∏adów; II. UMIEJ¢TNOÂCI 4) poj´cia zwiàzane z funkcjà i jej w∏asnoÊciami, 1. Odbiór tekstu czytanego w tym: Zdajàcy potrafi: a) definicj´ funkcji liczbowej i jej wykresu, 1) okreÊlaç g∏ównà myÊl tekstu; b) definicje i w∏asnoÊci funkcji kwadratowej, proporcjonalnoÊci odwrotnej, funkcji wyk∏adniczej; 2) okreÊlaç g∏ównà myÊl poszczególnych cz´Êci tekstu; 5) poj´cia zwiàzane z ciàgiem liczbowym, w tym: 3) stwierdziç, czy tekst zawiera okreÊlone informaa) definicj´ i w∏asnoÊci ciàgu arytmetycznego cje, wyszukaç lub wyselekcjonowaç informacje; i geometrycznego, 4) okreÊlaç intencje nadawcy tekstu; b) wzór na n-ty wyraz i sum´ n poczàtkowych wy- 5) okreÊlaç kontekst sytuacyjny; razów ciàgu arytmetycznego igeometrycznego; 6) rozpoznaç zwiàzki mi´dzy poszczególnymi cz´- 6) zwiàzki miarowe i metryczne na p∏aszczyênie Êciami tekstu. i w przestrzeni potrzebne do rozwiàzywania problemów z zakresu geometrii, w tym: 2. Reagowanie j´zykowe a) twierdzenie Pitagorasa i Talesa, funkcje trygo- Zdajàcy potrafi: nometryczne w trójkàcie prostokàtnym, 1) w∏aÊciwie reagowaç j´zykowo w okreÊlonych b) w∏asnoÊci figur podobnych, kontekstach sytuacyjnych, w szczególnoÊci w celu uzyskania, udzielenia, przekazania lub c) poj´cie odleg∏oÊci w uk∏adzie wspó∏rz´dnych, odmowy udzielenia informacji albo rozpocz´- d) poj´cie kàta mi´dzy prostà i p∏aszczyznà i kàta cia, podtrzymania i zakoƒczenia rozmowy; dwuÊciennego, 2) rozpoznaç i poprawnie stosowaç struktury leke) wzory na obliczanie pola figur geometrycznych sykalno-gramatyczne, adekwatnie do sytuacji i obj´toÊci bry∏; komunikacyjnej; 7) podstawowe narz´dzia itechniki potrzebne do wy- 3) przetworzyç treÊci tekstu przeczytanego w j´zyku polskim lub treÊci przedstawione w materia- konywania obliczeƒ wybranych wielkoÊci statyle ikonograficznym iwyraziç je wj´zyku obcym. stycznych i prawdopodobieƒstw zdarzeƒ, w tym: a) Êrednià arytmetycznà, Êrednià wa˝onà, media- 3. Tworzenie tekstu pisanego n´, odchylenie standardowe, Zdajàcy potrafi: b) zliczanie przypadków w prostych sytuacjach 1) zredagowaç list w j´zyku obcym, przetwarzajàc kombinatorycznych, w tym znajomoÊç zasady treÊci wyra˝one w j´zyku polskim; mno˝enia, 2) poprawnie stosowaç struktury leksykalno-gra- c) prawdopodobieƒstwa w przypadku skoƒczonej matyczne, adekwatnie do ich funkcji. liczby zdarzeƒ elementarnych.

II. UMIEJ¢TNOÂCI c) makroskopowymi w∏aÊciwoÊciami materii i jej budowà mikroskopowà: Zdajàcy potrafi: — oscylatorem harmonicznym i przyk∏adami wyst´powania ruchu drgajàcego w przyro- 1) interpretowaç tekst matematyczny (precyzyjnie ardzie, gumentowaç i formu∏owaç wypowiedzi); — zwiàzkami mi´dzy mikroskopowymi imakro- 2) pos∏ugiwaç si´ definicjà, twierdzeniem lub wzo- skopowymi w∏aÊciwoÊciami cia∏ oraz ich rem do rozwiàzywania problemów matematycz- wp∏ywem na w∏aÊciwoÊci mechaniczne, eleknych; tryczne, magnetyczne, optyczne i przewodnictwo elektryczne, 3) budowaç modele matematyczne zjawisk zró˝nych dziedzin ˝ycia i stosowaç je do: d) porzàdkiem i chaosem w przyrodzie: a) opisywania zwiàzków mi´dzy wielkoÊciami licz- — procesami termodynamicznymi, ich przyczybowymi za pomocà równaƒ i nierównoÊci, nami i skutkami oraz zastosowaniami, — drugà zasadà termodynamiki, odwracalnob) zapisywania zale˝noÊci mi´dzy wielkoÊciami Êcià procesów termodynamicznych, konwekliczbowymi za pomocà funkcji, cjà, przewodnictwem cieplnym, c) wyznaczania zwiàzków metrycznych i miaroe) Êwiat∏em i jego rolà w przyrodzie: wych w otaczajàcej przestrzeni, — widmem fal elektromagnetycznych, Êwiad) budowania modeli zjawisk losowych; t∏em jako falà, 4) wykorzystywaç algorytmy matematyczne do: — odbiciem i za∏amaniem Êwiat∏a, rozszczepieniem Êwiat∏a bia∏ego, barwà Êwiat∏a, a) przeprowadzania obliczeƒ dok∏adnych i przybli- ˝onych (w tym procentowych), — szybkoÊcià Êwiat∏a, b) wykonywania dzia∏aƒ na wyra˝eniach algebra- — dyfrakcjà, interferencjà i polaryzacjà Êwiat∏a, icznych, — kwantowym modelem Êwiat∏a, zjawiskiem fotoelektrycznym i jego zastosowaniem, c) opisywania zbiorów za pomocà równaƒ, nierównoÊci i ich uk∏adów, — budowà atomu i wynikajàcà z niej analizà widmowà, d) rozwiàzywania niektórych typów równaƒ i ich uk∏adów, — laserami i ich zastosowaniem, e) sporzàdzania wykresów funkcji oraz odczytywa- f) energià, jej przemianami i transportem: nia w∏asnoÊci funkcji z wykresu, — równowa˝noÊcià masy i energii, f) wyznaczania zwiàzków miarowych dla figur — rozszczepieniem jàdra atomowego i jego zap∏askich i bry∏, stosowaniem, g) obliczania prawdopodobieƒstw zdarzeƒ; — rodzajami promieniowania jàdrowego i jego zastosowaniami, 5) przeprowadziç proste rozumowanie matematyczg) budowà i ewolucjà wszechÊwiata: ne (krytycznie analizowaç informacje, formu∏owaç hipotezy i dokonywaç ich weryfikacji). — modelami kosmologicznymi i ich obserwacyjnymi podstawami, — galaktykami i ich uk∏adami, F. Fizyka i astronomia — ewolucjà gwiazd, I. WIADOMOÂCI h) jednoÊcià mikro- i makroÊwiata: Zdajàcy: — falami materii, — dualizmem korpuskularno-falowym materii, 1) pos∏uguje si´ poj´ciami i wielkoÊciami fizycznymi do opisywania zjawisk zwiàzanych z: — zasadà nieoznaczonoÊci, a) ruchem, jego powszechnoÊcià i wzgl´dnoÊcià: — pomiarami w fizyce, — ruchem i jego wzgl´dnoÊcià, i) narz´dziami wspó∏czesnej fizyki iich rolà wbadaniu mikro- i makroÊwiata: — maksymalnà szybkoÊcià przekazu informacji, — metodami badawczymi wspó∏czesnych fizy- — efektami relatywistycznymi, ków, b) oddzia∏ywaniami w przyrodzie: — obserwatoriami astronomicznymi; — podstawowymi rodzajami oddzia∏ywaƒ 2) na podstawie znanych zale˝noÊci i praw wyjaÊnia w przyrodzie, przebieg zjawisk oraz wyjaÊnia zasad´ dzia∏ania — polami si∏ iich wp∏ywem na charakter ruchu, urzàdzeƒ technicznych.

II. UMIEJ¢TNOÂCI b) w´glowodorów nasyconych, nienasyconych i aromatycznych, Zdajàcy: c) grup funkcyjnych i jednofunkcyjnych pochod- 1) odczytuje i analizuje informacje przedstawione nych w´glowodorów (halogenopochodnych, w formie: alkoholi, fenoli, aldehydów, ketonów, amin, kwasów karboksylowych oraz estrów i t∏usza) tekstu o tematyce fizycznej lub astronomicznej, czów), b) tabeli, wykresu, schematu, rysunku; d) niektórych wielofunkcyjnych pochodnych w´glowodorów: najprostszych aminokwasów 2) uzupe∏nia brakujàce elementy (schematu, rysunoraz cukrów (glukozy, fruktozy, sacharozy); ku, wykresu, tabeli), ∏àczàc posiadane ipodane informacje; 3) opisuje najwa˝niejsze w∏aÊciwoÊci fizyczne i chemiczne pierwiastków i ich zwiàzków: 3) selekcjonuje i ocenia informacje; a) typowe w∏aÊciwoÊci fizyczne nast´pujàcych 4) przetwarza informacje: metali i niemetali: Na, Ca, Al, Zn, Fe, Cu, H, O, N, Cl, C, S, a) formu∏uje opis zjawiska lub procesu fizycznego, rysuje schemat uk∏adu doÊwiadczalnego lub b) typowe w∏aÊciwoÊci fizyczne tlenków metali schemat modelujàcy zjawisko, i niemetali, wodorków niemetali oraz najwa˝- niejszych kwasów, zasad i soli, b) rysuje wykres zale˝noÊci dwóch wielkoÊci fizycznych (dobiera odpowiednio osie wspó∏- c) zachowanie: rz´dnych, skal´ wielkoÊci i jednostki, zaznacza — Ca, Al, Zn, Mg, H, C, S wobec tlenu, punkty, wykreÊla krzywà), — O, N, Cl, Br, S wobec wodoru, c) oblicza wielkoÊci fizyczne z wykorzystaniem znanych zale˝noÊci fizycznych; — Na, K, Mg, Ca wobec wody, — Ca, Al, Zn, Mg, Cu wobec kwasów nieutlenia- 5) stosuje poj´cia i prawa fizyczne do rozwiàzywania jàcych, siarki i chloru, problemów praktycznych; d) typowe w∏aÊciwoÊci chemiczne tlenków, wo- 6) buduje proste modele fizyczne imatematyczne do dorków niemetali, wodorotlenków, kwasów opisu zjawisk; i soli, 7) planuje proste doÊwiadczenia i analizuje opisane e) w∏aÊciwoÊci poszczególnych grup w´glowodowyniki doÊwiadczeƒ. rów, f) typowe w∏aÊciwoÊci jednofunkcyjnych pochod- G. Chemia nych w´glowodorów, I. WIADOMOÂCI g) w∏aÊciwoÊci podstawowych wielofunkcyjnych pochodnych w´glowodorów (najprostszych Zdajàcy: aminokwasów, cukrów: glukozy, fruktozy, sacharozy, skrobi); 1) zna i rozumie poj´cia, prawa i zjawiska chemiczne zwiàzane z: 4) zna proste laboratoryjne i przemys∏owe metody otrzymywania: a) budowà atomu, izotopami i promieniotwórczo- Êcià naturalnà, a) tlenków, kwasów, wodorotlenków i soli, b) wiàzaniami chemicznymi, b) w´glowodorów, c) typami reakcji chemicznych i ich efektami, c) jednofunkcyjnych pochodnych w´glowodorów; d) molem i molowà interpretacjà przemian che- 5) wykazuje si´ znajomoÊcià naturalnych êróde∏: micznych, a) tlenu, azotu, siarki, w´gla, chloru, ˝elaza, e) roztworami wodnymi i sposobami wyra˝ania st´˝eƒ roztworów, b) w´glowodorów oraz jednofunkcyjnych i wielofunkcyjnych pochodnych w´glowodorów; f) pierwiastkami i zwiàzkami chemicznymi, nieorganicznymi oraz organicznymi; 6) opisuje praktyczne znaczenie i zastosowania wybranych substancji: 2) wykazuje si´ znajomoÊcià symboliki i terminologii chemicznej w odniesieniu do: a) najwa˝niejszych metali, niemetali, tlenków, kwasów, zasad i soli, a) pierwiastków, tlenków i wodorotlenków metali, tlenków i wodorków niemetali, kwasów nie- b) w´glowodorów iich jednofunkcyjnych pochodorganicznych i ich soli, nych,

c) rol´ bia∏ek, cukrów i t∏uszczów w przyrodzie, c) zwiàzane ze st´˝eniem procentowym i molowym roztworów oraz rozpuszczalnoÊcià, d) najwa˝niejszych surowców mineralnych i tworzyw sztucznych oraz radioizotopów; d) majàce na celu obliczenie sk∏adu zwiàzku chemicznego w procentach masowych; 7) zna i rozumie zagro˝enia wynikajàce z niew∏aÊciwego stosowania substancji chemicznych: 4) korzysta z ró˝nych êróde∏ informacji (uk∏adu okresowego pierwiastków, tablic chemicznych, tabel, a) opisuje êród∏a iskutki zanieczyszczeƒ powietrza, wykresów, rysunków, schematów, tekstów popuwody i gleby oraz sposoby przeciwdzia∏ania larnonaukowych o tematyce chemicznej): tym zagro˝eniom, a) odczytuje, uzupe∏nia i analizuje informacje, b) okreÊla wp∏yw promieniowania jàdrowego na organizmy i zna sposoby zapobiegania ska˝e- b) selekcjonuje i porównuje informacje, niom promieniotwórczym. c) przetwarza informacje; II. UMIEJ¢TNOÂCI 5) planuje typowe eksperymenty izapisuje przewidywane obserwacje: Zdajàcy: a) prowadzàce do otrzymania roztworów nasyco- 1) wykorzystuje posiadanà wiedz´ do: nych i nienasyconych oraz roztworów o okreÊlonym st´˝eniu, a) okreÊlenia elementarnego sk∏adu atomu lub jonu prostego na podstawie zapisu AE, b) pozwalajàce na rozró˝nienie roztworów o od- Z czynie kwasowym, zasadowym i oboj´tnym, b) opisu konfiguracji elektronowej atomu lub jonu prostego, c) prowadzàce do otrzymania substancji nierozpuszczalnych, c) okreÊlenia stopnia utlenienia, d) ilustrujàce ró˝nice we w∏aÊciwoÊciach metali, d) okreÊlenia charakteru wiàzania, e) pozwalajàce porównaç aktywnoÊç chlorowców, e) przewidywania typowych w∏aÊciwoÊci fizycznych substancji wynikajàcych z charakteru wy- f) pozwalajàce okreÊliç charakter chemiczny tlenst´pujàcych w nich wiàzaƒ; ków, g) prowadzàce do otrzymania tlenków, wodoro- 2) przedstawia iwyjaÊnia zjawiska iprocesy chemicztlenków, kwasów i soli, ne: h) pozwalajàce na identyfikacj´ w´glowodorów a) zapisuje w formie czàsteczkowej i jonowej rówró˝nych typów oraz ró˝nych pochodnych nania reakcji ilustrujàce typowe w∏aÊciwoÊci w´glowodorów; substancji, 6) dokonuje uogólnieƒ, formu∏uje wnioski i uzasadb) zapisuje równania prostych reakcji na podstania opinie; wie s∏ownego lub graficznego opisu przemiany, c) zapisuje równania naturalnych przemian pro- 7) pos∏uguje si´ zdobytà wiedzà chemicznà do rozmieniotwórczych, wiàzywania problemów: d) dobiera wspó∏czynniki w równaniach reakcji a) wyjaÊnia zjawiska spotykane w ˝yciu codzien- (w formie czàsteczkowej i jonowej), stosujàc nym, prawo zachowania masy i prawo zachowania b) dostrzega wp∏yw dzia∏alnoÊci cz∏owieka na Êro- ∏adunku oraz zasad´ bilansu elektronowego, dowisko, e) uzupe∏nia równania reakcji, przewidujàc ich c) ocenia rol´ chemii w ˝yciu codziennym i w rozprodukty na podstawie znajomoÊci w∏aÊciwoÊci woju cywilizacji. reagentów i typów reakcji, f) klasyfikuje przemiany chemiczne ze wzgl´du na H. Biologia typ procesu, rodzaj reagentów oraz efekt ener- I. WIADOMOÂCI getyczny, Zdajàcy zna, rozumie i stosuje terminy, poj´cia g) dostrzega przemiany chemiczne w Êrodowisku i prawa, a tak˝e przedstawia oraz wyjaÊnia procesy i czynniki wp∏ywajàce na ich przebieg; i zjawiska, w tym: 3) wykonuje obliczenia chemiczne: 1) opisuje budow´ i funkcje organizmu cz∏owieka: a) zzastosowaniem poj´ç: mol, masa molowa, oba) rozpoznaje i podaje nazwy elementów budowy j´toÊç molowa gazów w warunkach normalorganizmu cz∏owieka (makroczàsteczek, organych — do obliczenia iloÊci substancji, nelli komórkowych, tkanek, narzàdów, uk∏adów b) na podstawie stechiometrii równania reakcji, narzàdów),

b) wymienia g∏ówne funkcje organizmu istruktury f) podaje przyczyny aktualnego stanu Êrodowiska odpowiedzialne za ich wykonywanie, w skali lokalnej, krajowej i globalnej oraz sposoby przeciwdzia∏ania niekorzystnym zmianom, c) wskazuje charakterystyczne cechy budowy tkanek i okreÊla ich funkcje w organizmie cz∏owie- g) okreÊla zagro˝enia dla zdrowia wynikajàce zodka, dzia∏ywania na organizm cz∏owieka: stresu, szkodliwych substancji (u˝ywek, dopingu, trud) przedstawia budow´ i funkcjonowanie g∏ówcizn, czynników mutagennych) oraz przedstanych narzàdów wuk∏adach wewn´trznych cz∏owia sposoby zapobiegania tym zagro˝eniom, wieka, h) wymienia rodzaje niezb´dnych cz∏owiekowi e) wyró˝nia rodzaje narzàdów zmys∏ów i okreÊla sk∏adników pokarmowych (z uwzgl´dnieniem ich funkcje, opisuje budow´ oraz sposoby funkwitamin, mikroelementów, aminokwasów egcjonowania oka i ucha, zogennych) ze wskazaniem ich êróde∏ oraz roli f) wyró˝nia elementy uk∏adu odpornoÊciowego w organizmie, oraz okreÊla ich funkcje, ze szczególnym i) opisuje skutki zdrowotne niedoboru podstawouwzgl´dnieniem sk∏adników krwi i limfy, wych sk∏adników pokarmowych, zaburzenia g) wskazuje iopisuje powiàzania strukturalne oraz wynikajàce z niew∏aÊciwego ˝ywienia (oty∏oÊç, funkcjonalne mi´dzy narzàdami w obr´bie po- anoreksja, bulimia), a tak˝e uwarunkowania szczególnych uk∏adów i mi´dzy uk∏adami prawid∏owej diety (wiek, p∏eç, rodzaj pracy, stan wewn´trznymi cz∏owieka, zdrowia), h) okreÊla znaczenie poszczególnych uk∏adów j) okreÊla êród∏a i drogi zaka˝enia wirusami w funkcjonowaniu organizmu cz∏owieka; (zuwzgl´dnieniem etapów infekcji), bakteriami, pierwotniakami i robakami paso˝ytniczymi, po- 2) przedstawia zwiàzki mi´dzy strukturà i funkcjà trafi podaç przyk∏ady chorób oraz sposoby ich w organizmie cz∏owieka: zwalczania i zapobiegania im, a) wskazuje w budowie struktur (na poziomie makroczàsteczek, organelli komórkowych, tkanek, k) okreÊla czynniki podnoszàce ryzyko chorób narzàdów, uk∏adów narzàdów) cechy adaptacyj- uk∏adu krà˝enia (mia˝d˝ycy, nadciÊnienia, zawane do: wykonywania ruchu, pobierania itrawie- ∏u), chorób nowotworowych i chorób uk∏adu nia pokarmu oraz wch∏aniania substancji od- odpornoÊciowego (alergie, AIDS) oraz przedsta- ˝ywczych, transportu substancji, wymiany ga- wia sposoby zapobiegania tym chorobom; zowej iutleniania biologicznego, wydalania, od- 4) przedstawia i wyjaÊnia zjawiska oraz procesy biobierania bodêców i przewodzenia impulsów, logiczne: powstawania odruchów, regulacji i koordynacji czynnoÊci ˝yciowych, rozwoju zarodkowego a) rozpoznaje i podaje nazwy etapów procesów i p∏odowego, odpowiedzi na czynniki chorobobiologicznych, twórcze, b) opisuje przebieg trawienia podstawowych b) porównuje budow´ i funkcjonowanie struktur, sk∏adników pokarmowych oraz wch∏anianie, o których mowa w lit. a, w organizmie cz∏owietransport i magazynowanie substancji od˝ywka oraz przedstawia podobieƒstwa iró˝nice wyczych, nikajàce z porównania; c) okreÊla potrzeby energetyczne organizmu, mo˝- 3) przedstawia i wyjaÊnia zale˝noÊci pomi´dzy orga- liwoÊci ich zaspokojenia przez stosowanie odnizmem i Êrodowiskiem: powiedniej diety oraz potrafi wyjaÊniç zwiàzek zkosztami energetycznymi ró˝nych form aktywa) opisuje elementy Êrodowiska przyrodniczego noÊci fizycznej, cz∏owieka oraz okreÊla rodzaje zasobów przyrody, d) okreÊla substraty i produkty g∏ównych etapów b) wyró˝nia iopisuje poziomy troficzne oraz zale˝- oddychania tlenowego oraz beztlenowego noÊci mi´dzygatunkowe (mi´dzypopulacyjne), w mi´Êniach (w zwiàzku z du˝ym wysi∏kiem fizycznym), wyjaÊnia znaczenie oddychania dla c) okreÊla miejsce cz∏owieka w strukturze troficz- funkcjonowania organizmu, nej ekosystemów, wyjaÊnia, na czym polega zale˝noÊç cz∏owieka od przyrody, e) opisuje i wyjaÊnia proces przewodzenia impulsów nerwowych z uwzgl´dnieniem neuroprzed) na przyk∏adach analizuje i wartoÊciuje (korzystkaêników oraz potrafi przedstawiç powstawanie ne i niekorzystne) zmiany w Êrodowisku wywoi znaczenie odruchów, ∏ane dzia∏alnoÊcià cz∏owieka, f) wyjaÊnia rol´ kontrolno-integracyjnà mózgu, jee) okreÊla korzyÊci i zagro˝enia dla Êrodowiska go plastycznoÊç dzia∏ania w rozwoju, uczeniu i zdrowia cz∏owieka wynikajàce ze stosowania si´ i zapami´tywaniu, w praktyce nowych odmian roÊlin i zwierzàt (w tym form transgenicznych) oraz nowocze- g) okreÊla czynniki wywo∏ujàce stres oraz wyjasnych metod uprawy roÊlin i hodowli zwierzàt, Ênia jego mechanizm,

h) potrafi scharakteryzowaç rodzaje odpornoÊci 3) przetwarza informacje: i jej mechanizmy, okreÊla znaczenie odpornoa) konstruuje tabel´, wykres, schemat, rysunek, Êci w transplantacji, b) redaguje poprawny merytorycznie opis przedi) okreÊla miejsce i g∏ówne etapy tworzenia si´ gamet, stawionego w innej formie obiektu, zjawiska lub procesu; j) opisuje podstawowe zmiany zachodzàce wrozwoju cz∏owieka od jego pocz´cia do narodzin, 4) planuje dzia∏ania na rzecz w∏asnego zdrowia potrafi okreÊliç czynniki zak∏ócajàce prawid∏o- i ochrony Êrodowiska: wy rozwój, a) okreÊla obiekt (przedmiot), zakres, cel dzia∏ania, k) opisuje i wyjaÊnia mechanizm homeostazy w organizmie cz∏owieka (z uwzgl´dnieniem b) opisuje mo˝liwy do realizacji sposób dzia∏ania, wzajemnego oddzia∏ywania uk∏adów) na przy- dobiera odpowiednie metody i Êrodki, przewik∏adzie regulacji parametrów ustrojowych duje skutki, (temperatury cia∏a, sk∏adu p∏ynów ustrojowych) oraz potrafi wykazaç, ˝e choroby to efekt c) wskazuje osoby lub organizacje (instytucje), któzaburzenia homeostazy ustroju, re mogà udzieliç wsparcia, l) okreÊla rodzaje bioró˝norodnoÊci (genetycznà, d) planuje przebieg obserwacji; gatunkowà i ekosystemów) oraz potrafi wyja- Êniç jej znaczenie dla cz∏owieka i przyrody, 5) interpretuje informacje i wyjaÊnia zale˝noÊci przyokreÊliç czynniki kszta∏tujàce iutrzymujàce bio- czynowo-skutkowe mi´dzy prezentowanymi faktaró˝norodnoÊç, opisaç przyrodnicze nast´pstwa mi: jej ograniczania, a) objaÊnia i komentuje informacje, okreÊla tenm)przedstawia pochodzenie cz∏owieka, dencje zmian, wyjaÊnia zwiàzki przyczynowo- -skutkowe, n) opisuje budow´ DNA, genu oraz okreÊla w∏a- ÊciwoÊci kodu genetycznego, b) odnosi si´ krytycznie do tekstu lub danych (np. oddziela fakty od opinii, wskazuje niespójnoÊci, o) wyró˝nia i opisuje etapy biosyntezy bia∏ek, z uwzgl´dnieniem roli DNA i RNA, b∏´dy logiczne, niew∏aÊciwà metodyk´), p) opisuje organizacj´ genomu cz∏owieka oraz c) wykonuje obliczenia oraz rozwiàzuje zadania wyjaÊnia podstawowe zasady dziedziczenia z zakresu dziedziczenia cech u cz∏owieka; i ekspresji informacji genetycznej, 6) formu∏uje wnioski oraz formu∏uje i uzasadnia opir) wyró˝nia i opisuje typy mutacji i ich konse- nie na podstawie analizy informacji: kwencje biologiczne oraz charakteryzuje czynniki mutagenne, a) dobiera racjonalne argumenty, s) podaje przyk∏ady chorób dziedzicznych cz∏o- b) konstruuje samodzielnà wypowiedê poprawnà wieka, potrafi okreÊliç mo˝liwoÊci ich diagno- pod wzgl´dem logicznym i merytorycznym. zowania (z uwzgl´dnieniem diagnostyki molekularnej) i leczenia, I. Geografia t) charakteryzuje podstawowe techniki in˝ynierii genetycznej, jej zastosowanie wbiotechnologii I. WIADOMOÂCI i medycynie oraz okreÊla korzyÊci i zagro˝enia wynikajàce z post´pów w genetyce. Zdajàcy zna fakty, rozumie istosuje poj´cia, prawid∏owoÊci i teorie oraz przedstawia i wyjaÊnia zdarze- II. UMIEJ¢TNOÂCI nia, zjawiska i procesy, dotyczàce: Zdajàcy: 1) geosfer i ich charakterystyki oraz funkcjonowania systemu przyrodniczego ziemi — zjawisk, proce- 1) odczytuje informacje przedstawione w formie: sów, wzajemnych zale˝noÊci, zmiennoÊci Êrodowiska w przestrzeni i w czasie, strefowoÊci geograa) tekstu o tematyce biologicznej, ficznej, kl´sk ˝ywio∏owych, równowagi ekologiczb) tabeli, wykresu, schematu, rysunku; nej; 2) selekcjonuje i porównuje informacje: 2) funkcjonalnych i przestrzennych powiàzaƒ oraz a) porzàdkuje informacje wed∏ug okreÊlonego kry- wzajemnych zale˝noÊci w systemie cz∏owiek — terium, przyroda — gospodarka, znaczenia podstawowych surowców mineralnych, typów gospodarowania b) okreÊla podobieƒstwa i ró˝nice, w Êrodowisku i ich nast´pstw na wybranych przyc) dobiera i stosuje kryteria selekcji i porównywa- k∏adach (stref, kontynentów, krajów), ze szczególnia; nym uwzgl´dnieniem Polski;

3) przyczyn i skutków nierównomiernego rozmiesz- J. Podstawy przedsi´biorczoÊci czenia ludnoÊci na ziemi, problemów demograficznych spo∏eczeƒstw (ze szczególnym uwzgl´dnie- I. WIADOMOÂCI niem Polski), wspó∏czesnych migracji ludnoÊci, urbanizacji, procesów przekszta∏cania sieci osadni- Zdajàcy zna fakty, rozumie istosuje poj´cia, prawiczej (wielkie miasta, suburbia, wyludnianie si´ te- d∏owoÊci i teorie oraz przedstawia i wyjaÊnia zdarzerenów wiejskich); nia, zjawiska i procesy, dotyczàce: 4) Êwiata w fazie przemian spo∏ecznych, gospodar- 1) postawy przedsi´biorczoÊci, mocnych i s∏abych stron w∏asnej osobowoÊci, samoakceptacji, aserczych i politycznych (modernizacja, restrukturyzatywnoÊci, kreatywnoÊci, odpowiedzialnoÊci, mocja, globalizacja), rozwoju turystyki i rekreacji, tywów aktywnoÊci zawodowej i gospodarczej wspó∏pracy mi´dzy spo∏ecznoÊciami, procesów incz∏owieka, rodzajów potrzeb, ograniczonoÊci zategracyjnych, zró˝nicowania poziomu rozwoju sobów ikoniecznoÊci dokonywania wyboru, koszgospodarczego na Êwiecie, konfliktów zbrojnych tu alternatywnego, zdolnoÊci do wyznaczania soi innych zagro˝eƒ spo∏eczno-ekonomicznych. bie celów i zadaƒ; II. UMIEJ¢TNOÂCI 2) systemów ekonomicznych i transformacji systemowej w Polsce (funkcjonowania rynku i gospo- Zdajàcy: darki rynkowej, zale˝noÊci mi´dzy zyskiem a ryzykiem); 1) pos∏uguje si´ terminologià geograficznà (np. czyta ze zrozumieniem teksty zawierajàce terminologi´ 3) gospodarstwa domowego: dochody i wydatki, geograficznà, wykorzystuje jà do opisu obiektów znaczenie oszcz´dnoÊci, inwestowanie w∏asnych oraz przyczyn, przebiegu i skutków zdarzeƒ, zja- pieni´dzy, decyzje konsumenta na rynku, ochrona wisk i procesów wyst´pujàcych w Êrodowisku praw konsumentów; geograficznym); 4) systemu zabezpieczenia emerytalnego, ubezpie- 2) lokalizuje wa˝ne obiekty i obszary przyrodnicze czeƒ zdrowotnych i ubezpieczeƒ majàtkowych; oraz spo∏eczno-ekonomiczne na powierzchni ziemi 5) funkcjonowania gie∏dy papierów wartoÊciowych; i wskazuje ich po∏o˝enie na mapach; 6) przedsi´biorstwa w gospodarce: ró˝norodnoÊç 3) odczytuje informacje geograficzne z ró˝nych êróform organizacyjno-prawnych iich rola wrozwoju de∏: map, planów, roczników statystycznych, fotogospodarki, majàtek przedsi´biorstwa, koszty grafii, profili, przekrojów, rysunków, czasopism, lii przychody oraz zasady rozliczeƒ finansowych teratury popularnonaukowej i innych; przedsi´biorstwa, formy pozyskiwania kapita∏u 4) selekcjonuje, porównuje, interpretuje i grupuje in- i jego inwestowania; formacje o stanie i zmianach Êrodowiska geogra- 7) organizacji pracy: zasady pracy zespo∏owej, komuficznego oraz sytuacji spo∏ecznej, ekonomicznej nikacji interpersonalnej i prowadzenia negocjacji, i politycznej na Êwiecie wed∏ug okreÊlonych krytekierowanie i podejmowanie decyzji, z uwzgl´dnieriów; niem zasad etycznych obowiàzujàcych w dzia∏alnoÊci gospodarczej oraz etyki pracy, rola norm 5) przedstawia zjawiska, procesy i zale˝noÊci mi´dzy etycznych w funkcjonowaniu rynku („kreatywna poszczególnymi elementami Êrodowiska przyrodksi´gowoÊç”, korupcja), etyka biznesu; niczego oraz dzia∏alnoÊcià cz∏owieka na przyk∏adzie okreÊlonego obszaru (wskali globalnej, regio- 8) planowania procedury podj´cia dzia∏alnoÊci nalnej i lokalnej), korzystajàc ze êróde∏ informacji gospodarczej (biznesplan); geograficznej lub w∏asnej wiedzy; 9) rynku pracy i bezrobocia oraz metod aktywnego 6) formu∏uje wnioski na podstawie analizy informacji poszukiwania pracy, zasad pisania ˝yciorysu zawodotyczàcych zjawisk i procesów wyst´pujàcych dowego i listu motywacyjnego, instytucji wspow Êrodowisku geograficznym; magajàcych aktywne poszukiwanie pracy, nawiàzywania i rozwiàzywania stosunku pracy, podsta- 7) przetwarza informacje geograficzne (np. rysuje wowych praw i obowiàzków pracownika i pracowykres na podstawie danych liczbowych); dawcy, mobbingu w miejscu pracy, sposobów przeciwdzia∏ania mobbingowi; 8) stosuje informacje geograficzne wcelu rozwiàzywania zadaƒ praktycznych (np. oblicza odleg∏oÊci 10) obiegu okr´˝nego w gospodarce, roli paƒstwa w terenie na podstawie skali mapy, wysokoÊç w gospodarce rynkowej, podstawowych funkcji wzgl´dnà, wartoÊci mierników demograficz- ekonomicznych paƒstwa, wzrostu gospodarczego nych); i jego mierników; 9) przewiduje zmiany w Êrodowisku geograficznym 11) pieniàdza i banków: bank centralny, banki komerspowodowane czynnikami naturalnymi lub dzia- cyjne, bankowe i pozabankowe us∏ugi finansowe, ∏alnoÊcià cz∏owieka. inflacja;

12) bud˝etu paƒstwa, bud˝etów jednostek samorzàdu K. Technologia informacyjna terytorialnego: funkcje, êród∏a wp∏ywów, kierunki wydatków; I. WIADOMOÂCI Zdajàcy zna: 13) wspó∏pracy gospodarczej Polski z zagranicà oraz integracji z Unià Europejskà, a tak˝e procesu glo- 1) funkcje izasady dzia∏ania sprz´tu komputerowego; balizacji gospodarki i jego konsekwencji dla Polski. 2) zasady bezpiecznej pracy ze sprz´tem komputerowym; II. UMIEJ¢TNOÂCI 3) prawne i spo∏eczne aspekty zastosowaƒ technologii informacyjnej: Zdajàcy: a) prawne aspekty korzystania z programów kom- 1) rozró˝nia ipoprawnie stosuje podstawowe poj´cia puterowych i ró˝nych êróde∏ informacji, iterminy zzakresu mikro-i makroekonomii, prawa b) proces rozwoju technologii informacyjnej we pracy, prawa podatkowego, prowadzenia dzia∏alwspó∏czesnym Êwiecie irozumie jego znaczenie, noÊci gospodarczej, wykorzystuje terminologi´ ekonomicznà do opisu przyczyn, przebiegu i skut- c) podstawowe zasady prawa i etyki korzystania ków zdarzeƒ, zjawisk i procesów wyst´pujàcych z Internetu; w gospodarce rynkowej; 4) ró˝ne formy komunikacji w sieci; 2) odczytuje informacje ekonomiczne z ró˝nych êró- 5) podstawowe narz´dzia technologii informacyjnej: de∏: roczników statystycznych, czasopism, literatury popularnonaukowej i innych; a) edytor tekstu: — zasady redagowania dokumentu tekstowego, 3) analizuje i przetwarza informacje ekonomiczne — parametry tekstu w dokumencie tekstowym, przedstawione w formie wykresów, schematów, b) arkusz kalkulacyjny: tabel; — obszary zastosowaƒ arkusza kalkulacyjnego, 4) analizuje oraz interpretuje podstawowe wskaêniki — podstawowe mo˝liwoÊci i w∏asnoÊci arkusza mikro-i makroekonomiczne zwiàzane zfunkcjono- kalkulacyjnego, waniem gospodarki rynkowej (np. PKB ijego przyc) edytor graficzny: rost, stop´ inflacji, stop´ bezrobocia, indeksy gie∏- — podstawowe mo˝liwoÊci edytora graficznego, dowe); — rodzaje grafiki: wektorowej i rastrowej, 5) selekcjonuje, porównuje, analizuje, interpretuje in- — poj´cie rozdzielczoÊci, formacje zawarte wofertach banków, funduszy in- — podstawowe formaty plików graficznych (zawestycyjnych i emerytalnych, firm ubezpieczenio- le˝noÊç rozmiaru od rozdzielczoÊci), wych, pracodawców oraz sprzedawców towarów — schematy kolorów: RGB i CMYK, i us∏ug; d) baz´ danych: poj´cie bazy danych, rekordu, po- 6) przedstawia zale˝noÊci mi´dzy podmiotem gospo- la i typu danych. darczym ajego otoczeniem (wskali mikro lub ma- II. UMIEJ¢TNOÂCI kro), korzystajàc ze êróde∏ informacji ekonomicznej lub w∏asnej wiedzy; Zdajàcy potrafi: 7) formu∏uje wnioski na podstawie analizy informacji 1) opracowaç dokumenty o rozbudowanej strukturze dotyczàcych zjawisk i procesów wyst´pujàcych zawierajàce informacje pochodzàce zró˝nych êróde∏; w gospodarce; 2) rozwiàzywaç zadania z zakresu ró˝nych dziedzin 8) przedstawia procedur´ ubiegania si´ o prac´, roz- nauczania z wykorzystaniem programów kompuró˝nia i sporzàdza podstawowe dokumenty zwià- terowych i metod informatyki; zane z zatrudnieniem; 3) stosowaç podstawowe formy organizowania in- 9) przedstawia procedur´ podejmowania dzia∏alno- formacji w bazach danych; Êci gospodarczej przez osob´ fizycznà, rozró˝nia elementy biznesplanu i opracowuje w uproszczo- 4) wyszukiwaç informacje w bazach danych; nej formie jego elementy; 5) projektowaç itworzyç prezentacje (multimedialne, stron´ internetowà) na wybrany temat; 10) stosuje wiedz´ i umiej´tnoÊci z zakresu ekonomii do rozwiàzywania problemów zwiàzanych z pro- 6) wykorzystywaç informacje pochodzàce z ró˝nych wadzeniem gospodarstwa domowego (np. planu- êróde∏; je bud˝et gospodarstwa domowego, oblicza raty kredytu, odsetki z lokaty bankowej, przewiduje 7) komunikowaç si´ w∏aÊciwie i celowo, wykorzystuop∏acalnoÊç ró˝nych form inwestowania). jàc sieç komputerowà. Najnowsze załączniki Światowa Organizacja Handlu (WTO) załącznik do Porozumienia ustanawiającego Światową Organizację Handlu (WTO), sporządzonego w Marakeszu dnia 15 kwietnia 1994 r. (Dz. U. z 1995 r. Nr 98, poz. 483 i 484), Załącznik do Dziennika Ustaw z 2007 r. Nr 44, poz. 278 Zmiany wzorów formularzy sprawozdawczych, kwestionariuszy i ankiet statystycznych stosowanych w badaniach statystycznych na rok 2007, Załącznik do Dziennika Ustaw z 2007 r. Nr 37, poz. 238 Wymagania Dobrej Praktyki Wytwarzania, Załącznik do Dziennika Ustaw z 2006 r. Nr 194, poz. 1436 Program badań statystycznych statystyki publicznej na 2007 r., Załącznik do Dziennika Ustaw z 2006 r. Nr 170, poz. 1219 Wzory formularzy sprawozdawczych, kwestionariuszy i ankiet statystycznych stosowanych w badaniach statystycznych na 2007 rok (3 tomy), Załącznik do Dziennika Ustaw z 2006 r. Nr 245, poz. 1781 Wykaz zakładów zajmujących się wytwarzaniem lub obrotem paszami, Załącznik do Monitora Polskiego z 2006 r. Nr 87, poz. 907 Krajowy Plan Gospodarki Odpadami 2010, Załącznik do Monitora Polskiego z 2006 r. Nr 90, poz. 946 Urzędowy Wykaz Produktów Leczniczych dopuszczonych do obrotu na terytorium Rzeczpospolitej Polskiej. Stan na 31 stycznia 2007 r., Załącznik do Dziennika Urzędowego Ministra Zdrowia z 2007 r. Nr 4, poz. 12 Zamówienia prosimy składać: cena 67,60 zł cena 117,90 zł cena 100,40 zł cena 67,80 zł cena 1 180,90 zł cena 275,60 zł cena 62,30 zł cena 460,10 zł listownie: Centrum Obsługi Kancelarii Prezesa Rady Ministrów Wydział Wydawnictw i Poligrafii ul. Powsińska 69/71, 02-903 Warszawa faksem: 0-22 694-62-06 pocztą elektroniczną: dziustacokprm.gov.pl Informacja tel.: 0-22 694-62-20, 0-22 694-76-55 Bezpłatna infolinia: 0-800-287-581