Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 23 sierpnia 2007 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz kształcenia ogólnego w poszczególnych typach szkół

TREÂå: Poz.: ROZPORZÑDZENIA: 1100 — Ministra Edukacji Narodowej z dnia 23 sierpnia 2007 r. zmieniajàce rozporzàdzenie w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz kszta∏cenia ogólnego wposzczególnych typach szkó∏ . . . . . . . . . . . . . 11557 1101 — Ministra Edukacji Narodowej zdnia 28 sierpnia 2007 r. wsprawie rodzajów szkó∏ iplacówek, wktórych nie tworzy si´ rad rodziców . . . . . . . . . . . . 11645 1102 — Ministra Edukacji Narodowej z dnia 28 sierpnia 2007 r. zmieniajàce rozporzàdzenie w sprawie standardów wymagaƒ b´dàcych podstawà przeprowadzania sprawdzianów iegzaminów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11645 1100 ROZPORZÑDZENIE MINISTRA EDUKACJI NARODOWEJ1) z dnia 23 sierpnia 2007 r. zmieniajàce rozporzàdzenie w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz kszta∏cenia ogólnego w poszczególnych typach szkó∏

Za∏àczniki do rozporzàdzenia Ministra Edukacji Narodowej zdnia 23 sierpnia 2007 r. (poz. 1100) Za∏àcznik nr 1 PODSTAWA PROGRAMOWA WYCHOWANIA PRZEDSZKOLNEGO DLA PRZEDSZKOLI I ODDZIA¸ÓW PRZEDSZKOLNYCH W SZKO¸ACH PODSTAWOWYCH Wychowanie przedszkolne obejmuje wspomaga- 5. Umo˝liwianie dostrzegania i opisywania stosunnie rozwoju iwczesnà edukacj´ dzieci od trzeciego ro- ków przestrzennych: ku ˝ycia do rozpocz´cia nauki wklasie pierwszej szko- ∏y podstawowej. 1) okreÊlanie swojego po∏o˝enia wzgl´dem przedmiotów lub innych osób, Wychowanie przedszkolne organizowane jest 2) okreÊlanie po∏o˝enia jednego przedmiotu w przedszkolach i w oddzia∏ach przedszkolnych wzgl´dem innego, z u˝yciem okreÊleƒ: nad, w szko∏ach podstawowych. pod, w Êrodku, na zewnàtrz, przy, za, przed, obok, pomi´dzy, Przedszkola (oddzia∏y przedszkolne w szko∏ach podstawowych) zapewniajà opiek´, wychowanie 3) okreÊlanie kierunku ruchu: do przodu, do ty∏u, i uczenie si´ w atmosferze akceptacji i bezpieczeƒ- w lewo, w prawo, poziomo, pionowo, w gór´, stwa. Tworzà warunki umo˝liwiajàce dziecku osiàgni´- w dó∏, cie gotowoÊci szkolnej. 4) ocenianie i porównywanie odleg∏oÊci z u˝y- Wobec rodziców przedszkola (oddzia∏y przedszkol- ciem okreÊleƒ: daleko, dalej, najdalej, blisko, ne w szko∏ach podstawowych) pe∏nià funkcj´ dorad- bli˝ej, najbli˝ej. czà i wspierajàcà dzia∏ania wychowawcze: 6. Stwarzanie okazji do klasyfikowania iporzàdkowa- 1) pomagajà w rozpoznawaniu mo˝liwoÊci rozwojo- nia przedmiotów: wych dziecka i podj´ciu wczesnej interwencji specjalistycznej, 1) wskazywanie i grupowanie przedmiotów podobnych do siebie pod wzgl´dem wielkoÊci, 2) informujà na bie˝àco o post´pach dziecka, kszta∏tu, koloru i przeznaczenia, 3) uzgadniajà wspólnie z rodzicami kierunki i zakres 2) klasyfikowanie przedmiotów z u˝yciem okreÊzadaƒ realizowanych wprzedszkolach ioddzia∏ach leƒ: du˝y — ma∏y, szeroki — wàski, wysoki — przedszkolnych. niski, gruby — cienki, Celem wychowania przedszkolnego jest wspoma- 3) porównywanie przedmiotów z u˝yciem okreÊganie i ukierunkowywanie rozwoju dziecka zgodnie leƒ: wi´kszy — mniejszy, d∏u˝szy — krótszy, z jego wrodzonym potencja∏em i mo˝liwoÊciami roz- szerszy — w´˝szy, wy˝szy — ni˝szy, grubszy — wojowymi w relacjach ze Êrodowiskiem spo∏eczno- cieƒszy, -kulturowym i przyrodniczym. 4) porzàdkowanie przedmiotów, np. od najd∏u˝- Wynikajàce z powy˝szego celu zadania, dostoso- szego do najkrótszego. wane do potrzeb i mo˝liwoÊci rozwojowych dziecka, nauczyciel realizuje w ramach okreÊlonych obszarów 7. Odczytywanie przeznaczenia rzeczy. edukacyjnych. 8. Wzbudzanie zainteresowaƒ obrazem (ilustracjà) I. Poznawanie i rozumienie siebie i Êwiata i tekstem. 1. Budzenie zaciekawienia otaczajàcym Êwiatem po- 9. Poznawanie, stosowanie, tworzenie symboli i znaprzez prowokowanie pytaƒ i dostarczanie radoÊci ków. odkrywania. 10. Tworzenie warunków do porzàdkowania zdarzeƒ 2. Organizowanie dzia∏aƒ umo˝liwiajàcych poznawaw czasie: okreÊlanie zale˝noÊci czasowych z u˝ynie wielowymiarowoÊci cz∏owieka (postrzegam, ciem okreÊleƒ: d∏ugo, d∏u˝ej, krótko, krócej, myÊl´, czuj´, dzia∏am). przedtem, teraz, potem, najpierw, póêniej, wczoraj, dzisiaj, jutro, rano, w po∏udnie, wieczorem, 3. Tworzenie sytuacji pozwalajàcych na poznanie w nocy. mo˝liwoÊci w∏asnych dziecka i innych ludzi, np. wynikajàcych ze zró˝nicowania p∏ci, wieku, stanu 11. Tworzenie warunków do doÊwiadczeƒ j´zykowych zdrowia i doÊwiadczenia. w zakresie reprezentatywnej i komunikatywnej 4. Tworzenie sytuacji doskonalàcych pami´ç, zdol- funkcji j´zyka (ze szczególnym uwzgl´dnieniem noÊç kojarzenia, umiej´tnoÊç skupienia uwagi na nabywania i rozwijania umiej´tnoÊci czytania i pirzeczach i osobach. sania, w tym czytania i pisania liczb).

12. Przekazywanie wiedzy ozdrowym stylu ˝ycia, oce- 2.Pomoc wbudowaniu pozytywnego obrazu w∏asnenianie zachowaƒ s∏u˝àcych i zagra˝ajàcych zdro- go „Ja” izaspokajaniu poczucia bezpieczeƒstwa. wiu. 3. Identyfikowanie inazywanie ró˝nych stanów emo- 13. Wykorzystywanie i tworzenie okazji do poznawa- cjonalnych. nia rzeczywistoÊci: 4. Uczenie sposobów radzenia sobie z w∏asnymi 1) przyrodniczej poprzez obserwowanie, ekspery- emocjami, w∏aÊciwego reagowania na przejawy mentowanie, odkrywanie, emocji innych oraz kontrolowania zachowaƒ. 2) spo∏eczno-kulturowej poprzez poznawanie za- 5. Wdra˝anie do zachowaƒ akceptowanych spo∏eczsad organizacji ˝ycia spo∏ecznego, tradycji ro- nie, wprowadzanie w kultur´ bycia. dzinnej, regionalnej, narodowej oraz poznanie dzie∏ kultury, 6. Umo˝liwianie dziecku odkrywania znaczenia komunikowania si´ w sposób niewerbalny. 3) technicznej poprzez obserwowanie, manipulowanie oraz przekszta∏canie przedmiotów lub 7. Umo˝liwianie doÊwiadczeƒ w mówieniu, s∏uchazmian´ ich u∏o˝enia w przestrzeni i czasie. niu i byciu s∏uchanym. 14. Organizowanie sytuacji umo˝liwiajàcych poznanie 8. Tworzenie okazji do wymiany informacji, uczenie ruchu drogowego. dyskutowania i dochodzenia do kompromisu. 9. Tworzenie okazji do pe∏nienia przez dziecko ró˝- II. Nabywanie umiej´tnoÊci poprzez dzia∏anie nych ról wuk∏adach interpersonalnych, ze zwróceniem uwagi na rol´ dziecka w rodzinie. 1. Wspieranie samodzielnych dzia∏aƒ dziecka. 10. Tworzenie okazji do wspólnego podejmowania 2. Umo˝liwianie dziecku dokonywania wyborów i realizowania ró˝nych zadaƒ, rozwiàzywania proi prze˝ywania pozytywnych efektów w∏asnych blemów. dzia∏aƒ. 11. Dostarczanie przyk∏adów i doÊwiadczanie rozwià- 3. Pomaganie dziecku w dostrzeganiu problemów, zywania sytuacji konfliktowych na zasadzie komplanowaniu i realizowaniu zadaƒ. promisu i akceptacji potrzeb innych osób. 4. Umo˝liwianie poznawania i stosowania ró˝nych IV. Budowanie systemu wartoÊci sposobów rozwiàzywania zadaƒ. 1. Wprowadzanie dziecka w Êwiat wartoÊci uniwer- 5. Umo˝liwienie dziecku odczytywania i zapisywania salnych, takich jak: dobro, prawda, mi∏oÊç, pi´kno, liczb cyframi oraz porównywania liczb i liczenia. poprzez: 6. Kszta∏towanie nawyków higienicznych i zachowaƒ 1) przekaz osobowy nauczyciela, prozdrowotnych oraz proekologicznych. 2) tworzenie otoczenia sprzyjajàcego rozumieniu 7. Uczenie zasad post´powania warunkujàcych bez- i prze˝ywaniu tych wartoÊci. pieczeƒstwo dziecka, ze szczególnym uwzgl´dnieniem bezpieczeƒstwa ruchu drogowego. 2. Pomaganie dziecku wpoznawaniu ró˝nych postaw bohaterów literackich i filmowych oraz w podej- 8. Tworzenie warunków sprzyjajàcych spontanicznej mowaniu próby ich oceny i uzasadnienia stanowii zorganizowanej aktywnoÊci ruchowej dziecka. ska. Umo˝liwianie udzia∏u w grach, zabawach ruchowych i gimnastyce. 3. Wykorzystywanie codziennych sytuacji do podejmowania prób samooceny i oceny zachowaƒ in- 9. Umo˝liwianie dziecku ekspresji spostrze˝eƒ, prze- nych. ˝yç, uczuç wró˝nych formach dzia∏alnoÊci, zzastosowaniem werbalnych i niewerbalnych Êrodków 4. Stwarzanie okazji do dokonywania przez dziecko wyrazu. wyborów i zdawania sobie sprawy z ich konsekwencji. 10. Wspieranie dzia∏aƒ twórczych w ró˝nych dziedzinach aktywnoÊci. 5. Rozwijanie poczucia odpowiedzialnoÊci poprzez samodzielne, dok∏adne i rzetelne wywiàzywanie III. Odnajdywanie swojego miejsca w grupie rówie- si´ z podejmowanych zadaƒ, szacunku do pracy Êniczej, wspólnocie swojej i innych. 1. Uczenie nawiàzywania bliskiego, serdecznego 6. Kszta∏towanie postawy przestrzegania zasad ruchu kontaktu z innymi osobami. drogowego.

Za∏àcznik nr 2 PODSTAWA PROGRAMOWA KSZTA¸CENIA OGÓLNEGO DLA SZKÓ¸ PODSTAWOWYCH I GIMNAZJÓW Nadrz´dnym celem dzia∏aƒ edukacyjnych szko∏y 5) poszukiwania, porzàdkowania i wykorzystywania jest wszechstronny rozwój ucznia. Edukacja szkolna informacji z ró˝nych êróde∏ oraz efektywnego popolega na harmonijnym realizowaniu przez nauczycie- s∏ugiwania si´ technologià informacyjnà, li zadaƒ w zakresie nauczania, kszta∏cenia umiej´tno- Êci i wychowania. Zadania te tworzà wzajemnie uzu- 6) odnoszenia do praktyki zdobytej wiedzy oraz twope∏niajàce si´ i równowa˝ne wymiary pracy ka˝dego rzenia potrzebnych doÊwiadczeƒ i nawyków, nauczyciela. 7) rozwijania sprawnoÊci umys∏owych oraz osobi- Szko∏a w zakresie nauczania, co stanowi jej zada- stych zainteresowaƒ, nie specyficzne, zapewnia uczniom w szczególnoÊci: 8) przyswajania sobie metod i technik negocjacyjne- 1) nauk´ poprawnego i swobodnego wypowiadania go rozwiàzywania konfliktów i problemów sposi´, pisania i czytania ze zrozumieniem, w tym ∏ecznych. w j´zykach obcych, Nauczyciele w pracy wychowawczej, wspierajàc 2) poznawanie wymaganych poj´ç izdobywanie rzewtym zakresie obowiàzki rodziców, zmierzajà do tego, telnej wiedzy na poziomie umo˝liwiajàcym co najaby uczniowie w szczególnoÊci: mniej kontynuacj´ nauki na nast´pnym etapie kszta∏cenia, 1) znajdowali w szkole Êrodowisko wszechstronnego rozwoju osobowego (w wymiarze intelektualnym, 3) dochodzenie do rozumienia, a nie tylko do pami´- psychicznym, spo∏ecznym, zdrowotnym, estetyczciowego opanowania przekazywanych treÊci, nym, moralnym, duchowym), 4) rozwijanie zdolnoÊci dostrzegania ró˝nego rodzaju 2) rozwijali w sobie dociekliwoÊç poznawczà, ukiezwiàzków i zale˝noÊci (przyczynowo-skutkowych, runkowanà na poszukiwanie prawdy, dobra ipi´kfunkcjonalnych, czasowych i przestrzennych), na w Êwiecie, 5) rozwijanie zdolnoÊci myÊlenia analitycznego isyn- 3) mieli ÊwiadomoÊç ˝yciowej u˝ytecznoÊci zarówno tetycznego, poszczególnych przedmiotów nauczania, jak ica∏ej 6) przekazywanie wiadomoÊci przedmiotowych edukacji na danym etapie, w sposób integralny, prowadzàcy do lepszego ro- 4) stawali si´ coraz bardziej samodzielni w dà˝eniu zumienia Êwiata, ludzi i siebie, do dobra w jego wymiarze indywidualnym i spo- 7) poznawanie zasad rozwoju osobowego i ˝ycia ∏ecznym, godzàc dà˝enie do dobra w∏asnego zdospo∏ecznego, brem innych, odpowiedzialnoÊç za siebie z odpowiedzialnoÊcià za innych, wolnoÊç w∏asnà z wol- 8) poznawanie dziedzictwa kultury narodowej ponoÊcià innych, strzeganej w perspektywie kultury europejskiej. 5) poszukiwali, odkrywali i dà˝yli na drodze rzetelnej W szkole uczniowie kszta∏cà swoje umiej´tnoÊci pracy do osiàgni´cia celów ˝yciowych i wartoÊci wykorzystywania zdobywanej wiedzy, aby w ten spo- wa˝nych dla odnalezienia w∏asnego miejsca sób lepiej przygotowaç si´ do pracy w warunkach w Êwiecie, wspó∏czesnego Êwiata. Nauczyciele tworzà uczniom warunki do nabywania nast´pujàcych umiej´tnoÊci: 6) uczyli si´ szacunku dla dobra wspólnego jako podstawy ˝ycia spo∏ecznego oraz przygotowywali si´ 1) planowania, organizowania i oceniania w∏asnej do ˝ycia w rodzinie, w spo∏ecznoÊci lokalnej nauki, przyjmowania za nià coraz wi´kszej odpoi w paƒstwie, wiedzialnoÊci, 7) przygotowywali si´ do rozpoznawania wartoÊci 2) skutecznego porozumiewania si´ w ró˝nych sytumoralnych, dokonywania wyborów ihierarchizacji acjach, prezentacji w∏asnego punktu widzenia wartoÊci oraz mieli mo˝liwoÊç doskonalenia si´, i uwzgl´dniania poglàdów innych ludzi, poprawnego pos∏ugiwania si´ j´zykiem ojczystym, j´zyka- 8) kszta∏towali wsobie postaw´ dialogu, umiej´tnoÊç mi obcymi oraz przygotowania do publicznych wys∏uchania innych i rozumienia ich poglàdów; stàpieƒ, umieli wspó∏dzia∏aç i wspó∏tworzyç w szkole wspólnot´ nauczycieli i uczniów. 3) efektywnego wspó∏dzia∏ania w zespole i pracy wgrupie, budowania wi´zi mi´dzyludzkich, podej- Nauczyciele, majàc na uwadze osobowy rozwój mowania indywidualnych i grupowych decyzji, ucznia, wspó∏dzia∏ajà na rzecz tworzenia wÊwiadomoskutecznego dzia∏ania na gruncie zachowania obo- Êci uczniów zintegrowanego systemu wiedzy, umiej´twiàzujàcych norm, noÊci i postaw. Ma to szczególne zastosowanie 4) rozwiàzywania problemów w sposób twórczy, w kszta∏ceniu zintegrowanym.

Integracji wiedzy nauczanej w szkole na ró˝nych SZKO¸A PODSTAWOWA etapach kszta∏cenia s∏u˝y wprowadzenie kszta∏cenia I i II ETAP EDUKACYJNY zintegrowanego w klasach I—III szko∏y podstawowej oraz Êcie˝ek edukacyjnych. Nauczyciele w szkole podstawowej dostosowujà sposób przekazywania odpowiedniej wiedzy, kszta∏to- Dzia∏alnoÊç edukacyjna szko∏y jest okreÊlona wania umiej´tnoÊci i postaw uczniów do naturalnej przez: wtym wieku aktywnoÊci dzieci, umo˝liwiajà im poznawanie Êwiata wjego jednoÊci iz∏o˝onoÊci, wspomaga- 1) szkolny zestaw programów nauczania, który jà ich samodzielnoÊç uczenia si´, inspirujà je do wyrauwzgl´dniajàc wymiar wychowawczy, obejmuje ˝ania w∏asnych myÊli i prze˝yç, rozbudzajà ich ciekaca∏à dzia∏alnoÊç szko∏y z punktu widzenia dydakwoÊç poznawczà oraz motywacj´ do dalszej edukacji. tycznego, Edukacja w szkole podstawowej, wspomagajàc 2) program wychowawczy szko∏y, obejmujàcy rozwój dziecka jako osoby i wprowadzajàc je w ˝ycie wszystkie treÊci i dzia∏ania o charakterze wychospo∏eczne, ma na celu przede wszystkim: wawczym skierowane do uczniów, realizowany przez nauczycieli, 1) prowadziç dziecko do nabywania i rozwijania 3) program profilaktyki dostosowany do potrzeb roz- umiej´tnoÊci wypowiadania si´, czytania i pisania wojowych uczniów oraz potrzeb danego Êrodowi- w j´zyku ojczystym i w j´zyku obcym, wykonywania elementarnych dzia∏aƒ arytmetycznych, pos∏uska, obejmujàcy wszystkie treÊci i dzia∏ania o chagiwania si´ prostymi narz´dziami i kszta∏towania rakterze profilaktycznym skierowane do uczniów, nawyków spo∏ecznego wspó∏˝ycia, nauczycieli i rodziców. 2) rozwijaç poznawcze mo˝liwoÊci uczniów, tak aby Szkolny zestaw programów nauczania, program mogli oni przechodziç od dzieci´cego do bardziej wychowawczy szko∏y oraz program profilaktyki twodojrza∏ego iuporzàdkowanego rozumienia Êwiata, rzà spójnà ca∏oÊç. Ich przygotowanie irealizacja sà zadaniem zarówno ca∏ej szko∏y, jak ika˝dego nauczycie- 3) rozwijaç i przekszta∏caç spontanicznà motywacj´ la. poznawczà w motywacj´ Êwiadomà, przygotowywaç do podejmowania zadaƒ wymagajàcych sys- Obok zadaƒ wychowawczych i profilaktycznych tematycznego i d∏u˝szego wysi∏ku intelektualnego nauczyciele wykonujà równie˝ dzia∏ania opiekuƒcze i fizycznego, odpowiednio do istniejàcych potrzeb. 4) rozbudzaç i rozwijaç wra˝liwoÊç estetycznà i mo- Konieczne jest podejmowanie przez nauczycieli ralnà dziecka oraz jego indywidualne zdolnoÊci dzia∏aƒ majàcych na celu wyrównywanie szans eduka- twórcze, cyjnych uczniów. 5) umacniaç wiar´ dziecka we w∏asne si∏y i w zdol- Edukacja szkolna przebiega w nast´pujàcych eta- noÊç osiàgania wartoÊciowych i trudnych celów, pach edukacyjnych dostosowanych do okresów roz- 6) rozwijaç zdolnoÊç odró˝niania Êwiata rzeczywistewojowych dziecka: go od wyobra˝onego oraz postaci historycznych 1) etap I — klasy I—III szko∏y podstawowej, od fantastycznych, 2) etap II — klasy IV—VI szko∏y podstawowej, 7) kszta∏towaç potrzeby iumiej´tnoÊci dbania ow∏asne cia∏o, zdrowie i sprawnoÊç fizycznà; wyrabiaç 3) etap III — gimnazjum. czujnoÊç wobec zagro˝eƒ dla zdrowia fizycznego, psychicznego i duchowego, kszta∏towaç nawyki Ilekroç w za∏àczniku jest mowa o: i umiej´tnoÊci zwiàzane z bezpiecznym uczestnic- 1) zaj´ciach edukacyjnych — nale˝y przez to rozumieç twem w ruchu drogowym, zaj´cia o charakterze dydaktyczno-wychowawczym, wtoku których odbywa si´ nauczanie przed- 8) rozwijaç umiej´tnoÊci dziecka poznawania siebie miotów (bloków przedmiotowych), kszta∏cenie zin- oraz otoczenia rodzinnego, spo∏ecznego, kulturotegrowane lub realizacja Êcie˝ek edukacyjnych, wego, technicznego i przyrodniczego dost´pnego jego doÊwiadczeniu, 2) Êcie˝ce edukacyjnej — nale˝y przez to rozumieç zestaw treÊci iumiej´tnoÊci oistotnym znaczeniu po- 9) wzmacniaç poczucie to˝samoÊci kulturowej, histoznawczym i wychowawczym, których realizacja rycznej, etnicznej i narodowej, mo˝e odbywaç si´ wramach nauczania przedmio- 10) stwarzaç warunki do rozwoju wyobraêni i ekspretów lub w postaci odr´bnych zaj´ç, sji werbalnej, plastycznej, muzycznej i ruchowej, 3) etapie edukacyjnym — nale˝y przez to rozumieç zapewniaç warunki do harmonijnego rozwoju odpowiedni okres kszta∏cenia o wyró˝nionych ce- fizycznego ipsychicznego oraz zachowaƒ prozdrolach, stanowiàcy ca∏oÊç dydaktycznà, wotnych, 4) kszta∏ceniu zintegrowanym — nale˝y przez to ro- 11) zapewniaç opiek´ i wspomagaç rozwój dziecka zumieç system nauczania w klasach I—III szko∏y w przyjaznym, bezpiecznym i zdrowym Êrodowipodstawowej. sku w poczuciu wi´zi z rodzinà,

12) uwzgl´dniaç indywidualne potrzeby dziecka 5) umiej´tnoÊci dzia∏ania wró˝nych sytuacjach szkoli troszczyç si´ o zapewnienie mu równych szans, nych i pozaszkolnych, 13) stwarzaç warunki do rozwijania samodzielnoÊci, 6) nawyków i umiej´tnoÊci zwiàzanych z bezpieczobowiàzkowoÊci, podejmowania odpowiedzialno- nym uczestnictwem w ruchu drogowym, Êci za siebie i najbli˝sze otoczenie, 7) rozbudzania potrzeby kontaktu z przyrodà. 14) stwarzaç warunki do indywidualnego igrupowego dzia∏ania na rzecz innych. Zadania szko∏y W szkole podstawowej szczególnie wa˝ne jest 1. UÊwiadamianie uczniom, ˝e wspólnoty takie jak: stwarzanie przyjaznej atmosfery i pomaganie dziecku rodzina, Êrodowisko lokalne i ojczyzna stanowià w dobrym funkcjonowaniu w spo∏ecznoÊci szkolnej. wielkà wartoÊç w˝yciu ka˝dego cz∏owieka i˝e ka˝- dy ma wobec tych wspólnot obowiàzki. I ETAP EDUKACYJNY klasy I—III 2. Uczenie zwyczajów, obyczajów i w∏aÊciwych zachowaƒ wÊrodowisku rodzinnym, wobec kolegów KSZTA¸CENIE ZINTEGROWANE szkolnych i nauczycieli. 3. UÊwiadamianie uczniom zwyczajów, obyczajów Kszta∏cenie na tym etapie jest ∏agodnym przeji zachowaƒ w∏aÊciwych dla przedstawicieli kultury Êciem od wychowania przedszkolnego do edukacji prowadzonej w systemie szkolnym. Ma ono charakter obszaru nauczanego j´zyka obcego. zintegrowany. 4. Uczenie w∏aÊciwych zachowaƒ w sytuacjach zagra˝ajàcych bezpieczeƒstwu uczniów, w tym w∏a- Zaj´cia edukacyjne prowadzi nauczyciel (nauczy- Êciwych zachowaƒ w ruchu drogowym. ciele) wed∏ug ustalonego przez siebie planu, dostosowujàc czas zaj´ç i przerw do aktywnoÊci uczniów. 5. Uczenie w∏aÊciwych zachowaƒ w stosunku do zwierzàt i otaczajàcej przyrody. Nauczyciel (nauczyciele) uk∏ada zaj´cia wtaki sposób, aby zachowaç ciàg∏oÊç nauczania i doskonalenia 6. Rozpoznawanie poziomu sprawnoÊci warunkujàpodstawowych umiej´tnoÊci. cego opanowanie przez uczniów podstawowych umiej´tnoÊci: czytania, pisania i liczenia; odpo- Wskazane jest takie organizowanie procesu dydakwiednio do tego prowadzenie çwiczeƒ usprawniatyczno-wychowawczego, aby wka˝dym dniu wystàpijàcych. ∏y zaj´cia ruchowe, których ∏àczny tygodniowy wymiar wynosi co najmniej 3 godziny. Wskazane jest 7. Rozpoznawanie poziomu sprawnoÊci warunkujàrównie˝, aby w ka˝dym tygodniu wystàpi∏y zaj´cia cego opanowanie przez uczniów podstawowych z j´zyka obcego nowo˝ytnego, których ∏àczny tygo- umiej´tnoÊci: rozumienia ze s∏uchu, mówienia, dniowy wymiar wynosi 2 godziny. czytania i pisania prostych zdaƒ w j´zyku obcym; odpowiednio do tego prowadzenie çwiczeƒ Nauka j´zyka obcego nowo˝ytnego rozpoczyna usprawniajàcych. si´ od stopniowego rozwijania rozumienia ze s∏uchu i reagowania na j´zyk gestem lub s∏owem. Nast´pnie 8. Zach´canie uczniów do nauki j´zyka obcego oraz wprowadzana jest sprawnoÊç mówienia przez powta- rozwijanie ÊwiadomoÊci j´zykowej przez porównarzanie pojedynczych zdaƒ i zwrotów. Elementy czyta- nie j´zyka ojczystego i j´zyków obcych. nia, a póêniej pisania, wprowadzane sà na poziomie wyrazu i zdania. 9. Kszta∏towanie w∏aÊciwych nawyków higienicznych. Cele edukacyjne 10. Zapoznanie dzieci zpolskà iÊwiatowà klasycznà li- Wspomaganie wszechstronnego i harmonijnego teraturà dzieci´cà, w tym z baÊniami i legendami rozwoju ucznia, w tym szczególnie: w j´zyku obcym. 1) umiej´tnoÊci s∏u˝àcych zdobywaniu wiedzy (czyta- TreÊci nauczania nia, pisania i liczenia), Edukacja na tym etapie obejmuje nast´pujàce tre- 2) przygotowania do nauki j´zyków obcych na kolej- Êci nauczania i dzia∏ania edukacyjne: nych etapach edukacyjnych, 1) dom rodzinny — dziecko jako cz∏onek rodziny, 3) umiej´tnoÊci nawiàzywania i utrzymywania poprawnych kontaktów zinnymi dzieçmi, doros∏ymi, 2) szko∏a — dziecko jako uczeƒ, kolega, przyjaciel; z osobami niepe∏nosprawnymi, przedstawicielami normy post´powania zwiàzane z tymi rolami, innej narodowoÊci i rasy, 3) miejscowoÊç, ˝ycie jej mieszkaƒców, 4) poczucia przynale˝noÊci do spo∏ecznoÊci szkolnej, Êrodowiska lokalnego, regionu i kraju, 4) przyroda w otoczeniu dziecka,

5) ojczyzna — symbole i Êwi´ta narodowe; baÊnie 28) mierzenie d∏ugoÊci, szerokoÊci, wysokoÊci przedi legendy narodowe, miotów oraz ich odleg∏oÊci zu˝yciem ró˝nych jednostek i miarek; stosowanie jednostek: centymetr, 6) obrazy zprzesz∏oÊci (w∏asnej rodziny, szko∏y, miej- metr (bez zamieniania jednostek w obliczeniach), scowoÊci), 29) wa˝enie przedmiotów iodmierzanie p∏ynów zu˝y- 7) zabawy, zaj´cia, przygody dzieci, ciem jednostek: dekagram, kilogram (u˝ycie poj´- cia: pó∏ kilograma), odmierzanie p∏ynów za pomo- 8) obrazy z˝ycia dzieci winnych krajach, wszczególcà szklanki, butelki, garnka (u˝ycie poj´ç: pó∏ noÊci w kraju nauczanego j´zyka obcego, i çwierç litra), 9) wybrane wytwory kultury, sztuki, techniki, 30) obliczenia pieni´˝ne w zakresie 100 z∏, 10) rozmowy, 31) kalendarz: 11) swobodne i spontaniczne wypowiedzi uczniów, a) nazywanie dni tygodnia i miesi´cy oraz znajomoÊç ich kolejnoÊci, 12) podstawowe zwroty w j´zyku obcym zwiàzane z czynnoÊciami dnia codziennego, b) odczytywanie i zapisywanie czasu w systemie 12- i 24-godzinnym, 13) opowiadanie i opisywanie, c) stosowanie poj´ç: minuta, godzina, pó∏ godziny, 14) recytowanie wierszy i prozy, d) zapisywanie i porzàdkowanie chronologiczne 15) zabawy i gry dramowe, teatralne, dat (dni i miesiàce), 16) uwa˝ne s∏uchanie wypowiedzi innych, e) odczytywanie i zapisywanie liczb rzymskich od I do XII, 17) odbiór programów radiowych i telewizyjnych, f) wykonywanie prostych obliczeƒ kalendarzo- 18) s∏uchanie baÊni, opowiadaƒ ilegend, wtym zw∏as- wych (w zakresie pe∏nych miesi´cy) i zegaronego regionu, jako inspiracji do s∏ownego i poza- wych (w zakresie pe∏nych godzin), s∏ownego wyra˝ania treÊci i prze˝yç, 32) mierzenie temperatury, odczytywanie wskazaƒ 19) czytanie g∏oÊne sylab, wyrazów, zdaƒ i tekstów, termometru bez pos∏ugiwania si´ liczbami ujemnymi, 20) czytanie ciche ze zrozumieniem, 33) rozwiàzywanie ∏atwych równaƒ jednodzia∏anio- 21) ró˝ne êród∏a informacji i technologii informacyjwych z niewiadomà w postaci okienka (bez przenej, w tym korzystanie z czytelni i biblioteki szkolnoszenia na drugà stron´), nej, 34) rozwiàzywanie zadaƒ tekstowych wymagajàcych 22) pisanie liter, ∏àczenie liter w sylaby, pisanie wyra- wykonania jednego dzia∏ania (wtym zadaƒ na pozów, zdaƒ, równywanie ró˝nicowe izadaƒ dotyczàcych iloÊci, ceny i wartoÊci), 23) przepisywanie wyrazów, zdaƒ, tekstów, powiàzane z ich uzupe∏nianiem i przekszta∏caniem, 35) figury geometryczne: 24) pisanie swobodnych tekstów, ˝yczeƒ, zaproszeƒ, a) mierzenie d∏ugoÊci odcinków i rysowanie listów, opowiadaƒ i opisów, za pomocà linijki odcinków o danej d∏ugoÊci, b) rozpoznawanie i nazywanie trójkàta, kwadratu, 25) pisanie z wykorzystaniem elementarnych zasad prostokàta i ko∏a, pisowni, c) mierzenie d∏ugoÊci boków (wpe∏nych centyme- 26) liczenie (przeliczanie przedmiotów, niezale˝noÊç trach) i obliczanie obwodu trójkàta, kwadratu, liczby przedmiotów od sposobów ich przeliczania, prostokàta, porównywanie liczebnoÊci zbiorów), zapisywanie liczb w zakresie 1000, stopniowe rozszerzanie za- 36) obserwowanie zjawisk iprocesów przyrodniczych, kresu do 10 000, mówienie o nich, 27) dzia∏ania na liczbach: 37) formy ochrony Êrodowiska przyrodniczego w najbli˝szej okolicy, a) dodawanie i odejmowanie pami´ciowe w zakresie 100, mno˝enie idzielenie liczb wzakresie 38) poznanie w∏asnego cia∏a, tabliczki mno˝enia, 39) dba∏oÊç o zdrowie, higiena w∏asna i otoczenia, b) sprawdzanie wyniku odejmowania za pomocà dodawania iwyniku dzielenia za pomocà mno- 40) podobieƒstwa i ró˝nice mi´dzy ludêmi, zrozumie- ˝enia, nie a tolerancja,

41) ˝ywnoÊç i ˝ywienie, W szko∏ach, które organizujà nauk´ j´zyka mniejszoÊci narodowej lub etnicznej albo j´zyka regional- 42) bezpieczeƒstwo wró˝nych miejscach isytuacjach, nego — j´zyka kaszubskiego, j´zyk ten jest nauczany zw∏aszcza na drogach publicznych, rozpoznawanie w ramach nauczania zintegrowanego. TreÊci nauczazagro˝eƒ i umiej´tnoÊci zachowania si´ w przynia w klasach I—III powinny byç czerpane z podobpadku zagro˝enia, nych kr´gów tematycznych, jakie zosta∏y okreÊlone powy˝ej, z uwzgl´dnieniem kultury danej mniejszo- 43) poznawanie pracy w wybranych zawodach, Êci narodowej lub etnicznej albo spo∏ecznoÊci pos∏u- 44) urzàdzenia techniczne powszechnego u˝ytku (bez- gujàcej si´ j´zykiem regionalnym — j´zykiem kapieczne u˝ytkowanie), szubskim. 45) wykorzystanie materia∏ów (papier, drewno, tkani- Zaj´cia z j´zyka obcego powinny zawieraç treÊci na, metal, tworzywa sztuczne, materia∏y przyrodnauczania obejmujàce podstawowe s∏ownictwo odnonicze) w dzia∏alnoÊci manualnej, szàce si´ do zakresów tematycznych realizowanych 46) organizacja pracy (planowanie, organizacja stano- w kszta∏ceniu zintegrowanym. wiska, racjonalne wykorzystanie materia∏u i czasu), II ETAP EDUKACYJNY klasy IV—VI 47) dzia∏alnoÊç plastyczna uczniów w ró˝nych materia∏ach, technikach i formach z wykorzystaniem Poczàwszy od II etapu edukacyjnego wprowadza tradycji regionalnych, si´ przedmioty inast´pujàce Êcie˝ki edukacyjne ocharakterze wychowawczo-dydaktycznym: 48) ró˝norodnoÊç dziedzictwa i poszukiwaƒ w sferze kultury, 1) edukacja czytelnicza i medialna, 49) wieloÊç Êrodków komunikacji (j´zyk przestrzeni, 2) edukacja ekologiczna, koloru, cia∏a) oraz Êrodków wyrazu plastycznego, 3) edukacja prozdrowotna, 50) ekspresja i autoekspresja, 51) rozumienie, akceptacja i tolerancja dla innych wy- 4) wychowanie do ˝ycia w spo∏eczeƒstwie: powiedzi artystycznych, a) wychowanie do ˝ycia w rodzinie, 52) kszta∏towanie otoczenia i form u˝ytkowych, b) wychowanie regionalne — dziedzictwo kulturowe w regionie, 53) krajobraz kulturowy, c) wychowanie patriotyczne i obywatelskie. 54) brzmienie g∏osów, instrumentów muzycznych, dêwi´k, rytm, tempo, Dyrektor szko∏y zapewnia uwzgl´dnienie proble- 55) Êpiew, gra na instrumentach, ruch z muzykà, matyki Êcie˝ek edukacyjnych w szkolnym zestawie programów nauczania. Realizacj´ Êcie˝ek edukacyj- 56) percepcja elementów akustyki Êrodowiska cz∏onych zapewniajà nauczyciele wszystkich przedmiowieka, muzyki i utworów muzycznych, tów, którzy do w∏asnego programu w∏àczajà odpowiednio treÊci danej Êcie˝ki. 57) gry i zabawy ruchowe, çwiczenia terenowe, w´- drówki piesze, Cz´Êciowej realizacji tych treÊci mo˝na dokonaç 58) umiej´tnoÊci ruchowe oraz çwiczenia fizyczne ko- w czasie odr´bnych, modu∏owych, kilkugodzinnych rygujàce postaw´ cia∏a, zaj´ç. Dotyczy to zw∏aszcza Êcie˝ki edukacyjnej „Wychowanie do ˝ycia w spo∏eczeƒstwie”. Nauczyciele 59) przestrzeganie regu∏ w grach i zabawach ruchowszystkich przedmiotów eksponujà treÊci zwiàzane wych. z edukacjà na rzecz bezpieczeƒstwa, zw∏aszcza w ruchu drogowym. Lektura H.Ch. Andersen — BaÊnie(wybór); W∏adys∏aw Be∏- PRZEDMIOTY za — Kto ty jesteÊ? Polak ma∏y!; Jan Brzechwa — Aka- J¢ZYK POLSKI demia Pana Kleksa; Wanda Chotomska — Legendy polskie; Maria Konopnicka — O krasnoludkach i sie- Cz∏owiek zdobywa wiedz´ przede wszystkim porotce Marysi (fragmenty); Hugh Lofting — Doktor Do- przez j´zyk. Nauczanie j´zyka ojczystego tworzy funlittle i jego zwierz´ta; Astrid Lindgren — Dzieci dament ogólnego rozwoju ucznia, jest pomocà z Bullerbyn; Kornel Makuszyƒski — 120 przygód Ko- w kszta∏towaniu osoby ucznia, stanowi g∏ówny punkt zio∏ka Mato∏ka (ksi´ga I); Alan Aleksander Milne odniesienia ca∏ej edukacji szkolnej — wychowania — KubuÊ Puchatek; ks. Jan Twardowski — Patyki ipa- i kszta∏cenia. Za rozwój j´zyka w mowie i piÊmie tyczki; Julian Tuwim — wiersze dla dzieci: Lokomoty- (wtym za zasób poj´ç, ortografi´ iestetyk´ zapisu) odwa, S∏oƒ Tràbalski; inne wybrane utwory klasycznej li- powiedzialni sà wszyscy nauczyciele niezale˝nie od teratury dzieci´cej polskiej i Êwiatowej. posiadanej specjalnoÊci.

Cele edukacyjne 2. W∏aÊciwoÊci opowiadania, opisu, dialogu oraz prostych form u˝ytkowych. Wspomaganie umiej´tnoÊci porozumiewania si´ uczniów i wprowadzanie ich w Êwiat kultury, zw∏asz- 3. Wypowiedzenia oznajmujàce, pytajàce irozkazujàcza przez: ce, w tym zdania i równowa˝niki zdaƒ. 1) kszta∏cenie sprawnoÊci mówienia, s∏uchania, czy- 4. Zwiàzki wyrazów w zdaniu, w tym rola podmiotu tania i pisania w zró˝nicowanych sytuacjach ko- i orzeczenia. munikacyjnych prywatnych i publicznych, 5. Odmienne i nieodmienne cz´Êci mowy oraz poda zw∏aszcza wa˝nych dla ˝ycia w paƒstwie demostawowe kategorie fleksyjne. kratycznym i obywatelskim; rozwijanie zainteresowania uczniów j´zykiem jako sk∏adnikiem dziedzic- 6. Zwiàzki znaczeniowe mi´dzy wyrazami. twa kulturowego, 7. Budowa s∏owotwórcza wyrazów. 2) ujawnianie zainteresowaƒ, mo˝liwoÊci i potrzeb oraz j´zykowych i czytelniczych umiej´tnoÊci 8. Rodzaje g∏osek. uczniów po to, aby wyznaczaç stosowne dla nich cele, dobieraç treÊci i materia∏y, projektowaç od- 9. Akcent wyrazowy, intonacja. powiednie dzia∏ania gwarantujàce skutecznoÊç 10. Poj´cia: fikcja literacka, Êwiat przedstawiony, edukacji, nadawca, odbiorca, podmiot mówiàcy, narracja, 3) rozbudzanie motywacji czytania irozwijanie umie- przenoÊnia, rytm. j´tnoÊci odbioru dzie∏ literackich i innych tekstów 11. Ró˝nice mi´dzy j´zykiem potocznym aj´zykiem likultury, tak˝e audiowizualnych, aprzez nie przybliteratury oraz j´zykiem regionu. ˝anie rozumienia cz∏owieka i Êwiata; wprowadzanie w tradycj´ kultury narodowej i europejskiej, 12. Terminy: bohater, wàtek, akcja, autor, narrator, epitet, porównanie, wyraz dêwi´konaÊladowczy, rym, 4) uczenie istnienia w kulturze, przede wszystkim zwrotka, refren, baʃ, opowiadanie, powieÊç, prow jej wymiarze symbolicznym i aksjologicznym, za, poezja. tak by stawa∏a si´ wewn´trznà i osobistà w∏asno- Êcià dziecka. 13. Terminy zwiàzane z przekazami ikonicznymi, radiem, telewizjà, filmem, teatrem, prasà. Zadania szko∏y Osiàgni´cia 1. Wychowanie j´zykowe i rozbudzanie wra˝liwoÊci estetycznej. 1. Mówienie: 2. Motywowanie do poznawania literatury oraz ró˝- 1) do rzeczywistych i wyobra˝onych s∏uchaczy, norodnych tekstów kultury (w tym regionalnej) z przejrzystoÊcià intencji, z uwzgl´dnianiem wzbogacajàcych wiedz´ ucznia o cz∏owieku, ˝yciu ró˝norodnych sytuacji, ról i kontaktów mi´dzyi Êwiecie z perspektywy wspó∏czesnoÊci i z odnie- ludzkich (oficjalnych i nieoficjalnych), sieniem do przesz∏oÊci. 2) na temat otaczajàcej rzeczywistoÊci, w∏asnych 3. Doskonalenie kompetencji komunikacyjnej, to zna- zainteresowaƒ, literatury, innych (niewerbalczy umiej´tnoÊci mówienia, s∏uchania, czytania, nych i mieszanych) tekstów kultury, pisania, odbioru ró˝norodnych tekstów kultury. 3) na temat zaobserwowanych zjawisk j´zykowych (przy u˝yciu elementarnej terminologii j´- 4. Tworzenie sytuacji, w których uczenie si´ j´zyka zykoznawczej wprowadzanej zale˝nie od mo˝linast´puje przez Êwiadome i refleksyjne jego u˝ywoÊci uczniów), wanie (bez nawarstwiania teoretycznej, abstrakcyjnej wiedzy o systemie j´zykowym). 4) zprecyzjà znaczeniowà, ze ÊwiadomoÊcià emocjonalnego nacechowania wypowiedzi oraz 5. Pobudzanie postaw kreatywnych ucznia w procepróbami ich oceny (zw∏aszcza etycznej), sie zdobywania umiej´tnoÊci i gromadzenia wiedzy. 5) p∏ynne, z poprawnà i wyraênà artykulacjà oraz dykcjà, akcentowaniem, intonacjà, pauzowa- 6. Integrowanie ró˝nych doÊwiadczeƒ kulturowych. niem i tempem (w tym wyg∏aszanie tekstów z pami´ci). TreÊci nauczania 2. S∏uchanie: TreÊci nauczania powinny byç podporzàdkowane 1) uwa˝ne i ze zrozumieniem, funkcji wspierajàcej wypowiadanie si´, bez konieczno- Êci pos∏ugiwania si´ definicjami. 2) rozmaitych wypowiedzi, w ró˝nych celach i sytuacjach, 1. Poj´cia nadawcy iodbiorcy, sposoby rozpoznawania intencji wypowiedzi (pytam, odpowiadam, in- 3) z rozró˝nianiem mowy i t∏a akustycznego formuj´, prosz´). w przekazach audiowizualnych.

3. Czytanie: 2. BaÊnie, legendy, opowiadania i utwory poetyckie pochodzàce z regionu. 1) g∏oÊne iwyraziste, zuwzgl´dnieniem zasad kultury ˝ywego s∏owa, 3. Inne teksty reprezentatywne dla êróde∏ kultury europejskiej. 2) ciche ze zrozumieniem, 3) ró˝nych rodzajów tekstów z uwzgl´dnianiem 4. Wybrane przez uczniów i nauczyciela stosownie celu (takiego jak: informacja, prze˝ycie, per- do mo˝liwoÊci i potrzeb uczniów: swazja). 1) utwory prozatorskie ipoetyckie wprowadzajàce 4. Pisanie: w polskà tradycj´ i wspó∏czesnoÊç literackà, 1) tekstów kierowanych do ró˝nych adresatów 2) teksty reprezentatywne dla ró˝nych rodzajów, i w ró˝nych celach, gatunków i form artystycznego wyrazu, ze szczególnym uwzgl´dnieniem utworów epic- 2) w zwiàzku z potrzebami codziennej komunikakich, w tym odmian prozy fabularnej, literatury cji, ekspresji w∏asnych doznaƒ, zliteraturà itekscience fiction. stami kultury wysokiej oraz masowej, 5. Teksty u˝ytkowe, publicystyczne, popularnonauko- 3) w ró˝nych prostych formach, we, przedstawienia teatralne, filmy, s∏uchowiska 4) z troskà o kompozycj´ (plan, tytu∏, akapit), radiowe, programy telewizyjne. sprawnoÊç stylistycznà oraz poprawnoÊç gramatycznà, interpunkcyjnà iortograficznà, atak- HISTORIA I SPO¸ECZE¡STWO ˝e estetyk´ tekstu. Cele edukacyjne 5. Odbiór tekstów kultury: 1) z dà˝noÊcià do odkrywania ich dos∏ownego, 1. Zainteresowanie przesz∏oÊcià. przenoÊnego i symbolicznego sensu, 2. Rozwijanie poczucia przynale˝noÊci do grupy ro- 2) z uwzgl´dnieniem obserwacji swoistoÊci ich dzinnej, spo∏ecznoÊci lokalnej, grupy etnicznej, natworzywa, rodu, paƒstwa, spo∏ecznoÊci europejskiej i Êwiatowej. 3) ze wskazywaniem na ró˝ne elementy Êwiata przedstawionego, 3. Âwiadoma postawa patriotyczna i obywatelska 4) z odró˝nianiem fikcji artystycznej od rzeczywi- motywujàca do odpowiedzialnego uczestnictwa stoÊci, w ˝yciu spo∏ecznym i publicznym. Kszta∏towanie szacunku do w∏asnego paƒstwa. 5) zrefleksjà nad wartoÊciami izasadami etycznymi, w tym zw∏aszcza dylematami natury etycz- 4. Poznawanie wartoÊci, stanowiàcych istotny monej prze˝ywanymi przez bohaterów, tyw dzia∏alnoÊci indywidualnej i publicznej w Polsce, w Europie i w Êwiecie. 6) z próbami okreÊlania funkcji ró˝nych elementów tekstu przy u˝yciu odpowiedniej terminolo- Zadania szko∏y gii (wprowadzanej zale˝nie od mo˝liwoÊci uczniów), 1. Dostarczanie wiedzy na temat najwa˝niejszych wy- 7) z wykorzystaniem ró˝nych kontekstów, darzeƒ inajwybitniejszych postaci zdziejów Polski (w tym regionu) oraz Europy i Êwiata. 8) z uwzgl´dnieniem odr´bnoÊci regionalnej i etnicznej. 2. Zapoznanie z symbolami narodowymi, paƒstwowymi i religijnymi; wyjaÊnienie ich znaczenia oraz Lektura kszta∏towanie szacunku wobec nich. Rozwijanie postawy patriotycznej. 1. Carlo Collodi — Pinokio; Wiktor Gomulicki — Wspomnienia niebieskiego mundurka; Irena Jur- 3. Kszta∏towanie wyobraêni historycznej. gielewiczowa — Ten obcy; Rudyard Kipling — Ksi´ga D˝ungli; Józef Ignacy Kraszewski — Stara 4. Zapoznanie z elementarnymi poj´ciami historycz- Baʃ; C.S. Levis — OpowieÊci z Narnii, cz. I: Lew, nymi. Czarownica i stara szafa; Kornel Makuszyƒski — Szatan z siódmej klasy; Lucy Maud Montgomery 5. Rozbudzanie zainteresowaƒ przesz∏oÊcià w∏asnà, — Ania zZielonego Wzgórza; Edmund Niziurski — swojej rodziny i narodu oraz korzeniami i rozwo- Sposób na Alcybiadesa; Henryk Sienkiewicz — jem rodzimej kultury. W pustyni i w puszczy; Alfred Szklarski — Tomek w krainie kangurów; ks. Jan Twardowski — Zeszyt TreÊci nauczania wkratk´; Mark Twain — Przygody Tomka Sawyera; Juliusz Verne — W 80 dni dooko∏a Êwiata; Stani- 1. Ja. Kim jestem — co lubi´, co potrafi´, co jest dla s∏aw Lem — Bajki robotów. mnie wa˝ne. GodnoÊç moja i innych.

2. Ja i inni. Moja postawa wobec innych. Kole˝eƒ- Osiàgni´cia stwo, przyjaêƒ, mi∏oÊç. Prawa moje i prawa innych. Stosunek do Êrodowiska przyrodniczego 1. Integrowanie wiedzy historycznej uzyskanej z ró˝- nych êróde∏. i kulturowego. 2. Ujmowanie treÊci historycznych wzwiàzkach przy- 3. Ja i inni. WolnoÊç osobista a przewidywanie konczynowo-skutkowych. sekwencji w∏asnych zachowaƒ, odpowiedzialnoÊç iobowiàzki. Wzorce osobowe — wybrane postacie 3. Ocenianie faktów iwydarzeƒ zprzesz∏oÊci; porówhistoryczne i wspó∏czesne. nywanie zasad i wartoÊci obowiàzujàcych w przesz∏oÊci z obecnie obowiàzujàcymi zasadami i war- 4. WartoÊci: prawda, dobro, pi´kno, wolnoÊç i spratoÊciami kszta∏tujàcymi ˝ycie spo∏eczne. wiedliwoÊç w otaczajàcym Êwiecie. 4. Tworzenie opowiadania opartego na treÊciach hi- 5. Mój dom, moja rodzina i sàsiedztwo. Elementy historycznych, z obrazowym ujmowaniem epizostorii rodzinnej, regionalnej oraz ˝ycia codziennedów, postaci i scenek historycznych. go w Polsce i w ró˝nych krajach i epokach. 5. Umieszczanie wydarzeƒ w przedzia∏ach czaso- 6. Spo∏eczeƒstwo. Prawa i obowiàzki obywatelskie. wych, obliczanie up∏ywu czasu mi´dzy wydarze- Postawy prospo∏eczne iaspo∏eczne. Przyk∏ady ró˝- niami. nych systemów spo∏ecznych w Êwiecie wspó∏czesnym i w przesz∏oÊci. 6. Rysowanie drzewa genealogicznego. 7. Praca. Jej znaczenie w˝yciu indywidualnym izbio- 7. Poszukiwanie swojego miejsca wÊwiecie, Êwiadorowym. Organizacja pracy i jej efekty w ró˝nych me korzystanie z przys∏ugujàcych praw oraz wyepokach i wspó∏czeÊnie. pe∏nianie obowiàzków. 8. Zró˝nicowanie regionalne Polski efektem warun- 8. Umiej´tnoÊç krytycznej oceny wydarzeƒ historyczków przyrodniczych i dzia∏alnoÊci cz∏owieka, zaso- nych i wspó∏czesnych. by Êrodowiska przyrodniczego, ich ochrona i wykorzystanie. 9. Rozumienie i stosowanie przyj´tych norm wspó∏- ˝ycia wnajbli˝szym otoczeniu. Indywidualne igru- 9. Zagospodarowanie terenu w miejscu zamieszka- powe dzia∏anie w najbli˝szym otoczeniu spo∏ecznia ucznia, uwarunkowania ˝ycia ludzi danego ob- nym i na forum szko∏y. szaru od czynników przyrodniczych i pozaprzyrodniczych, krajobraz najbli˝szej okolicy. 10. Samodzielna ocena zachowaƒ swoich i innych, a tak˝e przewidywanie ich konsekwencji. 10. Moja ojczyzna. Wydarzenia i osoby o zasadniczym znaczeniu dla losów narodu i paƒstwa polskiego 11. Dokonywanie Êwiadomej samoidentyfikacji kultu- (chrzest Polski, zjazd gnieênieƒski ikoronacja Chro- rowej, narodowej, etnicznej, regionalnej i paƒbrego, W∏adys∏aw ¸okietek iKazimierz Wielki, bitwa stwowej; formu∏owanie uzasadnieƒ w∏asnych popod Grunwaldem, unia polsko-litewska, królowa staw i poglàdów. Jadwiga i Jagie∏∏o, Stefan Batory, potop szwedzki, 12. Wyra˝anie w∏asnego zdania i s∏uchanie zdania in- Jan Sobieski, konstytucja 3 maja, rozbiory, formy nych. walki oniepodleg∏oÊç Polski, Iwojna Êwiatowa, odzyskanie niepodleg∏oÊci, wojna polsko-sowiecka, 13. Dostrzeganie zwiàzków teraêniejszoÊci z przesz∏o- Józef Pi∏sudski i Roman Dmowski, IIwojna Êwiato- Êcià oraz ciàg∏oÊci rozwoju kulturalnego icywilizawa, okupacja iwalka oniepodleg∏oÊç). cyjnego. 11. Najwa˝niejsze elementy polskiego dziedzictwa kul- 14. Odczytywanie iopis ró˝norodnych êróde∏ informaturowego. cji historycznej i ich ilustracyjne wykorzystywanie przy rekonstrukcji przesz∏oÊci. 12. Moja ojczyzna Polska — po∏o˝enie, obszar, granice, sàsiedzi, ludnoÊç, podzia∏ administracyjny. 15. Lokalizowanie czasowo-przestrzenne wydarzeƒ z wykorzystaniem osi czasu, planu, mapy, wykre- 13. Mój kràg cywilizacyjno-kulturowy. Wybrane zasów i tabel. gadnienia z kr´gu kultury antycznej oraz dziejów Europy. Âródziemnomorskie korzenie wybranych 16. Wyciàganie wniosków z porównywania dwóch elementów kultury polskiej. iwi´cej prostych informacji dotyczàcych wydarzeƒ i postaci historycznych. 14. Polska w Europie — kierunki wspó∏pracy, procesy integracji zUnià Europejskà; wspólne wartoÊci eu- 17. Poszukiwanie potrzebnych informacji w ró˝norodropejskie: poszanowanie praw cz∏owieka, demo- nych êród∏ach oraz rozwijanie umiej´tnoÊci ich sekracja, wolnoÊç gospodarcza. lekcjonowania, porzàdkowania i przechowywania. 15. Symbole i Êwi´ta narodowe, paƒstwowe i religij- 18. Ukierunkowana, bezpoÊrednia obserwacja elene; symbole wybranych paƒstw i instytucji mi´- mentów Êrodowiska geograficznego i spo∏ecznedzynarodowych. go.

19. Formu∏owanie pytaƒ, problemów dotyczàcych zja- 3) formu∏owanie krótkiej wypowiedzi o sobie, rowisk zachodzàcych wÊrodowisku lokalnym, regio- dzinie, najbli˝szym otoczeniu, swoich przekonalnym i poszukiwanie ich rozwiàzaƒ z wykorzy- naniach i wartoÊciach wraz z ich prostym uzastaniem dost´pnych êróde∏ informacji. sadnieniem, 4) inicjowanie ipodtrzymywanie prostej rozmowy J¢ZYK OBCY dotyczàcej typowych sytuacji dnia codziennego, Cele edukacyjne 5) opanowanie poprawnej wymowy w zakresie Opanowanie znajomoÊci j´zyka na poziomie za- poznanego materia∏u j´zykowego. pewniajàcym minimum komunikacji j´zykowej. 3. SprawnoÊç czytania: Zadania szko∏y 1) rozumienie powszechnie spotykanych dokumentów, takich jak: menu, rozk∏ad jazdy, og∏o- 1. Rozwijanie w uczniach poczucia w∏asnej wartoÊci szenia, reklamy, listy i instrukcje, oraz wiary we w∏asne mo˝liwoÊci j´zykowe, w szczególnoÊci przez pozytywnà informacj´ 2) wyszukiwanie konkretnych informacji w prozwrotnà dotyczàcà ich indywidualnych umiej´tno- stych tekstach, Êci j´zykowych. 3) rozumienie ogólnego sensu prostych, adapto- 2. Stopniowe przygotowywanie ucznia do samo- wanych tekstów. dzielnoÊci w procesie uczenia si´ j´zyka obcego. 4. SprawnoÊç pisania: 3. Rozwijanie wuczniach postawy ciekawoÊci, otwar- 1) dostrzeganie ró˝nic mi´dzy fonetycznà a gratoÊci i tolerancji wobec innych kultur. ficznà formà wyrazu oraz umiej´tnoÊç poprawnego zapisu wi´kszoÊci s∏ów znanych ze s∏uchu, TreÊci nauczania 2) napisanie krótkiego listu o sobie i swoich zain- 1. Podstawowe struktury gramatyczne umo˝liwiajà- teresowaniach, przekazanie prostej informacji. ce formu∏owanie wypowiedzi wodniesieniu do teraêniejszoÊci, przesz∏oÊci iprzysz∏oÊci oraz do rela- 5. Inne umiej´tnoÊci — korzystanie ze szkolnego cji przestrzennych. s∏ownika dwuj´zycznego. 2. Podstawowe funkcje j´zykowe umo˝liwiajàce po- MATEMATYKA s∏ugiwanie si´ j´zykiem w prostych, nieformalnych sytuacjach dnia codziennego. Cele edukacyjne 3. Zasady wymowy i ortografii. 1. Przyswojenie podstawowych poj´ç i umiej´tnoÊci matematycznych znajdujàcych zastosowanie 4. Podstawowe wiadomoÊci o obszarze nauczanego wnajprostszych sytuacjach praktycznych, wszczej´zyka. gólnoÊci opanowanie: 5. Wprowadzenie do pracy ze s∏ownikiem dwuj´zycz- 1) sprawnego wykonywania obliczeƒ na liczbach nym oraz stosownymi materia∏ami uzupe∏niajàcy- naturalnych, u∏amkach zwyk∏ych idziesi´tnych, mi. 2) umiej´tnoÊci rozwiàzywania zadaƒ prowadzà- 6. Proste projekty zespo∏owe. cych do obliczeƒ arytmetycznych, u˝ycia wzoru lub rozwiàzania ∏atwego równania pierwszego Osiàgni´cia stopnia z jednà niewiadomà, 3) umiej´tnoÊci wykorzystywania najprostszych 1. SprawnoÊç rozumienia ze s∏uchu: poj´ç geometrii w sytuacjach praktycznych; 1) ogólnego sensu prostych sytuacji komunikacyj- rozwój wyobraêni przestrzennej, nych, w tym intencji rozmówcy, 4) wprowadzenie do gromadzenia danych, ich po- 2) instrukcji nauczyciela, rzàdkowania i tworzenia ich najprostszych reprezentacji. 3) ogólnego sensu oraz wyszukiwanie informacji szczegó∏owych w nieskomplikowanych wypo- 2. Wyrobienie nawyku obserwacji, eksperymentowawiedziach i dialogach. nia, samodzielnego poszukiwania izdobywania informacji. 2. SprawnoÊç mówienia: 1) zadawanie prostych pytaƒ oraz udzielanie od- Zadania szko∏y powiedzi, 1. Zapewnienie kszta∏cenia promujàcego samodziel- 2) zdobywanie iudzielanie informacji wtypowych ne, krytyczne i twórcze myÊlenie; ograniczenie do sytuacjach dnia codziennego, minimum dzia∏aƒ schematycznych i odtwórczych.

2. Zapewnienie ka˝demu uczniowi warunków do roz- 4. U∏amki dziesi´tne: woju zdolnoÊci matematycznych na miar´ jego 1) zapis liczby w postaci u∏amka dziesi´tnego; zamo˝liwoÊci poznawczych. pis u∏amka dziesi´tnego wpostaci u∏amka zwyk∏ego, 3. Przygotowanie uczniów do samodzielnego zdobywania wiedzy na dalszych etapach edukacji. 2) wyra˝enia dwumianowane i ich postaç dziesi´tna, 4. Wdro˝enie uczniów do korzystania z nowoczesnych narz´dzi (kalkulatory, komputery) iêróde∏ in- 3) u∏amki dziesi´tne na osi liczbowej; porównyformacji (podr´czniki, atlasy, encyklopedie). wanie u∏amków dziesi´tnych, 4) dzia∏ania na u∏amkach dziesi´tnych, TreÊci nauczania 5) zaokràglanie u∏amków dziesi´tnych; obliczenia 1. Liczby naturalne: z u˝yciem kalkulatora, 1) liczby naturalne wdziesiàtkowym uk∏adzie po- 6) rozwiàzywanie zadaƒ tekstowych umieszczozycyjnym, nych w praktycznym kontekÊcie, w szczególno- Êci zadaƒ typu droga — pr´dkoÊç — czas. 2) porównywanie liczb naturalnych; znaki <, =, >, 5. Wzory i równania: 3) dodawanie, odejmowanie, mno˝enie i dzielenie liczb naturalnych, kwadraty i szeÊciany 1) oznaczenia literowe wielkoÊci liczbowych; u˝yliczb naturalnych, cie wzorów w sytuacjach praktycznych, 2) proste równania pierwszego stopnia z jednà 4) regu∏y dotyczàce kolejnoÊci wykonywania niewiadomà, dzia∏aƒ, 3) rozwiàzywanie zadaƒ dotyczàcych sytuacji 5) dzielenie z resztà liczb naturalnych, praktycznych, prowadzàcych do równaƒ pierw- 6) podzielnoÊç liczb naturalnych; liczby pierwsze szego stopnia z jednà niewiadomà. i z∏o˝one, 6. Elementy statystyki opisowej: 7) cechy podzielnoÊci przez 2, 3, 5, 9, 10, 100, 1) gromadzenie i porzàdkowanie danych, 8) porównywanie ró˝nicowe iilorazowe liczb na- 2) przedstawianie graficzne danych. turalnych, 7. Figury p∏askie: 9) rozwiàzywanie zadaƒ tekstowych prowadzàcych do obliczeƒ na liczbach naturalnych, 1) punkt, prosta, pó∏prosta, odcinek, 10) zapis liczb w systemie rzymskim. 2) proste prostopad∏e; proste równoleg∏e, 3) pomiar d∏ugoÊci; zamiana jednostek d∏ugoÊci: 2. Liczby ca∏kowite: metr, centymetr, milimetr, kilometr, 1) liczby ca∏kowite ujemne; liczby ca∏kowite na osi 4) kàt; porównywanie kàtów; mierzenie kàtów, liczbowej, 5) kàty wierzcho∏kowe; kàty przyleg∏e, 2) porównywanie liczb ca∏kowitych, 6) trójkàt; nierównoÊç trójkàta (dla d∏ugoÊci bo- 3) dzia∏ania na liczbach ca∏kowitych, ków), 4) rozwiàzywanie zadaƒ tekstowych prowadzà- 7) konstruowanie i klasyfikacja trójkàtów, cych do obliczeƒ na liczbach ca∏kowitych. 8) suma kàtów w trójkàcie, 3. U∏amki zwyk∏e: 9) czworokàty: trapezy, równoleg∏oboki, prosto- 1) podzia∏ ca∏oÊci na równe cz´Êci (zginanie, sk∏a- kàty, kwadraty, romby, danie, rozcinanie), 10) przyk∏ady wielokàtów; obliczanie obwodu 2) u∏amek jako iloraz liczb ca∏kowitych; skracanie wielokàta, i rozszerzanie u∏amków, 11) pole kwadratu, prostokàta, równoleg∏oboku, trójkàta, trapezu; obliczanie pól w sytuacjach 3) zamiana liczby mieszanej na u∏amek zwyk∏y praktycznych, i odwrotnie, 12) ko∏o i okràg; ci´ciwa, Êrednica, promieƒ, 4) sprowadzanie u∏amków do wspólnego mianownika, 13) skala i plan. 5) porównywanie u∏amków; u∏amki na osi liczbo- 8. Bry∏y: wej, 1) graniastos∏upy proste i ostros∏upy; ich siatki 6) dzia∏ania na u∏amkach. i modele,

2) walce, sto˝ki, kule — rozpoznawanie w sytu- 7. Kszta∏towanie postawy szacunku do zwierzàt acjach praktycznych, i przyrody oraz odpowiedzialnoÊci za ich stan. 3) pole powierzchni iobj´toÊç prostopad∏oÊcianu; TreÊci nauczania u˝ycie jednostek obj´toÊci i pojemnoÊci. 1. Wspólne cechy budowy i czynnoÊci organizmów. Osiàgni´cia 2. Z∏o˝onoÊç Êwiata ˝ywego, znaczenie ró˝nych spo- 1. Uzyskanie sprawnoÊci w wykonywaniu obliczeƒ sobów jego porzàdkowania. na liczbach naturalnych, u∏amkach zwyk∏ych idziesi´tnych, tak˝e za pomocà kalkulatora. 3. Przyk∏ady ró˝norodnoÊci roÊlin, grzybów izwierzàt oraz Êrodowisk ich ˝ycia. 2. Mierzenie i obliczanie d∏ugoÊci, kàta, pola, obj´to- Êci, czasu, wagi w sytuacjach praktycznych. 4. Opis miejsca zamieszkania (formy terenu, ska∏y, wody, gleba, roÊlinnoÊç). 3. Pos∏ugiwanie si´ planem i mapà. 5. Warunki ˝ycia ludzi w najbli˝szym otoczeniu. 4. Rozwiàzywanie zadaƒ dotyczàcych sytuacji praktycznych, prowadzàcych do obliczeƒ arytmetycz- 6. Orientacja w terenie, szkic, plan, mapa. nych, zastosowania wzoru lub rozwiàzania ∏atwego równania pierwszego stopnia zjednà niewiado- 7. Krajobraz najbli˝szej okolicy — obserwacje iopisy: mà. 1) sk∏adniki naturalnego krajobrazu, 5. Odczytywanie informacji z prostych wykresów 2) sposoby zagospodarowania obszaru, i diagramów. 3) ludzie i kultura, PRZYRODA 4) zale˝noÊç ˝ycia ludzi od czynników przyrodniczych i pozaprzyrodniczych. Cele edukacyjne 8. Krajobrazy nizinne, wy˝ynne i górskie: 1. Zainteresowanie Êwiatem, jego ró˝norodnoÊcià, bogactwem i pi´knem. 1) Êrodowisko i jego zagospodarowanie (na przyk∏adzie wybranych krajobrazów Polski), 2. Rozumienie zale˝noÊci istniejàcych w Êrodowisku 2) krajobrazy naturalne i przekszta∏cone przez przyrodniczym. cz∏owieka, 3. Zdobycie umiej´tnoÊci obserwacji zjawisk przy- 3) przyk∏ady pozytywnego i negatywnego zagorodniczych i dokonywania ich opisu. spodarowania przestrzeni, 4. Poznanie wspó∏zale˝noÊci cz∏owieka i Êrodowiska. 4) krainy Polski. 5. Poznanie zachowaƒ sprzyjajàcych bezpieczeƒstwu 9. Wybrane krajobrazy Êwiata: ludzi i przyrody. 1) làdy i kontynenty, 6. Wyrobienie poczucia odpowiedzialnoÊci za Êrodo- 2) oceany. wisko. 10. Pogoda i klimat, obserwacje meteorologiczne. Zadania szko∏y 11. W∏aÊciwoÊci ró˝nych substancji i ich zastosowa- 1. Dostarczanie wiedzy na temat cz∏owieka, udzielanie: nie uczniowi pomocy w rozumieniu samego siebie. 1) metale i niemetale; masa, przewodnictwo cieplne i elektryczne, 2. Przekazywanie wiedzy na temat budowy iz∏o˝ono- Êci Êwiata o˝ywionego i nieo˝ywionego oraz wa- 2) mieszaniny jednorodne i niejednorodne, runków ˝ycia. 3) woda iroztwory wodne; rozpuszczanie ikrystalizacja, 3. Umo˝liwianie prowadzenia obserwacji Êrodowiska wnajbli˝szej okolicy oraz poznawanych regionach. 4) w∏aÊciwoÊci materii o ró˝nych stanach skupienia (wszczególnoÊci rozszerzalnoÊç temperatu- 4. Przeprowadzanie çwiczeƒ kszta∏tujàcych umiej´trowa, spr´˝ystoÊç, kruchoÊç, ciÊnienie), noÊç orientowania si´ w terenie i na mapie. 5) przemiany chemiczne znane z ˝ycia codzienne- 5. Umo˝liwianie prowadzenia obserwacji zjawisk go (w szczególnoÊci spalanie, korozja, Êcinanie przyrodniczych, wykonywania prostych ekspery- bia∏ka). mentów i interpretowania ich wyników. 12. Kinetyczno-molekularny model budowy materii; 6. Pobudzanie wra˝liwoÊci uczniów na pi´kno Êwiata rozmiary czàsteczek, oddzia∏ywania mi´dzyczài wartoÊç ˝ycia. steczkowe.

13. Podstawowe zjawiska fizyczne i ich zastosowanie: 11. Orientowanie si´ w terenie. 1) mechaniczne, 12. Czytanie i interpretowanie map, wykresów, tabel. 2) elektryczne i magnetyczne, 13. Rozwiàzywanie prostych zadaƒ problemowych do- 3) optyczne i akustyczne. tyczàcych miejsca zamieszkania i okolicy. 14. CzynnoÊci ˝yciowe cz∏owieka, etapy rozwoju cz∏o- 14. Dostrzeganie kulturowych walorów najbli˝szego wieka ze szczególnym uwzgl´dnieniem dojrzewa- regionu. nia biologicznego, zasady higieny. MUZYKA 15. Znaczenie wybranych gatunków roÊlin, grzybów i zwierzàt dla cz∏owieka. Cele edukacyjne 16. Bakterie i wirusy — zagro˝enia i korzyÊci dla cz∏o- 1. Pobudzanie wszechstronnego rozwoju uczniów, wieka. a w szczególnoÊci: 17. Substancje szkodliwe dla organizmów ˝ywych 1) rozbudzanie twórczej postawy wobec siebie i ich oddzia∏ywanie na Êrodowisko przyrodnicze. i Êwiata, 2) rozwijanie ogólnej wra˝liwoÊci dziecka, 18. Wp∏yw cz∏owieka na Êrodowisko przyrodnicze. 3) rozwijanie muzykalnoÊci, wra˝liwoÊci muzycz- 19. Wp∏yw Êrodowiska na zdrowie cz∏owieka: nej, 1) substancje szkodliwe i ich wp∏yw na organizm 4) rozwijanie umiej´tnoÊci refleksyjnego s∏uchacz∏owieka, nia, 2) rola wody, powietrza, gleby, ich odtwarzalnoÊç, 5) rozwijanie zainteresowaƒ i zami∏owaƒ muzyczczystoÊç i ska˝enie. nych. 20. Ziemia wUk∏adzie S∏onecznym, obserwacje astro- 2. Wyposa˝enie uczniów w podstawowe umiej´tnonomiczne. Êci muzyczne. 21. Podró˝e i odkrycia geograficzne. 3. Wprowadzenie uczniów do aktywnego uczestnictwa w kulturze. Osiàgni´cia 4. Wp∏ywanie przez sztuk´ na obyczaje i kultur´ 1. Ca∏oÊciowe postrzeganie rzeczywistoÊci przyrodniuczniów oraz atmosfer´ szkolnà. czej. Zadania szko∏y 2. Obserwowanie przyrodniczych sk∏adników Êrodowiska i ich opis. 1. Tworzenie sytuacji dajàcych mo˝liwoÊç prze˝yç wewn´trznych, bezinteresownego dzia∏ania, pro- 3. Gromadzenie iintegrowanie wiedzy koniecznej do cesu twórczego — wysi∏ku i radoÊci towarzyszàopisywania zjawisk przyrody. cych twórczej aktywnoÊci. 4. Rozpoznawanie stanów fizjologicznych organizmu 2. Umo˝liwienie kontaktu z wielkimi dzie∏ami sztuki. cz∏owieka. Dba∏oÊç ozdrowie przez stosowanie zasad higieny i korzystanie z ró˝nych form rekreacji. 3. Kszta∏towanie postaw. 5. Dostrzeganie walorów przyrodniczych najbli˝sze- TreÊci nauczania go regionu, znajomoÊç prawnie chronionych obiektów i obszarów przyrodniczych. Rozpozna- 1. Nauka Êpiewania w wykonaniu indywidualnym wanie, z wykorzystaniem atlasów i prostych klui zbiorowym. czy, pospolitych gatunków roÊlin i zwierzàt. 2. Muzykowanie na instrumentach. 6. Dostrzeganie zale˝noÊci mi´dzy czynnikami Êrodowiska przyrodniczego i kulturowego. 3. Dzia∏ania muzyczno-ruchowe. 7. WyjaÊnianie zjawisk fizycznych iastronomicznych. 4. S∏uchanie muzyki. 8. Obserwowanie i identyfikowanie ró˝norodnych 5. Obserwacja i tworzenie Êwiata dêwi´ku. substancji i procesów chemicznych w najbli˝szym otoczeniu. 6. Poj´cia muzyczne niezb´dne do prowadzenia rozmów o muzyce. 9. W∏aÊciwe korzystanie z dost´pnych produktów chemicznych. 7. Ró˝norodnoÊç muzyki ojczystej, wtym regionalnej, oraz muzyki innych narodów iregionów Êwiata. 10. Dostrzeganie wp∏ywu dzia∏alnoÊci cz∏owieka na Êrodowisko przyrodnicze. 8. WartoÊci muzyki klasycznej, rozrywkowej iludowej.

Osiàgni´cia TECHNIKA 1. Âpiewanie indywidualne i w grupie. Cele edukacyjne 2. Umiej´tnoÊç s∏uchania muzyki. 1. Osiàgni´cie elementarnego poziomu orientacji i kultury ogólnotechnicznej. 3. ZnajomoÊç najwa˝niejszych pieÊni narodowych. 2. Rozwijanie zdolnoÊci, zainteresowaƒ i umiej´tno- PLASTYKA Êci zwiàzanych z bezpiecznym poruszaniem si´ po drogach publicznych. Cele edukacyjne Zadania szko∏y 1. Pobudzanie wszechstronnego rozwoju uczniów, a w szczególnoÊci: 1. Doprowadzenie ucznia do poznania i oceniania 1) rozbudzanie twórczej postawy wobec siebie swoich cech, mo˝liwoÊci i predyspozycji techniczi Êwiata, nych. 2) rozwijanie ogólnej wra˝liwoÊci dziecka, 2. Organizowanie wielostronnej aktywnoÊci technicznej ucznia. 3) rozwijanie wra˝liwoÊci plastycznej, 3. Tworzenie warunków do kszta∏towania kultury 4) rozwijanie umiej´tnoÊci refleksyjnego patrzenia, i bezpiecznego post´powania w Êrodowisku tech- 5) rozwijanie zainteresowaƒ izami∏owaƒ plastycz- nicznym. nych. 4. Umo˝liwienie zdobycia karty rowerowej od 10 ro- 2. Wyposa˝enie uczniów w podstawowe umiej´tno- ku ˝ycia. Êci plastyczne. TreÊci nauczania 3. Wprowadzenie uczniów do aktywnego uczestnictwa w kulturze. 1. Analiza Êrodowiska ucznia zpunktu widzenia tech- 4. Wp∏ywanie przez sztuk´ na obyczaje i kultur´ nicznego (dom, mieszkanie, miejsce pracy i zabauczniów oraz atmosfer´ szkolnà. wy, miasto, wieÊ). 2. Teksty, dokumentacje techniczne oraz kalkulacje Zadania szko∏y ekonomiczne (poj´cia, symbole, znaki i rysunki); 1. Tworzenie sytuacji dajàcych mo˝liwoÊç prze˝yç normalizacja w technice i w ˝yciu codziennym. wewn´trznych, bezinteresownego dzia∏ania, procesu twórczego — wysi∏ku i radoÊci towarzyszà- 3. Ró˝norodne materia∏y, ich cechy i zastosowania; cych twórczej aktywnoÊci. zale˝noÊç w∏aÊciwoÊci materia∏ów od surowców i sposobu wytwarzania. 2. Umo˝liwienie kontaktu z wielkimi dzie∏ami sztuki. 4. Prace wytwórcze z ró˝nych materia∏ów — plano- 3. Kszta∏towanie postaw. wanie, wykonanie, ocena. TreÊci nauczania 5. Technologie; podstawowe narz´dzia, przyrzàdy pomiarowe stosowane wÊrodowisku ucznia; tech- 1. Kontakt z dzie∏ami sztuki plastycznej — pomniki, nologie ekologiczne w Êrodowisku ucznia. galerie, muzea. 6. Maszyny i instalacje (urzàdzenia gospodarstwa do- 2. Ârodki wyrazu plastycznego i dzia∏ania plastyczne mowego); bezpieczne, ekonomiczne i ekologiczne w ró˝nych materia∏ach, technikach i formach. post´powanie uczniów wÊrodowisku technicznym. 3. Sztuka ludowa i zdobnictwo charakterystyczne dla 7. Bezpieczne poruszanie si´ uczniów wruchu drogodanego regionu. wym jako pieszych, pasa˝erów i rowerzystów. 4. Ró˝norodne sposoby komunikowania (komunikacja Osiàgni´cia pozawerbalna — j´zyk przestrzeni, koloru, cia∏a). 1. Racjonalne ibezpieczne post´powanie wÊrodowi- 5. Krajobraz kulturowy. sku technicznym. 6. Kszta∏towanie otoczenia i form u˝ytkowych (racjo- 2. Ocenianie swoich umiej´tnoÊci, nawyków, zaintenalnoÊç, funkcjonalnoÊç, estetyka). resowaƒ i zdolnoÊci technicznych. 3. Opisywanie i wartoÊciowanie wytworów i dzia∏aƒ Osiàgni´cia technicznych (za pomocà obrazów, rysunków, 1. Pos∏ugiwanie si´ prostymi technikami plastycznymi. symboli i tekstów; wykorzystywanie technologii informacyjnej) zró˝nych punktów widzenia (ekolo- 2. Dbanie o estetyczny wyglàd w∏asny i otoczenia. gicznego, ekonomicznego, estetycznego).

4. Opracowywanie pomys∏ów technicznych wformie 3. Korzystanie z ró˝norodnych êróde∏ i sposobów dokumentacji technicznej (z wykorzystaniem eks- zdobywania informacji oraz jej przedstawiania perymentowania, modelowania technicznego oraz i wykorzystania. technologii informacyjnej; dokonywanie podstawowych pomiarów). 4. Stosowanie komputerów do wzbogacania w∏asnego uczenia si´ i poznawania ró˝nych dziedzin. 5. Planowanie iwykonywanie zadaƒ technicznych indywidualnie i zespo∏owo; organizowanie miejsca WYCHOWANIE FIZYCZNE pracy. Cele edukacyjne 6. Bezpieczne pos∏ugiwanie si´ narz´dziami oraz urzàdzeniami gospodarstwa domowego; czytanie 1. Wspomaganie harmonijnego rozwoju psychoze zrozumieniem ró˝nych instrukcji technicznych. fizycznego uczniów. 7. Korzystanie z dróg zgodnie z obowiàzujàcymi za- 2. Rozwijanie i doskonalenie sprawnoÊci ruchowej sadami. Stosowanie elementów podnoszàcych i t´˝yzny fizycznej uczniów. bezpieczeƒstwo w ruchu drogowym pasa˝erów, 3. Rozwijanie poczucia odpowiedzialnoÊci za zdrowie pieszych irowerzystów. Dbanie oprawid∏owy stan w∏asne i innych. techniczny roweru z uwzgl´dnieniem elementów obowiàzkowego wyposa˝enia. Zadania szko∏y INFORMATYKA 1. Stymulowanie i umo˝liwianie uczniom podejmowania aktywnoÊci ruchowej i wyra˝ania w∏asnych Cele edukacyjne prze˝yç w zabawach, grach, taƒcach. Nauczenie podstawowych zasad pos∏ugiwania si´ 2. Tworzenie warunków do doskonalenia sprawnoÊci komputerem i technologià informacyjnà. i kondycji fizycznej. Zadania szko∏y 3. Zapoznawanie uczniów z podstawowymi formami rekreacji, turystyki oraz zpodstawowymi zasadami 1. Umo˝liwienie uczniom dost´pu do komputera. uprawiania wybranych przez uczniów dyscyplin sportowych. 2. Przygotowanie uczniów do pos∏ugiwania si´ komputerem i technologià informacyjnà. 4. Dokonywanie oceny postawy cia∏a i poziomu sprawnoÊci ucznia wraz zmonitorowaniem rozwo- 3. Uwra˝liwienie uczniów na zagro˝enia wychowawju psychomotorycznego. cze zwiàzane zniew∏aÊciwym korzystaniem zkomputerów i ich oprogramowania (w szczególnoÊci TreÊci nauczania z gier). 1. åwiczenia kszta∏tujàce postaw´ cia∏a oraz stymulu- TreÊci nauczania jàce rozwój uk∏adów: ruchowego, oddechowego, krà˝eniowego, nerwowego. 1. Zasady bezpiecznego pos∏ugiwania si´ kompute- 2. Formy ruchu stwarzajàce mo˝liwoÊci doskonalerem. nia koordynacji wzrokowo-ruchowej oraz wzmoc- 2. Komputer jako êród∏o wiedzy ikomunikowania si´. nienia kondycji fizycznej. Zastosowania komputera w ˝yciu codziennym. 3. åwiczenia zwinnoÊciowo-akrobatyczne oraz skoki. 3. Opracowywanie za pomocà komputera prostych 4. Podstawowe elementy techniki itaktyki gier zespotekstów, rysunków i motywów. ∏owych, konkurencji lekkoatletycznych, gier rekreacyjnych, taƒców, p∏ywania oraz wybranych spor- 4. Korzystanie z elementarnych zastosowaƒ komputów zimowych. terów do wzbogacania w∏asnego uczenia si´ i poznawania ró˝nych dziedzin wiedzy. 5. åwiczenia i zabawy wed∏ug inwencji uczniów uwzgl´dniajàce zasady wspó∏dzia∏ania, respekto- 5. Poznawanie zastosowaƒ komputerów i opartych wania przepisów, zasad i ustaleƒ. na technice komputerowej urzàdzeƒ spotykanych przez ucznia w miejscach publicznych. 6. Przepisy i zasady organizacji zaj´ç ruchowych uwzgl´dniajàce trosk´ o zdrowie. Osiàgni´cia 7. Badanie i ocena rozwoju oraz sprawnoÊci funkcjonowania organizmu. 1. Pos∏ugiwanie si´ komputerem wprzystosowanym dla ucznia Êrodowisku sprz´towym i programi- 8. Zasady sportowego wspó∏zawodnictwa. stycznym. 9. Propozycje sp´dzania czasu wolnego z wykorzy- 2. Opracowywanie za pomocà komputera prostych staniem gier, zabaw, form turystycznych i sportotekstów, rysunków, motywów. wych.

Osiàgni´cia 4. Integrowanie ró˝nych zakresów doÊwiadczeƒ kulturowych. Organizowanie i uczestniczenie w rekreacji, turystyce, zawodach sportowych z przestrzeganiem obo- 5. Tworzenie warunków do oceniania w∏asnych zawiàzujàcych zasad (zasada czystej gry w sporcie). chowaƒ, uczuç, postaw i umiej´tnoÊci wynikajàcych z doÊwiadczeƒ zwiàzanych z uczestnictwem w ˝yciu Êrodowiska i kulturze. J¢ZYK MNIEJSZOÂCI NARODOWEJ LUB ETNICZNEJ ORAZ J¢ZYK REGIONALNY — J¢ZYK KASZUBSKI 6. Rozwijanie w uczniach postaw ciekawoÊci, otwartoÊci i poszanowania innych kultur. Przedmiot jest realizowany w szko∏ach (oddzia- ∏ach) z nauczaniem j´zyka mniejszoÊci narodowych TreÊci nauczania lub etnicznych albo spo∏ecznoÊci pos∏ugujàcej si´ j´- zykiem regionalnym — j´zykiem kaszubskim, zgodnie 1. Podstawowe struktury gramatyczne. z odr´bnymi przepisami. 2. Podstawowe zasady wymowy i ortografii. Cele edukacyjne 3. Rozumienie poj´ç iczynne pos∏ugiwanie si´ termi- Wspomaganie umiej´tnoÊci komunikowania si´ nami: fikcja literacka, Êwiat przedstawiony, nadawca, odbiorca, podmiot mówiàcy, przenoÊnia, rytm, uczniów i wprowadzenie ich w Êwiat kultury, zw∏aszbohater, akcja, autor, narrator, epitet, porównanie, cza poprzez: rym, zwrotka, refren, baʃ, opowiadanie, proza, 1) kszta∏cenie sprawnoÊci mówienia, s∏uchania, czy- poezja. tania, pisania wzró˝nicowanych sytuacjach komu- 4. Pos∏ugiwanie si´ terminami zwiàzanymi z przekanikacyjnych prywatnych i publicznych; rozwijanie zami ikonicznymi, radiem, telewizjà, filmem, tezainteresowania uczniów j´zykiem jako sk∏adniatrem, prasà (wyjaÊnianie poj´ç w razie potrzeby). kiem dziedzictwa kulturowego, 5. Pos∏ugiwanie si´ s∏ownikami oraz stosownymi 2) poszukiwanie korzeni kultury rodzimej, materia∏ami uzupe∏niajàcymi. 3) poznanie kraju ojczystego (ewentualnie regionu) danego j´zyka i pog∏´bianie wi´zi uczuciowej Osiàgni´cia z nim, 1. Mówienie: 4) uczenie istnienia w kulturze, zw∏aszcza w jej wy- 1) na tematy: otaczajàcej rzeczywistoÊci, w∏asmiarze symbolicznym i aksjologicznym, tak aby nych zainteresowaƒ, literatury ze Êwiadomostawa∏a si´ wewn´trznà i osobistà w∏asnoÊcià Êcià emocjonalnego nacechowania wypowiem∏odego cz∏owieka, dzi oraz próbami ich oceny (zw∏aszcza etycznej), 5) ujawnianie zainteresowaƒ, mo˝liwoÊci i potrzeb oraz j´zykowych i czytelniczych umiej´tnoÊci 2) p∏ynne, z poprawnà i wyraênà artykulacjà oraz uczniów po to, by wyznaczaç stosowne dla nich dykcjà, akcentowaniem, intonacjà, pauzowacele, dobieraç treÊci i materia∏y, projektowaç od- niem i tempem (w tym wyg∏aszanie tekstów powiednie dzia∏ania gwarantujàce skutecznoÊç z pami´ci). edukacji, 2. S∏uchanie: 6) rozbudzanie motywacji czytania irozwijanie umie- 1) uwa˝ne i skuteczne, j´tnoÊci odbioru dzie∏ literackich i innych tekstów kultury (tak˝e audiowizualnych), a przez nie przy- 2) rozmaitych wypowiedzi, w ró˝nych celach i sybli˝anie rozumienia cz∏owieka i Êwiata; wprowa- tuacjach. dzanie w tradycj´ kultury narodowej danej mniejszoÊci lub kultury regionu grupy etnicznej. 3. Czytanie: 1) ciche ze zrozumieniem, Zadania szko∏y 2) g∏oÊne iwyraziste zuwzgl´dnieniem zasad kul- 1. Doskonalenie umiej´tnoÊci mówienia, s∏uchania, tury ˝ywego s∏owa. czytania, pisania, odbioru ró˝norodnych tekstów. 4. Pisanie: 2. Tworzenie sytuacji, w których uczenie si´ j´zyka 1) w zwiàzku z potrzebami codziennej komunikanast´puje przez Êwiadome i refleksyjne jego u˝ycji, w zwiàzku z czytanà literaturà, z zachowawanie. niem regu∏ kompozycyjnych, stylistycznych, 3. Motywowanie do poznawania literatury oraz ró˝- gramatycznych i estetycznych, norodnych tekstów kultury narodowej (w tym re- 2) w ró˝nych prostych formach, gionalnej) wzbogacajàcych wiedz´ ucznia o cz∏owieku, ˝yciu iÊwiecie zperspektywy wspó∏czesno- 3) krótkich tekstów kierowanych do ró˝nych adre- Êci i z odniesieniem do przesz∏oÊci. satów (list, zaproszenie, pozdrowienia).

2. Wydawnictwa informacyjne, literatura popularno- Zadania szko∏y naukowa, czasopisma dzieci´ce i m∏odzie˝owe. 1. Ukazanie zale˝noÊci stanu Êrodowiska od dzia∏al- 3. Katalogi, kartoteki, zautomatyzowany system wy- noÊci cz∏owieka. szukiwania danych. 2. Ukazywanie mechanizmów i skutków niepo˝àda- 4. Proces porozumiewania si´, jego sk∏adniki i kon- nych zmian. tekst spo∏eczny. TreÊci nauczania 5. Komunikacja werbalna i niewerbalna, bezpoÊrednia i medialna. 1. Wp∏yw codziennych czynnoÊci i zachowaƒ w domu, szkole, miejscu zabawy i pracy na stan Êrodo- 6. Rodzaje mediów, ich istota i zasady funkcjonowa- wiska naturalnego. nia. 2. Style ˝ycia i ich zwiàzek z wyczerpywaniem si´ za- 7. Funkcje i charakterystyka komunikatów medial- sobów naturalnych. nych: drukowanych, obrazowych, dêwi´kowych, audiowizualnych i multimedialnych. 3. Przyk∏ady miejsc (wnajbli˝szym otoczeniu), wktórych obserwuje si´ korzystne i niekorzystne zmia- 8. Podstawowe elementy j´zyka poszczególnych ro- ny zachodzàce w Êrodowisku przyrodniczym. dzajów mediów. Rodzaje i gatunki przekazów medialnych. 4. Degradacja Êrodowiska — przyczyny, wp∏yw na zdrowie cz∏owieka oraz jej zwiàzek zformami dzia- 9. Teatr jako êród∏o przekazów medialnych. ∏alnoÊci ludzi. 10. Wydarzenia z ˝ycia osobistego i spo∏ecznego jako 5. Obszary chronione oraz ich znaczenie w zachowainspiracja do samodzielnych rejestracji i twórczoniu ró˝norodnoÊci biologicznej; zasady zachowa- Êci medialnej. nia si´ na obszarach chronionych. 11. SelektywnoÊç doboru informacji w Êrodkach ma- Osiàgni´cia sowego przekazu. StronniczoÊç przekazu. 12. Informacja czy perswazja? Jawne i niejawne funk- 1. Prowadzenie obserwacji w najbli˝szej okolicy. cje Êrodków masowej komunikacji we wspó∏cze- 2. Wskazywanie pozytywnych i negatywnych aspeksnym spo∏eczeƒstwie informacyjnym. tów ingerencji cz∏owieka w Êrodowisko. Osiàgni´cia EDUKACJA PROZDROWOTNA 1. Czytanie dla zdobycia wiadomoÊci i zaspokajania potrzeb poznawczych. Cele edukacyjne 2. Umiej´tnoÊç poszukiwania i wykorzystywania in- Kszta∏towanie umiej´tnoÊci dbania o swoje zdroformacji z encyklopedii, s∏owników, innych wywie i bezpieczeƒstwo. dawnictw i dokumentów pozaksià˝kowych (medialnych), w tym w j´zykach obcych. Zadania szko∏y 3. Umiej´tnoÊç wyszukiwania materia∏ów na okreÊlo- 1. Tworzenie warunków do kszta∏towania zachowaƒ ny temat za pomocà katalogów i kartotek. sprzyjajàcych zdrowiu i bezpieczeƒstwu. 4. Rozpoznawanie elementów j´zyka mediów w ró˝- nych rodzajach komunikatów. 2. Rozbudzanie zainteresowania dziecka w∏asnym zdrowiem i rozwojem, u∏atwianie nabywania pod- 5. Rozró˝nianie komunikatów przedstawiajàcych rze- stawowych umiej´tnoÊci dbania o swoje zdrowie. czywistoÊç realnà i fikcj´. Rozró˝nianie obiektywnej relacji i komentarza. 3. Wskazywanie zagro˝eƒ, w tym cywilizacyjnych i spo∏ecznych. 6. Pos∏ugiwanie si´ podstawowymi urzàdzeniami medialnymi. 4. Tworzenie warunków do kszta∏towania umiej´tno- Êci w∏aÊciwego zachowania si´ podczas: 7. Umiej´tnoÊç krytycznej analizy wartoÊci oferty mediów i dokonywania w∏aÊciwego wyboru w korzy- 1) kontaktu z przedmiotami niebezpiecznymi, tokstaniu ze Êrodków masowej komunikacji. sycznymi, ∏atwo palnymi, wybuchowymi, niewybuchami i niewypa∏ami, EDUKACJA EKOLOGICZNA 2) gier zespo∏owych i zabaw ruchowych, 3) konfliktu w relacjach spo∏ecznych. Cele edukacyjne 1. Dostrzeganie zmian zachodzàcych w otaczajàcym TreÊci nauczania Êrodowisku oraz ich wartoÊciowanie. 1. Higiena cia∏a, odzie˝y, obuwia, miejsca pracy iwy- 2. Rozwijanie wra˝liwoÊci na problemy Êrodowiska. poczynku.

10. Istota kole˝eƒstwa iprzyjaêni, wzajemny szacunek, 6. Miejscowe podania, przys∏owia, muzyka, architekudzielanie sobie pomocy, wspó∏praca, empatia. tura, plastyka, tradycyjne rzemios∏o, sztuka ludowa i folklor. 11. Mass media — zasady i kryteria wyboru czasopism, ksià˝ek, filmów i programów telewizyjnych. 7. Sylwetki osób zas∏u˝onych dla Êrodowiska lokalnego, regionu i kraju ze szczególnym uwzgl´dnie- 12. Instytucje dzia∏ajàce na rzecz dziecka i rodziny. niem wartoÊci, które uosabiajà. 13. OdpowiedzialnoÊç za w∏asny rozwój. Samowycho- Osiàgni´cia wanie. 1. Odczytywanie zwiàzków ∏àczàcych tradycj´ rodzin- Osiàgni´cia nà z tradycjami regionu. 1. Prawid∏owe komunikowanie, rozwiàzywanie kon- 2. Dostrzeganie wp∏ywu wartoÊci zwiàzanych zkultufliktów; empatia. rà regionu na ˝ycie poszczególnych ludzi. 2. Dostrzeganie potrzeb w∏asnych i innych ludzi; wy- 3. Âwiadome i aktywne uczestnictwo w ˝yciu wspólra˝anie uczuç, asertywnoÊç. noty lokalnej, w zachowaniu i pomna˝aniu dziedzictwa kulturowego. 3. Rozpoznawanie i rozumienie psychofizycznych przejawów dojrzewania. 3. Wychowanie patriotyczne i obywatelskie 4. Akceptowanie i poszanowanie w∏asnego cia∏a. Cele edukacyjne 5. Aktywny udzia∏ w ˝yciu rodziny. 1. Kszta∏towanie wi´zi z krajem ojczystym i Êwiado- 6. Umiej´tne korzystanie z mass mediów. moÊci obywatelskiej. 2. Edukacja regionalna — dziedzictwo kulturowe 2. Rozwijanie poszanowania postaw prospo∏ecznych w regionie i dobra wspólnego. 3. Kszta∏towanie szacunku dla w∏asnego paƒstwa. Cele edukacyjne 1. Poznanie najbli˝szego Êrodowiska i specyfiki swo- Zadania szko∏y jego regionu. 1. Tworzenie sytuacji wyzwalajàcych emocjonalny 2. Rozwijanie wartoÊci rodzinnych zwiàzanych zwar- zwiàzek zkrajem ojczystym (spotkaƒ, uroczystoÊci, toÊciami kulturowymi wspólnoty lokalnej. inscenizacji, wycieczek). 3. Rozwijanie postaw patriotycznych zwiàzanych 2. Zapoznanie uczniów z symbolami, wa˝nymi dla z kulturà regionalnà. kraju rocznicami, zasadami i instytucjami, które posiadajà istotne znaczenie dla funkcjonowania Zadania szko∏y narodu i paƒstwa polskiego. 1. Umo˝liwianie poznania regionu i jego kultury. 3. Przygotowywanie uczniów do Êwiadomego, aktywnego iodpowiedzialnego uczestnictwa w˝yciu 2. Wprowadzanie uczniów w ˝ycie kulturalne wspól- publicznym. noty lokalnej. 4. Przekazywanie tradycji narodowej. 3. Kszta∏towanie to˝samoÊci narodowej w powiàzaniu z to˝samoÊcià regionalnà. TreÊci nauczania TreÊci nauczania 1. God∏o i hymn paƒstwowy. 1. Najbli˝sze otoczenie domu rodzinnego, sàsiedztwa 2. PieÊni patriotyczne. Utwory literackie (obrazy i fili szko∏y. my) o tematyce historyczno-patriotycznej. 2. Ogólna charakterystyka geograficzna i kulturowa 3. Lokalne miejsca pami´ci narodowej. regionu oraz jego podstawowe nazewnictwo; 4. Sylwetki wielkich Polaków (artystów, uczonych, g∏ówne symbole regionalne. polityków, ˝o∏nierzy) — wzory postaw. 3. J´zyk regionu, gwara i nazewnictwo. 5. Jednostka igrupa. ˚ycie wgrupie (wi´zi, wartoÊci, 4. Elementy historii regionu i ich zwiàzki z historià role, podejmowanie decyzji, konflikty, negocjacje). i tradycjà w∏asnej rodziny. 6. Szkolny samorzàd uczniowski. Normy i wartoÊci 5. Lokalne i regionalne tradycje, Êwi´ta, obyczaje zwiàzane z pe∏nieniem funkcji publicznych w sai zwyczaje. morzàdzie uczniowskim.

7. Samorzàd terytorialny. Normy ˝ycia publicznego 3) wprowadzaç ucznia w Êwiat kultury i sztuki, zwiàzane zpe∏nieniem funkcji radnego, burmistrza (wójta, prezydenta). 4) rozwijaç umiej´tnoÊci spo∏eczne ucznia przez zdobywanie prawid∏owych doÊwiadczeƒ we wspó∏˝y- 8. Formy kontroli w∏adz samorzàdowych przez spo- ciu i wspó∏dzia∏aniu w grupie rówieÊniczej, ∏ecznoÊç lokalnà. 5) zainteresowaç rozwojem Êrodków transportu oraz 9. Jednostka, spo∏eczeƒstwo, naród, paƒstwo. budziç refleksje zwiàzane z odpowiedzialnoÊcià za bezpieczeƒstwo na drogach publicznych. 10. Prawa i obowiàzki obywatelskie. Âcie˝ki edukacyjne 11. WartoÊci inormy ˝ycia spo∏ecznego. Kategoria dobra wspólnego. Patriotyzm. Kultura spo∏eczna W gimnazjum, obok przedmiotów, wprowadza si´ i polityczna. nast´pujàce Êcie˝ki edukacyjne: Osiàgni´cia 1) edukacja czytelnicza i medialna, 1. ZnajomoÊç hymnu narodowego oraz symboli na- 2) edukacja ekologiczna, rodowych i paƒstwowych. 3) edukacja europejska, 2. Umiej´tnoÊç odró˝niania i opisywania postaw etycznych, zgodnych z zasadami wspó∏˝ycia spo- 4) edukacja filozoficzna, ∏ecznego na poziomie spo∏ecznoÊci szkolnej i spo- ∏ecznoÊci lokalnej. 5) edukacja prozdrowotna, 3. Odpowiednie zachowanie si´ w czasie uroczysto- 6) edukacja regionalna — dziedzictwo kulturowe Êci szkolnych i paƒstwowych. w regionie, 4. Umiej´tnoÊç dostrzegania irozwiàzywania proble- 7) kultura polska na tle cywilizacji Êródziemnomormów izadaƒ wnajbli˝szym otoczeniu iÊrodowisku skiej, lokalnym oraz dzia∏ania na ich rzecz. 8) edukacja obronna. 5. ZnajomoÊç systemu pomocy spo∏ecznej w najbli˝- szym Êrodowisku (dla ró˝nych kategorii osób nie- Dyrektor szko∏y zapewnia uwzgl´dnienie problepe∏nosprawnych). matyki Êcie˝ek edukacyjnych w szkolnym zestawie programów nauczania. Realizacj´ Êcie˝ek edukacyj- 6. Umiej´tnoÊç podejmowania decyzji dotyczàcych nych zapewniajà nauczyciele wszystkich przedmiogrupy. tów, którzy do w∏asnego programu w∏àczajà odpowiednio treÊci danej Êcie˝ki. 7. Umiej´tnoÊç przeprowadzenia wyborów do samorzàdu szkolnego. Cz´Êciowej realizacji tych treÊci mo˝na dokonaç w czasie odr´bnych, modu∏owych, kilkugodzinnych 8. ZnajomoÊç instytucji paƒstwa demokratycznego. zaj´ç. 9. Próby okreÊlenia wspó∏czesnej postawy obywatelskiej i patriotycznej. PRZEDMIOTY GIMNAZJUM J¢ZYK POLSKI III ETAP EDUKACYJNY Cele edukacyjne W gimnazjum nauczyciele wprowadzajà uczniów wÊwiat wiedzy naukowej, wdra˝ajà ich do samodziel- Wspomaganie umiej´tnoÊci komunikowania si´ noÊci, pomagajà im wpodejmowaniu decyzji dotyczà- uczniów i wprowadzanie ich w Êwiat kultury, zw∏aszcej kierunku dalszej edukacji iprzygotowujà do aktyw- cza przez: nego udzia∏u w ˝yciu spo∏ecznym. 1) kszta∏cenie sprawnoÊci mówienia, s∏uchania, czytania i pisania w zró˝nicowanych sytuacjach ko- Edukacja w gimnazjum, wspomagajàc rozwój munikacyjnych prywatnych i publicznych, wa˝- ucznia jako osoby iwprowadzajàc go w˝ycie spo∏ecznych dla ˝ycia wpaƒstwie demokratycznym iobyne, ma na celu przede wszystkim: watelskim; rozwijanie zainteresowania uczniów j´- 1) wprowadzaç ucznia w Êwiat nauki przez poznanie zykiem jako sk∏adnikiem dziedzictwa kulturowego, j´zyka, poj´ç, twierdzeƒ i metod w∏aÊciwych dla 2) ujawnianie zainteresowaƒ, mo˝liwoÊci i potrzeb wybranych dyscyplin naukowych, w tym w j´zykach obcych, na poziomie umo˝liwiajàcym dalsze oraz j´zykowych i czytelniczych umiej´tnoÊci kszta∏cenie, uczniów po to, by wyznaczaç stosowne dla nich cele, dobieraç treÊci i materia∏y, projektowaç od- 2) rozbudzaç i rozwijaç indywidualne zainteresowa- powiednie dzia∏ania gwarantujàce skutecznoÊç nia ucznia, edukacji,

3) rozbudzanie motywacji czytania irozwijanie umie- 6. Poj´cia s∏u˝àce omawianiu znaczeƒ wyrazów: j´tnoÊci odbioru dzie∏ literackich i innych tekstów treÊç i zakres, wyrazy abstrakcyjne i konkretne, kultury (tak˝e audiowizualnych), a przez nie przy- ogólne i szczegó∏owe. bli˝anie rozumienia cz∏owieka i Êwiata; wprowa- 7. Poj´cia dotyczàce stylistyki: neologizm, archaizm, dzanie wtradycj´ kultury europejskiej inarodowej, dialektyzm, stylizacja. 4) uczenie istnienia w kulturze, przede wszystkim 8. Mechanizm upodobnieƒ fonetycznych (g∏ównie pod w jej wymiarze symbolicznym i aksjologicznym, wzgl´dem dêwi´cznoÊci) i znaczenia tego zjawiska tak by stawa∏a si´ wewn´trznà i osobistà w∏asnodla praktyki wymawiania izapisywania wyrazów. Êcià m∏odego cz∏owieka. 9. Poj´cia (bez koniecznoÊci definiowania poj´cia Zadania szko∏y i u˝ywania terminów): myÊl przewodnia, sens symboliczny i metaforyczny utworu, realizm, fan- 1. Doskonalenie umiej´tnoÊci mówienia, s∏uchania, tastyka, groteska, narracja (pierwszo- i trzecioczytania, pisania, odbioru ró˝norodnych tekstów osobowa), symbol, alegoria, ironia, apostrofa, ankultury; opis j´zyka wspomagajàcy umiej´tnoÊci tyteza, kontrast. ucznia. 10. Rodzaje literackie oraz gatunki zwiàzane z epikà, 2. Motywowanie do poznawania literatury oraz ró˝- dramatem i lirykà. norodnych tekstów kultury wzbogacajàcych wiedz´ ucznia ocz∏owieku, ˝yciu iÊwiecie zperspekty- 11. Pos∏ugiwanie si´ w czynnym j´zyku terminami: wy wspó∏czesnoÊci i z odniesieniem do przesz∏owiersz sylabiczny iwolny, Êredniówka, przerzutnia, Êci. przenoÊnia, obraz poetycki, pytanie retoryczne, rodzaj i gatunek literacki, teatr, komedia, tragedia, 3. Tworzenie sytuacji, w których uczenie si´ j´zyka fraszka, bajka, ballada, hymn, satyra, sonet, nowenast´puje przez Êwiadome i refleksyjne jego u˝yla, przypowieÊç, fabu∏a, akcja, biografia. wanie (bez nawarstwiania teoretycznej, abstrakcyjnej wiedzy o systemie j´zykowym). Osiàgni´cia 4. Pobudzanie postaw kreatywnych ucznia w proce- Wyrównywanie poziomu irozwijanie umiej´tnoÊci sie zdobywania umiej´tnoÊci i gromadzenia wienabytych w szkole podstawowej, a ponadto: dzy. 1) mówienie, s∏uchanie, czytanie i pisanie: 5. Integrowanie ró˝nych zakresów doÊwiadczeƒ kulturowych; przybli˝anie uczniom ró˝norodnych tek- a) budowanie wypowiedzi mówionych i pisanych stów kultury w perspektywie wiedzy o cz∏owieku zgodnie zintencjà iokolicznoÊciami (wzwiàzku i Êwiecie, uczestnictwa w kulturze wspó∏czesnej z sytuacjami ˝yciowymi i lekturà), i praktyce spo∏ecznej komunikacji oraz obcowania z tradycjà. b) rozpoznawanie i tworzenie wypowiedzi informujàcych, opisujàcych, wartoÊciujàcych oraz 6. Wspomaganie uczniów wprocesie rozpoznawania s∏u˝àcych wyra˝aniu opinii, przekonywaniu i rozumienia wartoÊci oraz w osobistym wysi∏ku i uzasadnianiu poglàdów, tworzenia wewn´trznie akceptowanej ich hierarc) pos∏ugiwanie si´ ró˝nymi odmianami polszczychii. zny (zw∏aszcza ogólnà — mówionà i pisanà) w zale˝noÊci od sytuacji, 7. Wprowadzanie uczniów w technik´ uczenia si´ i wyposa˝anie ich w narz´dzia samodzielnej pracy d) rozpoznawanie irozumienie za∏o˝eƒ komunikaumys∏owej. cji (sytuacje, emocje, oceny) oraz przewidywanie skutków wypowiedzi i dyskutowanie ich TreÊci nauczania etycznego wymiaru (szczeroÊç — nieszczeroÊç, k∏amstwo, manipulacja, agresja s∏owna, brutal- 1. Oficjalne i nieoficjalne sytuacje mówienia. noÊç w zachowaniach j´zykowych), 2. Wy˝ej zorganizowane formy wypowiedzi, wszcze- e) dokonywanie celowych zabiegów redakcyjnych gólnoÊci rozprawka, reporta˝, recenzja, wywiad. w zakresie poprawiania i parafrazowania tekstów w∏asnych i cudzych (w szczególnoÊci 3. Poj´cia zwiàzane z retorykà i wypowiedziami streszczania, skracania, rozwijania, przekszta∏- o strukturze logicznej: teza, argument, przes∏anka, cania stylistycznego), wniosek, poglàd, ocena. f) dokonywanie intersemiotycznego przek∏adu 4. Sk∏adniowe funkcje cz´Êci mowy oraz cz´Êci zda- treÊci obrazowych i akustycznych na wypowienia, a tak˝e budowa wypowiedzeƒ z∏o˝onych dzi ustne i pisemne, (w zwiàzku z interpunkcjà). g) operowanie strukturami gramatycznymi odpo- 5. S∏owotwórcze ifleksyjne czàstki budowy wyrazów wiednio do sytuacji i kontekstu wypowiedzi oraz pos∏ugiwanie si´ wiadomoÊciami na ten te- oraz wyjaÊnianie wp∏ywu u˝ytych form na jej mat w analizie znaczeƒ. klarownoÊç i spójnoÊç,

h) usprawnianie operacji zdaniotwórczych; celowe 2. Wybrane utwory z klasyki polskiej: i dwukierunkowe przekszta∏canie wypowie- Bogurodzica; Arkady Fiedler — Dywizjon 303; dzeƒ: zdanie — równowa˝nik, zdanie pojedyn- Aleksander Kamiƒski — Kamienie na szaniec; Melcze — z∏o˝one, konstrukcje czynne — bierne, chior Waƒkowicz — Ziele na kraterze; Miron Bia∏o- 2) samokszta∏cenie: szewski — Pami´tnik z powstania warszawskiego (fragmenty); Jan Kochanowski — pieʃ Czego a) poszukiwanie informacji w ró˝nych êród∏ach, chcesz od nas, Panie... oraz wybrane fraszki i treny; Ignacy Krasicki — wybrane bajki i jedna z sab) dokumentowanie, notowanie, selekcja i przetyr; Adam Mickiewicz — Ballady iromanse, Dziady chowywanie informacji, cz. II, Pan Tadeusz (fragmenty); Henryk Sienkiec) rozumne korzystanie ze Êrodków masowego wicz — Krzy˝acy; Aleksander Fredro — Zemsta; przekazu, Boles∏aw Prus — Kamizelka; Juliusz S∏owacki — Balladyna; Stefan ˚eromski — Syzyfowe prace; 3) odbiór tekstów kultury: Zofia Kossak-Szczucka — Bursztyny. a) dostrzeganie i komentowanie swoistych w∏a- 3. Wybór liryki XIX wieku, wybór poezji XX wieku ÊciwoÊci poznawanych utworów literackich (w tym utwory Krzysztofa Kamila Baczyƒskiego, i tekstów kultury oraz okreÊlanie funkcji zaob- Konstantego Ildefonsa Ga∏czyƒskiego, Zbigniewa serwowanych Êrodków wyrazu, Herberta, Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej, Kazimierza Wierzyƒskiego, Jana Lechonia, Tadeusza b) pos∏ugiwanie si´ wsposób naturalny ifunkcjo- Ró˝ewicza, Wis∏awy Szymborskiej, Czes∏awa Mi∏onalny wtrakcie rozwa˝ania problematyki utwosza, ks. Jana Twardowskiego). rów poznawanymi poj´ciami i terminami literackimi i kulturowymi, 4. Wybór nowelistyki XIX i XX wieku (w tym co najc) dostrzeganie uniwersalnoÊci doÊwiadczeƒ, mniej jeden utwór pozytywistyczny). przemyÊleƒ, uczuç iaspiracji wpisanych wdzie- 5. Wybrane utwory wspó∏czesnej prozy polskiej idra- ∏a z ró˝nych okresów i kr´gów kulturowych matu. (zw∏aszcza tradycji biblijnej, antycznej, dworsko-rycerskiej, patriotycznej, spo∏ecznikow- 6. Wybrane utwory odorastaniu, wtym powieÊci dla skiej), m∏odzie˝y (np. Ma∏gorzaty Musierowicz lub Ireny Jurgielewiczowej). d) porównywanie tworzywa literatury i innych dzie∏ sztuki, 7. Przyk∏ady literatury regionalnej, wk∏ad literatury e) omawianie i interpretowanie utworów w ró˝- regionalnej do ogólnopolskiej skarbnicy literackiej. nych zestawieniach kontekstualnych, 8. Przyk∏ady literatury biograficznej i pami´tnikarf) twórcze, wyrastajàce z postaw ludycznych, skiej (Pawe∏ Zuchniewicz — Wujek Karol. Kap∏aƒemocjonalnych i estetycznych wykonywanie skie lata Papie˝a; Karolina Lanckoroƒska — Wspoutworów (bàdê ich fragmentów) w ˝ywym s∏o- mnienia wojenne). wie lub w formach teatralnych, 9. Wybrane z czasopism i prasy codziennej teksty g) rozpoznawanie wartoÊci w utworach oraz pró- publicystyczne, informacyjne, reklamowe. by ich oceny na tle w∏asnego Êwiata wartoÊci, 10. Utwory zaproponowane przez uczniów i nauczyh) samodzielne, krytyczne ustosunkowanie si´ do ciela, w tym literatura popularna (co najmniej jeobserwowanych zjawisk kultury; formu∏owaden w ka˝dej klasie). nie, uzasadnianie iobrona wdyskusji (tak˝e na piÊmie) w∏asnych punktów widzenia, pomy- 11. Inne sk∏adniki kultury (przedstawienia teatralne, s∏ów interpretacyjnych i opinii o utworach, filmy, s∏uchowiska radiowe, programy telewizyjne, przekazy ikoniczne, poezja Êpiewana). i) dostrzeganie zwiàzku utworów z biografiami twórców i czasem historycznym. HISTORIA Lektura Cele edukacyjne 1. Wybrane utwory z klasyki Êwiatowej: 1. Rozwijanie i pog∏´bianie zainteresowaƒ przesz∏o- Êcià, zachodzàcymi w niej procesami i wydarze- Biblia (wtym Pieʃ nad PieÊniami, Hymn Êw. Pawniami. ∏a o mi∏oÊci, Apokalipsa — fragmenty); Homer — Iliada lub Odyseja (fragmenty); Sofokles — Anty- 2. Rozwijanie myÊlenia historycznego i krytycyzmu. gona; Pieʃ o Rolandzie; William Szekspir — Ro- 3. Pog∏´bianie umiej´tnoÊci powiàzania dziejów Polmeo iJulia; Miguel Cervantes — Don Kichote(fragski z dziejami Europy i Êwiata. menty); Karol Dickens — OpowieÊç wigilijna; Antoni Czechow — Âmierç urz´dnika; Antoine de Saint 4. Rozwijanie umiej´tnoÊci pozwalajàcych na samo- Exupéry — Ma∏y Ksià˝´; Ernest Hemingway — Sta- dzielnà prac´ intelektualnà zmateria∏em historyczry cz∏owiek i morze. nym.

5. Pog∏´bianie rozumienia poj´ç i wartoÊci niezb´d- 9. Europa w XVI i XVII wieku: renesans, reformacja nych do zrozumienia ˝ycia politycznego, gospo- i reforma katolicka; barok; powstanie systemów darczego i spo∏ecznego. absolutystycznych (Francja, Rosja); Rzeczpospolita szlachecka w XVI i XVII wieku — kraj wielu kultur 6. Dostrzeganie zmian, jakim ulega∏y wartoÊci i nor- i religii. my ˝ycia publicznego na przestrzeni dziejów. 10. Prze∏om oÊwieceniowy w Europie i w Polsce — 7. Rozwijanie umiej´tnoÊci dostrzegania z∏o˝onoÊci przemiany ustrojowe, gospodarcze icywilizacyjne; zwiàzków przyczynowo-skutkowych. powstanie Stanów Zjednoczonych Ameryki Pó∏- nocnej; rewolucja francuska — znaczenie dziejo- 8. Pog∏´bianie i umacnianie postawy patriotyzmu. we; Polska u schy∏ku XVIII wieku (odrodzenie kulturalne, próby ratowania Rzeczypospolitej, rozbio- Zadania szko∏y ry, powstanie koÊciuszkowskie). 1. Przekazywanie wiedzy o najwa˝niejszych etapach dziejów Polski, Europy i Êwiata. 11. Przemiany spo∏eczne i cywilizacyjne XIX wieku: epoka napoleoƒska; tworzenie podstaw nowoczes- 2. Uczenie umiej´tnoÊci analizy i syntezy materia∏u nej demokracji w Europie i Ameryce Pó∏nocnej; historycznego. przemiany na mapie politycznej Europy i Êwiata; kolonializm; rozwój ekonomiczny i spo∏eczny 3. Uczenie zasad odczytywania iinterpretowania êró- w XIX wieku. d∏a historycznego. 12. Losy i postawy Polaków w warunkach braku nie- 4. Ukazywanie mo˝liwoÊci ró˝norodnych interpretapodleg∏oÊci: powstania narodowe, koncepcje pracji êróde∏, wydarzeƒ i postaci historycznych. cy organicznej, losy Polaków na emigracji. 5. Uczenie rzetelnoÊci badawczej. 13. I wojna Êwiatowa; rewolucje rosyjskie. 6. Doskonalenie ró˝norodnych form wypowiedzi ustnej i pisemnej. 14. Âwiat mi´dzy wojnami: kryzys demokracji (systemy totalitarne, hitleryzm ikomunizm); najistotniej- 7. Rozwijanie umiej´tnoÊci poszukiwania, porzàdkosze problemy gospodarcze, spo∏eczne i polityczne wania, wykorzystywania i przechowywania ró˝- Êwiata. nych rodzajów informacji. 15. Odrodzone paƒstwo polskie: budowa paƒstwowoÊ- TreÊci nauczania ci, walka o granice; ewolucja ustrojowa; g∏ówne problemy gospodarcze ispo∏eczne; polityka zagra- 1. Periodyzacja dziejów i poj´cie czasu w historii. niczna imiejsce Polski wEuropie mi´dzywojennej. 2. Warunki ˝ycia cz∏owieka w czasach najdawniejszych. 16. II wojna Êwiatowa; pakt Ribbentrop-Mo∏otow i jego realizacja, momenty prze∏omowe wojny, budo- 3. Cywilizacje staro˝ytne — dorobek kultury i jego wa koalicji antyhitlerowskiej; eksterminacja narotrwa∏oÊç (Egipt, Izrael, Grecja, Rzym). dów na terenach okupowanych; obozy koncentracyjne i ∏agry; Holocaust. 4. Powstanie chrzeÊcijaƒstwa i pierwsze wieki jego rozwoju. 17. Polska wlatach 1939—1945: dwie okupacje; Katyƒ; formy i miejsca walki o niepodleg∏oÊç; polskie 5. Europa iÊwiat Êródziemnomorski wwiekach Êredpaƒstwo podziemne; Powstanie Warszawskie; losy nich: paƒstwa, religie, spo∏eczeƒstwa, kultury (Bi- Polaków w kraju i na obczyênie. zancjum, Arabowie, paƒstwo Karolingów, cesarstwo Ottonów, uniwersalizm cesarski i papieski, 18. Âwiat powojenny; post´p cywilizacyjny, przemiaruch krucjatowy, gospodarka Êredniowieczna, jedny polityczne i kulturowe; konflikt Wschód — ZanoÊç i ró˝norodnoÊç kultury Êredniowiecza). chód, nowe zjawiska polityczno-spo∏eczne i przyspieszenie cywilizacyjne, dekolonizacja; nowe zja- 6. Polska pierwszych Piastów; statut Boles∏awa Krzywiska w kulturze masowej. woustego i rozbicie dzielnicowe Polski; zjednoczenie paƒstwa polskiego; Polska Kazimierza Wielkiego. 19. Polska po 1945 roku: walka o kszta∏t paƒstwa, polski stalinizm; przemiany gospodarczo-spo∏eczne 7. Pierwsi Jagiellonowie na tronie Polski; gospodar- w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej; kryzysy polika i spo∏eczeƒstwo Polski Êredniowiecznej — zja- tyczne lat 1956, 1968, 1970; wybór Polaka na pawiska i procesy; specyfika kultury polskiego Êre- pie˝a, rok 1980 i powstanie „SolidarnoÊci”, stan dniowiecza. wojenny i lata osiemdziesiàte; prze∏om roku 1989, proces budowy III Rzeczypospolitej w oparciu 8. Wielkie odkrycia geograficzne. Europejczycy aNo- o wartoÊci demokratyczne i normy demokratyczwy Âwiat w XV — XVIII wieku. nego paƒstwa prawa.

Osiàgni´cia 7. Tworzenie klimatu dla kole˝eƒstwa, przyjaêni oraz szacunku dla cz∏owieka. 1. Rozpoznawanie miejsca cz∏owieka w czasie historycznym, jego relacji z przyrodà, spo∏ecznoÊcià lo- 8. Pomoc w poszukiwaniu odpowiedzi na podstawokalnà, ojczyznà, kr´giem kulturowym, innymi na- we pytania egzystencjalne. rodami i religiami. 9. Informowanie omo˝liwoÊciach pomocy — system 2. Operowanie podstawowymi kategoriami histo- poradnictwa dla dzieci i m∏odzie˝y. rycznymi: czasem, przestrzenià, ciàg∏oÊcià, zmiennoÊcià. TreÊci nauczania 3. Wykorzystywanie podstawowej wiedzy o najwa˝- 1. Rozwój cz∏owieka: faza prenatalna, narodziny, faza niejszych etapach dziejów do powiàzania zjawisk niemowl´ca, wczesnodzieci´ca, przedpokwitaniohistorycznych z zakresu dziejów powszechnych wa, dojrzewania, m∏odoÊci, wieku Êredniego, wiez historià Polski. ku póênego. ˚ycie jako fundamentalna wartoÊç. 4. Ujmowanie treÊci historycznych wzwiàzkach przy- 2. Budowa prawid∏owych relacji zrodzicami. Konflikt czynowo-skutkowych. pokoleƒ; przyczyny i sposoby rozwiàzywania konfliktów. OdpowiedzialnoÊç wszystkich za atmosfe- 5. Ocenianie faktów i wydarzeƒ historycznych. r´ panujàcà w rodzinie. Rodzina niepe∏na. 6. Interpretacja ró˝nego rodzaju êróde∏ historycz- 3. Rola autorytetów w ˝yciu cz∏owieka. nych. 4. Relacje mi´dzyosobowe i ich znaczenie. Przyjaêƒ, 7. Docieranie do ró˝nych êróde∏ informacji historycz- zakochanie, mi∏oÊç; pierwsze fascynacje, mi∏oÊç nej, integracja wiedzy uzyskanej z ró˝nych êróde∏ platoniczna, mi∏oÊç m∏odzieƒcza, mi∏oÊç dojrza∏a. informacji. 5. Zachowania asertywne. WIEDZA O SPO¸ECZE¡STWIE 6. Podstawowe informacje o rozwoju seksualnym Przedmiot ten sk∏ada si´ z trzech odr´bnych mo- cz∏owieka: to˝samoÊç p∏ciowa — kobiecoÊç i m´- du∏ów: skoÊç. 1) wychowanie do ˝ycia w rodzinie, 7. Dojrzewanie. Rozumienie i akceptacja kryteriów dojrza∏oÊci biologicznej, psychicznej i spo∏ecznej. 2) wychowanie obywatelskie, 8. Problemy itrudnoÊci okresu dojrzewania (napi´cia 3) wychowanie do aktywnego udzia∏u w˝yciu gospo- seksualne, masturbacja), sposoby radzenia sobie darczym. z nimi, pomoc w rozeznaniu sytuacji wymagajàcych porady lekarza lub innych specjalistów. 1. Wychowanie do ˝ycia w rodzinie2) 9. Ró˝nice w rozwoju psychoseksualnym dziewczàt Cele edukacyjne i ch∏opców; postawy i wzajemne oczekiwania. 1. Przyj´cie integralnej wizji osoby; wybór i urzeczy- 10. Zagro˝enia okresu dojrzewania: presja seksualna, wistnianie wartoÊci s∏u˝àcych osobowemu rozwo- uzale˝nienia, pornografia, prostytucja nieletnich. jowi. 11. G∏ówne funkcje p∏ciowoÊci: wyra˝anie mi∏oÊci, bu- 2. Rozwiàzywanie problemów ipokonywanie trudnoÊ- dowanie wi´zi i rodzicielstwo. ci okresu dorastania. 12. Inicjacja seksualna; zwiàzek pomi´dzy aktywnoÊcià seksualnà a mi∏oÊcià i odpowiedzialnoÊcià; Zadania szko∏y dysfunkcje zwiàzane z przedmiotowym traktowa- 1. Stymulowanie procesu samowychowania. niem cz∏owieka w dziedzinie seksualnej. Ryzyko zwiàzane z wczesnà inicjacjà. 2. Wspó∏praca z rodzicami w zakresie prawid∏owych relacji mi´dzy nimi a dzieckiem. 13. Kszta∏towanie i akceptacja to˝samoÊci p∏ciowej. Mo˝liwoÊci pomocy w pokonywaniu trudnoÊci 3. Pomoc we w∏aÊciwym prze˝ywaniu okresu dojrze- zwiàzanych z to˝samoÊcià p∏ciowà. wania. 14. P∏odnoÊç — wspólnà sprawà kobiety i m´˝czyzny. 4. Wzmacnianie procesu identyfikacji z w∏asnà p∏cià. 15. Planowanie rodziny. Metody rozpoznawania p∏od- 5. Wspieranie rozwoju moralnego i kszta∏towania noÊci. Antykoncepcja. Aspekt zdrowotny, psychohierarchii wartoÊci. logiczny i etyczny. 6. Promowanie integralnej wizji seksualnoÊci cz∏o- 16. Infekcje przenoszone drogà p∏ciowà. AIDS: drogi wieka; ukazanie jednoÊci pomi´dzy aktywnoÊcià przenoszenia zaka˝enia, profilaktyka, aspekt sposeksualnà a mi∏oÊcià i odpowiedzialnoÊcià. ∏eczny.

17. WartoÊci zwiàzane z seksualnoÊcià cz∏owieka: m´- Zadania szko∏y skoÊç, kobiecoÊç, mi∏oÊç, ma∏˝eƒstwo, rodzicielstwo. Znaczenie odpowiedzialnoÊci wprze˝ywaniu 1. Stawianie wymagaƒ w zakresie w∏aÊciwej postaw∏asnej p∏ciowoÊci oraz budowaniu trwa∏ych wy uczniów wobec god∏a i hymnu paƒstwowego oraz w czasie uroczystoÊci szkolnych i paƒstwoi szcz´Êliwych wi´zi. wych. 18. Wp∏yw sposobu sp´dzania wolnego czasu (w tym 2. Pomoc w rozpoznaniu w∏asnych praw i obowiàzkorzystania ze Êrodków masowego przekazu) na ków, atak˝e norm iwartoÊci demokratycznych stocz∏owieka. sowanych w ˝yciu spo∏ecznym na poziomie grupy rówieÊniczej, spo∏ecznoÊci szkolnej i spo∏ecznoÊci Osiàgni´cia lokalnej. 1. ZnajomoÊç organizmu ludzkiego i zachodzàcych 3. Ukazywanie praktycznych zastosowaƒ zasad iprow nim zmian oraz akceptacja w∏asnej p∏ciowoÊci. cedur demokratycznych w spo∏ecznoÊci szkolnej, 2. Poznawanie, analizowanie i wyra˝anie uczuç. atak˝e destrukcyjnego charakteru zachowaƒ naruszajàcych normy ˝ycia publicznego (korupcja, 3. Kierowanie w∏asnym rozwojem, podejmowanie przedk∏adanie interesu partii czy grupy interesów wysi∏ku samowychowawczego zgodnie z uznawa- nad interes paƒstwa). nymi normami i wartoÊciami. 4. Kszta∏towanie poczucia odpowiedzialnoÊci za sie- 4. Przyj´cie integralnej wizji ludzkiej seksualnoÊci. bie i innych. 5. Umiej´tnoÊç obrony w∏asnej intymnoÊci inietykal- 5. Wspieranie samorzàdnoÊci uczniowskiej. noÊci seksualnej oraz szacunek dla cia∏a innej osoby. TreÊci nauczania 6. Korzystanie ze Êrodków przekazu w sposób selek- 1. Cz∏owiek — istota spo∏eczna. tywny, umo˝liwiajàcy obron´ przed ich destrukcyjnym oddzia∏ywaniem. 2. Grupa iwi´zi spo∏eczne. Normy iwartoÊci jako jedna z podstaw tych wi´zi w demokracji. 7. Wnoszenie pozytywnego wk∏adu w ˝ycie swojej rodziny. 3. Naród i paƒstwo. To˝samoÊç narodowa. 8. Okazywanie szacunku innym ludziom, docenianie 4. Monarchie konstytucyjne irepubliki we wspó∏czesich wysi∏ku i pracy, przyj´cie postawy szacunku nej Europie. wobec siebie. 5. Obywatel a w∏adza publiczna w systemach totali- 9. Umiej´tnoÊç korzystania z systemu poradnictwa tarnych, autorytarnych i demokratycznych. Normy dla dzieci i m∏odzie˝y. i wartoÊci obowiàzujàce w systemie totalitarnym iautorytarnym anormy iwartoÊci demokratyczne. 2. Wychowanie obywatelskie 6. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej (ustrój poli- Cele edukacyjne tyczny iinstytucje Rzeczypospolitej Polskiej, prawa i obowiàzki obywatela). Regu∏y dzia∏alnoÊci pu- 1. Pog∏´bianie poczucia przynale˝noÊci do wspólnoty blicznej zapisane w Konstytucji Rzeczypospolitej obywateli paƒstwa polskiego. Polskiej i innych aktach prawnych. 2. ÂwiadomoÊç istnienia obowiàzków wobec w∏asnej 7. Samorzàd terytorialny a w∏adza centralna. ojczyzny, w tym w szczególnoÊci obowiàzku jej 8. Ustrój, zadania, instytucje, struktura w∏adzy samoobrony oraz dba∏oÊci o jej dobre imi´. rzàdów terytorialnych. 3. Rozumienie znaczenia norm i wartoÊci demokra- 9. S∏u˝ba cywilna ijej rola wutrwalaniu etosu s∏u˝by tycznych dla funkcjonowania spo∏ecznoÊci szkolpublicznej. nej, spo∏ecznoÊci lokalnej i paƒstwa. 10. Przyk∏ady procedur obowiàzujàcych wza∏atwianiu 4. Poczucie wartoÊci i przydatnoÊci indywidualnego spraw w urz´dzie gminnym. igrupowego dzia∏ania na rzecz spo∏ecznoÊci lokalnej. 11. Kultura polityczna iformy ˝ycia publicznego (ÊwiadomoÊç obywatelska, cnoty obywatelskie, stowa- 5. Rozumienie wa˝nych wydarzeƒ ˝ycia spo∏ecznego, rzyszenia, partie polityczne, zwiàzki zawodowe). politycznego oraz gospodarczego w kraju i na Êwiecie. Ocenianie ich na podstawie norm iwartoÊ- 12. Niezbywalny charakter praw cz∏owieka, ich katalog ci demokratycznych. i systemy ochrony. 6. Pog∏´bianie szacunku dla w∏asnego paƒstwa. 13. Etyka w ˝yciu publicznym.

14. ˚ycie szko∏y — samorzàdnoÊç, procedury demo- 2. Rozwijanie ducha przedsi´biorczoÊci w zgodzie kratyczne, regulacje prawne. z zasadami uczciwej konkurencji i poszanowania prawa. Osiàgni´cia 3. Rozbudzanie wyobraêni, pomys∏owoÊci na temat przysz∏ej aktywnoÊci zawodowej i gospodarczej. 1. Godne zachowanie w czasie obchodów Êwiàt i uroczystoÊci narodowych. 4. Pomoc w Êwiadomym kszta∏towaniu orientacji i kariery zawodowej. 2. Rozpoznawanie w∏asnych praw i obowiàzków. 5. Kszta∏towanie postaw pracowitoÊci, szacunku dla 3. Wykorzystywanie wiedzy o zasadach ustroju Rzepracy innych oraz odpowiedzialnoÊci za swojà czypospolitej Polskiej do interpretacji wydarzeƒ ˝yprzysz∏à karier´ zawodowà. cia publicznego. 6. Budzenie refleksji nad etykà pracy zawodowej. 4. Uczestniczenie w dyskusji, prezentacja i obrona w∏asnego stanowiska, branie pod uwag´ argu- TreÊci nauczania mentów strony przeciwnej. 1. Gospodarstwo domowe — zarzàdzanie w∏asnymi 5. Wspó∏praca w grupie z uwzgl´dnieniem podzia∏u pieni´dzmi. zadaƒ oraz norm i wartoÊci obowiàzujàcych w ˝yciu spo∏ecznym. 2. Najwa˝niejsze zasady racjonalnego gospodarowania. 6. Podporzàdkowanie si´ wymogom procedur demokratycznych we wspólnym dzia∏aniu. Rozumienie 3. Elementarne poj´cia ekonomiczne z zakresu goskonsekwencji ∏amania tych procedur. podarki rynkowej. 7. Za∏atwianie prostych spraw urz´dowych: pisanie 4. Krótka historia pieniàdza ijego najwa˝niejsze funkpodaƒ, ˝yciorysu, wype∏nianie druków urz´docje. wych. 5. Przedsi´biorca iprzedsi´biorczoÊç (ma∏e firmy, po- 8. ZnajomoÊç najwa˝niejszych etycznych zasad ˝ycia trzebne umiej´tnoÊci, zasady prawa, êród∏a inforpublicznego. macji). 9. Ocena wydarzeƒ politycznych z punktu widzenia zasad ˝ycia publicznego obowiàzujàcych w paƒ- 6. Orientacja zawodowa (lokalny i ponadlokalny rystwie demokratycznym. Rozpoznawanie zachowaƒ nek pracy). naruszajàcych te zasady. Projektowanie dzia∏aƒ 7. Odkrywanie irozwijanie indywidualnych kwalifikaprzeciwstawiajàcych si´ naruszaniu zasad ˝ycia cji zawodowych, podejmowanie decyzji zawodopublicznego na poziomie szko∏y i spo∏ecznoÊci lowych. Rodzaje zawodów i umiej´tnoÊci zawodokalnej. wych. 3. Wychowanie do aktywnego udzia∏u w ˝yciu 8. Przyk∏ady procedur obowiàzujàcych w ubieganiu gospodarczym si´ o prac´ lub rozpoczynaniu dzia∏alnoÊci gospodarczej. Cele edukacyjne 9. Wybór zawodu. System poradnictwa zawodowe- 1. Wszechstronny rozwój ucznia ukierunkowany na go i kszta∏cenia ustawicznego. przygotowanie do aktywnej obecnoÊci w ˝yciu spo∏eczno-gospodarczym kraju. 10. MobilnoÊç zawodowa jako zjawisko cywilizacyjne. Rynek pracy. Problem bezrobocia: przyczyny, skut- 2. Rozumienie przez uczniów zjawisk i zmian gospoki, sposoby rozwiàzywania. darczych w kraju. 11. Ubieganie si´ o prac´ — list motywacyjny, ˝ycio- 3. ZdolnoÊç uczniów do odnajdywania swojego miejrys zawodowy, kwestionariusz osobowy, rozmowa sca w ˝yciu gospodarczym w warunkach gospodarki rynkowej i zmiennego rynku pracy. kwalifikacyjna, cechy dobrego pracownika. 4. Wst´pne przygotowanie uczniów do aktywnoÊci 12. Mobbing wmiejscu pracy, sposoby przeciwdzia∏azawodowej i odnalezienia si´ na rynku pracy. nia. 5. Rozumienie przez uczniów norm iwartoÊci zwiàza- 13. Normy etyczne obowiàzujàce pracodawc´ i pranych z prowadzeniem dzia∏alnoÊci gospodarczej cownika. Specjalne wymagania etyczne wobec w paƒstwie demokratycznym. niektórych zawodów (lekarz, nauczyciel, s´dzia). 14. Cz∏owiek w gospodarce. Praca zespo∏owa. Wybra- Zadania szko∏y ne zagadnienia z etyki ˝ycia gospodarczego. Ko- 1. Dostarczenie elementarnej wiedzy ekonomicznej. rupcja i jej wp∏yw na rozwój gospodarczy.

15. Przekszta∏cenia ustroju gospodarczego w Polsce 2. Rozwijanie sprawnoÊci czytania i pisania. po 1989 r.: osiàgni´cia i problemy, w tym problemy natury etycznej. 3. Poszerzenie repertuaru funkcji j´zykowych umo˝liwiajàcych pos∏ugiwanie si´ j´zykiem obcym wsy- Osiàgni´cia tuacjach ˝ycia codziennego. 1. ZnajomoÊç elementarnych poj´ç i praw ekono- 4. Opanowanie bardziej rozwini´tych struktur gramamicznych. tycznych stosowanych do wyra˝ania teraêniejszoÊci, przesz∏oÊci i przysz∏oÊci. 2. Umiej´tnoÊç planowania rozwoju w∏asnego wykszta∏cenia i kwalifikacji zawodowych. 5. Wzbogacenie s∏ownictwa dotyczàcego ˝ycia codziennego, ze szczególnym uwzgl´dnieniem re- 3. Trafne rozpoznawanie w∏asnych predyspozycji, aliów kraju ojczystego oraz kraju/obszaru j´zyka kwalifikacji i realnych mo˝liwoÊci z punktu widze- docelowego na podstawie oryginalnych materiania rynku pracy. ∏ów j´zykowych. 4. Umiej´tnoÊç sporzàdzania dokumentów niezb´d- 6. Rozszerzenie komponentu kulturowo-cywilizacyjnych przy ubieganiu si´ oprac´ (list motywacyjny, nego, z ukierunkowaniem na styl ˝ycia i zachowa- ˝yciorys zawodowy, kwestionariusz osobowy) oraz nia w kraju j´zyka docelowego. umiej´tnoÊç odbycia rozmowy kwalifikacyjnej. 7. Rozró˝nianie formalnego i nieformalnego stylu j´- 5. Umiej´tnoÊç aktywnego znalezienia si´ na rynku zyka. pracy i podejmowania dzia∏alnoÊci gospodarczej. 8. Rozwój indywidualnych strategii uczenia si´. 6. ZnajomoÊç podstawowych zasad etycznych ˝ycia gospodarczego iumiej´tnoÊç stosowania ich w˝y- Osiàgni´cia ciu szkolnym (rzetelna praca, punktualnoÊç, dotrzymywanie danego s∏owa, uczciwoÊç, odpowie- 1. SprawnoÊç rozumienia ze s∏uchu: dzialnoÊç za skutki, prawdomównoÊç). 1) rozumienie ogólnego sensu oraz g∏ównych punktów dialogów i wypowiedzi rodzimych 7. Rozpoznawanie zachowaƒ naruszajàcych zasady u˝ytkowników j´zyka, etyczne przez pracodawców i pracowników. 2) rozumienie sensu prostych wypowiedzi w ró˝- 8. Umiej´tnoÊç zarzàdzania w∏asnymi pieni´dzmi. nych warunkach odbioru (na przyk∏ad rozmowa przez telefon, komunikat na dworcu), J¢ZYK OBCY 3) rozumienie sensu wypowiedzi zawierajàcej niezrozumia∏e elementy, których znaczenia uczeƒ Cele edukacyjne mo˝e domyÊliç si´ z kontekstu. 1. Osiàgni´cie poziomu opanowania j´zyka obcego 2. SprawnoÊç mówienia: zapewniajàcego wmiar´ sprawnà komunikacj´ j´- 1) formu∏owanie krótkich, p∏ynnych i spójnych zykowà. wypowiedzi na okreÊlone tematy z zastosowa- 2. Lepsze poznanie kultury ispraw ˝ycia codziennego niem form gramatycznych odpowiednich do kraju j´zyka nauczanego. wyra˝ania teraêniejszoÊci, przesz∏oÊci i przysz∏oÊci, Zadania szko∏y 2) wykorzystanie znajomoÊci fonetyki w stopniu 1. Rozwijanie w uczniach poczucia w∏asnej wartoÊci zapewniajàcym zrozumia∏oÊç wypowiedzi dla oraz wiary we w∏asne mo˝liwoÊci j´zykowe, mi´dzy rodzimego u˝ytkownika j´zyka, innymi przez pozytywnà informacj´ zwrotnà doty- 3) inicjowanie, podtrzymywanie i koƒczenie proczàcà indywidualnych umiej´tnoÊci j´zykowych. stej rozmowy, 2. Stopniowe przygotowanie ucznia do samodzielnoÊ- 4) wyra˝anie w∏asnych opinii oraz relacjonowanie ci w procesie uczenia si´ j´zyka obcego. wypowiedzi innych osób, 3. Zapewnienie uczniom mo˝liwoÊci stosowania j´- 5) w∏aÊciwa reakcja j´zykowa na wypowiedê rozzyka jako narz´dzia przy wykonywaniu zespo∏o- mówcy. wych projektów, zw∏aszcza interdyscyplinarnych. 3. SprawnoÊç czytania: 4. Rozwijanie wuczniach postawy ciekawoÊci, otwar- 1) rozumienie d∏u˝szych i bardziej z∏o˝onych tektoÊci i tolerancji wobec innych kultur. stów, TreÊci nauczania 2) rozumienie prostego tekstu narracyjnego, 1. Rozwijanie sprawnoÊci rozumienia ze s∏uchu imó- 3) rozumienie ogólnego sensu tekstu, który zawiewienia. ra fragmenty niezrozumia∏e,

4) rozumienie ogólnego sensu obszerniejszego 3. Wyrobienie nawyku samodzielnego poszukiwania tekstu przy pobie˝nym czytaniu, informacji oraz ∏àcznej analizy informacji pochodzàcych z ró˝nych êróde∏. 5) wyszukiwanie ˝àdanej informacji lub szczegó∏u z cz´Êciowo niezrozumianego tekstu. 4. Kszta∏towanie umiej´tnoÊci argumentowania ijasnego formu∏owania wypowiedzi. 4. SprawnoÊç pisania: 1) formu∏owanie, w miar´ zró˝nicowanej pod Zadania szko∏y wzgl´dem morfosyntaktycznym i leksykalnym, wypowiedzi pisemnej, 1. Zapewnienie kszta∏cenia promujàcego samodzielne, krytyczne i twórcze myÊlenie; ograniczenie do 2) sformu∏owanie izapisanie w∏asnego oraz otrzyminimum dzia∏aƒ schematycznych i odtwórczych. manego komunikatu, 3) napisanie krótkiego listu, 2. Zapewnienie ka˝demu uczniowi warunków do rozwoju zdolnoÊci matematycznych na miar´ jego 4) sporzàdzenie prostej i spójnej notatki z czyjejÊ mo˝liwoÊci poznawczych. wypowiedzi, 3. Przygotowanie uczniów do samodzielnego zdoby- 5) prawid∏owe stosowanie zasad ortografii i podwania wiedzy na dalszych etapach edukacji. staw interpunkcji. 5. Inne umiej´tnoÊci: 4. Wdro˝enie uczniów do korzystania z nowoczesnych narz´dzi (kalkulatory, komputery, multime- 1) klasyfikowanie faktów i informacji, selekcjonodia) i êróde∏ informacji (podr´czniki, atlasy, encywanie informacji, klopedie, zasoby sieciowe). 2) korzystanie ze s∏ownika jedno-idwuj´zycznego oraz innych êróde∏ informacji. TreÊci nauczania MATEMATYKA 1. Liczby wymierne: 1) poj´cie liczby wymiernej, Cele edukacyjne 2) dzia∏ania na liczbach wymiernych, równie˝ 1. Przyswojenie podstawowych poj´ç itechnik mate- w zapisie dziesi´tnym, matycznych w stopniu umo˝liwiajàcym rozpoznawanie ich przydatnoÊci i wykorzystanie w sytu- 3) rozwini´cia dziesi´tne liczb wymiernych, acjach z ˝ycia codziennego, w szczególnoÊci: 4) u∏amki dziesi´tne okresowe. 1) usystematyzowanie wiedzy o liczbach wymiernych oraz nabycie sprawnoÊci wykonywania ob- 2. Pot´gi o wyk∏adniku naturalnym i ca∏kowitym: liczeƒ na liczbach wymiernych, pot´gach i pier- 1) poj´cie pot´gi, wiastkach, 2) mno˝enie idzielenie pot´g ojednakowych pod- 2) pos∏ugiwanie si´ procentami wsytuacjach prakstawach, tycznych, 3) mno˝enie i dzielenie pot´g o jednakowych wy- 3) wprowadzenie do rachunku algebraicznego, k∏adnikach, w szczególnoÊci nabycie umiej´tnoÊci pos∏ugiwania si´ wzorami, 4) pot´gowanie pot´g, 4) umiej´tnoÊç rozwiàzywania równaƒ inierównoÊ- 5) poj´cie pot´gi o wyk∏adniku ca∏kowitym ujemci stopnia pierwszego oraz uk∏adów dwóch nym, równaƒ liniowych oraz ich stosowania do pro- 6) zapis liczb w notacji wyk∏adniczej: a ⋅ 10k, gdzie blemów praktycznych, k jest liczbà ca∏kowità i 1 ≤ a < 10. 5) odczytywanie zdanego wykresu funkcji jej podstawowych w∏asnoÊci, 3. Pierwiastki: 6) pos∏ugiwanie si´ klasycznymi w∏asnoÊciami fi- 1) poj´cie pierwiastka kwadratowego z liczby niegur p∏askich (twierdzenia Talesa i Pitagorasa, ujemnej, symetria); rozwój wyobraêni przestrzennej, 2) poj´cie pierwiastka szeÊciennego z dowolnej 7) wprowadzenie do porzàdkowania, czytania i in- liczby, terpretacji danych; zapoznanie z doÊwiadcze- 3) wy∏àczanie czynnika przed znak pierwiastka, niami losowymi. 4) mno˝enie i dzielenie pierwiastków kwadrato- 2. UÊwiadomienie potrzeby i przygotowanie do krywych i szeÊciennych, tycznej oceny przeprowadzonego rozumowania bàdê otrzymanego wyniku obliczeƒ. Przyzwyczaja- 5) szacowanie wartoÊci wyra˝eƒ zawierajàcych nie do korzystania z definicji i twierdzeƒ. pierwiastki.

4. Procenty: 10. Bry∏y: 1) obliczenia procentowe, 1) graniastos∏upy, 2) praktyczne zastosowania procentów. 2) ostros∏upy, 5. Wyra˝enia algebraiczne: 3) bry∏y obrotowe: walce, sto˝ki, kule, 1) budowanie wyra˝eƒ algebraicznych, 4) pola powierzchni i obj´toÊci bry∏. 2) obliczanie wartoÊci liczbowej wyra˝eƒ algebra- Osiàgni´cia icznych, 1. Nabycie sprawnoÊci w wykonywaniu obliczeƒ na 3) przekszta∏canie wyra˝eƒ algebraicznych iwzorów. liczbach wymiernych, pot´gach i pierwiastkach. 6. Równania i nierównoÊci: Szacowanie wyniku obliczeƒ. 1) równania i nierównoÊci pierwszego stopnia 2. Wykonywanie obliczeƒ procentowych w sytuz jednà niewiadomà, acjach praktycznych. 2) zapisywanie i rozwiàzywanie uk∏adów równaƒ 3. Pos∏ugiwanie si´ wyra˝eniami algebraicznymi liniowych z dwiema niewiadomymi, oraz rozwiàzywanie uk∏adów dwóch równaƒ linio- 3) zastosowanie równaƒ stopnia pierwszego zjed- wych z dwiema niewiadomymi. nà niewiadomà oraz uk∏adów równaƒ pierwsze- 4. Odczytywanie zdanego wykresu funkcji jej podstago stopnia zdwiema niewiadomymi do rozwiàwowych w∏asnoÊci. Interpretowanie zwiàzków wyzywania zadaƒ osadzonych w kontekÊcie prakra˝onych za pomocà wzorów, wykresów, schematycznym. tów, diagramów, tabel. 7. Wykresy funkcji: 5. Stosowanie podstawowych w∏asnoÊci figur geo- 1) uk∏ad wspó∏rz´dnych kartezjaƒskich, metrycznych w sytuacjach praktycznych. 2) funkcja liczbowa i jej wykres, 6. Przeprowadzanie nieskomplikowanych rozumo- 3) przyk∏ady zale˝noÊci funkcyjnych wyst´pujà- waƒ matematycznych. cych w przyrodzie, gospodarce i ˝yciu codziennym, m.in. proporcjonalnoÊç prosta, FIZYKA I ASTRONOMIA 4) odczytywanie informacji z wykresu funkcji opi- Cele edukacyjne sujàcej sytuacj´ praktycznà. 1. Budzenie zainteresowaƒ prawid∏owoÊciami Êwiata 8. Statystyka opisowa iwprowadzenie do prawdopoprzyrody. dobieƒstwa: 2. Umiej´tnoÊç prezentowania wyników w∏asnych 1) zbieranie, porzàdkowanie, przedstawianie i inobserwacji, eksperymentów i przemyÊleƒ. terpretowanie danych (wtabeli, za pomocà diagramów), 3. Poznanie podstawowych praw opisujàcych przebieg zjawisk fizycznych i astronomicznych w przy- 2) Êrednia arytmetyczna, rodzie. 3) przyk∏ady prostych doÊwiadczeƒ losowych (np. rzut kostkà, rzut monetà, wyciàganie losu). 4. Wykorzystanie wiedzy fizycznej w praktyce ˝ycia codziennego. 9. Figury p∏askie: 1) proste równoleg∏e przeci´te trzecià prostà, Zadania szko∏y 2) wzajemne po∏o˝enie prostej i okr´gu; prosta 1. Zapoznanie uczniów z podstawowymi prawami styczna, przyrody. 3) d∏ugoÊç okr´gu; pole ko∏a, 2. Stworzenie mo˝liwoÊci przeprowadzania doÊwiadczeƒ fizycznych. 4) twierdzenie Pitagorasa i jego zastosowania, 5) cechy przystawania trójkàtów, 3. Zapoznanie z metodami obserwowania, badania i opisywania zjawisk fizycznych i astronomicz- 6) oÊ symetrii figury; Êrodek symetrii figury; syme- nych. tralna odcinka i dwusieczna kàta, 4. Ukazanie znaczenia odkryç w naukach przyrodni- 7) okràg opisany na trójkàcie; okràg wpisany czych dla rozwoju cywilizacji i rozwiàzywania prow trójkàt, blemów wspó∏czesnego Êwiata. 8) twierdzenie Talesa, 5. Kszta∏cenie umiej´tnoÊci krytycznego korzystania 9) cechy podobieƒstwa trójkàtów. ze êróde∏ informacji.

TreÊci nauczania Zadania szko∏y 1. W∏aÊciwoÊci materii. 1. Ukszta∏towanie myÊlenia prowadzàcego do zrozumienia poznanej wiedzy chemicznej i pos∏ugiwa- 2. Stany skupienia materii. Kinetyczny model budonia si´ nià w ró˝nych sytuacjach ˝yciowych. wy materii. 3. Ruch i si∏y. 2. Zapoznanie uczniów z w∏aÊciwoÊciami substancji chemicznych i bezpiecznym obchodzeniem si´ 4. Opis ruchów prostoliniowych. Ruch drgajàcy (jaz nimi. koÊciowo), ruchy krzywoliniowe. Oddzia∏ywania mechaniczne i ich skutki. Równowaga mechanicz- 3. Umo˝liwienie uczniom zdobycia wiadomoÊci iumiena. Zasada zachowania p´du. Zasady dynamiki. j´tnoÊci zarówno praktycznych, jak i stanowiàcych Oddzia∏ywania grawitacyjne. Loty kosmiczne. podstaw´ do kszta∏cenia na kolejnych etapach. 5. Praca i energia. TreÊci nauczania 6. Rodzaje energii mechanicznej. Zasada zachowania energii. Moc. Pierwsza zasada termodynamiki. 1. Substancje i przemiany chemiczne w otoczeniu cz∏owieka. 7. Przesy∏anie informacji. Metale i niemetale, mieszaniny, powietrze jako mieszanina gazów, tlen iazot — w∏aÊciwoÊci, tlen- 8. Fale dêwi´kowe. Fale elektromagnetyczne. Rozki, zanieczyszczenia powietrza. chodzenie si´ Êwiat∏a — zjawiska odbicia iza∏amania. Barwy. Obrazy optyczne. Natura Êwiat∏a. Urzà- 2. Budowa atomu: jàdro i elektrony, sk∏adniki jàdra, dzenia do przekazywania informacji. izotopy. PromieniotwórczoÊç ijej ró˝norodne kon- 9. ElektrycznoÊç i magnetyzm. sekwencje. Atomy, jony i czàsteczki, pierwiastki i zwiàzki chemiczne, symbole chemiczne, wartoÊ- 10. ¸adunki elektryczne iich oddzia∏ywanie. Pole elekciowoÊç pierwiastków. Wiàzania chemiczne — jotryczne. nowe i atomowe. 11. Obwód pràdu sta∏ego. Prawa przep∏ywu pràdu sta- 3. Teoria atomistyczno-czàsteczkowa — nieciàg∏oÊç ∏ego. èród∏a napi´cia. Pole magnetyczne. Zjawisko budowy materii. indukcji elektromagnetycznej (jakoÊciowo). Wy- Uk∏ad okresowy pierwiastków chemicznych — twarzanie i przesy∏anie energii elektrycznej. sposób usystematyzowania pierwiastków. 12. Mikroskopowy model zjawisk elektrycznych. 4. Wagowe stosunki stechiometryczne w zwiàzkach 13. Budowa atomu. Energia jàdrowa. Promieniowanie chemicznych i reakcjach chemicznych — masa jàdrowe. atomowa i czàsteczkowa, prawo sta∏oÊci sk∏adu, prawo zachowania masy. 14. Uk∏ad S∏oneczny. Elementy kosmologii. 5. Reakcje chemiczne irównania reakcji chemicznych. Osiàgni´cia 6. Woda i roztwory wodne — zagro˝enia cywilizacyj- 1. Umiej´tnoÊç obserwowania i opisywania zjawisk ne wynikajàce z jej zanieczyszczeƒ. fizycznych i astronomicznych. 7. Roztwory, rozpuszczalnoÊç, st´˝enia procentowe 2. Umiej´tnoÊç pos∏ugiwania si´ metodami badawroztworów — podstawowe obliczenia. czymi typowymi dla fizyki i astronomii. 8. Typy zwiàzków nieorganicznych: kwasy, zasady, 3. Umiej´tnoÊç wykonywania pomiarów prostych wodorotlenki, dysocjacja jonowa, odczyn roztwoi z∏o˝onych. ru, pH — wuj´ciu jakoÊciowym. Sole: reakcje sub- 4. Opisywanie zjawisk fizycznych i rozwiàzywanie stancji ow∏aÊciwoÊciach kwasowych zsubstancjaproblemów fizycznych i astronomicznych z zasto- mi o w∏aÊciwoÊciach zasadowych, podstawowe sowaniem modeli i technik matematycznych. w∏aÊciwoÊci i zastosowania wybranych soli. 9. Surowce i tworzywa pochodzenia mineralnego: CHEMIA w´giel kamienny, ropa naftowa, gaz ziemny, wapieƒ, gips, szk∏o. Cele edukacyjne 10. W´giel i jego zwiàzki. 1. Nabycie umiej´tnoÊci obserwacji i opisu zjawisk Proste w´glowodory nasycone i nienasycone, alchemicznych zachodzàcych wotaczajàcym Êwiecie. kohole, kwasy karboksylowe, myd∏a, estry, t∏usz- 2. Poznanie znaczenia wiedzy chemicznej w proce- cze, cukry, bia∏ka jako podstawowe sk∏adniki orgasach przetwarzania materii przez cz∏owieka. nizmów ˝ywych, tworzywa sztuczne. 3. Nabycie umiej´tnoÊci i nawyku post´powania 11. Dzia∏anie niektórych substancji na organizm cz∏ozgodnego z zasadami dba∏oÊci o w∏asne zdrowie wieka: leki, trucizny, alkohole, narkotyki, nawozy, i ochron´ Êrodowiska. Êrodki ochrony roÊlin.

Osiàgni´cia 3. Budowa i funkcjonowanie uk∏adów organizmu cz∏owieka. 1. OkreÊlanie w∏aÊciwoÊci ró˝norodnych substancji oraz ich powiàzanie z zastosowaniem i wp∏ywem 4. Stan zdrowia i choroby. Przyk∏ady chorób zakaêna Êrodowisko naturalne. nych oraz patologii w dzia∏aniu narzàdów; elementy epidemiologii, profilaktyki i leczenia oma- 2. WyjaÊnianie przebiegu prostych procesów che- wianych chorób. micznych i zapisywanie poznanych reakcji che- 5. Etapy biologicznego i psychicznego rozwoju cz∏omicznych w postaci równaƒ. wieka i potrzeby z nimi zwiàzane. 3. Projektowanie i przeprowadzanie prostych do- 6. Informacja dziedziczna; cechy organizmu wynika- Êwiadczeƒ chemicznych. jàce z wp∏ywu genów i oddzia∏ywaƒ Êrodowiskowych. 4. Bezpieczne pos∏ugiwanie si´ prostym sprz´tem laboratoryjnym, substancjami i wyrobami o pozna- 7. Relacje wewnàtrz- i mi´dzygatunkowe w przyronym sk∏adzie chemicznym. dzie. Krà˝enie materii i przep∏yw energii w ró˝- nych uk∏adach przyrodniczych. 5. Dostrzeganie przemian chemicznych w otoczeniu oraz czynników wp∏ywajàcych na ich przebieg. 8. Dzia∏ania cz∏owieka w Êrodowisku przyrodniczym i ich konsekwencje. 6. Wykonywanie prostych obliczeƒ stechiometrycznych. Osiàgni´cia BIOLOGIA 1. Formu∏owanie hipotez. Analizowanie i interpretowanie wyników obserwacji i doÊwiadczeƒ, wraz Cele edukacyjne z ocenà ich wiarygodnoÊci. 1. Rozwijanie zainteresowaƒ biologicznych i sk∏ania- 2. Gromadzenie, integrowanie, opracowywanie i innie do samodzielnego poznawania Êwiata ˝ywego. terpretowanie wiedzy z ró˝nych dziedzin niezb´dnej do wyjaÊnienia procesów ˝yciowych. 2. Poznanie ró˝norodnoÊci Êwiata ˝ywego i Êrodo- 3. Interpretowanie zale˝noÊci mi´dzy budowà i funkwisk ˝ycia organizmów. cjà uk∏adów i narzàdów w organizmie cz∏owieka. 3. Poznanie i zrozumienie podstawowych procesów Postrzeganie funkcjonowania organizmu ludzkie- ˝yciowych organizmów. go jako integralnej ca∏oÊci. 4. Interpretowanie zale˝noÊci mi´dzy Êrodowiskiem 4. Zrozumienie zasad funkcjonowania organizmu cz∏o- ˝ycia organizmu a jego budowà i funkcjonowawieka ikszta∏towanie zachowaƒ prozdrowotnych. niem. 5. Kszta∏cenie zachowaƒ ukierunkowanych na ochro- 5. Analizowanie struktury i funkcjonowania wybran´ Êrodowiska przyrodniczego. nych ekosystemów. Zadania szko∏y 6. Ocenianie zmian zachodzàcych w Êrodowisku przyrodniczym wwyniku oddzia∏ywania cz∏owieka 1. Umo˝liwienie projektowania i prowadzenia obser- iich wp∏ywu na jakoÊç ˝ycia iumiej´tnoÊci znajdowacji i doÊwiadczeƒ biologicznych. wania Êrodków zaradczych. 2. Ukazywanie ró˝norodnoÊci i z∏o˝onoÊci Êwiata ˝y- 7. Analizowanie przyczyn zak∏óceƒ stanu zdrowia cz∏owego. wieka, przewidywanie skutków w∏asnych decyzji wtym zakresie. Prowadzenie zdrowego trybu ˝ycia. 3. Ukazywanie uwarunkowaƒ i prawid∏owoÊci przebiegu procesów i zjawisk biologicznych. GEOGRAFIA 4. Motywowanie do przestrzegania zasad higieny Cele edukacyjne osobistej i podejmowania odpowiedzialnoÊci za zdrowie i ˝ycie w∏asne i innych. 1. Budzenie zainteresowania szeroko rozumianà przestrzenià geograficznà (w∏asnym regionem, te- 5. Umo˝liwienie podejmowania dzia∏aƒ na rzecz najrytorium Polski, Europy, Êwiata) oraz przygotowabli˝szego Êrodowiska przyrodniczego i rozwijania nie do swobodnego poruszania si´ w niej. szacunku dla zwierzàt. 2. Kszta∏towanie w uczniach: TreÊci nauczania 1) poszanowania innych narodów, systemów war- 1. Struktura organizmu ifunkcje, jakim ona s∏u˝y (ko- toÊci i sposobów ˝ycia, mórki, tkanki, organy). 2) poczucia odpowiedzialnoÊci za swoje Êrodowi- 2. Przyk∏ady ró˝nych sposobów pe∏nienia tych sa- sko ˝ycia (geograficzne i spo∏eczne), gotowoÊci mych funkcji ˝yciowych przez organizmy zale˝nie uczestniczenia w rozwiàzywaniu problemów od warunków Êrodowiska. swojej spo∏ecznoÊci.

3. UÊwiadomienie wartoÊci, jakà jest w∏asny region MUZYKA i kraj oraz ich dziedzictwo kulturowe. Cele edukacyjne 4. Przyswojenie informacji podstawowych umo˝liwiajàcych realizacj´ celów wymienionych wust. 1—3. 1. Kszta∏towanie zainteresowaƒ izami∏owaƒ muzycznych. Zadania szko∏y 2. Wyposa˝enie uczniów w niezb´dne umiej´tnoÊci Tworzenie uczniom sprzyjajàcych warunków do: muzyczne, a tak˝e w wiedz´ z tego zakresu. 1) korzystania z mo˝liwie ró˝norodnych êróde∏ wie- 3. Umo˝liwienie uczniom prze˝ycia ró˝nych dodzy geograficznej, w tym z w∏asnych obserwacji Êwiadczeƒ muzycznych. terenowych, ze szczególnym uwzgl´dnieniem swojej gminy (powiatu), 4. Kszta∏towanie kultury muzycznej (umiej´tnoÊç 2) uczenia si´ czynnego, kszta∏tujàcego dociekliwoÊç, w∏àczania sztuki we w∏asne, osobiste ˝ycie). refleksyjnoÊç, zdrowy krytycyzm, ch´ç dzia∏ania, 5. Uczenie wartoÊciowania obecnych wokó∏ ucznia 3) kszta∏towania postawy szacunku dla przyrody. zjawisk z zakresu muzyki. TreÊci nauczania Zadania szko∏y 1. Ziemia jako cz´Êç wszechÊwiata. 1. Umo˝liwienie kontaktu z wielkimi dzie∏ami sztuki 2. Ziemia jako Êrodowisko ˝ycia, jej historia i obraz prowadzàcego do prze˝yç estetycznych. wspó∏czesny. 2. Ukazanie wielkiego bogactwa Êwiata sztuki. 3. Interakcja ziemia — cz∏owiek. 3. Tworzenie sytuacji dajàcych mo˝liwoÊç prze˝yç 4. Gospodarowanie zasobami naturalnymi ziemi. wewn´trznych, doÊwiadczania tajemnicy, kontemplacji, a tak˝e autorefleksji. 5. Wspó∏czesne przemiany gospodarcze, spo∏eczne i polityczne na kontynentach i w wybranych paƒ- 4. Ukazanie ró˝nych funkcji sztuki — estetycznej, postwach. znawczej, wspólnotowej, emocjonalno-terapeu- 6. Problemy etyczne zwiàzane z nierównomiernym tycznej, religijnej. rozwojem gospodarczym ró˝nych cz´Êci Êwiata. TreÊci nauczania 7. èród∏a konfliktów i próby ich rozwiàzywania (na wybranych przyk∏adach). 1. S∏uchanie muzyki. 8. Potencja∏ naturalny, ludnoÊciowy, gospodarczy 2. Âpiew. ikulturowy Polski (na treÊci dotyczàce Polski nale- ˝y przeznaczyç nie mniej ni˝ 1/3 czasu przewidzia- 3. Muzykowanie na instrumentach. nego na zaj´cia geografii w gimnazjum). 4. Dzia∏ania muzyczno-ruchowe. 9. Polska na tle Europy i Êwiata. 5. Wiedza niezb´dna do rozumienia muzyki. 10. Problemy integracyjne na Êwiecie, wEuropie iwPolsce. 6. Ró˝norodnoÊç muzyki ojczystej, w tym regionalnej, muzyki innych narodów i regionów Êwiata. 11. Przyk∏ady ochrony krajobrazu na Êwiecie iwPolsce. 7. WartoÊci muzyki ludowej, muzyki artystycznej Osiàgni´cia i muzyki popularnej. 1. Ca∏oÊciowe widzenie regionów i miejsc (Polski 8. Podstawowa wiedza o teatrze i filmie. i Êwiata). 2. Lokalizowanie miejsc na powierzchni ziemi iorien- Osiàgni´cia towanie si´ wich wzajemnym po∏o˝eniu za pomocà map. 1. Rozpoznawanie wybitnych dzie∏ muzycznych. 3. Gromadzenie, interpretowanie i prezentowanie 2. W∏asna aktywnoÊç muzyczna. wiedzy geograficznej. PLASTYKA 4. Ocenianie wkategoriach geograficznych dzia∏alnoÊci gospodarczej, spo∏ecznej ipolitycznej oraz dzia- Cele edukacyjne ∏aƒ w∏asnych. 5. Przewidywanie zmian wprzyrodzie iwdzia∏aniach 1. Kszta∏towanie zainteresowaƒ i zami∏owaƒ plaludzi na podstawie uzyskanych informacji. stycznych. 6. Korzystanie z mo˝liwie ró˝nych êróde∏ informacji. 2. Wyposa˝enie uczniów w niezb´dne umiej´tnoÊci 7. Stosowanie wiedzy geograficznej w ˝yciu. plastyczne, a tak˝e wiedz´ z tego zakresu.

3. Umo˝liwienie uczniom prze˝ycia ró˝nych doÊwiad- TreÊci nauczania czeƒ plastycznych. 1. Prezentacja wybranych wielkich polskich i zagra- 4. Kszta∏towanie kultury plastycznej (umiej´tnoÊç nicznych wynalazców w dziedzinie techniki. w∏àczania sztuki we w∏asne, osobiste ˝ycie). 2. Zwiàzki techniki z rozwojem kultury i ró˝nych dys- 5. Uczenie wartoÊciowania obecnych wokó∏ ucznia cyplin wiedzy technicznej. zjawisk z zakresu plastyki. 3. Projektowanie i konstruowanie; ochrona praw autorskich, wynalazczoÊç, ochrona patentowa; m∏o- Zadania szko∏y dzie˝owy ruch twórczoÊci technicznej. 1. Umo˝liwienie kontaktu z wielkimi dzie∏ami sztuki 4. Materia∏y konstrukcyjne; wymagania u˝ytkowe, prowadzàcego do prze˝yç estetycznych. bezpieczeƒstwa, ekonomiczne i ekologiczne. 2. Ukazanie wielkiego bogactwa Êwiata sztuki. 5. Planowanie pracy indywidualnej i zespo∏owej, podzia∏ pracy, koordynacja dzia∏aƒ, rachunek ekono- 3. Tworzenie sytuacji dajàcych mo˝liwoÊç prze˝yç miczny. wewn´trznych, doÊwiadczania tajemnicy, kontemplacji, a tak˝e autorefleksji. 6. Technologie — narz´dzia i urzàdzenia techniczne stosowane do przetwarzania ró˝nych materia∏ów; 4. Ukazanie ró˝nych funkcji sztuki — estetycznej, popomiary i regulacje techniczne. znawczej, wspólnotowej, emocjonalno-terapeutycznej, religijnej. 7. Problemy bezpiecznego wykorzystania wytworów wspó∏czesnej techniki; urzàdzenia techniczne sto- TreÊci nauczania sowane w Êrodowisku ˝ycia ucznia. 1. Kontakt z dzie∏ami sztuki plastycznej — pomniki, 8. Problemy zwiàzane z bezpieczeƒstwem ruchu drogalerie, muzea. gowego. 2. Ârodki wyrazu plastycznego. Dzia∏ania plastyczne Osiàgni´cia w ró˝nych materia∏ach, technikach i formach. 1. Samodzielne rozwiàzywanie prostych zadaƒ orga- 3. Sztuka ludowa i zdobnictwo charakterystyczne dla nizacyjnych i technologicznych z przygotowaniem danego regionu. potrzebnej dokumentacji. 2. OkreÊlanie i ocenianie w∏asnych mo˝liwoÊci ujaw- 4. Ró˝norodne sposoby komunikowania (komunikacja nianych w dzia∏aniach technicznych indywidualpozawerbalna — j´zyk przestrzeni, koloru, cia∏a). nych izespo∏owych; ocenianie w∏asnych mo˝liwoÊ- 5. Krajobraz kulturowy. ci sprostania wymaganiom wst´pnie wybranego zawodu (stanowiska pracy). 6. Kszta∏towanie otoczenia i form u˝ytkowych (racjonalnoÊç, funkcjonalnoÊç, estetyka). 3. Stosowanie ró˝norodnych metod i Êrodków (symboli, rysunków, kodów izdj´ç) wporozumiewaniu 7. Podstawowa wiedza o teatrze i filmie. si´ na temat zagadnieƒ technicznych. 4. Czytanie i sporzàdzanie prostych dokumentacji Osiàgni´cia technicznych. 1. Rozpoznawanie wybitnych dzie∏ plastycznych. 5. Bezpieczne pos∏ugiwanie si´ podstawowymi narz´- 2. W∏asna aktywnoÊç plastyczna. dziami, przyrzàdami iurzàdzeniami; dobieranie narz´dzi oraz utrzymywanie ich wstanie sprawnoÊci. 3. Dbanie o estetyczny wyglàd w∏asny i otoczenia. 6. Eksploatacja urzàdzeƒ technicznych zwiàzanych TECHNIKA z ˝yciem codziennym, z uwzgl´dnieniem zasad i regu∏ bezpieczeƒstwa. Cele edukacyjne 7. Bezpieczne korzystanie z dróg i pojazdów. 1. Przygotowanie do ˝ycia w cywilizacji technicznej. INFORMATYKA 2. Kszta∏towanie postawy szacunku dla uczestników ruchu drogowego. Cele edukacyjne Zadania szko∏y Przygotowanie do aktywnego i odpowiedzialnego 1. Zorganizowanie warunków do samodzielnego ˝ycia w spo∏eczeƒstwie informacyjnym. i bezpiecznego dzia∏ania technicznego z wykorzystaniem typowych metod stosowanych w podsta- Zadania szko∏y wowych dziedzinach techniki. 1. Stworzenie warunków do osiàgni´cia umiej´tnoÊci 2. Umo˝liwienie zdobycia karty motorowerowej od pos∏ugiwania si´ komputerem, jego oprogramo- 13. roku ˝ycia. waniem i technologià informacyjnà.

2. Zainteresowanie uczniów rozwojem wiedzy infor- 3. Rozwiàzywanie umiarkowanie z∏o˝onych problemacyjnej oraz nowymi mo˝liwoÊciami dost´pu do mów przez stosowanie poznanych metod algorytinformacji i komunikowania si´. micznych. 3. Wspomaganie uczniów w rozpoznaniu w∏asnych 4. Dostrzeganie korzyÊci izagro˝eƒ zwiàzanych zrozuzdolnieƒ i zainteresowaƒ w celu Êwiadomego wojem zastosowaƒ komputerów. wyboru kierunku dalszego kszta∏cenia. WYCHOWANIE FIZYCZNE TreÊci nauczania Cele edukacyjne 1. Pos∏ugiwanie si´ sprz´tem i korzystanie z us∏ug systemu operacyjnego. Podstawowe elementy 1. Zrozumienie powodów i sensu staraƒ o w∏asne komputera i ich funkcje. Zasady bezpiecznej pracy cia∏o, sprawnoÊç, zdrowie i urod´. z komputerem. Podstawowe us∏ugi systemu ope- 2. Zrozumienie potrzeby racjonalnej troski o witalnà racyjnego. Podstawowe zasady pracy wsieci lokalgotowoÊç organizmu warunkujàcà osiàgni´cia ˝ynej i globalnej. ciowe. 2. Rozwiàzywanie problemów za pomocà progra- 3. Doskonalenie sprawnoÊci kondycyjnej i koordynamów u˝ytkowych. Formy reprezentowania i prze- cyjnej. twarzania informacji przez cz∏owieka i komputer. Redagowanie tekstów itworzenie rysunków za po- Zadania szko∏y mocà komputera. Tworzenie dokumentów zawie- 1. Przekazywanie wiedzy niezb´dnej dla podtrzymarajàcych tekst, grafik´ i tabele. Wykorzystanie arnia aktywnoÊci fizycznej inawyków zdrowego stykusza kalkulacyjnego do rozwiàzywania zadaƒ lu ˝ycia. z programu nauczania gimnazjum i codziennego ˝ycia. Korzystanie z multimedialnych êróde∏ infor- 2. Stymulowanie ró˝norodnych form aktywnoÊci fimacji. Przyk∏ady ró˝nych form organizacji danych. zycznej uczniów, wspierajàcej ich rozwój, szcze- Przyk∏ady wyszukiwania i zapisywania informacji gólnie w okresie stabilizacji postawy cia∏a. wbazach danych. Przyk∏ady zastosowaƒ komputera jako narz´dzia dost´pu do rozproszonych êróde∏ 3. Organizowanie zaj´ç wwybranych dziedzinach reinformacji i komunikacji na odleg∏oÊç. kreacyjno-sportowych i turystycznych. 4. Organizowanie zaj´ç fakultatywnych z zakresu 3. Rozwiàzywanie problemów wpostaci algorytmicz- „sportów ca∏ego ˝ycia”. nej. Algorytmy wokó∏ nas, przyk∏ady algorytmów rozwiàzywania problemów praktycznych i szkol- TreÊci nauczania nych. Âcis∏e formu∏owanie sytuacji problemowych. Opisywanie algorytmów w j´zyku potocz- 1. åwiczenia kszta∏tujàce i korygujàce postaw´ cia∏a, nym. Zapisywanie algorytmów w postaci proceoddechowe, kompensacyjne. dur, które mo˝e wykonaç komputer. Przyk∏ady algorytmów rekurencyjnych. Rozwiàzywanie umiar- 2. åwiczenia z obcià˝eniem na zmiennych dystankowanie z∏o˝onych zadaƒ metodà zst´pujàcà. Przy- sach, z wykorzystaniem przyborów i przyrzàdów. k∏ady testowania i oceny algorytmów. 3. Marsze, biegi, wspinanie, dêwiganie, skoki, gimna- 4. Modelowanie i symulacja za pomocà komputera. styka, gry sportowo-rekreacyjne. Symulowanie zjawisk o znanych prostych modelach. Modelowanie asymulacja. Przyk∏ady tworze- 4. Organizowanie i s´dziowanie zawodów sportonia prostych modeli. wych, organizowanie imprez rekreacyjnych i turystycznych. 5. Spo∏eczne, etyczne i ekonomiczne aspekty rozwoju informatyki. Po˝ytki wynikajàce z rozwoju informa- 5. Zasady funkcjonowania organizmu, regeneracji si∏ tyki i powszechnego dost´pu do informacji. Konse- i czynnego odpoczynku, zapobieganie chorobom kwencje dla osób i spo∏eczeƒstw. Zagro˝enia wy- i uzale˝nieniom. chowawcze: szkodliwe gry, deprawujàce treÊci, uza- Osiàgni´cia le˝nienie. Zagadnienia etyczne i prawne zwiàzane z ochronà w∏asnoÊci intelektualnej i ochronà da- 1. Diagnozowanie w∏asnej sprawnoÊci fizycznej nych. i umiej´tnoÊci ruchowych. Osiàgni´cia 2. Hartowanie organizmu idba∏oÊç ohigien´ izdrowie. 3. Dba∏oÊç o prawid∏owà postaw´ cia∏a. 1. Wybieranie, ∏àczenie i celowe stosowanie ró˝nych narz´dzi informatycznych do rozwiàzywania typo- 4. AktywnoÊç ruchowa o charakterze rekreacyjnowych praktycznych iszkolnych problemów ucznia. -sportowym wdwóch wybranych formach indywidualnych i dwóch zespo∏owych. 2. Korzystanie z ró˝nych, w tym multimedialnych i rozproszonych, êróde∏ informacji dost´pnych za 5. Pe∏nienie roli organizatora, widza is´dziego wwypomocà komputera. branych dyscyplinach rekreacyjnych isportowych.

J¢ZYK MNIEJSZOÂCI NARODOWEJ LUB ETNICZNEJ 6. Stosowanie ró˝nych form wypowiedzi pisemnej ORAZ J¢ZYK REGIONALNY — J¢ZYK KASZUBSKI (opowiadanie, streszczenie, opis, charakterystyka, sprawozdanie). Przedmiot jest realizowany w szko∏ach (oddzia- ∏ach) z nauczaniem j´zyka mniejszoÊci narodowych 7. Wprowadzanie uczniów w technik´ uczenia si´ lub etnicznych albo spo∏ecznoÊci pos∏ugujàcej si´ j´- i wyposa˝enie ich w narz´dzia samodzielnej pracy zykiem regionalnym — j´zykiem kaszubskim, zgodnie umys∏owej. z odr´bnymi przepisami. Osiàgni´cia Cele edukacyjne Najistotniejszym osiàgni´ciem jest rozbudzenie 1. Opanowanie j´zyka zapewniajàce sprawnà komuzami∏owania do j´zyka, historii i kultury ojczystej. nikacj´ j´zykowà w ró˝nych sytuacjach prywatnych i publicznych. 1. Wyrównywanie poziomu irozwijanie umiej´tnoÊci 2. Uczestniczenie wkulturze, szczególnie wwymiarze wyniesionych ze szko∏y podstawowej w zakresie symbolicznym, tak by stawa∏a si´ osobistà w∏as- mówienia, s∏uchania, czytania i pisania: noÊcià m∏odego cz∏owieka. 1) budowanie wypowiedzi mówionych i pisanych 3. Wszechstronny rozwój ucznia jako przygotowanie zgodnie z intencjà i okolicznoÊciami (w zwiàzku do aktywnej obecnoÊci w spo∏eczeƒstwie. z sytuacjami ˝yciowymi i lekturà), 4. ZdolnoÊç ucznia do odnajdywania swojego miej- 2) rozpoznawanie i tworzenie wypowiedzi inforsca w warunkach wielokulturowoÊci. mujàcych, opisujàcych, wartoÊciujàcych oraz s∏u˝àcych wyra˝aniu opinii, przekonywaniu Zadania szko∏y i uzasadnianiu poglàdów, 1. Rozwijanie w uczniach poczucia w∏asnej wartoÊci, 3) dokonywanie celowych zabiegów redakcyjnych to˝samoÊci narodowej (etnicznej) oraz wiary we w zakresie poprawiania i parafrazowania tekw∏asne mo˝liwoÊci j´zykowe. stów w∏asnych i cudzych, 2. Kszta∏cenie i doskonalenie umiej´tnoÊci mówie- 4) operowanie strukturami gramatycznymi odponia, s∏uchania, czytania, pisania, odbioru ró˝no- wiednio do sytuacji i kontekstu wypowiedzi. rodnych tekstów kultury. 2. Samokszta∏cenie: 3. Tworzenie sytuacji, w których uczenie si´ j´zyka nast´puje poprzez Êwiadome i refleksyjne jego 1) poszukiwanie informacji z ró˝nych êróde∏ i ich u˝ywanie (bez obcià˝enia wiedzà teoretycznà). porzàdkowanie, 4. Rozwijanie wuczniach postawy ciekawoÊci, otwar- 2) umiej´tne i rozumne korzystanie ze Êrodków toÊci i poszanowania innych kultur. masowego przekazu; klasyfikowanie i selekcjonowanie informacji. 5. Integrowanie ró˝nych p∏aszczyzn kulturowych, stwarzanie mo˝liwoÊci uczestnictwa w kulturze 3. Odbiór tekstów kultury: wspó∏czesnej na bazie obcowania z tradycjà. 1) dostrzeganie iomawianie swoistych w∏aÊciwoÊ- 6. Ukazywanie wk∏adu danej mniejszoÊci w kultur´ ci poznawanych utworów i tekstów kultury, polskà i rozwój Polski. 2) rozpoznawanie wartoÊci wutworach oraz próby TreÊci nauczania ich oceny na tle wartoÊci uniwersalnych, 1. Rozwijanie sprawnoÊci rozumienia ze s∏uchu, mó- 3) twórcze wykonywanie utworów w ˝ywym s∏owienia oraz czytania i pisania. wie lub innych formach artystycznych. 2. Utrwalenie iposzerzenie funkcji j´zykowych umo˝- liwiajàcych pos∏ugiwanie si´ j´zykiem w sytu- Lektura acjach ˝ycia codziennego. 1. Utwory prozatorskie i poetyckie wprowadzajàce 3. Opanowanie funkcjonalnych struktur gramatycz- w tradycj´ i wspó∏czesnoÊç literackà — stosownie nych. do mo˝liwoÊci i potrzeb. 4. Wzbogacanie s∏ownictwa dotyczàcego ˝ycia co- 2. Teksty reprezentatywne dla ró˝nych rodzajów, gadziennego w oparciu o materia∏y j´zykowe. tunków i form artystycznego wyrazu, ze szczegól- 5. Wielop∏aszczyznowe wykorzystanie tekstu literac- nym uwzgl´dnieniem utworówepickich, wtym odkiego; akcentowanie wartoÊci ideowych, moral- mian prozy fabularnej ihistorycznej. nych, estetycznych; wprowadzenie poj´ç zzakresu historii i teorii literatury (kompozycja, narracja, 3. Teksty u˝ytkowe, publicystyczne, popularnonaupodmiot liryczny, symbol, kontrast, Êrodki wyrazu kowe oraz inne teksty kultury wysokiej i masoartystycznego). wej.

ETYKA1) Osiàgni´cia Cele edukacyjne 1. Dokonywanie wyboru wartoÊci itworzenie ich hierarchii. 1. Kszta∏towanie refleksyjnej postawy wobec cz∏owieka, jego natury, powinnoÊci moralnych oraz 2. Rozstrzyganie wàtpliwoÊci i problemów moralwobec ró˝nych sytuacji ˝yciowych. nych zgodnie z przyj´tà hierarchià wartoÊci i dobrem wspólnym. 2. Rozpoznawanie podstawowych wartoÊci idokonywanie w∏aÊciwej ich hierarchizacji. 3. Rozpoznawanie zachowaƒ naruszajàcych normy 3. Poznanie specyficznych norm i wartoÊci le˝àcych i wartoÊci w ˝yciu spo∏ecznym, politycznym i goupodstaw dzia∏alnoÊci publicznej wszkole (samo- spodarczym. Podejmowanie dzia∏aƒ zgodnych rzàd uczniowski), spo∏ecznoÊci lokalnej i paƒstwie z tymi normami i wartoÊciami w grupie rówieÊnidemokratycznym. Rozpoznawanie sytuacji naru- czej i szkole. szajàcych te normy i wartoÊci (korupcja). 4. Stosowanie zasad harmonijnego wspó∏istnienia 4. Podj´cie odpowiedzialnoÊci za siebie iinnych oraz i wspó∏dzia∏ania ze Êrodowiskiem spo∏ecznym za dokonywane wybory moralne. i przyrodniczym. Zadania szko∏y ÂCIE˚KI EDUKACYJNE 1. UÊwiadamianie wa˝nych problemów moralnych i sposobów ich rozwiàzywania. EDUKACJA CZYTELNICZA I MEDIALNA 2. Ukazywanie znaczenia zasad moralnych dla roz- Cele edukacyjne woju osobistego cz∏owieka, kszta∏towania si´ relacji mi´dzy ludêmi oraz ˝ycia spo∏ecznego, gospo- 1. Przygotowanie do korzystania z ró˝nych êróde∏ indarczego i politycznego. formacji, w tym w j´zykach obcych. 3. U∏atwianie nawiàzywania wi´zi z w∏asnà rodzinà, 2. Umiej´tnoÊç segregowania informacji i krytycznekrajem oraz jego kulturà, umo˝liwiajàcych rzeczy- go ich odbioru. wiste otwieranie si´ na ró˝norodnoÊç kultur wotaczajàcym Êwiecie. 3. Rozbudzanie potrzeb czytelniczych. 4. Umo˝liwienie rozwijania umiej´tnoÊci prezentacji 4. Przygotowanie do pracy samokszta∏ceniowej iwyw∏asnego stanowiska w dialogu z innymi i demo- korzystywania mediów jako narz´dzi pracy intelekkratycznego wspó∏decydowania. tualnej. TreÊci nauczania 5. Kszta∏towanie postawy szacunku dla polskiego dziedzictwa kulturowego w zwiàzku z globalizacjà 1. Cz∏owiek jako osoba; natura i godnoÊç cz∏owieka. kultury masowej. 2. Rola i znaczenie sumienia w ocenie moralnej i dla Zadania szko∏y wewn´trznego rozwoju cz∏owieka. 1. Rozpoznanie iumiej´tne kierowanie zainteresowa- 3. Samowychowanie jako droga rozwoju. niami literackimi uczniów. 4. G∏ówne problemy wspó∏czesnej etyki. 2. Tworzenie warunków do zdobywania informacji 5. Cz∏owiek wobec wartoÊci; cz∏owiek wobec cierpie- z ró˝nych êróde∏, w tym w j´zykach obcych. nia i Êmierci. 3. Rozwijanie wiedzy okomunikowaniu si´ ludzi bez- 6. MoralnoÊç a religia, wiedza i polityka. poÊrednio i przez media. 7. Wskazania moralne w religii chrzeÊcijaƒskiej. Nor- 4. Ukazywanie zale˝noÊci mi´dzy formà i j´zykiem my spo∏eczne wynikajàce z nauki spo∏ecznej Ko- mediów a zamierzeniami, postawami i kulturà Êcio∏a. twórców komunikatów artystycznych, informacyjnych, reklamowych i propagandowych. 8. Wskazania moralne w innych religiach Êwiata. 5. UÊwiadomienie roli mass mediów i stosowanych 9. Normy iwartoÊci demokratyczne le˝àce upodstaw przez nie Êrodków i zabiegów socjotechnicznych. aktywnoÊci spo∏ecznej na poziomie ma∏ej grupy, szko∏y, spo∏ecznoÊci lokalnej. 6. Wprowadzenie uczniów w zasady procesu twór- 10. Moralne aspekty stosunku cz∏owieka do Êwiata czego w produkcji medialnej. przyrody. 7. Zapoznanie z fundamentalnymi dzie∏ami medial- 11. Praca i jej wartoÊç dla cz∏owieka, znaczenie etyki nymi: fotografii, radia, filmu, telewizji iteatru, polzawodowej. skimi i zagranicznymi.

TreÊci nauczania 9. Umiej´tnoÊç krytycznej analizy wartoÊci oferty mediów i dokonywania w∏aÊciwego wyboru w korzy- 1. Dokumenty gromadzone wbibliotece iich wartoÊç staniu ze Êrodków masowej komunikacji. informacyjna. EDUKACJA EKOLOGICZNA 2. Opis ispis bibliograficzny; zestawienie tematyczne. Cele edukacyjne 3. Poj´cia komunikacji medialnej: znak, symbol, kod, j´zyk, denotacja, konotacja. 1. UÊwiadamianie zagro˝eƒ Êrodowiska przyrodniczego, wyst´pujàcych w miejscu zamieszkania. 4. Drogi, formy i kana∏y komunikowania si´ ludzi, funkcje komunikatów — psychologiczne podstawy 2. Budzenie szacunku do przyrody. komunikowania si´ ludzi. Zadania szko∏y 5. Formy komunikatów medialnych: s∏ownych, pisemnych, obrazowych, dêwi´kowych, filmowych 1. Tworzenie warunków do poznawania wspó∏zale˝- i multimedialnych. noÊci mi´dzy ró˝nymi sk∏adnikami Êrodowiska oraz rozumienia przyczyn i skutków ingerencji 6. Kody ikoniczne i symboliczne. J´zyki poszczegól- cz∏owieka w Êwiat przyrody. nych mediów. Formy i Êrodki obrazowe. Fikcja w mediach. 2. Kszta∏towanie proekologicznej motywacji uczniów. 7. S∏owo, gest i ruch jako forma wypowiedzi w ˝yciu TreÊci nauczania i w teatrze, gry dramatyczne, inscenizacje, teatr szkolny. 1. Przyczyny i skutki niepo˝àdanych zmian w atmosferze, biosferze, hydrosferze i litosferze. 8. Media jako Êrodki poznania historii iwspó∏czesnoÊci. Komunikaty informacyjne i perswazyjne (rekla- 2. Ró˝norodnoÊç biologiczna (gatunkowa, genetyczmowe i propagandowe, public relations). na oraz ekosystemów) — znaczenie jej ochrony. 9. Wp∏yw mediów na kszta∏towanie norm i wartoÊci 3. ˚ywnoÊç — oddzia∏ywanie produkcji ˝ywnoÊci na zwiàzanych z dzia∏alnoÊcià publicznà. Rola me- Êrodowisko. diów w zwalczaniu zjawiska korupcji. 4. Zagro˝enia dla Êrodowiska wynikajàce z produkcji 10. Podstawy projektowania i wykonywania ró˝nych itransportu energii; energetyka jàdrowa — bezpieczeƒstwo i sk∏adowanie odpadów. form komunikatów medialnych. Osiàgni´cia Osiàgni´cia 1. Dostrzeganie, opisywanie i wyjaÊnianie zwiàzków 1. Korzystanie ze zbiorów iwarsztatu informacyjnego mi´dzy naturalnymi sk∏adnikami Êrodowiska, cz∏obiblioteki, tak˝e za pomocà automatycznych systewiekiem i jego dzia∏alnoÊcià. mów wyszukiwawczych. 2. Krytyczna analiza relacji mi´dzy dzia∏alnoÊcià cz∏o- 2. Sporzàdzanie opisów bibliograficznych ibibliograwieka a stanem Êrodowiska. fii za∏àcznikowej do w∏asnych opracowaƒ. 3. Organizowanie dzia∏aƒ s∏u˝àcych poprawie stanu 3. Sprawne, szybkie czytanie, notowanie i selekcjo- Êrodowiska w najbli˝szym otoczeniu. nowanie wiadomoÊci. 4. Podejmowanie dzia∏aƒ ekologicznych w najbli˝- 4. Analizowanie komunikatów medialnych, odczytyszym otoczeniu i we w∏asnym ˝yciu. wanie znaków i kodów dos∏ownych i kontekstowych. 5. Umiej´tnoÊç przestrzegania zasad ∏adu i porzàdku w miejscach publicznych. 5. Rozpoznawanie u˝ytych Êrodków formalnych i ich s∏u˝ebnoÊç wzgl´dem zamierzeƒ twórców w ró˝- EDUKACJA EUROPEJSKA nych formach przekazów medialnych. 6. Wykorzystywanie mediów jako êróde∏ informacji Cele edukacyjne i opinii w samodzielnym dochodzeniu do wiedzy. OkreÊlenie miejsca i roli Polski i Polaków w integrujàcej si´ Europie. 7. Pos∏ugiwanie si´ ró˝nymi formami komunikatów inarz´dzi medialnych wprocesie komunikowania, 1. Rozwijanie to˝samoÊci europejskiej budowanej na zdobywania, dokumentowania i prezentowania gruncie mi∏oÊci do ma∏ej i wielkiej ojczyzny. wiedzy. 2. Ukazywanie procesu integracji jako Êrodka prowa- 8. Rozró˝nianie komunikatów informacyjnych i per- dzàcego do przyÊpieszenia transformacji ustrojoswazyjnych, przekazów przedstawiajàcych rzeczy- wej i osiàgni´cia warunków do d∏ugofalowego wistoÊç i interpretujàcych i fikcyjnych. rozwoju kraju.

Zadania szko∏y 4. Wybrane przyk∏ady umiej´tnoÊci potrzebnych w nawiàzaniu wspó∏pracy europejskiej na pozio- 1. Ukazanie zasad funkcjonowania najwa˝niejszych mie indywidualnym, grupowym i paƒstwowym. organizacji europejskich. Europejskie wartoÊci istandardy etyczne wdzia∏alnoÊci publicznej. 2. Zapoznanie z celami, podstawami ustrojowymi i instytucjonalnymi Unii Europejskiej. 5. Przyczynianie si´ do powstawania ÊwiadomoÊci „jestem Polakiem, wi´c jestem Europejczykiem”. 3. Wskazywanie konkretnych form i mo˝liwoÊci wspó∏pracy m∏odzie˝owej oraz uczestnictwa w ˝y- EDUKACJA FILOZOFICZNA ciu publicznym zintegrowanej Europy. Cele edukacyjne TreÊci nauczania 1. Wdra˝anie do logicznego myÊlenia iuporzàdkowa- 1. Polska w Europie. Przyk∏ady najwa˝niejszych wzania namys∏u nad Êwiatem. jemnych zwiàzków mi´dzy Polskà a innymi paƒstwami europejskimi w przesz∏oÊci. 2. Kszta∏towanie wra˝liwoÊci moralnej. 2. Zasady ∏adu europejskiego opartego na wspólnej, 3. Zach´canie do g∏´bszego poznania samego siebie. historycznej podstawie cywilizacyjnej: filozofii greckiej, prawie rzymskim i Biblii. Zadania szko∏y 3. Twórcy Wspólnot Europejskich: R. Schuman, 1. Ukazanie filozofii jako: A. de Gasperi, K. Adenauer i inni. 1) „umi∏owania màdroÊci”, 4. Cele i za∏o˝enia Wspólnot Europejskich. Krótka hi- 2) zach´ty do zadawania zasadniczych pytaƒ, storia traktatów. 3) drogi wiodàcej do krytycznego osiàgania prawdy, 5. WieloÊç koncepcji rozwoju Unii Europejskiej. 4) jednego z fundamentów kultury klasycznej. 6. Rada Europejska, Rada Unii Europejskiej, Komisja Europejska, Parlament Europejski, Europejski Try- 2. Sprzyjanie intelektualnemu rozwojowi ucznia. buna∏ SprawiedliwoÊci, Trybuna∏ Obrachunkowy. 3. Zwracanie uwagi na specyfik´ myÊlenia filozoficz- 7. Jednolity Rynek Europejski (swobodny przep∏yw nego. osób, towarów, kapita∏u ius∏ug). Waluta europejska. 4. Ukazywanie roli zdziwienia jako poczàtku filozo- 8. Polityka edukacyjna Unii Europejskiej: mi´dzy od- ficznego poznania. r´bnoÊcià programowà aformami wspó∏dzia∏ania. Programy wspó∏pracy iwymiany m∏odzie˝y. Uzna- 5. Pomaganie w odpowiedzi na podstawowe pytawalnoÊç kwalifikacji i wykszta∏cenia. MobilnoÊç nia, szczególnie dotyczàce sensu ˝ycia ludzkiego. pracowników. Edukacja mi´dzykulturowa. 6. Zaprezentowanie przyk∏adów najwa˝niejszych 9. Proces integracji Polski z Unià Europejskà. Proce- osiàgni´ç filozofii staro˝ytnej. dury negocjacyjne. Koszty i korzyÊci wynikajàce 7. Pomoc uczniom wodkrywaniu w∏asnej to˝samoÊci. z cz∏onkostwa w Unii Europejskiej dla polskiego obywatela. TreÊci nauczania 10. Bezpieczeƒstwo europejskie. NATO, OBWE. 1. Staro˝ytne wezwanie: „Poznaj samego siebie” 11. Rada Europy. azawsze aktualne pytania: Kim jestem? Skàd przychodz´? Dokàd zmierzam? Jaki jest sens ˝ycia 12. Grupa Wyszehradzka. Inne organizacje regionalne. ludzkiego? 13. Prawa cz∏owieka. 2. Filozofia jako umi∏owanie màdroÊci. 14. Duchowy wymiar wspólnoty europejskiej (przes∏a- 3. Staro˝ytna Grecja jako miejsce narodzenia filozonie Jana Paw∏a II). fii. ChrzeÊcijaƒstwo a filozofia staro˝ytna. Osiàgni´cia 4. Najwybitniejsi przedstawiciele filozofii staro˝ytnej: Sokrates, Platon, Arystoteles, Epikur, stoicy, 1. Rozumienie procesów integracyjnych zachodzà- Êw.Augustyn. cych w Europie. 5. Klasyczna definicja prawdy. Spory filozoficzne jako 2. Postawa otwartoÊci idialogu wznoszàca si´ ponad wyraz poszukiwania prawdy. uprzedzenia i stereotypy etniczne. 6. Przyk∏ady wykorzystania klasycznej wiedzy filozo- 3. ZnajomoÊç najwa˝niejszych instytucji europej- ficznej do analizy wspó∏czesnych problemów, skich. zw∏aszcza moralnych. Etyka a ˝ycie publiczne.

7. Ogólna prezentacja dyscyplin filozoficznych i ich 3. ˚ywnoÊç i ˝ywienie: problematyki. 1) sk∏ad ˝ywnoÊci, uk∏adanie jad∏ospisów, ich ró˝- 8. Koncepcja cz∏owieka jako osoby, a wi´c istoty ro- nice ze wzgl´du na kultur´, wiek, stan zdrowia, zumnej i wolnej, otwartej na takie wartoÊci, jak: rodzaj pracy, prawda, dobro. 2) higiena produkcji iprzechowywania, przenoszenie i przechowywanie ˝ywnoÊci, prawa konsu- 9. Przyk∏ady ponadczasowych idei filozoficznych jako menta, reklama ˝ywnoÊci. cz´Êci duchowego dziedzictwa ludzkoÊci. 4. AktywnoÊç ruchowa i umys∏owa: Osiàgni´cia 1) aktywnoÊç fizyczna w ró˝nych okresach ˝ycia 1. ZnajomoÊç najwa˝niejszych pytaƒ i poj´ç filozoi stanach zdrowia, ficznych. 2) wypoczynek bierny i czynny, 2. Rozumienie cz∏owieka jako bytu osobowego. 3) higiena pracy umys∏owej i snu, 3. Lepsze rozumienie siebie i drugiego cz∏owieka. 4) osoby niepe∏nosprawne i ich potrzeby. 4. Umiej´tnoÊç przedstawienia krótkiej charaktery- 5. Zachowania sprzyjajàce i zagra˝ajàce zdrowiu styki dokonaƒ Sokratesa, Platona i Arystotelesa, —podejmowanie odpowiedzialnych wyborów. Epikura, stoików, Êw. Augustyna. 6. Korzystanie z pomocy medycznej. 5. Umiej´tnoÊç filozoficznego okreÊlenia takich poj´ç, jak: osoba, prawda, dobro. 7. Poczucie w∏asnej wartoÊci, dawanie i przyjmowanie wsparcia, asertywnoÊç. EDUKACJA PROZDROWOTNA 8. Przyczyny i skutki u˝ywania mi´dzy innymi Êrod- Cele edukacyjne ków psychoaktywnych; formy pomocy dla osób eksperymentujàcych i uzale˝nionych; sposoby ra- Kszta∏towanie zdrowego stylu ˝ycia iinspirowanie dzenia sobie w sytuacjach trudnych. harmonijnego rozwoju. Osiàgni´cia Zadania szko∏y 1. Rozpoznawanie czynników chroniàcych i czynni- 1. Tworzenie warunków do kszta∏towania zdrowego ków ryzyka wp∏ywajàcych na zdrowie i rozwój. stylu ˝ycia oraz harmonijnego rozwoju. 2. Podejmowanie dzia∏aƒ na rzecz ochrony zdrowia. 2. UÊwiadamianie w∏asnej odpowiedzialnoÊci za ochron´ swojego zdrowia i bezpieczeƒstwo. EDUKACJA REGIONALNA — DZIEDZICTWO KULTUROWE W REGIONIE 3. Wskazanie osób, instytucji i organizacji s∏u˝àcych pomocà w przypadku zagro˝enia uzale˝nieniami, Cele edukacyjne prostytucjà, molestowaniem seksualnym. 1. Rozwijanie wiedzy o kulturze w∏asnego regionu 4. UÊwiadamianie wspó∏zale˝noÊci mi´dzy wymiarami i jej zwiàzkach z kulturà narodowà. zdrowia (wymiar fizyczny, psychiczny iduchowy). 2. Nawiàzanie kontaktu ze Êrodowiskiem lokalnym TreÊci nauczania i regionalnym w celu wytworzenia bliskich wi´zi izrozumienia ró˝norakich przynale˝noÊci cz∏owieka. 1. Higiena osobista i otoczenia: 1) zasady piel´gnacji skóry, 3. Ugruntowanie poczucia to˝samoÊci narodowej przez rozwój to˝samoÊci regionalnej. 2) ha∏as, nadmierne nas∏onecznienie. 4. Rozwijanie wiedzy ohistorii regionu wpowiàzaniu 2. Bezpieczeƒstwo i pierwsza pomoc: z tradycjami w∏asnej rodziny. 1) zasady bezpieczeƒstwa w domu, szkole, miejscu publicznym; potrzeby w zakresie bezpie- Zadania szko∏y czeƒstwa dzieci, osób starszych i niepe∏no- 1. Wprowadzanie w Êwiat tradycji regionu i nale˝àsprawnych, cych do niej wartoÊci. 2) ryzyko zwiàzane zró˝nymi rodzajami aktywnoÊci i sytuacjami ˝yciowymi, jego ocena i odpo- 2. Wskazywanie przyk∏adów umo˝liwiajàcych intewiedzialnoÊç za jego podejmowanie, gracj´ z kulturà regionu. 3) pierwsza pomoc w najcz´stszych przypadkach 3. Wspieranie kontaktów z osobami i instytucjami zagro˝enia ˝ycia; wzywanie pomocy w nag∏ych zajmujàcymi si´ ochronà i pomna˝aniem dziedzicwypadkach; zachowanie wsytuacjach katastrof. twa kulturowego w regionie.

TreÊci nauczania 3. U∏atwienie rozumienia i stosowania popularnych zwrotów, sentencji, powiedzeƒ i wyra˝eƒ ∏aciƒ- 1. Po∏o˝enie i zró˝nicowanie przestrzenne elemen- skich, z czasów staro˝ytnych i póêniejszych, obectów Êrodowiska geograficznego regionu. nych w kulturze i j´zyku polskim. 2. Rola regionu ijego zwiàzki zinnymi regionami Pol- 4. U∏atwienie pos∏ugiwania si´ terminologià wspó∏czesski. nà opartà na j´zykach klasycznych inowo˝ytnych. 3. Charakterystyka ipochodzenie spo∏ecznoÊci regio- TreÊci nauczania nalnej. 1. Chronologia staro˝ytnoÊci. 4. Elementy historii regionu i jego najwybitniejsi przedstawiciele. 2. Elementy historii i geografii Êwiata staro˝ytnego. 5. J´zyk regionalny, gwary i nazewnictwo regional- 3. Wybrane zagadnienia z˝ycia codziennego Greków ne, miejscowe nazwy, imiona i nazwiska. i Rzymian. 6. Elementy dziejów kultury regionalnej, regionalne 4. Znaczenie mitologii, misteriów, obrz´dów, Êwiàt tradycje, obyczaje i zwyczaje, muzyka. i uroczystoÊci. 7. G∏ówne zabytki przyrody iarchitektury wregionie. 5. Rola igrzysk olimpijskich i widowisk teatralnych. 8. Historia i tradycja w∏asnej rodziny na tle historii 6. Podstawowe wiadomoÊci o dziejach j´zyka, alfai tradycji regionu. betu, pisma. Osiàgni´cia 7. Przyk∏ady literatury isztuki staro˝ytnej Grecji iRzymu. 1. Odnajdywanie wartoÊci, jakà stwarza wspólnota lokalna i jej kultura w ˝yciu cz∏owieka. 8. Powstawanie kultury chrzeÊcijaƒskiej i jej zwiàzki z kulturà Grecji i Rzymu. 2. Prezentowanie w∏asnego regionu i jego walorów oraz cech wyró˝niajàcych. 9. ObecnoÊç wartoÊci Êwiata staro˝ytnego wÊredniowieczu i nowo˝ytnej Europie. 3. Dzia∏anie na rzecz ochrony regionalnego dziedzictwa kulturowego. 10. Rola filozofii greckiej, prawa rzymskiego i Biblii w kulturze polskiej. 4. Udzia∏ w lokalnych inicjatywach kulturalnych. Osiàgni´cia 5. Wybrane umiej´tnoÊci regionalne (taƒce, Êpiewy). 1. Dostrzeganie zwiàzków mi´dzy kulturà wspó∏czes- KULTURA POLSKA NA TLE TRADYCJI nà astaro˝ytnà kulturà Grecji iRzymu oraz chrzeÊ- ÂRÓDZIEMNOMORSKIEJ cijaƒstwem pierwszych wieków. 2. Pos∏ugiwanie si´ s∏ownikami w celu zrozumienia Cele edukacyjne iinterpretacji popularnych zwrotów, sentencji, poj´ç iterminów pochodzàcych zj´zyków klasycznych. 1. Rozumienie ciàg∏oÊci rozwoju kultury i trwa∏oÊci ludzkich osiàgni´ç. 3. Wykorzystywanie wiedzy o kulturze Êródziemnomorskiej w kolejnych etapach edukacji oraz w ˝y- 2. Wiàzanie aktualnych wydarzeƒ spo∏ecznych, policiu spo∏ecznym i zawodowym. tycznych i kulturalnych z przesz∏oÊcià. 4. Poszukiwanie, gromadzenie i wykorzystywanie in- 3. Dostrzeganie w kulturze antycznej korzeni to˝sa- formacji pozwalajàcych na interpretacj´ wspó∏czesmoÊci kulturowej Polski i Europy. nych wydarzeƒ w Êwietle poczàtków kultury Êródziemnomorskiej. Zadania szko∏y EDUKACJA OBRONNA UÊwiadomienie uczniom zwiàzków wspó∏czesnej kultury (przede wszystkim polskiej) z kulturà greckà, Cele edukacyjne rzymskà i chrzeÊcijaƒskà. Przygotowanie do prawid∏owego dzia∏ania iwspó∏- 1. Przygotowanie uczniów do samodzielnego poszu- dzia∏ania w przypadku wystàpienia zagro˝enia bezpiekiwania êróde∏ i przyczyn konkretnych zjawisk na- czeƒstwa ˝ycia, zdrowia, mienia oraz Êrodowiska. szej cywilizacji i kultury. Zadania szko∏y 2. U∏atwienie rozumienia aktualnych wydarzeƒ spo- ∏ecznych, politycznych ikulturalnych przy wykorzy- 1. UÊwiadomienie znaczenia ochrony cywilnej (ludzi, staniu szeroko rozumianej wiedzy o Êwiecie staro- Êrodowiska i dóbr materialnych) i wykszta∏cenia ˝ytnym. w∏aÊciwego zachowania w sytuacji zagro˝enia.

2. Przekazywanie uczniom wiedzy o zasadach zacho- 7. Czynniki szkodliwe substancji toksycznych (wybrawania si´ w stanach zagro˝enia bezpieczeƒstwa nych wed∏ug katalogu ONZ) i ich sposoby znako- ˝ycia i zdrowia. wania. 3. Kszta∏cenie umiej´tnoÊci post´powania wnag∏ych 8. Zasady pierwszej pomocy w nag∏ych wypadkach. wypadkach. 9. Wybrane zagadnienia prawne dotyczàce zachowa- 4. UÊwiadomienie zasad zwiàzanych z respektowa- nia w sytuacji zagro˝enia bezpieczeƒstwa ˝ycia niem prawa, w szczególnoÊci przepisów dotyczà- i zdrowia (w szczególnoÊci obrona konieczna). cych praw cz∏owieka, jego bezpieczeƒstwa, ˝ycia 10. èród∏a prawa zawierajàce przepisy odpowiedziali zdrowia. noÊci prawnej za dokonanie czynów prawnie zabronionych. TreÊci nauczania 11. Organy odpowiedzialne za porzàdek i bezpieczeƒ- 1. G∏ówne zadania i organizacja si∏ i Êrodków ochrostwo wewn´trzne paƒstwa. ny cywilnej. 2. Ostrzeganie i alarmowanie ludnoÊci o zagro˝e- Osiàgni´cia niach. 1. Ocenianie wydarzeƒ zagra˝ajàcych ˝yciu i ujmowanie ich w zwiàzki przyczynowo-skutkowe. 3. Ochrona przed skutkami powodzi, po˝aru i innych zagro˝eƒ. 2. Opisywanie iocenianie sytuacji wymagajàcych od ludzi wspólnego dzia∏ania oraz podporzàdkowania 4. Powszechny obowiàzek obrony. si´ pewnym rygorom (zarzàdzeniom). 5. Katastrofy komunikacyjne, techniczne ibudowlane 3. Przyjmowanie odpowiedzialnoÊci za bezpieczeƒ- — zasady zachowania si´. stwo, zdrowie (˝ycie) w∏asne i innych. 6. èród∏a promieniowania jàdrowego i jego skutki. 4. Udzielanie pierwszej pomocy poszkodowanym. Za∏àcznik nr 3 PODSTAWA PROGRAMOWA KSZTA¸CENIA OGÓLNEGO DLA LICEÓW OGÓLNOKSZTA¸CÑCYCH, LICEÓW PROFILOWANYCH, TECHNIKÓW, UZUPE¸NIAJÑCYCH LICEÓW OGÓLNOKSZTA¸CÑCYCH I TECHNIKÓW UZUPE¸NIAJÑCYCH Ze wzgl´du na koniecznoÊç zachowania ciàg∏oÊci 2) poznawanie wymaganych poj´ç izdobywanie rzei spójnoÊci mi´dzy poszczególnymi etapami kszta∏ce- telnej wiedzy w zakresie umo˝liwiajàcym podj´cie nia nale˝y stosowaç odpowiednio zasady ogólne studiów wy˝szych bàdê u∏atwiajàcym zdobycie zakszta∏cenia i wychowania przyj´te dla szko∏y podsta- wodu, wowej i gimnazjum, a w przypadku uzupe∏niajàcego liceum ogólnokszta∏càcego i technikum uzupe∏niajà- 3) dochodzenie do rozumienia, a nie tylko do pami´- cego — dla zasadniczej szko∏y zawodowej. Nauczanie ciowego opanowania przekazywanych treÊci, i wychowanie na kolejnym etapie kszta∏cenia stano- 4) rozwijanie zdolnoÊci dostrzegania ró˝nego rodzaju wià naturalnà konsekwencj´ nauczania i wychowania zwiàzków i zale˝noÊci (przyczynowo-skutkowych, na poprzednim etapie kszta∏cenia. funkcjonalnych, czasowych i przestrzennych), Nadrz´dnym celem pracy edukacyjnej ka˝dego na- 5) rozwijanie zdolnoÊci myÊlenia analitycznego isynuczyciela jest dà˝enie do wszechstronnego rozwoju tetycznego, ucznia. Konieczna jest harmonijna realizacja zadaƒ w zakresie nauczania, kszta∏cenia umiej´tnoÊci i wy- 6) traktowanie wiadomoÊci przedmiotowych, stanochowania. Zadania te tworzà wzajemnie uzupe∏niajàce wiàcych wartoÊç poznawczà samà wsobie, wsposi´ irównowa˝ne wymiary pracy ka˝dego nauczyciela. sób integralny, prowadzàcy do lepszego rozumienia Êwiata, ludzi i siebie, Szko∏a w zakresie nauczania, co stanowi jej zadanie specyficzne, zapewnia uczniom w szczególnoÊci: 7) poznawanie zasad rozwoju osobowego i ˝ycia spo∏ecznego, 1) nauk´ poprawnego i swobodnego wypowiadania si´ w mowie i na piÊmie w j´zyku ojczystym oraz 8) poznawanie dziedzictwa kultury narodowej pow j´zykach obcych z wykorzystaniem ró˝norod- strzeganej w perspektywie kultury europejskiej nych Êrodków wyrazu, i Êwiatowej.

W liceum ogólnokszta∏càcym, liceum profilowa- 4) poszukiwanie, odkrywanie idà˝enie na drodze rzenym, technikum, uzupe∏niajàcym liceum ogólno- telnej pracy do osiàgni´cia wielkich celów ˝yciokszta∏càcym i technikum uzupe∏niajàcym uczniowie wych iwartoÊci wa˝nych dla odnalezienia w∏asnekszta∏cà swoje umiej´tnoÊci w celu wykorzystania go miejsca w Êwiecie, zdobytej wiedzy we wspó∏czesnym Êwiecie. Szczególnie istotnym zadaniem jest odpowiednie przygotowa- 5) przygotowywanie si´ do ˝ycia w rodzinie, w sponie uczniów do podj´cia pracy. ∏ecznoÊci lokalnej i w paƒstwie, 6) dà˝enie do rozpoznawania wartoÊci moralnych, Nauczyciele tworzà uczniom warunki do nabywadokonywania wyborów i hierarchizacji wartoÊci, nia nast´pujàcych umiej´tnoÊci: 7) kszta∏towanie w sobie postawy dialogu, umiej´t- 1) planowania, organizowania i oceniania w∏asnej noÊci s∏uchania innych irozumienia ich poglàdów. nauki, przyjmowania za nià odpowiedzialnoÊci, 2) skutecznego porozumiewania si´ w ró˝nych sytu- Uczniowie liceów ogólnokszta∏càcych, liceów proacjach, prezentacji w∏asnego punktu widzenia filowanych, techników, atak˝e uzupe∏niajàcych liceów i uwzgl´dniania poglàdów innych ludzi, popraw- ogólnokszta∏càcych i techników uzupe∏niajàcych sà nego pos∏ugiwania si´ j´zykiem ojczystym, j´zyka- przygotowywani w szczególnoÊci do podejmowania mi obcymi oraz przygotowywania do publicznych wyzwaƒ wspó∏czesnego Êwiata, takich jak: integracja, wystàpieƒ, globalizacja, wymiana informacji, post´p naukowo- -techniczny. 3) efektywnego wspó∏dzia∏ania w zespole, budowania wi´zi mi´dzyludzkich, podejmowania indywi- Wszechstronny rozwój ucznia oraz zrównowa˝ony dualnych igrupowych decyzji, skutecznego dzia∏a- rozwój kraju wymagajà, aby osnow´ programów nania na gruncie zachowania obowiàzujàcych norm, uczania i programów wychowania w liceach ogólnokszta∏càcych, liceach profilowanych, technikach, uzu- 4) rozwiàzywania problemów w twórczy sposób, pe∏niajàcych liceach ogólnokszta∏càcych i technikach 5) poszukiwania, porzàdkowania i wykorzystywania uzupe∏niajàcych stanowi∏y równoczeÊnie: otwartoÊç informacji z ró˝nych êróde∏, efektywnego pos∏ugi- na Êwiat, ale ito˝samoÊç oparta na dziedzictwie kultuwania si´ technologiami informacyjnymi i komu- ry w∏asnej ojczyzny; wiedza ogólna i umiej´tnoÊç jej nikacyjnymi, praktycznego wykorzystywania, ale tak˝e zdolnoÊç rozumienia i definiowania zmiennej rzeczywistoÊci; 6) odnoszenia do praktyki zdobytej wiedzy oraz two- Êmia∏e poszukiwania wÊród tego, co nowe inieznane, rzenia potrzebnych doÊwiadczeƒ i nawyków, ale i wiernoÊç zasadom etycznym. 7) rozwijania sprawnoÊci umys∏owych oraz osobi- Nauczyciele wpracy wychowawczej wskazujà idestych zainteresowaƒ, a∏, zgodnie z którym uczeƒ dojrza∏y, dobrze przygotowany do ˝ycia w spo∏eczeƒstwie to cz∏owiek uczciwy, 8) przyswajania sobie metod i technik negocjacyjneumiejàcy ˝yç z innymi i dla innych. go rozwiàzywania konfliktów i problemów spo- ∏ecznych. Âcie˝ki edukacyjne W swojej pracy wychowawczej nauczyciele W liceum ogólnokszta∏càcym, liceum profilowawspierajà rodziców wrealizacji ich zadaƒ wychowawnym i technikum oprócz przedmiotów wprowadza si´ czych, tak aby umo˝liwiaç uczniom przejmowanie odnast´pujàce Êcie˝ki edukacyjne: powiedzialnoÊci za w∏asne ˝ycie i rozwój osobowy. Nauczyciele tworzà w szkole Êrodowisko sprzyjajàce 1) edukacja czytelnicza i medialna, zarówno wszechstronnemu rozwojowi osobowemu uczniów (w wymiarze fizycznym — w tym zdrowot- 2) edukacja ekologiczna, nym, psychicznym, intelektualnym, moralnym i du- 3) edukacja europejska, chowym), jak i ich rozwojowi spo∏ecznemu, wspierajàc przy tym: 4) edukacja filozoficzna, 1) rozwijanie dociekliwoÊci poznawczej, ukierunko- 5) edukacja prozdrowotna, wanej na poszukiwanie prawdy, dobra i pi´kna 6) edukacja regionalna — dziedzictwo kulturowe w Êwiecie, w regionie, 2) poczucie u˝ytecznoÊci zarówno poszczególnych 7) wychowanie do ˝ycia w rodzinie. przedmiotów nauczania, jak i ca∏ej edukacji na danym etapie, Wuzupe∏niajàcym liceum ogólnokszta∏càcym itechnikum uzupe∏niajàcym oprócz przedmiotów wprowadza 3) dà˝enie do dobra w jego wymiarze indywidualsi´ nast´pujàce Êcie˝ki edukacyjne: nym ispo∏ecznym, umiej´tne godzenie dobra w∏asnego z dobrem innych, odpowiedzialnoÊci za sie- 1) edukacja czytelnicza i medialna, bie zodpowiedzialnoÊcià za innych, wolnoÊci w∏asnej z wolnoÊcià innych, 2) edukacja ekologiczna,

3) edukacja europejska, 4. Wzmacnianie wiary wswoje mo˝liwoÊci oraz poczucia odpowiedzialnoÊci za w∏asny rozwój isamodziel- 4) edukacja filozoficzna, ne decyzje dotyczàce dalszej nauki iwyboru zawodu. 5) edukacja prozdrowotna, 5. Kszta∏towanie hierarchii wartoÊci w oparciu o wybitne dzie∏a kultury. 6) edukacja regionalna — dziedzictwo kulturowe w regionie. 6. Rozwijanie postaw tolerancji i eliminowanie postaw ksenofobicznych. Dyrektor szko∏y zapewnia uwzgl´dnienie problematyki Êcie˝ek edukacyjnych w szkolnym zestawie Zadania szko∏y programów nauczania. Realizacj´ Êcie˝ek edukacyjnych zapewniajà nauczyciele wszystkich przedmio- 1. Rozbudzanie zainteresowaƒ wybitnymi dzie∏ami litów, którzy do w∏asnego programu w∏àczajà odpo- teratury isztuki oraz tworzenie warunków sprzyjawiednio treÊci danej Êcie˝ki. jàcych pog∏´bionemu poznawaniu i prze˝ywaniu ich treÊci. Cz´Êciowej realizacji treÊci Êcie˝ek edukacyjnych 2. Wprowadzenie ucznia wdziedzictwo literackie ikulmo˝na dokonaç w czasie odr´bnych, modu∏owych, turowe, wtradycj´ narodowà idziedzictwo kulturokilkugodzinnych zaj´ç. we krajów europejskich; pomoc w rozpoznawaniu obecnoÊci tradycji we wspó∏czesnej kulturze. Dzia∏alnoÊç edukacyjna liceum ogólnokszta∏càcego, liceum profilowanego, technikum, uzupe∏niajàce- 3. Przybli˝anie literatury wspó∏czesnej i ukazywanie go liceum ogólnokszta∏càcego i technikum uzupe∏nia- jej miejsca w dzisiejszej kulturze. jàcego jest okreÊlona przez: 4. Przygotowanie ucznia do Êwiadomego ikrytyczne- 1) szkolny zestaw programów nauczania, który go odbioru dzie∏ kultury (tak˝e masowej). uwzgl´dniajàc wymiar wychowawczy, obejmuje 5. Pomoc w kszta∏towaniu umiej´tnoÊci interpretoca∏à dzia∏alnoÊç szko∏y z punktu widzenia dydakwania arcydzie∏ literackich i rozpoznawania ich tycznego, w kontekÊcie egzystencjalnym, aksjologicznym i historycznym; pomoc w rozpoznawaniu w nich 2) program wychowawczy szko∏y, obejmujàcy wartoÊci i ich hierarchizacji. wszystkie treÊci i dzia∏ania o charakterze wychowawczym skierowane do uczniów, realizowany 6. Pomoc wrozwijaniu sprawnoÊci komunikacyjnych przez nauczycieli, stosownie do sytuacji; kszta∏towanie ÊwiadomoÊci mocy j´zyka imo˝liwoÊci rozszerzania granic w∏as- 3) program profilaktyki dostosowany do potrzeb roznego Êwiata poprzez j´zyk. wojowych uczniów oraz potrzeb danego Êrodowiska, obejmujàcy wszystkie treÊci i dzia∏ania o cha- 7. Wzbogacanie wiedzy o j´zyku traktowanym jako rakterze profilaktycznym skierowane do uczniów, historycznie rozwijajàcy si´ system ijako wsparcie nauczycieli i rodziców. wpodejmowaniu refleksji porzàdkujàcej obserwacje j´zykowej praktyki. Szkolny zestaw programów nauczania, program 8. Uczenie syntetyzowania iporzàdkowania poznanewychowawczy szko∏y oraz program profilaktyki tworzà go materia∏u. spójnà ca∏oÊç. Ich przygotowanie i realizacja sà zadaniem zarówno ca∏ej szko∏y, jak ika˝dego nauczyciela. 9. Pomoc w utrwalaniu nawyków samokszta∏ceniowych. Podstawa programowa zak∏ada kszta∏cenie wzakresie podstawowym. Przewiduje równie˝ w wypadku wy- 10. Wspomaganie rozwoju kultury j´zykowej i uwra˝- branych, zgodnie z odr´bnymi przepisami, przedmio- liwianie na pi´kno mowy ojczystej. tów dodatkowo kszta∏cenie wzakresie rozszerzonym. TreÊci nauczania KSZTA¸CENIE W ZAKRESIE PODSTAWOWYM 1. J´zyk jako zjawisko semiotyczne: PRZEDMIOTY 1) poj´cie znaku, rodzaje znaków, J¢ZYK POLSKI 2) podstawowe funkcje znaku j´zykowego: komunikowanie, informowanie, ekspresja, impresja, Cele edukacyjne 3) j´zyk jako system znakowy; mówiona i pisana wersja j´zyka. 1. Poznanie dzie∏ literackich wchodzàcych wsk∏ad dziedzictwa polskiej, europejskiej iÊwiatowej kultury. 2. Budowa j´zyka: 2. Osiàganie dojrza∏oÊci intelektualnej, emocjonalnej 1) brzmieniowa warstwa j´zyka i wypowiedzi, i moralnej. 2) sposoby wzbogacania zasobu leksykalnego 3. Kszta∏towanie to˝samoÊci osobowej, narodowej (konstrukcje s∏owotwórcze, neologizmy, zapoi kulturowej. ˝yczenia),

3) zasób leksykalny i frazeologiczny j´zyka; se- 9. Proces historycznoliteracki: mantyczna i niesemantyczna wartoÊç s∏owa, 1) gatunki i rodzaje literackie, 4) budowa wypowiedzeƒ (zdaƒ) i tekstów; leksy- 2) konwencja literacka i typowe dla niej Êrodki arkalna i sk∏adniowa spójnoÊç tekstu. tystyczne, 3. Wypowiedê j´zykowa: 3) konteksty utworu: historyczne i biograficzne, 1) wypowiedzi monologowe i dialogowe, 4) pràd artystyczny, 2) podstawowe gatunki wypowiedzi j´zykowych 5) epoka i nast´pstwo epok. (przemówienie, referat, artyku∏, dyskusja, negocjacje), 10. Tematy, motywy, wàtki: 3) wartoÊciowanie wypowiedzi j´zykowych: po- 1) mi∏oÊç, dom, rodzina, Êmierç, droga, w´drówprawnoÊç, b∏àd j´zykowy, prawdziwoÊç — fa∏- ka, pielgrzymka, szywoÊç, szczeroÊç — k∏amstwo, wartoÊç este- 2) natura a cywilizacja; motywy franciszkaƒskie tyczna wypowiedzi, w kulturze. 4) etyka mówienia: uczciwoÊç, agresja j´zykowa, 11. WartoÊci, kategorie estetyczne i filozoficzne: wulgarnoÊç, manipulacja j´zykowa. 1) prawda, dobro, pi´kno, 4. Retoryczne u˝ycie j´zyka: 1) werbalne i niewerbalne Êrodki komunikacji, 2) komizm, humor, ironia, tragizm, patos, 2) retoryczne Êrodki perswazji i ekspresji, 3) sacrum i profanum, 3) stosownoÊç i skutecznoÊç retoryczna, 4) wolnoÊç, odpowiedzialnoÊç, sprawiedliwoÊç, 4) retoryczny aspekt wieloznacznoÊci s∏owa i wy- tolerancja, powiedzi (homonimia, znaczenie nieostre, elip- 5) ojczyzna, ma∏a ojczyzna, sa, anakolut, paradoks), 6) naród, spo∏eczeƒstwo. 5) etykieta j´zykowa. 5. Miejsce j´zyka w spo∏eczeƒstwie: Osiàgni´cia 1) pochodzenie irozwój j´zyka; podstawowe zmia- 1. S∏uchanie i mówienie: ny historyczne w polszczyênie, 1) rozpoznawanie aktów mowy i ich intencji (od- 2) spo∏eczne i terytorialne zró˝nicowanie j´zyka: ró˝nianie proÊby od rozkazu, pytania od ˝àdadialekt, gwara, ˝argon, zró˝nicowanie pokolenia, spostrzeganie ironii, sarkazmu, rubasznoÊniowe. ci, prowokacji, aprobaty, negacji); sprawne wy- 6. Stylowe odmiany j´zyka: powiadanie si´ ze ÊwiadomoÊcià intencji, 1) style indywidualne i funkcjonalne (styl potocz- 2) stosowanie zabiegów perswazyjnych wraz ny, artystyczny, publicystyczny, naukowy); pod- z rozpoznawaniem ich wartoÊci (zw∏aszcza odstawowe typy stylizacji (archaizacja, stylizacja ró˝nianie szczeroÊci od nieszczeroÊci, prawdy potoczna, gwarowa), od nieprawdy, podchwytliwoÊci, eufemizmów, agresji, brutalnoÊci iwulgaryzmów wzachowa- 2) stylowa stosownoÊç wypowiedzi wobec sytuniach j´zykowych), acji komunikacyjnej, 3) j´zyki specjalistyczne i terminologia. 3) sprawne i Êwiadome pos∏ugiwanie si´ ró˝nymi odmianami polszczyzny mówionej (zw∏aszcza 7. Poj´cia kultury: ogólnà i potocznà) w zale˝noÊci od sytuacji ko- 1) dzie∏o literackie i jego wyró˝niki, munikacyjnej, 2) kultura masowa i elitarna; popkultura i kultura 4) poprawne formu∏owanie pytaƒ i odpowiedzi; wysoka, rozpoznawanie pytaƒ sugestywnych, êle postawionych, podchwytliwych, retorycznych, 3) spo∏eczne Êrodki przekazu (prasa, radio, telewizja, Internet), 5) operowanie bogatym repertuarem semantycz- 4) uczestnictwo w kulturze: twórcy i odbiorcy, nym i frazeologicznym w rozmaitych wypowiedziach, 5) arcydzie∏o, kicz. 6) skuteczne uczestniczenie w dialogu, dyskusji 8. Tradycje literackie: i negocjacjach; s∏uchanie wypowiedzi partne- 1) staropolska i oÊwieceniowa, rów (dostrzeganie kontrowersji w dyskusji i negocjacjach), 2) romantyczna i pozytywistyczna, 3) m∏odopolska i awangardowa, 7) aktywne i krytyczne s∏uchanie (z empatià, ze wspomaganiem, z korygowaniem, ze sprzeci- 4) konteksty biblijne i antyczne, wem) wystàpieƒ publicznych; odró˝nianie fak- 5) kontynuacje i nawiàzania. tów od opinii.

2. Pisanie i redagowanie tekstów: c) porównywanie utworów literackich (z ró˝- nych epok) o podobnych motywach, 1) sprawne pos∏ugiwanie si´ ró˝nymi odmianami polszczyzny w odmianie pisanej (zw∏aszcza d) dostrzeganie wartoÊci charakterystycznych ogólnej ifachowej) wzale˝noÊci od sytuacji ko- dla ró˝nych epok, munikacyjnej, e) rozpoznawanie przybli˝onego czasu powstania utworów na podstawie obrazu kultury 2) komponowanie d∏u˝szych, spójnych wypowiematerialnej, obyczaju, konwencji, stylu dzi: analiza tematu, uk∏adanie planów i koni j´zyka, spektów; nadawanie tytu∏ów i Êródtytu∏ów, 3) w wymiarze aksjologiczno-egzystencjalnym: 3) praca redakcyjna nad tekstem w∏asnym i cudzym, wtym zu˝yciem edytora tekstu: poprawia- a) rozpoznawanie wartoÊci i ich hierarchii nie, adiustacja, podzia∏ na cz´Êci sk∏adowe (roz- w dzie∏ach literackich: wskazywanie w literadzia∏y, paragrafy, akapity), wyró˝nienia wtekÊcie, turze i sztuce wartoÊci aprobowanych przez siebie, 4) przekszta∏canie tekstu w∏asnego i cudzego: b) odró˝nianie spontanicznych i osobistych streszczanie, skracanie, rozwijanie, cytowanie, prze˝yç literackich od ponadindywidualnych, 5) eliminowanie niew∏aÊciwego u˝ycia Êrodków utrwalonych w tradycji i krytyce kodów odpowodujàcych niejednoznacznoÊç wypowiedzi bioru; zrozumienie formacyjnych i terapeu- (homonimie, anakoluty, elipsy, paradoksy), tycznych wartoÊci czytanych dzie∏ dla poje- 6) prowadzenie korespondencji, stosowanie zwro- dynczego czytelnika i wspólnoty pokoleniotów adresatywnych, etykiety j´zykowej; pisanie wej czy kulturowej. ˝yciorysu, listu intencyjnego i motywacyjnego, 5. Samokszta∏cenie: 7) wypowiadanie si´ w podstawowych (szkol- 1) syntetyzowanie poznanego materia∏u: scalanie nych) formach gatunkowych: rozprawka, recenzebranych informacji w problemowe ca∏oÊci, zja, referat, interpretacja utworu literackiego lub fragmentu. 2) korzystanie zliteratury fachowej: notowanie, relacjonowanie; opis bibliograficzny, 3. Czytanie: 3) korzystanie z ró˝nych êróde∏ informacji (doku- 1) rozumienie ró˝nych kodów w przekazach kultumentów, leksykonów, encyklopedii, s∏owników, ry masowej, baz danych, nagraƒ magnetofonowych i ma- 2) odró˝nianie cech swoistych i rozumienie funkcji gnetowidowych, Internetu). gatunków publicystycznych i popularnonaukowych, tekstów prasowych (informacja, komenta- Lektura rze, artyku∏y, reporta˝e, wystàpienia publiczne), 1. Literatura polska: 3) umiej´tnoÊç czytania ze zrozumieniem dzie∏ literackich. Bogurodzica w kontekÊcie poezji Êredniowiecznej; Jan Kochanowski — pieÊni, treny (wybór); poezja 4. Odbiór dzie∏ sztuki: baroku (wybór); Piotr Skarga — Kazania sejmowe (wybór); Ignacy Krasicki — Pieʃ: Hymn do mi∏oÊci 1) w wymiarze interpretacyjnym: Ojczyzny, satyry i liryki (wybór); Stanis∏aw Staszic a) wyraziste czytanie utworów literackich ze — Przestrogi dla Polski(fragmenty); Adam Mickiezrozumieniem sensu, z troskà o estetyk´ czywicz — Konrad Wallenrod, Pan Tadeusz, Dziatania, w∏aÊciwà dykcj´, akcent, intonacj´, dy cz. III; Juliusz S∏owacki — Kordian; Zygmunt b) recytacja z pami´ci wybranych tekstów po- Krasiƒski — Nie-Boska komedia (wybrane sceny), etyckich, Listy (wybór); wybór poezji romantycznej (w tym c) stosowanie podstawowych poj´ç z poetyki utwory Adama Mickiewicza, Juliusza S∏owackiew analizie utworów literackich; pojmowanie go, Cypriana Kamila Norwida); Boles∏aw Prus — dzia∏aƒ analitycznych jako podstawy interpre- Lalka; Eliza Orzeszkowa — Nad Niemnem; Henryk tacji; umiej´tnoÊç przywo∏ania w∏aÊciwego Sienkiewicz — Quo vadis, Potop; wybór poezji kontekstu, m∏odopolskiej; Stanis∏aw Wyspiaƒski — Wesele; d) rozumienie tekstów o ró˝nym stopniu kom- W∏adys∏aw Stanis∏aw Reymont — Ch∏opi, tom I: plikacji; odbiór znaczeƒ metaforycznych, roz- Jesieƒ; Stefan ˚eromski — Ludzie bezdomni, poznawanie aluzji literackich, toposów, sym- PrzedwioÊnie; Maria Dàbrowska — Noce i dnie; boli kulturowych, Brunon Schulz — Sklepy cynamonowe (wybrane e) odbiór i porównywanie ró˝nych dzie∏ sztuki, opowiadania); Zofia Na∏kowska — Granica; S∏aworozumienie korespondencji sztuk, mir Mro˝ek — Tango; Zofia Kossak-Szczucka — Po˝oga; Tadeusz Borowski — Po˝egnanie z Marià 2) w wymiarze historycznym: (wybrane opowiadania); Gustaw Herling-Grudziƒa) rozpoznawanie stylów w sztuce (zw∏aszcza ski — Inny Êwiat; wybór poezji XX wieku (w tym romaƒskiego, gotyckiego, renesansowego, utwory Boles∏awa LeÊmiana, Leopolda Staffa, barokowego i secesyjnego), Juliana Tuwima, Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewb) wyjaÊnianie powiàzaƒ czytanych utworów zhi- skiej, Czes∏awa Mi∏osza, Krzysztofa Kamila Baczyƒstorià cywilizacji (zw∏aszcza Polski iEuropy), skiego, Zbigniewa Herberta, Tadeusza Ró˝ewicza,

Mirona Bia∏oszewskiego, Wis∏awy Szymborskiej, TreÊci nauczania Stanis∏awa Baraƒczaka, ks. Jana Twardowskiego); Jan Pawe∏ II— Pami´ç ito˝samoÊç; Ryszard Kapu- 1. Ugruntowanie wiadomoÊci i umiej´tnoÊci naby- Êciƒski — Cesarz; abp Kazimierz Majdaƒski — B´- tych na poprzednich etapach nauki. dziecie Moimi Êwiadkami... lub kardyna∏ Stefan 2. Rozwijanie integracji sprawnoÊci j´zykowych. Wyszyƒski — Zapiski wi´zienne; inne wybrane fragmenty prozy dokumentalnej (reporta˝, dzien- 3. Uzyskanie szerokich umiej´tnoÊci j´zykowych, ponik, pami´tnik) i eseistycznej; inne utwory zaprozwalajàcych na swobodne operowanie j´zykiem ponowane przez uczniów i nauczyciela; teksty kulw bogatym repertuarze sytuacyjno-tematycznym, tury (adaptacje filmowe powieÊci i inne filmy, z uwzgl´dnieniem tematyki kraju ojczystego. spektakle teatralne, utwory muzyczne, obrazy, s∏uchowiska, programy telewizyjne, teksty prasowe). 4. Uzyskanie umiej´tnoÊci j´zykowych poprzez kontakt zautentycznymi wypowiedziami ustnymi ipisemny- 2. Literatura powszechna: mi, z uwzgl´dnieniem ró˝nych rejestrów j´zyko- Sofokles — Król Edyp; Horacy — wybór pieÊni; wych, stylu formalnego i nieformalnego, fragmen- William Szekspir — Makbet; Molier — Âwi´toszek; tów tekstów literackich obszaru j´zyka nauczanego. Johann Wolfgang von Goethe — Cierpienia m∏ode- 5. Zapoznanie z g∏ównymi odmianami nauczanego go Wertera; Daniel Defoe — Robinson Crusoe; Fioj´zyka. dor Dostojewski — Zbrodnia ikara; Joseph Conrad — Lord Jim; C. S. Levis — Listy starego diab∏a do 6. Poszerzenie komponentu kulturowego obszaru j´- m∏odego; George Orwell — Folwark zwierz´cy. zyka nauczanego, zuwzgl´dnieniem tematyki integracji europejskiej. J¢ZYKI OBCE 7. Korzystanie z wiedzy i umiej´tnoÊci nabytych A. Dotyczy nauki j´zyka obcego nowo˝ytnego jako w trakcie nauki innego j´zyka obcego oraz pozopierwszego, stanowiàcej kontynuacj´ nauczania te- sta∏ych przedmiotów. go j´zyka w gimnazjum albo gimnazjum i zasadniczej szkole zawodowej 8. Zapoznanie z elementami j´zyka i normami socjokulturowymi, które pozwalajà funkcjonowaç na Cele edukacyjne rynku pracy. 1. Osiàgni´cie umiej´tnoÊci j´zykowych na poziomie Osiàgni´cia zaawansowanym, zapewniajàcych swobodne pos∏ugiwanie si´ w kraju nauczanego j´zyka lub 1. Praktyczne pos∏ugiwanie si´ j´zykiem na poziomie w kontaktach z doÊç wymagajàcymi u˝ytkownika- zaawansowanym. mi, a tak˝e w przysz∏ej nauce i pracy. 2. Ogólne rozumienie autentycznych przekazów 2. Przygotowanie do egzaminu maturalnego z j´zyka s∏ownych, odbieranych za poÊrednictwem meobcego na poziomie rozszerzonym. diów (audycja radiowa, telewizyjna, film) oraz tekstowych (prasa, opracowania popularnonaukowe, Zadania szko∏y fragmenty tekstów literackich, wybrane przekazy internetowe). 1. Pomoc uczniom w rozwijaniu poczucia w∏asnej wartoÊci oraz wiary we w∏asne mo˝liwoÊci, mi´dzy 3. Umiej´tnoÊç wyszukiwania, selekcji, porzàdkowainnymi przez pozytywnà informacj´ zwrotnà, doty- nia szczegó∏owych informacji w autentycznych czàcà indywidualnych umiej´tnoÊci j´zykowych. przekazach s∏ownych oraz tekstowych. 2. Zapewnienie dost´pu do materia∏ów autentycz- 4. Umiej´tnoÊç uczestniczenia w dyskusji, w tym arnych, w tym, w miar´ mo˝liwoÊci, multimedial- gumentowanie, wyra˝anie opinii, uzasadnianie nych, których wybór odpowiada obowiàzujàcym i obrona w∏asnych sàdów. normom wychowawczym. 5. Rozumienie i stosowanie Êrodków j´zykowych, 3. Dà˝enie do zapewnienia uczniom maksimum kon- s∏u˝àcych wyra˝aniu ró˝norodnych intencji oraz taktu z j´zykiem obcym, w szczególnoÊci poprzez stanów emocjonalnych (na przyk∏ad hipoteza, wàtwymian´ ze szko∏ami z innych krajów lub uczest- pliwoÊç, zak∏opotanie). nictwo w programach mi´dzynarodowych. 6. Pos∏ugiwanie si´ wybranymi Êrodkami stylistycz- 4. Wdra˝anie uczniów do samodzielnoÊci w procesie nymi dla wyra˝ania ironii, ˝artobliwego charakteru uczenia si´ j´zyka obcego. wypowiedzi. 5. Zapewnienie uczniom mo˝liwoÊci wykorzystywa- 7. Dokonywanie kompozycji tekstów us∏yszanych nia znajomoÊci j´zyka przy wykonywaniu zespo∏o- i przeczytanych. wych, zw∏aszcza interdyscyplinarnych, projektów. 8. Przetwarzanie przeczytanych lub us∏yszanych in- 6. Wspieranie uczniów w rozwijaniu postawy cieka- formacji, z uwzgl´dnieniem zmiany rejestru, stylu woÊci, otwartoÊci i tolerancji wobec innych kultur. lub formy.

9. Rozumienie i umiej´tnoÊç skomentowania faktów TreÊci nauczania socjokulturowych, typowych dla obszaru j´zyka 1. Struktury morfosyntaktyczne umo˝liwiajàce fornauczanego, wtym zwyczajów, tradycji iliteratury. mu∏owanie prostych wypowiedzi wodniesieniu do 10. Pisanie typowych sformalizowanych tekstów teraêniejszoÊci, przesz∏oÊci iprzysz∏oÊci oraz relacji (w szczególnoÊci curriculum vitae, podanie o pra- przestrzennych. c´ czy stypendium). Umiej´tnoÊç wykorzysty- 2. Funkcje j´zykowe umo˝liwiajàce pos∏ugiwanie si´ wania Europejskiego Portfolio J´zykowego j´zykiem w sytuacjach ˝ycia codziennego. i EUROPASS. 3. S∏ownictwo dotyczàce ˝ycia codziennego, uwzgl´d- 11. Pisanie wybranych tekstów niesformalizowanych niajàce realia kraju/obszaru j´zyka nauczanego oraz (w szczególnoÊci listu, komentarza, eseju). kraju ojczystego. 12. Stosowanie odpowiednich dla j´zyka pisanego 4. Ogólne wiadomoÊci kulturowo-cywilizacyjne na Êrodków leksykalnych i morfosyntaktycznych w za- temat kraju/obszaru j´zyka nauczanego. kresie okreÊlonego typu wypowiedzi pisemnych. 5. Rozwijanie sprawnoÊci rozumienia ze s∏uchu imó- 13. Rozpoznawanie standardowych odmian j´zyka na- wienia, opanowanie zasad wymowy. uczanego. 6. Rozwijanie sprawnoÊci czytania i pisania, opano- 14. Dostrzeganie b∏´dów oraz dokonywanie autoko- wanie zasad ortografii. rekty. 7. Rozwijanie integracji sprawnoÊci j´zykowych. 15. Opanowanie indywidualnych strategii uczenia si´, 8. Nabywanie umiej´tnoÊci j´zykowych poprzez konkorzystanie zró˝nych êróde∏ informacji (mi´dzy intakt z autentycznymi wypowiedziami ustnymi i pinymi leksykonów, encyklopedii, s∏owników spesemnymi. cjalistycznych oraz êróde∏ elektronicznych). 9. Rozró˝nianie formalnego i nieformalnego stylu j´- B. Dotyczy nauki j´zyka obcego nowo˝ytnego jako zyka. pierwszego, rozpoczynajàcej si´ od poziomu zero- 10. Korzystanie z technik kompensacyjnych. wego, lub jako drugiego, gdy nauczanie tego j´zyka stanowi kontynuacj´ nauczania wgimnazjum al- 11. Korzystanie z wiedzy i umiej´tnoÊci nabytych bo gimnazjum i zasadniczej szkole zawodowej w trakcie nauki innego j´zyka obcego oraz pozosta∏ych przedmiotów. Cele edukacyjne 12. Rozwijanie indywidualnych strategii uczenia si´, 1. Opanowanie j´zyka na poziomie zapewniajàcym korzystanie z ró˝nych êróde∏ informacji. w miar´ sprawnà komunikacj´ w odniesieniu do spraw ˝ycia codziennego. Osiàgni´cia 2. Przygotowanie do egzaminu maturalnego z j´zyka 1. W zakresie s∏uchania: obcego na poziomie podstawowym. 1) rozumienie ogólnego sensu oraz intencji prostych wypowiedzi osób pos∏ugujàcych si´ tym Zadania szko∏y j´zykiem jako macierzystym, 1. Pomoc uczniom w rozwijaniu poczucia w∏asnej 2) rozumienie sensu prostych, autentycznych wywartoÊci oraz wiary we w∏asne mo˝liwoÊci, mi´- powiedzi w ró˝nych warunkach odbioru (na dzy innymi przez pozytywnà informacj´ zwrotnà przyk∏ad rozmowa przez telefon, komunikat na dotyczàcà indywidualnych kompetencji j´zykodworcu), wych. 3) wyszukiwanie informacji szczegó∏owych w nie- 2. Zapewnienie dost´pu do materia∏ów autentyczskomplikowanych wypowiedziach i dialogach, nych, których wybór odpowiada zadaniom wychowawczym. 4) rozumienie ogólnego sensu prostych wypowiedzi zawierajàcych niezrozumia∏e elementy, któ- 3. Zapewnienie uczniom maksimum kontaktu z j´zy- rych znaczenia uczeƒ mo˝e si´ domyÊliç (na kiem obcym oraz mo˝liwoÊç aktywnego u˝ywania przyk∏ad z kontekstu). j´zyka mówionego i pisanego. 2. W zakresie mówienia: 4. Wspieranie uczniów w rozwijaniu postawy ciekawoÊci, otwartoÊci i tolerancji wobec innych kultur. 1) uzyskiwanie iudzielanie informacji dotyczàcych ˝ycia codziennego, 5. Umo˝liwienie uczniom wykorzystywania znajomoÊ- 2) formu∏owanie w miar´ p∏ynnych, krótkich ci j´zyka przy wykonywaniu ró˝norodnych projeki spójnych wypowiedzi na okreÊlone tematy, tów, w tym pozaj´zykowych. z zastosowaniem form gramatycznych odpo- 6. Wdra˝anie uczniów do samodzielnoÊci w procesie wiednich do wyra˝ania teraêniejszoÊci, przeuczenia si´ j´zyka obcego. sz∏oÊci i przysz∏oÊci oraz relacji przestrzennych,

3) pos∏ugiwanie si´ odpowiednimi Êrodkami j´zy- Zadania szko∏y kowymi dla wyra˝enia intencji, uczuç, emocji w sytuacjach ˝ycia codziennego, 1. Pomoc uczniom w rozwijaniu poczucia w∏asnej wartoÊci oraz wiary we w∏asne mo˝liwoÊci, mi´dzy 4) poprawne j´zykowo i logiczne wyra˝anie myÊli innymi przez pozytywnà informacj´ zwrotnà, dotyi opinii na okreÊlone tematy, czàcà indywidualnych umiej´tnoÊci j´zykowych. 5) relacjonowanie wypowiedzi innych osób, 2. Zapewnienie dost´pu do materia∏ów autentycz- 6) w∏aÊciwa reakcja j´zykowa na wypowiedê roz- nych, których wybór odpowiada zadaniom wychomówcy oraz stosowanie rutynowych zachowaƒ wawczym. j´zykowych, 3. Zapewnienie uczniom maksimum kontaktu z j´zy- 7) inicjowanie ipodtrzymywanie prostej rozmowy, kiem obcym oraz mo˝liwoÊci aktywnego u˝ywania j´zyka mówionego i pisanego. 8) prowadzenie prostych negocjacji w sytuacjach ˝ycia codziennego, 4. Stopniowe przygotowanie ucznia do samodzielnoÊci w procesie uczenia si´ j´zyka obcego. 9) opanowanie wymowy w stopniu zapewniajàcym zrozumia∏oÊç wypowiedzi osób pos∏ugujà- 5. Wspieranie uczniów w rozwijaniu postawy ciekacych si´ tym j´zykiem jako macierzystym. woÊci, otwartoÊci i tolerancji wobec innych kultur. 3. W zakresie czytania: TreÊci nauczania 1) rozumienie powszechnie spotykanych dokumentów i tekstów autentycznych, takich jak: 1. Podstawowe struktury morfosyntaktyczne umo˝lirozk∏ady jazdy, og∏oszenia, reklamy, menu, listy wiajàce formu∏owanie wypowiedzi w odniesieniu i instrukcje, do teraêniejszoÊci, przesz∏oÊci iprzysz∏oÊci oraz relacji przestrzennych. 2) rozumienie prostego tekstu narracyjnego, 2. Podstawowe funkcje j´zykowe umo˝liwiajàce po- 3) rozumienie ogólnego sensu prostego tekstu s∏ugiwanie si´ j´zykiem w prostych sytuacjach ˝yprzy czytaniu pobie˝nym, cia codziennego. 4) rozumienie ogólnego sensu tekstu, który zawiera fragmenty niezrozumia∏e, 3. Podstawowe wiadomoÊci oraz s∏ownictwo dotyczàce ˝ycia codziennego uwzgl´dniajàce realia kraju oj- 5) wyszukiwanie konkretnych informacji zcz´Êcio- czystego oraz kraju/obszaru nauczanego j´zyka. wo niezrozumia∏ego tekstu. 4. Rozwijanie sprawnoÊci rozumienia ze s∏uchu imó- 4. W zakresie pisania: wienia, zaznajomienie z zasadami wymowy. 1) sformu∏owanie izapisanie w∏asnego oraz otrzy- 5. Rozwijanie sprawnoÊci czytania i pisania, zaznajomanego prostego komunikatu, mienie z zasadami ortografii. 2) napisanie prostego tekstu u˝ytkowego (wszcze- 6. Korzystanie z wiedzy i umiej´tnoÊci nabytych gólnoÊci zaproszenia, rezerwacji, podania, cur- w trakcie nauki innych j´zyków obcych oraz pozoriculum vitae, og∏oszenia) oraz wype∏nianie for- sta∏ych przedmiotów nauczania. mularzy, Osiàgni´cia 3) napisanie streszczenia prostego tekstu, 1. W zakresie s∏uchania: 4) stosowanie w∏aÊciwego s∏ownictwa, struktur morfosyntaktycznych i zasad ortografii w pro- 1) rozumienie prostych sytuacji komunikacyjnych, stych tekstach. w tym intencji rozmówcy, 5. Inne umiej´tnoÊci — korzystanie ze s∏ownika jed- 2) rozumienie instrukcji nauczyciela, no-idwuj´zycznego oraz innych êróde∏ informacji, 3) rozumienie ogólnego sensu oraz wyszukiwanie w tym równie˝ elektronicznych. Umiej´tnoÊç wyszczegó∏owych informacji w nieskomplikowakorzystywania Europejskiego Portfolio J´zykowenych wypowiedziach i dialogach. go i EUROPASS. 2. W zakresie mówienia: C. Dotyczy nauki j´zyka obcego nowo˝ytnego jako drugiego, rozpoczynajàcej si´ od poziomu zerowe- 1) zadawanie prostych pytaƒ oraz udzielanie odgo powiedzi, 2) uzyskiwanie iudzielanie informacji wtypowych Cele edukacyjne sytuacjach ˝ycia codziennego, Opanowanie j´zyka na poziomie zapewniajàcym 3) formu∏owanie krótkich wypowiedzi o sobie, minimum komunikacji j´zykowej. swoim otoczeniu, regionie, kraju,

4) inicjowanie i podtrzymywanie prostej rozmowy TreÊci nauczania dotyczàcej typowych sytuacji ˝ycia codziennego, 1. Gramatyka, leksyka i frazeologia w zakresie umo˝- 5) opanowanie wymowy w stopniu zapewniajà- liwiajàcym t∏umaczenie i analiz´ fragmentów dzie∏ cym zrozumia∏oÊç wypowiedzi. oryginalnych. 3. W zakresie czytania: 2. Wybrane fragmenty dzie∏ autorów staro˝ytnych i autorów polsko-∏aciƒskich w oryginale. 1) rozumienie powszechnie spotykanych dokumentów i tekstów autentycznych, takich jak: 3. ¸acina jako j´zyk literatury, Êrodek komunikacji j´- rozk∏ady jazdy, og∏oszenia, reklamy, menu, listy zykowej, j´zyk sakralny, j´zyk tekstów naukowych. i instrukcje, 4. Wp∏yw ∏aciny igreki na struktur´ izasoby leksykal- 2) wyszukiwanie szczegó∏owych informacji w prone wspó∏czesnych j´zyków europejskich: ∏acina jastych tekstach, ko wspólny j´zyk Europejczyków. 3) rozumienie ogólnego sensu prostych, adapto- 5. Kontynuacja kszta∏cenia w zakresie kultury i cywiwanych tekstów. lizacji Êródziemnomorskiej, z uwzgl´dnieniem na- 4. W zakresie pisania: st´pujàcych treÊci: 1) wype∏nianie typowych formularzy, przekazanie 1) kanon topiki antycznej wliteraturze isztuce (jak prostej informacji, napisanie krótkiego listu, odczytywaç mity, poj´cia, symbole), 2) stosowanie zasad ortografii w zakresie pozna- 2) elementy wiedzy o j´zykach klasycznych w zanego materia∏u. kresie pozwalajàcym zrozumieç podstawowe terminy, poj´cia, powiedzenia i przys∏owia oraz 5. Inne umiej´tnoÊci — korzystanie ze s∏ownika dwuj´- etymologi´ niektórych wyrazów stale obecnych zycznego i innych êróde∏ informacji, w tym równie˝ w j´zyku polskim i innych j´zykach nowo˝ytelektronicznych. Umiej´tnoÊç wykorzystywania Eu- nych, ropejskiego Portfolio J´zykowego iEUROPASS. 3) znaczenie dziedzictwa antyku dla kultury polskiej, D. Dotyczy nauki j´zyka ∏aciƒskiego ikultury antycznej jako drugiego j´zyka obcego 4) wybrane fragmenty dzie∏ autorów greckich i rzymskich w przek∏adzie — w zakresie istot- Cele edukacyjne nym dla zrozumienia kanonu lektur z literatury polskiej i Êwiatowej, 1. ZnajomoÊç j´zyka na poziomie pozwalajàcym na rozumienie i samodzielne t∏umaczenie (z wykorzy- 5) historia gatunków literackich, przyk∏ady najwystaniem s∏ownika) oryginalnych tekstów ∏aciƒ- bitniejszych dzie∏: epos, liryka, sielanka, dramat skich. attycki, komedia stara inowa, historiografia, retoryka grecka irzymska, poczàtki piÊmiennictwa 2. Poznanie roli i miejsca kultury Êródziemnomor- chrzeÊcijaƒskiego, skiej w ˝yciu wspó∏czesnym i ró˝nych dziedzinach 6) inne elementy wiedzy o staro˝ytnoÊci niezb´dwiedzy z odwo∏aniem si´ do wiedzy uzyskanej na ne do przek∏adu, analizy i interpretacji tekstów. wczeÊniejszych etapach kszta∏cenia. Osiàgni´cia Zadania szko∏y 1. Rozumienie it∏umaczenie (zwykorzystaniem s∏ow- 1. Zapoznanie uczniów zj´zykiem ∏aciƒskim wzakrenika) oryginalnych tekstów ∏aciƒskich. sie umo˝liwiajàcym t∏umaczenie tekstów oryginalnych i preparowanych. 2. Analizowanie, interpretowanie i komentowanie tekstów oryginalnych i w przek∏adach. 2. Rozwijanie wuczniach poczucia przynale˝noÊci do kr´gu kultury Êródziemnomorskiej; zapoznanie 3. Operatywna znajomoÊç gramatyki ∏aciƒskiej. zprzekazanà przez staro˝ytnoÊç tradycjà ˝ycia obywatelskiego. 4. Poprawne stosowanie w wypowiedziach wyra˝eƒ i terminów pochodzàcych z j´zyków klasycznych. 3. Nauczanie pos∏ugiwania si´ poprawnà polszczyznà i rozumienia terminologii wspó∏czesnej opartej 5. Wykorzystywanie znajomoÊci j´zyka ∏aciƒskiego na j´zykach klasycznych; rozwijanie wra˝liwoÊci j´- do lepszego zrozumienia zjawisk j´zykowych zazykowej i kszta∏towanie kultury j´zyka. chodzàcych wj´zyku polskim iinnych j´zykach nowo˝ytnych. 4. Doskonalenie ogólnej sprawnoÊci j´zykowej; doskonalenie umiej´tnoÊci jasnego i precyzyjnego 6. Poprawne formu∏owanie myÊli i sàdów. formu∏owania myÊli. 7. Dostrzeganie ponadczasowych wartoÊci w dzie- 5. Kszta∏cenie samodzielnoÊci intelektualnej oraz ∏ach z odleg∏ych epok i rozumienie ich znaczenia sprawnoÊci w porzàdkowaniu pracy umys∏owej. dla wspó∏czesnej kultury polskiej i Êwiatowej.

HISTORIA Polska Cele edukacyjne 1. Paƒstwo polskie i przemiany jego form. 1. Pog∏´bienie irozwini´cie wiedzy oraz umiej´tnoÊci 2. Uwarunkowania i przeobra˝enia polskiej Êwiadouzyskanych w toku wczeÊniejszej edukacji celem moÊci narodowej i politycznej. lepszej znajomoÊci i rozumienia przesz∏oÊci w∏a- 3. Polska w dziejach gospodarki i struktur spo∏eczsnego regionu i kraju oraz dziejów Êwiata. nych Europy. 2. Pog∏´bienie rozumienia powiàzaƒ mi´dzy prze- 4. Postawy jednostek oraz grup spo∏ecznych wobec sz∏oÊcià, teraêniejszoÊcià i przysz∏oÊcià. potrzeb epok. 3. Budowanie w∏asnej to˝samoÊci i kszta∏towanie 5. WielokulturowoÊç w dziejach Polski; wspó∏istniesystemu wartoÊci. nie religii i wyznaƒ; znaczenie chrzeÊcijaƒstwa, 4. Rozwijanie postaw obywatelskich ipatriotycznych, w tym koÊcio∏a katolickiego. poczucia przynale˝noÊci do wspólnoty rodzinnej, lokalnej, regionalnej, grupy etnicznej i narodowej. Region 5. Przygotowanie si´ do udzia∏u w˝yciu ró˝nych spo- 1. Ma∏a ojczyzna a terytorium paƒstwa polskiego. ∏ecznoÊci w oparciu o normy i wartoÊci demokra- 2. Odr´bnoÊç i wk∏ad regionu do wspólnej historii. tyczne; kszta∏towanie postawy zrozumienia i tolerancji wobec odmiennych kultur, obyczajów iprze- 3. Dziejowe uwarunkowania specyfiki kulturowej rekonaƒ mieszczàcych si´ w kanonie wartoÊci cywigionu. lizacyjnych. 4. Zabytki historyczne w regionie. Zadania szko∏y Rodzina i jednostka 1. Wspieranie procesu dojrzewania intelektualnego, emocjonalnego oraz systemu wartoÊci uczniów. Dzieje jednostki i rodziny na tle szerszych prze- 2. Stworzenie mo˝liwoÊci kszta∏towania irozwoju za- mian historycznych. interesowaƒ uczniów wybranymi problemami historii. Osiàgni´cia 3. Umo˝liwienie uczniom wykorzystywania zdoby- 1. Umiej´tnoÊç zbierania, przedstawiania i interprewanej wiedzy zgodnie z ich zainteresowaniami towania wiedzy historycznej, z wykorzystaniem i zdolnoÊciami. ró˝norodnych êróde∏ informacji. TreÊci nauczania 2. Umiej´tnoÊç dokonywania uj´ç przekrojowych i problemowych. Âwiat 3. Rozumienie, ˝e jednostki i grupy spo∏eczne, 1. Ró˝norodnoÊç cywilizacji Êwiata w przesz∏oÊci w przesz∏oÊci i obecnie, w zró˝nicowany sposób i obecnie. objaÊniajà i wykorzystujà histori´. 2. Post´p a kryzysy cywilizacyjne. Konflikty spo∏ecz- 4. Formu∏owanie i uzasadnianie opinii historycznych ne. Wojny, ludobójstwo, Holocaust. podczas dyskusji oraz w krótkich wypowiedziach 3. Przemiany form gospodarowania od czasów naj- ustnych i pisemnych. dawniejszych po wspó∏czesnà rewolucj´ technicz- 5. Wykorzystywanie zdobytej wiedzy i umiej´tnoÊci nà; historyczny rozwój kultury materialnej. w ˝yciu spo∏ecznym. Dostrzeganie zmian w syste- 4. Paƒstwo jako podstawowa forma zorganizowania mie norm i wartoÊci obowiàzujàcych w ˝yciu spospo∏eczeƒstw; przemiany paƒstw. ∏ecznym, politycznym i gospodarczym na przestrzeni dziejów. Europa WIEDZA O SPO¸ECZE¡STWIE 1. Fundamenty Europy; jednoÊç i ró˝norodnoÊç; przemiany ideowe. Rola chrzeÊcijaƒstwa wtworze- Cele edukacyjne niu to˝samoÊci europejskiej. 2. Kszta∏towanie si´ narodów Europy; ich wk∏ad whi- 1. Osiàgni´cie motywacji i zdolnoÊci do indywidualstori´; wspó∏istnienie i konflikty pomi´dzy paƒ- nej i zbiorowej aktywnoÊci spo∏ecznej na gruncie stwami. szacunku dla w∏asnego paƒstwa i prawa oraz rozwijanie poczucia wspó∏odpowiedzialnoÊci za spo- 3. Przemiany w obr´bie struktur, ÊwiadomoÊci i oby- ∏eczeƒstwo i paƒstwo. czajowoÊci spo∏eczeƒstw europejskich. Normy i wartoÊci obowiàzujàce w ˝yciu spo∏ecznym, poli- 2. Rozwijanie cnót spo∏ecznych i obywatelskich, patycznym i gospodarczym. triotyzmu i odpowiedzialnoÊci za dobro wspólne.

3. Doskonalenie umiej´tnoÊci oceny stanowisk idzia- Polityka ∏aƒ uczestników ˝ycia publicznego zpunktu widzenia podstawowych wartoÊci ˝ycia spo∏ecznego. 1. Obywatel aw∏adza wsystemach totalitarnych, au- Dzia∏ania zgodne ztymi wartoÊciami, podejmowa- torytarnych i demokratycznych. ne w szkole i spo∏ecznoÊci lokalnej. 2. Fundamentalne zasady demokracji: antyczne 4. Rozumienie i nabywanie umiej´tnoÊci stosowania i chrzeÊcijaƒskie korzenie demokracji. przepisów prawa. 3. Demokracja i wartoÊci, konflikty wartoÊci w ˝yciu 5. Pog∏´bienie to˝samoÊci kulturowej i narodowej. publicznym. 6. Rozwijanie postaw tolerancji i eliminowania po- 4. Wspó∏czesne doktryny polityczne. staw ksenofobicznych. 5. Prawa iobowiàzki, cnoty obywatelskie, kultura polityczna. Zadania szko∏y 6. Formy uczestnictwa obywateli w˝yciu publicznym. 1. Kszta∏towanie postaw prospo∏ecznych i obywatelskich, zgodnych z normami i wartoÊciami demo- 7. Ustrój paƒstwowy Rzeczypospolitej Polskiej; orgakratycznymi. ny w∏adzy i ich kompetencje, administracja publiczna (s∏u˝ba cywilna), samorzàd terytorialny. 2. Sprzyjanie anga˝owaniu si´ uczniów w indywidualne izespo∏owe dzia∏ania na rzecz wspólnego do- 8. Obowiàzki osób pe∏niàcych funkcje publiczne. Pobra i dobra innych. j´cie „dobra wspólnego” i „s∏u˝by publicznej”. 3. Wspieranie samorzàdnoÊci uczniowskiej, zach´ca- Prawo nie do stosowania niektórych demokratycznych procedur, norm i wartoÊci w ˝yciu szko∏y. 1. Poj´cie prawa, normy prawnej, przepisu prawa. 4. Pomoc uczniom w rozpoznaniu i realizowaniu ich 2. Funkcje i zadania prawa. praw i powinnoÊci. Standardy post´powania wobec naruszania praw. 3. Rodzaje prawa (prawo mi´dzynarodowe, europejskie i krajowe, prawo koÊcielne, prawo naturalne 5. Tworzenie warunków do wymiany poglàdów i stanowione; prawo cywilne, karne i administrauczniów — wys∏uchiwania opinii innych i wyra˝acyjne). nia w∏asnego zdania. 4. Prawa cz∏owieka — êród∏a, dokumenty, procedury. 6. Zapoznanie uczniów z funkcjonowaniem wybranych instytucji w∏adzy paƒstwowej, samorzàdowej 5. Tworzenie prawa. Hierarchia norm prawnych. i sàdowniczej, organów odpowiedzialnych za porzàdek ibezpieczeƒstwo wewn´trzne paƒstwa oraz 6. Akty prawne — wyszukiwanie irozumienie przepiorganizacjami spo∏ecznymi (umo˝liwienie obser- sów prawa. wacji ich dzia∏alnoÊci). 7. Normy prawne regulujàce formy udzia∏u w˝yciu publicznym oraz normy prawne przeciwdzia∏ajàce ko- TreÊci nauczania rupcji. Kodeksy etyczne ró˝nych grup zawodowych. Spo∏eczeƒstwo Polska, Europa, Êwiat 1. Jednostka — grupa — spo∏eczeƒstwo. Struktura 1. Integracja europejska, Polska w Europie. ˝ycia spo∏ecznego. 2. ¸ad mi´dzynarodowy — konflikty i systemy bez- 2. Prawid∏owoÊci ˝ycia spo∏ecznego. Instytucje. pieczeƒstwa. 3. Konflikty spo∏eczne, harmonia spo∏eczna. 3. Problemy wspó∏czesnego Êwiata. 4. Samoorganizujàce si´ spo∏eczeƒstwo. Wzory oby- Osiàgni´cia watelskiego dzia∏ania, rola interesów grupowych. 1. Rozumienie problemów ˝ycia publicznego, okre- 5. Spo∏eczeƒstwo polskie we wspó∏czesnym Êwiecie Êlanie ich przyczyn i przewidywanie skutków. ijego problemy. Zagro˝enia takie jak sekty, handel ludêmi, uzale˝nienia, prostytucja nieletnich. 2. Krytyczne korzystanie z ró˝nych êróde∏ informacji dotyczàcych spraw publicznych. 6. Etyka ˝ycia spo∏ecznego. Postawy prospo∏eczne (odwaga cywilna, prawdomównoÊç, wra˝liwoÊç 3. Umiej´tnoÊç formu∏owania, uzasadniania iobrony spo∏eczna, solidarnoÊç). Korupcja i inne formy na- w∏asnego stanowiska na forum publicznym. ruszania etyki ˝ycia spo∏ecznego — rozpoznawanie i przeciwdzia∏anie. 4. Umiej´tnoÊç organizowania dzia∏aƒ o charakterze obywatelskim, zgodnych z normami i wartoÊciami 7. Kultura ˝ycia publicznego. Subkultury m∏odzie˝owe. demokratycznymi.

5. ZnajomoÊç zasad iumiej´tnoÊç stosowania proce- 4. Wyrobienie umiej´tnoÊci i potrzeby krytycznej dur demokratycznych. oceny przeprowadzonego rozumowania lub otrzymanego wyniku obliczeƒ. 6. ZnajomoÊç podstaw ustroju Polski zawartych w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, w tym 5. Wyrobienie nawyku samodzielnego zdobywania, praw i obowiàzków obywatelskich. analizowania i klasyfikowania informacji, stawiania hipotez i poszukiwania metod ich weryfikacji. 7. Rozró˝nianie kompetencji poszczególnych organów w∏adzy iinstytucji paƒstwowych isamorzàdowych. 6. Kszta∏towanie umiej´tnoÊci jasnego i precyzyjnego formu∏owania wypowiedzi oraz argumentowa- 8. Rozumienie stanowisk uczestników debaty pu- nia. blicznej i umiej´tnoÊç krytycznej analizy ich argumentów. Zadania szko∏y 9. Analizowanie motywów dzia∏aƒ i wyborów doko- 1. Zapewnienie kszta∏cenia promujàcego samodzielnywanych przez uczestników ˝ycia publicznego ne, krytyczne i twórcze myÊlenie, ograniczenie do z punktu widzenia podstawowych wartoÊci ˝ycia minimum dzia∏aƒ schematycznych i odtwórczych. spo∏ecznego; ocena w∏asnych decyzji i dzia∏aƒ. 2. Zapewnienie ka˝demu uczniowi warunków do roz- 10. Orientacja wpodstawowych zasadach prawa ipolwoju zdolnoÊci matematycznych na miar´ jego skiego systemu prawnego. mo˝liwoÊci poznawczych. 11. Rozumienie aktów prawnych; umiej´tnoÊç formu- 3. Przygotowanie uczniów do samodzielnego zdoby- ∏owania argumentów dla poparcia w∏asnego stawania wiedzy na dalszych etapach edukacji oraz nowiska. w pracy zawodowej. 12. Wype∏nianie druków urz´dowych (w szczególno- 4. Wdro˝enie uczniów do korzystania z nowocze- Êci w sprawie dowodu osobistego, prawa jazdy snych narz´dzi (kalkulatory, komputery, multimei paszportu), sporzàdzanie pism do w∏adz publiczdia) iêróde∏ informacji (podr´czniki, s∏owniki, atlanych i innych instytucji. sy, encyklopedie, zasoby sieciowe). 13. Umiej´tnoÊç czytania ze zrozumieniem tekstów TreÊci nauczania publicystycznych i popularnonaukowych dotyczàcych nauk spo∏ecznych, polityki i prawa. 1. Liczby rzeczywiste: MATEMATYKA 1) liczby naturalne i ca∏kowite, 2) liczby wymierne; rozwini´cia dziesi´tne, Cele edukacyjne 3) liczby niewymierne, 1. Przygotowanie do Êwiadomego i pe∏nowartoÊciowego uczestnictwa w Êwiecie, w którym modele 4) oÊ liczbowa; przedzia∏y osi liczbowej, matematyczne odgrywajà kluczowà rol´. 5) wartoÊç bezwzgl´dna, 2. Przyswojenie podstawowych struktur matema- 6) procenty ipunkty procentowe; lokaty ikredyty, tycznych w stopniu umo˝liwiajàcym rozpoznawanie ich przydatnoÊci i wykorzystanie w sytuacjach 7) b∏àd przybli˝enia; szacowanie wartoÊci liczbopraktycznych, w szczególnoÊci: wych, 1) usystematyzowanie wiedzy oliczbach rzeczywi- 8) pierwiastki (w tym pierwiastki nieparzystego stych oraz nabycie sprawnoÊci wykonywania stopnia z liczb ujemnych), obliczeƒ, 9) pot´gi liczb nieujemnych o wyk∏adniku wy- 2) opanowanie regu∏ rachunku algebraicznego, miernym iich w∏asnoÊci; informacja ow∏asno- Êciach pot´g o wyk∏adniku rzeczywistym, 3) wdro˝enie do opisywania oraz analizy zale˝noÊci izmiennoÊci za pomocà elementarnych funkcji, 10) logarytmy; podstawowe w∏asnoÊci logarytmów. 4) poznanie struktury otaczajàcej nas przestrzeni poprzez w∏asnoÊci klasycznych obiektów geo- 2. Wyra˝enia algebraiczne: metrycznych; rozwój wyobraêni przestrzennej, 1) wzory skróconego mno˝enia, w tym (a ± b)3; 5) poznanie elementarnych metod analizy zjawisk a3 ± b3, statystycznych i losowych oraz ich najprost- 2) wielomiany; dodawanie, odejmowanie i mnoszych opisów kombinatorycznych. ˝enie wielomianów, 3. Przyzwyczajenie do typowych elementów rozumo- 3) wyra˝enia wymierne, waƒ matematycznych, w szczególnoÊci do stosowania poj´ç takich jak: za∏o˝enie, wniosek, dowód 4) dodawanie, odejmowanie, mno˝enie idzielenie (tak˝e nie wprost), przyk∏ad i kontrprzyk∏ad. wyra˝eƒ wymiernych.

3. Równania i nierównoÊci: Osiàgni´cia 1) równania i nierównoÊci kwadratowe z jednà 1. Umiej´tnoÊç budowania modeli matematycznych niewiadomà, zjawisk z ró˝nych dziedzin ˝ycia i ich stosowania: 2) proste równania wielomianowe, 1) opisywanie zwiàzków pomi´dzy wielkoÊciami liczbowymi za pomocà równaƒ i nierównoÊci, 3) proste równania wymierne. 2) wyznaczanie zale˝noÊci funkcyjnych mi´dzy 4. Funkcje: wielkoÊciami liczbowymi, 1) ró˝ne sposoby okreÊlania funkcji, 3) wyznaczanie zwiàzków metrycznych i miarowych w otaczajàcej przestrzeni, 2) odczytywanie w∏asnoÊci funkcji z wykresu, 4) budowanie modeli zjawisk losowych. 3) proste przekszta∏cenia wykresów funkcji liczbowych, 2. Umiej´tnoÊç wykorzystania podstawowych narz´- dzi i technik matematycznych: 4) funkcja liniowa, 1) przeprowadzanie obliczeƒ dok∏adnych i przybli- 5) funkcja kwadratowa, ˝onych (wtym procentowych), tak˝e zwykorzystaniem kalkulatora, 6) funkcja f (x) = a/x, 2) opisywanie zbiorów za pomocà równaƒ, nie- 7) funkcja wyk∏adnicza. równoÊci i ich uk∏adów, 5. Ciàgi: 3) rozwiàzywanie pewnych typów równaƒ oraz ich 1) przyk∏ady ciàgów, uk∏adów, 2) ciàg arytmetyczny, 4) sporzàdzanie wykresów funkcji oraz odczytywania w∏asnoÊci funkcji z wykresu, 3) ciàg geometryczny. 5) wyznaczanie zwiàzków miarowych dla figur p∏a- 6. Trygonometria: skich i bry∏, 1) funkcje sinus, cosinus i tangens kàta ostrego, 6) obliczanie prawdopodobieƒstw zdarzeƒ. 2) proste zwiàzki mi´dzy funkcjami trygonome- 3. Umiej´tnoÊç przeprowadzenia prostego rozumotrycznymi. wania dedukcyjnego. 7. Planimetria: 4. Umiej´tnoÊç zdobywania ikrytycznego analizowania informacji, formu∏owania hipotez oraz ich we- 1) kàty w okr´gu, ryfikacji. 2) figury podobne, FIZYKA I ASTRONOMIA 3) zastosowania trygonometrii w planimetrii. Cele edukacyjne 8. Geometria na p∏aszczyênie kartezjaƒskiej: 1) równanie prostej na p∏aszczyênie, 1. ÂwiadomoÊç istnienia praw rzàdzàcych mikroi makroÊwiatem oraz wynikajàca z niej refleksja fi- 2) interpretacja geometryczna uk∏adu równaƒ li- lozoficzno-przyrodnicza. niowych, 2. Dostrzeganie natury istruktury fizyki oraz astrono- 3) odleg∏oÊç punktów w uk∏adzie wspó∏rz´dnych; mii, ich rozwoju i zwiàzku z innymi naukami przyrównanie okr´gu. rodniczymi. 9. Stereometria: 3. Przygotowanie do rozumnego odbioru i oceny in- 1) równoleg∏oÊç i prostopad∏oÊç w przestrzeni, formacji, a tak˝e podejmowania dyskusji i formu- ∏owania opinii. 2) kàt mi´dzy prostà ip∏aszczyznà; kàt dwuÊcienny, 3) zastosowania trygonometrii w stereometrii. 4. Rozumienie znaczenia fizyki dla techniki, medycyny, ekologii, jej zwiàzków z ró˝nymi dziedzinami 10. Elementy statystyki opisowej. Teoria prawdopodo- dzia∏alnoÊci ludzkiej oraz implikacji spo∏ecznych bieƒstwa i kombinatoryka: i mo˝liwoÊci kariery zawodowej. 1) Êrednia arytmetyczna, Êrednia wa˝ona, media- 5. Zainteresowanie fizykà i astronomià. na, odchylenie standardowe, 2) zliczanie przypadków w prostych sytuacjach Zadania szko∏y kombinatorycznych; zasada mno˝enia, 1. Nauczanie fizyki wsposób kontekstowy — wopar- 3) obliczanie prawdopodobieƒstwa w przypadku ciu o zagadnienia wyst´pujàce w ˝yciu codzienskoƒczonej liczby zdarzeƒ elementarnych. nym, w przyrodzie, w technice.

2. Rozszerzenie wiedzy fizycznej ucznia w celu pog∏´- 6. Energia ijej przemiany, transport energii. Przeglàd bienia rozumienia nauki, jej mo˝liwoÊci iograniczeƒ. poznanych form energii. Równowa˝noÊç masy i energii. Elementy fizyki jàdrowej. Energetyka jà- 3. Ukazanie roli eksperymentu, obserwacji i teorii drowa, reaktory a broƒ jàdrowa. Promieniotwórwpoznawaniu przyrody. Zapoznanie uczniów zbu- czoÊç, jej zastosowania i zagro˝enia. Transport dowaniem modeli oraz ich rolà w objaÊnianiu zja- energii wruchu falowym. Konwekcja. Przewodnicwisk i tworzeniu teorii. two cieplne. Przewodnictwo elektryczne. 4. Kszta∏cenie umiej´tnoÊci krytycznego korzystania 7. Budowa i ewolucja WszechÊwiata. Czas — przeze êróde∏ informacji poprzez analiz´ treÊci dotyczà- strzeƒ — materia — energia. Czàstki elementarne cych nauki, zawartych w prasie, radiu i telewizji. a historia WszechÊwiata. Obserwacyjne podstawy kosmologii. Modele kosmologiczne. Galaktyki iich 5. Wdra˝anie uczniów do samodzielnego formu∏owauk∏ady. Ewolucja gwiazd. nia wypowiedzi ozagadnieniach fizycznych iastronomicznych, prowadzenia dyskusji w sposób ter- 8. JednoÊç mikro-imakroÊwiata. Fale materii, dowominologicznie i merytorycznie poprawny oraz roz- dy eksperymentalne falowych cech czàstek elewiàzywania prostych problemów fizycznych. mentarnych, dualizm falowo-korpuskularny. Pomiar makroskopowy w fizyce a pomiary w mikro- 6. Pokazywanie znaczenia, mo˝liwoÊci ipi´kna fizyki. Êwiecie kwantowym, niepewnoÊci pomiarowe a zasada nieoznaczonoÊci. 7. Inspirowanie dociekliwoÊci i postawy badawczej uczniów. 9. Fizyka a filozofia. Zakres stosowalnoÊci teorii fizycznych. Determinizm i indeterminizm w opisie 8. Stworzenie warunków do planowania i prowadzeprzyrody. Elementy metodologii nauk, metoda innia eksperymentów oraz analizy ich wyników. dukcyjna ihipotetyczno-dedukcyjna, metody staty- 9. Wykorzystywanie metod komputerowych do bu- styczne. dowania modeli i analizy wyników doÊwiadczeƒ. 10. Narz´dzia wspó∏czesnej fizyki i ich rola w badaniu 10. Zapoznanie z mo˝liwoÊciami wspó∏czesnych tech- mikro- i makroÊwiata. Laboratoria i metody banik badawczych. dawcze wspó∏czesnych fizyków. Wspó∏czesne obserwatoria astronomiczne. Osiàgni´cia naukowe TreÊci nauczania minionego wieku i ich znaczenie. 1. Ruch, jego powszechnoÊç i wzgl´dnoÊç. Poj´cie Podstawà do realizacji powy˝szych treÊci nauczaruchu w historii filozofii i w naukach przyrodni- nia sà elementarne wiadomoÊci iumiej´tnoÊci zzakreczych. Ruch wró˝nych uk∏adach odniesienia. Mak- su mechaniki, elektromagnetyzmu, fizyki czàsteczkosymalna szybkoÊç przekazu informacji w przyro- wej i optyki, wyniesione przez ucznia z gimnazjum. dzie i jej konsekwencje. Efekty relatywistyczne. Nawiàzanie do nich w trakcie realizacji poszczególnych hase∏ jest niezb´dne. 2. Oddzia∏ywania wprzyrodzie. Rodzaje oddzia∏ywaƒ w mikro- i makroÊwiecie. Pola si∏ i ich wp∏yw na Osiàgni´cia charakter ruchu. 1. Umiej´tnoÊç obserwacji i opisywania zjawisk fi- 3. Makroskopowe w∏asnoÊci materii ajej budowa mi- zycznych i astronomicznych. kroskopowa. Model oscylatora harmonicznego ijego zastosowanie w opisie przyrody, ruch drgajàcy 2. Umiej´tnoÊç pos∏ugiwania si´ ze zrozumieniem (amplituda, okres, cz´stotliwoÊç, przemiany ener- wybranymi poj´ciami fizycznymi. gii). Mikroskopowe modele cia∏ makroskopowych 3. Umiej´tnoÊç wykorzystywania modeli do wyjao ró˝norodnych w∏asnoÊciach mechanicznych, Êniania zjawisk iprocesów fizycznych oraz Êwiadoelektrycznych, magnetycznych, optycznych oraz ich moÊç granic stosowalnoÊci wybranych modeli. zastosowanie wurzàdzeniach codziennego u˝ytku. 4. Umiej´tnoÊç planowania iwykonywania doÊwiad- 4. Porzàdek i chaos w przyrodzie. Procesy termodyczeƒ fizycznych i prostych obserwacji astrononamiczne, ich przyczyny i skutki. Procesy odwramicznych, zapisywania i analizowania ich wynicalne i nieodwracalne, druga zasada termodynaków. miki, entropia, statystyczny charakter makroskopowych prawid∏owoÊci w przyrodzie. 5. Umiej´tnoÊç sporzàdzania i interpretacji wykresów. 5. Âwiat∏o i jego rola w przyrodzie. Âwiat∏o jako fala, d∏ugoÊç fali, szybkoÊç rozchodzenia si´ fali, inter- 6. Umiej´tnoÊç korzystania z praw i zasad fizyki do ferencja i dyfrakcja, widmo fal elektromagnetyczwyjaÊniania wybranych zjawisk zachodzàcych nych, barwa, odbicie iza∏amanie Êwiat∏a, rozszcze- w przyrodzie. pienie Êwiat∏a bia∏ego, polaryzacja Êwiat∏a. Kwantowy model Êwiat∏a, zjawisko fotoelektryczne i je- 7. Umiej´tnoÊç wykorzystywania wiedzy fizycznej do go zastosowania. Budowa atomu, analiza spektral- wyjaÊniania zasad dzia∏ania ibezpiecznego u˝ytkona, laser i jego zastosowania. wania wybranych urzàdzeƒ technicznych.

8. Umiej´tnoÊç wskazania przyk∏adów degradacji 10. Dysocjacja elektrolityczna. Reakcje w roztworach Êrodowiska wynikajàcej z technicznej dzia∏alnoÊci wodnych elektrolitów — reakcje zoboj´tnienia cz∏owieka oraz mo˝liwych sposobów zapobiegania i stràcania osadów. tej degradacji. 11. W∏aÊciwoÊci wybranych metali i niemetali. 9. Ogólna znajomoÊç prawid∏owoÊci przyrodniczych 12. W´glowodory nasycone, nienasycone i aromai metod ich poznawania. tyczne — budowa i w∏aÊciwoÊci. CHEMIA 13. èród∏a w´glowodorów w przyrodzie. Cele edukacyjne 14. Jednofunkcyjne pochodne w´glowodorów — otrzymywanie i w∏aÊciwoÊci. 1. Zrozumienie znaczenia przemian chemicznych zachodzàcych w otaczajàcym Êwiecie. 15. Najwa˝niejsze wielofunkcyjne pochodne w´glo- 2. UÊwiadomienie roli chemii w rozwoju cywilizacji wodorów — wyst´powanie, w∏aÊciwoÊci, zastosoi w ˝yciu codziennym. wanie i ich znaczenie w ˝yciu cz∏owieka. 3. Dostrzeganie wp∏ywu dzia∏alnoÊci cz∏owieka na 16. Chemia w ˝yciu gospodarczym, spo∏ecznym Êrodowisko i przyswojenie wiedzy niezb´dnej do i ochronie Êrodowiska. Praktyczne zastosowania prowadzenia dzia∏aƒ proekologicznych. poznanych substancji chemicznych i zagro˝enia powodowane niew∏aÊciwym ich wykorzystaniem. Zadania szko∏y Osiàgni´cia 1. Kszta∏towanie badawczego sposobu myÊlenia, w∏aÊciwego dla nauk przyrodniczych. 1. Dostrzeganie przemian chemicznych w Êrodowisku przyrodniczym oraz czynników wp∏ywajàcych 2. Rozwijanie umiej´tnoÊci obserwacji, wyciàgania na ich przebieg. wniosków z przeprowadzonych eksperymentów i formu∏owania uogólnieƒ. 2. Umiej´tnoÊç pos∏ugiwania si´ zdobytà wiedzà chemicznà w ˝yciu codziennym. 3. Wyrabianie umiej´tnoÊci pos∏ugiwania si´ zdobytà wiedzà chemicznà. 3. Umiej´tnoÊç korzystania z ró˝norodnych êróde∏ 4. Przygotowywanie uczniów do prawid∏owego ko- informacji, na przyk∏ad uk∏adu okresowego pierrzystania z ró˝norodnych êróde∏ informacji. wiastków, literatury popularnonaukowej i Internetu. 5. Kszta∏towanie postaw uczniów zgodnych zzasadami dba∏oÊci o w∏asne zdrowie i ochron´ Êrodowi- 4. Umiej´tnoÊç zapisywania równaƒ prostych reakcji ska przyrodniczego. chemicznych oraz opisywania efektów energetycznych im towarzyszàcych. TreÊci nauczania 5. Pos∏ugiwanie si´ podstawowym s∏ownictwem 1. Wspó∏czesny, uproszczony model budowy atomu. chemicznym. Izotopy. PromieniotwórczoÊç naturalna. 6. Umiej´tnoÊç wykonywania prostych obliczeƒ che- 2. Zale˝noÊç pomi´dzy budowà atomów a po∏o˝e- micznych. niem pierwiastków w uk∏adzie okresowym i ich 7. ZnajomoÊç najwa˝niejszych pierwiastków i zwiàzw∏aÊciwoÊciami. ków chemicznych, ich w∏aÊciwoÊci izastosowania. 3. Zale˝noÊç w∏aÊciwoÊci fizycznych i chemicznych substancji od rodzaju wiàzania chemicznego. BIOLOGIA 4. Reakcje chemiczne a zjawiska fizyczne. IloÊciowe Cele edukacyjne prawa rzàdzàce przemianami chemicznymi. Reakcje syntezy, analizy i wymiany. 1. Pog∏´bianie rozumienia podstaw dzia∏ania w∏asnego organizmu w stosunku do wiedzy nabytej 5. Mol. Molowa interpretacja przemian chemicznych. w gimnazjum. Obj´toÊç molowa. 2. Kszta∏towanie postawy odpowiedzialnoÊci za zdro- 6. SzybkoÊç reakcji chemicznych. wie swoje i innych. 7. Reakcje endo- i egzoenergetyczne. 3. Rozumienie zale˝noÊci istniejàcych w Êrodowisku przyrodniczym. 8. Proste reakcje utleniania-redukcji iich rola wprzyrodzie oraz ˝yciu codziennym. 4. Rozumienie zale˝noÊci cz∏owieka od Êrodowiska i wp∏ywu cz∏owieka na Êrodowisko. 9. Roztwory nasycone inienasycone. Sposoby wyra- ˝ania st´˝eƒ roztworów — st´˝enie procentowe 5. Rozumienie potrzeby zachowania bioró˝norodnoi molowe. Êci.

Zadania szko∏y 3. Elementy genetyki: 1. Umo˝liwienie uczniom zrozumienia zasad funkcjo- 1) budowa DNA, kod genetyczny, gen, synteza bianowania w∏asnego organizmu. ∏ek, genom cz∏owieka, 2) mutacje i czynniki mutagenne, 2. Rozwijanie poczucia odpowiedzialnoÊci za dzia∏ania podejmowane w najbli˝szym Êrodowisku. 3) choroby dziedziczne i diagnostyka molekularna w medycynie, TreÊci nauczania 4) zasady in˝ynierii genetycznej, zastosowanie 1. Organizm cz∏owieka jako zintegrowana ca∏oÊç biotechnologii. i prawid∏owe jego funkcjonowanie: 4. Elementy ekologii i ochrony Êrodowiska: 1) g∏ówne funkcje organizmu istruktury anatomiczne odpowiedzialne za wype∏nianie tych funkcji, 1) ewolucja i ró˝norodnoÊç biologiczna (genetyczna, gatunkowa i ekosystemów), pochodzenie 2) wzajemne oddzia∏ywanie uk∏adów i homeosta- cz∏owieka, znaczenie ró˝norodnoÊci biologiczza parametrów ustrojowych (w szczególnoÊci nej dla cz∏owieka, sta∏a temperatura cia∏a, sta∏y sk∏ad p∏ynów ustrojowych, w tym st´˝enia glukozy we krwi, 2) czynniki kszta∏tujàce ró˝norodnoÊç biologicznà sta∏e ciÊnienie krwi), i sprzyjajàce jej utrzymywaniu si´ (ró˝norodnoÊç siedlisk, zale˝noÊci mi´dzygatunkowe), 3) mózg jako g∏ówny oÊrodek kontrolno-integracyjny organizmu: zmys∏y, neuroprzekaêniki, pla- 3) nowoczesne formy uprawy roÊlin i nowe odstycznoÊç dzia∏ania mózgu (rozwój, uczenie si´, miany zwierzàt hodowlanych, korzyÊci i zagropami´ç), stres, emocje i ich zaburzenia, osobo- ˝enia z punktu widzenia Êrodowiska i zdrowia woÊç, (roÊliny i zwierz´ta transgeniczne). 4) uk∏ad odpornoÊciowy ijego znaczenie dla zdro- Osiàgni´cia wia cz∏owieka, antygeny, przeciwcia∏a, cytokiny, szczepienia ochronne, alergie, przeszczepy, za- 1. ZnajomoÊç funkcji fizjologicznych ró˝nych uk∏aburzenia odpornoÊci, dów organizmu ludzkiego. 5) uk∏ad mi´Êniowy i jego znaczenie dla prawid∏o- 2. Rozpoznawanie zagro˝eƒ dla zdrowia cz∏owieka wego funkcjonowania cia∏a, typy mi´Êni, prawi- i znajomoÊç zasad dzia∏ania na rzecz w∏asnego d∏owy rozwój umi´Ênienia, predyspozycje do zdrowia. çwiczeƒ fizycznych, prozdrowotne znaczenie aktywnoÊci fizycznej, szkodliwoÊç dopingu, 3. Rozumienie zasad dziedziczenia; dostrzeganie korzyÊci izagro˝eƒ wynikajàcych zpost´pów wgene- 6) rozwój cz∏owieka: pocz´cie, rozwój zarodka tyce. i p∏odu, poród, rozwój noworodka, 4. ZnajomoÊç przyczyn aktualnego stanu Êrodowiska 7) czynniki chorobowe: wirusy, bakterie, paso˝yty, w skali lokalnej, krajowej, Êwiatowej oraz sposotrucizny; antybiotyki, bów przeciwdzia∏ania niekorzystnym zmianom. 8) choroba nowotworowa, onkogeneza i onkoprofilaktyka, 5. ÂwiadomoÊç wartoÊci ró˝norodnoÊci biologicznej. 9) choroby uk∏adu krwionoÊnego, mia˝d˝yca, nad- GEOGRAFIA ciÊnienie, zawa∏, profilaktyka chorób krà˝eniowych. Cele edukacyjne 2. Od˝ywianie si´ cz∏owieka: 1. Rozszerzenie wiedzy niezb´dnej do zrozumienia istoty zjawisk oraz charakteru idynamiki procesów 1) budowa i funkcja uk∏adu pokarmowego cz∏ozachodzàcych wÊrodowisku geograficznym wskawieka, li lokalnej, krajowej (geografia Polski), wielkich re- 2) g∏ówne sk∏adniki pokarmowe i ich êród∏a (bia∏- gionów i Êwiata. ka, cukry, t∏uszcze), 2. Poznanie, zrozumienie i interpretowanie zwiàzków 3) dieta pe∏no-iniepe∏nowartoÊciowa, aminokwa- przyczynowo-skutkowych i funkcjonalnych w ró˝- sy egzogenne, witaminy, mikroelementy i ich nych skalach przestrzennych i czasowych. êród∏a, 3. Zdobycie umiej´tnoÊci geograficznych niezb´d- 4) aminokwasy egzogenne, nych do stosowania w praktyce opanowanej wie- 5) zawartoÊç energetyczna pokarmu, potrzeby dzy geograficznej. energetyczne organizmu, koszty energetyczne 4. Przekonanie o potrzebie uczestnictwa w rozwoju wybranych form aktywnoÊci fizycznej, oty∏oÊç, w∏asnego regionu i Polski oraz podejmowania anoreksja i bulimia, dzia∏aƒ na rzecz zachowania ich dziedzictwa przy- 6) witaminy, mikroelementy i ich êród∏a. rodniczego i kulturowego.

Zadania szko∏y 8. ZnajomoÊç elementarnych zasad ochrony dziedzictwa narodowego. 1. Umo˝liwienie uczniom aktywnego udzia∏u w ró˝- norodnych formach ˝ycia kulturalnego. 9. ZnajomoÊç wybitnych dzie∏ dziedzictwa narodowego. 2. Stymulowanie intelektualnego iemocjonalnego rozwoju poprzez bezpoÊredni kontakt z dzie∏ami sztuki PODSTAWY PRZEDSI¢BIORCZOÂCI oraz ró˝norodne formy aktywnoÊci artystycznej. Cele edukacyjne 3. Umo˝liwienie rozwijania wybranych rodzajów aktywnoÊci twórczej przez indywidualne lub zespo∏o- 1. Przygotowanie do aktywnego i Êwiadomego we formy dzia∏aƒ artystycznych o twórczym lub uczestnictwa w ˝yciu gospodarczym. odtwórczym charakterze. 2. Kszta∏cenie postawy rzetelnej pracy iprzedsi´biorczoÊci. 4. Rozbudzenie zainteresowania kulturà regionu i lokalnym ˝yciem kulturalnym. 3. Kszta∏towanie umiej´tnoÊci pracy w zespole i skutecznego komunikowania si´. 5. Ukazywanie dziedzictwa narodowego i rozwijanie poczucia jego wartoÊci. 4. Kszta∏towanie umiej´tnoÊci aktywnego poszukiwania pracy i Êwiadomego jej wyboru. 6. Wyzwalanie inicjatywy uczniów w animowaniu spo∏ecznej aktywnoÊci kulturalnej. 5. Poznanie mechanizmów funkcjonowania gospodarki rynkowej. TreÊci nauczania 6. Rozwijanie zainteresowania podejmowaniem i prowadzeniem dzia∏alnoÊci gospodarczej. Pozna- 1. Dzie∏o sztuki — poj´cie, funkcja, temat, treÊci ifornie podstawowych zasad podejmowania i prowama we wzajemnych relacjach. dzenia dzia∏alnoÊci gospodarczej w ró˝nych for- 2. Podstawowe wiadomoÊci o stylach, epokach, wy- mach, w tym zasad etycznych. bitnych twórcach i ich dzie∏ach. 7. Poznanie roli paƒstwa i prawa w gospodarce rynkowej. Rola paƒstwa w tworzeniu norm prawnych 3. Zwiàzki i zale˝noÊci pomi´dzy ró˝nymi dziedzinaprzeciwdzia∏ajàcych korupcji. mi sztuki oraz pomi´dzy kulturà narodowà i kulturà regionu. 8. Poznanie zasad funkcjonowania gospodarki europejskiej i Êwiatowej. 4. Ró˝ne funkcje sztuki. Zadania szko∏y 5. Ocena i interpretacja dzie∏ ró˝nych dziedzin sztuki. 1. Zapewnienie uczniom mo˝liwoÊci uzyskania wie- 6. Ró˝norodne formy kontaktu z dzie∏ami sztuki. dzy, umiej´tnoÊci ikszta∏towania postaw przedsi´- biorczych, warunkujàcych aktywne uczestnictwo 7. Rodzaje zabytków, ich specyfika i sposoby u˝ytkow ˝yciu gospodarczym, z uwzgl´dnieniem zasad wania. Obowiàzujàce w Polsce zasady ochrony. etycznych. Obiekty wpisane na List´ Âwiatowego Dziedzictwa UNESCO znajdujàce si´ w Polsce. 2. Pomoc w rozwijaniu u uczniów umiej´tnoÊci samokszta∏cenia isamodoskonalenia oraz indywidu- 8. Zasady dotyczàce ochrony prawa autorskiego. alnych zainteresowaƒ prowadzeniem dzia∏alnoÊci gospodarczej. Osiàgni´cia 3. Tworzenie sprzyjajàcej atmosfery dla wspó∏pracy 1. ZnajomoÊç dzie∏ ró˝nych dziedzin i epok kultury szko∏y z przedstawicielami ˝ycia gospodarczego narodowej i Êwiatowej. w regionie. 2. Umiej´tnoÊç dostrzegania walorów kultury w∏a- 4. Wspomaganie uczniów w wyborze kierunku dalsnego regionu. szego kszta∏cenia. 5. Umo˝liwienie poznania specyfiki lokalnego rynku 3. Umiej´tnoÊç powiàzania dzie∏a sztuki zepokà istypracy. lem. 4. ÂwiadomoÊç ró˝nych funkcji sztuki. TreÊci nauczania 5. Dostrzeganie zwiàzków zachodzàcych pomi´dzy 1. Postawa przedsi´biorczoÊci. Mocne i s∏abe strony ró˝nymi dziedzinami sztuki. w∏asnej osobowoÊci, samoakceptacja, asertywnoÊç, inicjatywnoÊç, odpowiedzialnoÊç. 6. Umiej´tnoÊç dokonywania charakterystyki dzie∏ sztuki. 2. Organizacja pracy. Zasady pracy zespo∏owej. Kierowanie i podejmowanie decyzji, z uwzgl´dnie- 7. Rozwini´cie wybranych form aktywnoÊci arty- niem zasad etycznych obowiàzujàcych w dzia∏alstycznej w zakresie ró˝nych dziedzin sztuki. noÊci gospodarczej oraz etyki pracy.

3. Mobbing wmiejscu pracy, sposoby przeciwdzia∏a- 3. Planowanie bud˝etu gospodarstwa domowego. nia. 4. Rozró˝nianie form inwestowania. 4. Zale˝noÊç mi´dzy zyskiem a ryzykiem. 5. Umiej´tnoÊç przewidywania op∏acalnoÊci przed- 5. Motywy aktywnoÊci zawodowej i gospodarczej si´wzi´cia gospodarczego wkontekÊcie wydatków cz∏owieka. Rodzaje potrzeb. ZdolnoÊç do wyzna- iprzychodów, zysku iryzyka. Obliczanie wyniku ficzania sobie celów i zadaƒ. nansowego przedsi´biorstwa na prostych przyk∏adach. 6. Funkcjonowanie rynku i gospodarki rynkowej. Rola norm etycznych w funkcjonowaniu rynku („kre- 6. Identyfikowanie podstawowych form w∏asnoÊci atywna ksi´gowoÊç”, korupcja). oraz form organizacyjno-prawnych przedsi´biorstw. 7. Funkcjonowanie gie∏dy papierów wartoÊciowych. 7. Przygotowanie dokumentów do za∏o˝enia iprowadzenia przedsi´biorstwa oraz stosowanie wyma- 8. Gospodarstwa domowe — dochody i wydatki, in- ganych procedur w celu podj´cia dzia∏alnoÊci gowestowanie w∏asnych pieni´dzy. Ochrona praw spodarczej przez osob´ fizycznà. konsumentów. 8. Obliczanie prostych przyk∏adów dotyczàcych wyni- 9. System zabezpieczenia emerytalnego. Ubezpie- ku finansowego przedsi´biorstwa. czenie zdrowotne i ubezpieczenia majàtkowe. 9. Przygotowanie podstawowych dokumentów nie- 10. Przedsi´biorstwo w gospodarce — ró˝norodnoÊç zb´dnych w ubieganiu si´ o prac´ oraz prowadzeform organizacyjno-prawnych iich rola wrozwoju nie rozmowy kwalifikacyjnej z pracodawcà w wagospodarki. runkach symulowanych. 11. Majàtek przedsi´biorstwa. Koszty iprzychody oraz 10. ZnajomoÊç podstawowych przepisów prawa dotyzasady rozliczeƒ finansowych przedsi´biorstwa. czàcych zatrudnienia oraz praw iobowiàzków pracowników i pracodawców. 12. Formy pozyskiwania kapita∏u ijego inwestowania. 11. Odró˝nianie zachowaƒ etycznych i nieetycznych 13. Planowanie procedury podj´cia dzia∏alnoÊci gow roli pracodawcy i pracownika. spodarczej. 12. Identyfikowanie podstawowych wskaêników ma- 14. Nawiàzywanie i rozwiàzywanie stosunku pracy. kroekonomicznych (PKB, PNB — nominalny i real- Podstawowe prawa i obowiàzki pracownika i prany oraz w przeliczeniu na jednego mieszkaƒca, incodawcy. flacja, bezrobocie). 15. Rola paƒstwa w gospodarce rynkowej. Podstawo- 13. Rozumienie wp∏ywu polityki fiskalnej imonetarnej we funkcje ekonomiczne paƒstwa. na ˝ycie gospodarcze kraju. 16. Wzrost gospodarczy i jego mierniki. 14. Wskazywanie korzyÊci i zagro˝eƒ wynikajàcych ze wspó∏pracy mi´dzynarodowej, w tym z integracji 17. Pieniàdz ibanki — bank centralny, banki komercyjne, Polski z Unià Europejskà oraz globalizacji gospobankowe ipozabankowe us∏ugi finansowe. Inflacja. darki. 18. Bud˝et paƒstwa, bud˝ety jednostek samorzàdu terytorialnego — funkcje, êród∏a wp∏ywów, kierunki TECHNOLOGIA INFORMACYJNA wydatków. Cele edukacyjne 19. Rynek pracy i bezrobocie. 1. Wykszta∏cenie umiej´tnoÊci Êwiadomego i spraw- 20. Metody aktywnego poszukiwania pracy. Instytucje nego pos∏ugiwania si´ komputerem oraz narz´- wspomagajàce aktywne poszukiwanie pracy. dziami i metodami informatyki. 21. Wspó∏praca gospodarcza Polski z zagranicà. Inte- 2. Przygotowanie do aktywnego funkcjonowania gracja z Unià Europejskà. w tworzàcym si´ spo∏eczeƒstwie informacyjnym. 22. Proces globalizacji gospodarki i jego konsekwen- Zadania szko∏y cje dla Polski. 1. Stworzenie warunków do korzystania ze sprz´tu 23. Etyka biznesu. oraz programów komputerowych wspomagajàcych ró˝ne dziedziny nauczania. Osiàgni´cia 2. Wspomaganie rozwoju umiej´tnoÊci analizowania 1. Dokonanie trafnej samooceny oraz umiej´tnoÊç i rozwiàzywania problemów z zakresu nauczania autoprezentacji. szkolnego i codziennego ˝ycia, z wykorzystaniem 2. Umiej´tnoÊç stosowania podstawowych zasad odpowiednio dobranych metod i Êrodków inforpracy w zespole i prowadzenia negocjacji. matycznych.

3. Pog∏´bienie wiedzy i rozwijanie umiej´tnoÊci in- Zadania szko∏y formatycznych wyniesionych z poprzednich etapów edukacyjnych. 1. Uzupe∏nienie i utrwalenie wiedzy uczniów niezb´dnej dla podejmowania Êwiadomej, systema- TreÊci nauczania tycznej aktywnoÊci fizycznej jako warunku zdrowego stylu ˝ycia i racjonalnej troski o witalnà goto- 1. Opracowywanie dokumentów o rozbudowanej woÊç organizmu do przeciwstawiania si´ negatywstrukturze zawierajàcych informacje pochodzàce nym skutkom cywilizacji. z ró˝nych êróde∏. 2. Wdra˝anie do samodzielnych dzia∏aƒ na rzecz har- 2. Rozwiàzywanie zadaƒ z zakresu ró˝nych dziedzin monijnego rozwoju fizycznego oraz dba∏oÊci o nanauczania z wykorzystaniem programów kompule˝yty poziom sprawnoÊci fizycznej. terowych i metod informatyki. 3. Przygotowanie uczniów do roli organizatora i ak- 3. Podstawowe formy organizowania informacji tywnego uczestnika ró˝norodnych form aktywnowbazach danych spotykanych wotoczeniu ucznia. Êci fizycznej oraz odbiorcy (kibica) widowisk spor- Wyszukiwanie informacji wbazach danych, formutowych. ∏owanie rozbudowanych zapytaƒ. 4. Organizowanie ró˝norodnych zaj´ç zzakresu „spor- 4. Korzystanie z informacji zwiàzanych z kszta∏cetów ca∏ego ˝ycia”, ze szczególnym zwróceniem niem, pochodzàcych z ró˝nych êróde∏ oraz komuuwagi na formy aktywnoÊci ruchowej najbardziej nikowanie si´ poprzez sieç. odpowiednie dla rodzinnego uprawiania sportu. 5. Wspomaganie prezentacji prac uczniów z zastosowaniem programów komputerowych. Prezentacja TreÊci nauczania w sieci. 1. åwiczenia wzmacniajàce muskulatur´ i stymulujà- 6. Rozwój zastosowaƒ komputerów. Prawne i spoce funkcjonowanie uk∏adu krà˝enia. ∏eczne aspekty zastosowaƒ informatyki. 2. åwiczenia z obcià˝eniem na odpowiednich dystan- Osiàgni´cia sach z wykorzystaniem przyrzàdów i przyborów wcelu podniesienia poziomu sprawnoÊci fizycznej. 1. Opracowywanie dokumentów z wykorzystaniem ró˝nych narz´dzi informatycznych iró˝nych êróde∏ 3. åwiczenia doskonalàce ruchowe umiej´tnoÊci utyinformacji. litarne i rekreacyjno-sportowe. 2. Tworzenie prezentacji z wykorzystaniem progra- 4. S´dziowanie w wybranych dyscyplinach sportomów komputerowych. wych. 3. Pos∏ugiwanie si´ programami komputerowymi 5. Zaj´cia i imprezy sportowe. i metodami informatyki w uczeniu si´ i rozwiàzywaniu problemów. 6. Zaj´cia i imprezy turystyczne i rekreacyjne. 4. Korzystanie z dost´pnych êróde∏ informacji za po- 7. åwiczenia relaksacyjne na rzecz zachowania zdromocà komputerów. wia fizycznego i psychicznego. 5. Komunikowanie si´ z wykorzystaniem sieci komputerowej. 8. Samokontrola i samoocena rozwoju fizycznego, sprawnoÊci i umiej´tnoÊci ruchowych. WYCHOWANIE FIZYCZNE 9. Historia sportu i olimpizmu. Cele edukacyjne Osiàgni´cia 1. ZnajomoÊç zasad racjonalnej troski o zdrowie 1. Samoocena mo˝liwoÊci i potrzeb ruchowych na i sprawnoÊç fizycznà, uwarunkowanych systemapodstawie pomiaru podstawowych w∏aÊciwoÊci tycznym uprawianiem ró˝nych form aktywnoÊci somatycznych i fizjologicznych. sportowej, rekreacyjnej i turystycznej. 2. Umiej´tne stosowanie çwiczeƒ kszta∏tujàcych pra- 2. Kszta∏towanie postaw moralnych i spo∏ecznych wid∏owà postaw´ cia∏a oraz sprawnoÊç fizycznà poprzez wartoÊci odnajdywane w sporcie, rekrei ruchowà. acji iturystyce, wszczególnoÊci takich jak: wytrwa- ∏oÊç, systematycznoÊç, odpowiedzialnoÊç, samo- 3. Organizowanie i aktywne uczestnictwo w indywidyscyplina, równoÊç szans, szacunek dla przeciw- dualnych izespo∏owych formach aktywnoÊci spornika, „czysta gra”, umiej´tnoÊç w∏aÊciwego zacho- towej, rekreacyjnej i turystycznej. wania si´ w sytuacji zwyci´stwa i pora˝ki. 4. Stosowanie ró˝norodnych form relaksacji po pra- 3. Motywacja do podejmowania samodzielnych dzia- cy umys∏owej i fizycznej. ∏aƒ na rzecz harmonijnego rozwoju fizycznego, ze szczególnym uwzgl´dnieniem indywidualnych 5. Przyj´cie odpowiedzialnoÊci za zdrowie w∏asne w∏aÊciwoÊci morfologicznych i funkcjonalnych. i innych.

PRZYSPOSOBIENIE OBRONNE 5) zagro˝enia ekologiczne, ze szczególnym uwzgl´dnieniem zagro˝eƒ lokalnych. Cele edukacyjne 6. Zagro˝enia czasu wojny: 1. Wyposa˝enie uczniów w wiedz´ i umiej´tnoÊci 1) formy i rodzaje walki zbrojnej, niezb´dne do racjonalnego iskutecznego dzia∏ania i wspó∏dzia∏ania w przypadku wystàpienia zagro- 2) podstawowe Êrodki ra˝enia wspó∏czesnych si∏ ˝enia bezpieczeƒstwa ˝ycia, zdrowia, mienia i Êro- zbrojnych, dowiska. 3) obrona przed Êrodkami walki. 2. Przygotowanie do aktywnego uczestnictwa wprzed- 7. Psychologiczne skutki sytuacji kryzysowych i sposi´wzi´ciach ocharakterze obronnym. soby radzenia sobie z nimi: Zadania szko∏y 1) stres i jego wp∏yw na zachowanie ludzi, 1. Wspieranie uczniów wpog∏´bianiu wiedzy idosko- 2) zjawisko paniki, przeciwdzia∏anie mu i sposoby naleniu umiej´tnoÊci zzakresu bezpieczeƒstwa. post´powania w sytuacjach kryzysowych. 2. Kszta∏towanie ÊwiadomoÊci obronnej m∏odzie˝y. 8. Pierwsza pomoc w nag∏ych wypadkach: 3. Pomoc w wyrabianiu nawyku racjonalnych zacho- 1) ocena sytuacji w miejscu wypadku, waƒ w sytuacjach szczególnych oraz przygotowa- 2) zabezpieczenie miejsca wypadku, nie do uczestnictwa wprzedsi´wzi´ciach ocharak- 3) ocena stanu poszkodowanego i kontrola jego terze obronnym organizowanych przez organy adfunkcji ˝yciowych, ministracji rzàdowej i samorzàdowej oraz organizacje spo∏eczne. 4) udzielanie pierwszej pomocy w przypadku oparzeƒ, z∏amaƒ i zwichni´ç, krwotoków, duszenia 4. Przygotowywanie uczniów do podejmowania sasi´ cia∏em obcym, utraty przytomnoÊci, utraty modzielnych dzia∏aƒ w sytuacjach kryzysowych oddechu, zatrzymania krà˝enia, wstrzàsu poi rozwijania umiej´tnoÊci organizatorskich w tej urazowego. dziedzinie. 9. Rola jednostki w kszta∏towaniu bezpieczeƒstwa TreÊci nauczania w∏asnego i spo∏ecznego: 1. System obronnoÊci Rzeczypospolitej Polskiej: 1) predyspozycje osobowoÊciowe, otoczenie spo- ∏eczne jako czynniki ryzyka stania si´ ofiarà prze- 1) podsystemy obronnoÊci paƒstwa, st´pstwa, 2) powinnoÊci obronne w∏adz samorzàdowych, in- 2) sytuacje kryminogenne, umiej´tnoÊç ich unikastytucji i obywateli. nia, 3) zjawiska patologiczne wyst´pujàce wÊród dzie- 2. Rodzaje si∏ zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej, ich ci i m∏odzie˝y, charakterystyka i przeznaczenie. 4) prospo∏eczne zachowania w kszta∏towaniu bez- 3. Ochrona cywilna: pieczeƒstwa. 1) cel, zadania i organizacja, 10. S∏u˝ba wojskowa: 2) ochrona ludnoÊci, zwierzàt, ˝ywnoÊci idóbr ma- 1) ogólny charakter s∏u˝by ijej prawne uregulowaterialnych wramach powszechnej samoobrony, nia, 3) sposoby alarmowania ludnoÊci, 2) podstawowe uzbrojenie iwyposa˝enie ˝o∏nierza, 4) zachowanie si´ podczas ewakuacji, 3) podstawy ˝o∏nierskiego zachowania. 5) znaki i barwy bezpieczeƒstwa. 11. Terenoznawstwo: 1) zasady orientowania si´ w terenie, 4. Wybrane problemy mi´dzynarodowego prawa humanitarnego dotyczàce ochrony ludnoÊci i dóbr 2) pos∏ugiwanie si´ mapà, kultury. 3) marsz na azymut, 5. Zagro˝enia czasu pokoju, ich êród∏a, przeciwdzia- 4) sporzàdzanie szkicu. ∏anie ich powstawaniu, zasady post´powania w przypadku ich wystàpienia i po ich ustàpieniu: 12. Podstawy planowania i organizowania dzia∏aƒ: 1) zagro˝enia biologiczne i chemiczne, 1) sporzàdzanie planu, 2) zagro˝enia radiacyjne, 2) stawianie zadaƒ do wykonania, 3) zagro˝enia powodziowe i zatopienia, 3) opracowanie i przedstawienie meldunku sytuacyjnego. 4) zagro˝enia po˝arowe, pos∏ugiwanie si´ podr´cznym sprz´tem przeciwpo˝arowym, 13. Strzelectwo sportowe lub bieg na orientacj´.

J¢ZYK MNIEJSZOÂCI NARODOWEJ LUB ETNICZNEJ 2. Budowa j´zyka: ORAZ J¢ZYK REGIONALNY — J¢ZYK KASZUBSKI 1) brzmieniowa warstwa j´zyka i wypowiedzi, Przedmiot jest realizowany w szko∏ach (oddzia- 2) sposoby poszerzania leksyki (zapo˝yczenia, ∏ach) z nauczaniem j´zyka mniejszoÊci narodowych neologizmy, zwiàzki frazeologiczne), lub etnicznych, lub spo∏ecznoÊci pos∏ugujàcej si´ j´zy- 3) budowa wypowiedzeƒ (zdaƒ), kiem regionalnym — j´zykiem kaszubskim, zgodnie z odr´bnymi przepisami. 4) sposoby opisu i jego j´zykowa wyk∏adnia, 5) spójnoÊç tekstu. Cele edukacyjne 3. Retoryka — werbalne i niewerbalne Êrodki komu- 1. Budowanie to˝samoÊci osobowej, narodowej, etnikacji. nicznej oraz zadomowienie wtradycji kultury europejskiej. 4. Wypowiedê j´zykowa: 2. Rozwijanie Êwiadomego, krytycznego odbioru 1) wartoÊciowanie wypowiedzi: poprawnoÊç — dzie∏ kultury (tak˝e masowej) oraz samodzielnego niepoprawnoÊç, poznawania ró˝nych obszarów humanistyki. 2) cechy charakterystyczne pisanej imówionej od- 3. Dorastanie do poczucia odpowiedzialnoÊci za w∏a- miany j´zyka, sny rozwój, samodzielne decyzje dotyczàce kierun- 3) cechy charakterystyczne wypowiedzi monoloku dalszego kszta∏cenia (wyboru kierunku studiów gowej i dialogowej, czy wyboru zawodu). 4) j´zyk reklamy, 4. Rozwijanie kompetencji komunikacyjnych w ró˝- nych sytuacjach, a poprzez to osiàganie dojrza∏o- 5) cechy charakterystyczne komiksu. Êci do ˝ycia w rodzinie, w spo∏eczeƒstwie, w paƒstwie obywatelskim. 5. J´zyk — dzieje — spo∏eczeƒstwo: 1) pochodzenie j´zyka ojczystego mniejszoÊci na- 5. Rozwijanie postaw tolerancji i eliminowanie porodowych i grup etnicznych, staw ksenofobicznych. 2) spo∏eczne odmiany j´zyka: dialekt, gwara, ˝ar- Zadania szko∏y gon, odmiany pokoleniowe. 1. Wprowadzenie ucznia w dziedzictwo literackie 6. Style: i kulturowe; pog∏´bianie rozumienia tradycji naro- 1) style funkcjonalne, dowej i europejskiej, rozpoznawanie jej obecnoÊci we wspó∏czesnej kulturze; rozwijanie ÊwiadomoÊci 2) stosownoÊç stylowa wypowiedzi, historyczno-literackiej i chronologicznego porzàd- 3) j´zyki fachowe, terminologia specjalistyczna. kowania wiedzy. 2. Przybli˝anie problematyki i zjawisk artystycznych 7. Ogólne poj´cia kultury: w literaturze i innych dziedzinach kultury. 1) dzie∏o literackie i jego wyró˝niki, 3. Interpretacja dzie∏ — w kontekÊcie historycznym 2) spo∏eczne Êrodki przekazu (prasa, radio, telewii aksjologicznym; rozpoznawanie wartoÊci w dzie- zja), ∏ach literatury i kultury oraz ich hierarchizacja. 3) uczestnictwo w kulturze: twórcy i odbiorcy, 4. Opisanie systemu j´zyka jako narz´dzia komunika- 4) kultura masowa. cji; ukazanie jego rozwoju, zró˝nicowania, bogactwa znaczeƒ i Êrodków ekspresji; ró˝norodnoÊci 8. Tradycje literackie: u˝ycia w sytuacjach komunikacyjnych zgodnie 1) êród∏a tradycji literackiej, z zasadami etyki mówienia. 2) konteksty biblijne i antyczne, 5. Omawianie roli mediów w komunikacji spo∏ecznej oraz analizowanie form przekazu radia, telewizji, 3) kontynuacje i nawiàzania. Internetu, prasy; przygotowanie uczniów do ich krytycznego odbioru. 9. Tematy, motywy, wàtki: 1) mi∏oÊç, dom, rodzina, Êmierç, droga, w´drów- 6. Zapoznanie z zasadami pracy umys∏owej jako przygotowanie do egzaminu maturalnego, do stu- ka, pielgrzymka, diów wy˝szych i kszta∏cenia ustawicznego. 2) natura acywilizacja; motywy religijne wkulturze. TreÊci nauczania 10. Proces historyczno-literacki: 1. J´zyk jako zjawisko semiotyczne: 1) gatunki i rodzaje literackie, 1) znak j´zykowy, 2) konteksty utworu, w szczególnoÊci historyczne i biograficzne, 2) podstawowe funkcje znaku j´zykowego: komunikowanie, ekspresja, impresja; funkcja poetycka, 3) pràd artystyczny, 3) j´zyk — mowa — pismo. 4) epoka, nast´pstwo epok.

11. WartoÊci, kategorie estetyczne i filozoficzne: 2) komponowanie d∏u˝szych, spójnych wypowiedzi; analiza tematu, uk∏adanie planów i kon- 1) pi´kno, dobro, prawda, spektów; nadawanie tytu∏ów i Êródtytu∏ów, 2) komizm, humor, ironia, tragizm, patos, 3) praca redakcyjna nad tekstem w∏asnym: popra- 3) sacrum i profanum, wianie, adiustacja, podzia∏ na cz´Êci sk∏adowe 4) wolnoÊç, odpowiedzialnoÊç, tolerancja, (wst´p, rozdzia∏y, paragrafy, akapity), wyró˝nienia w tekÊcie, 5) ojczyzna, ma∏a ojczyzna, 6) naród a spo∏eczeƒstwo. 4) przekszta∏canie tekstu w∏asnego i cudzego; streszczanie, skracanie, rozwijanie, cytowanie, Osiàgni´cia 5) prowadzenie korespondencji, stosowanie zwrotów adresatywnych, etykiety j´zykowej; pisanie 1. Odbiór dzie∏ sztuki na poziomie podstawowym: ˝yciorysu, proÊby; wypowiadanie si´ w podsta- 1) w wymiarze interpretacyjnym: wowych (szkolnych) formach gatunkowych: a) wyraziste czytanie utworów literackich ze rozprawka, referat. zrozumieniem sensu, z troskà o estetyk´ czy- 4. Czytanie: tania, w∏aÊciwà dykcj´, akcent, intonacj´, b) recytacja z pami´ci wybranych tekstów po- 1) odró˝nianie cech swoistych i rozumienie funkcji etyckich, gatunków publicystycznych i popularnonaukowych, tekstów prasowych (informacja, komentac) stosowanie podstawowych poj´ç z poetyki rze, artyku∏y, reporta˝e, wystàpienia publiczne), w analizie utworów literackich; pojmowanie dzia∏aƒ analitycznych jako podstawy inter- 2) sprawne czytanie ze zrozumieniem tekstów pretacji; umiej´tnoÊç przywo∏ania w∏aÊciwe- u˝ytkowych. go kontekstu, 5. Samokszta∏cenie na poziomie podstawowym: 2) w wymiarze historycznym: 1) stosowanie psychologicznych zasad i strategii a) rozpoznawanie stylów w sztuce (zw∏aszcza uczenia si´, romaƒskiego, gotyckiego, renesansowego, barokowego, secesyjnego), 2) systematyzowanie isyntetyzowanie poznanego b) wyjaÊnianie powiàzaƒ czytanych utworów materia∏u: scalanie zebranych informacji wproz historià, blemowe ca∏oÊci, c) dostrzeganie wartoÊci charakterystycznych 3) korzystanie zró˝nych rodzajów itechnik gromadla ró˝nych epok, dzenia i przekazywania informacji (dokumentów, leksykonów, encyklopedii, s∏owników, baz 3) w wymiarze aksjologiczno-egzystencjalnym: danych, nagraƒ magnetofonowych i magnetoodró˝nianie spontanicznych i osobistych przewidowych). ˝yç literackich od ponadindywidualnych, utrwalonych w tradycji. ÂCIE˚KI EDUKACYJNE 2. S∏uchanie imówienie na poziomie podstawowym: EDUKACJA CZYTELNICZA I MEDIALNA 1) sprawne iÊwiadome pos∏ugiwanie si´ j´zykiem ojczystym lub etnicznym, Cele edukacyjne 2) wypowiadanie si´ ze ÊwiadomoÊcià intencji, 1. Przygotowanie si´ do samokszta∏cenia poprzez umiej´tne pozyskiwanie i opracowywanie infor- 3) rozpoznawanie aktów mowy i ich intencji (odmacji pochodzàcych z ró˝nych êróde∏, w tym w j´- ró˝nianie proÊby od rozkazu, pytania od ˝àdazykach obcych. nia), 2. Rozumienie natury iroli mediów we wspó∏czesnej 4) poprawne formu∏owanie pytaƒ i odpowiedzi; cywilizacji. rozpoznawanie pytaƒ sugestywnych, retorycznych, 3. Zachowanie to˝samoÊci kulturowej wobec globalizacji kultury. 5) poszerzanie czynnego repertuaru leksykalnego ifrazeologicznego wrozmaitych wypowiedziach, 4. Zdobycie umiej´tnoÊci przekazu i krytycznego odbioru treÊci komunikatów medialnych. 6) skuteczne uczestniczenie w dialogu, dyskusji, 5. Zachowanie postawy dystansu i krytycyzmu wo- 7) s∏uchanie wypowiedzi partnerów, s∏uchanie bec informacji przekazywanych przez media. wyk∏adu z notowaniem. 3. Pisanie i redagowanie tekstów: Zadania szko∏y 1) sprawne pos∏ugiwanie si´ j´zykiem ojczystym 1. Wprowadzenie wtechnologi´ pracy umys∏owej jalub etnicznym w odmianie pisanej w zale˝noÊci ko przygotowanie do egzaminu maturalnego istuod sytuacji komunikacyjnej, diów wy˝szych.

2. Rozwijanie wiedzy na temat powszechnie dost´p- EDUKACJA EKOLOGICZNA nych zasobów informacyjnych. Cele edukacyjne 3. Stwarzanie warunków dla samodzielnego sporzàdzania przez uczniów komunikatów medialnych. 1. UÊwiadomienie ró˝norodnoÊci sposobów negatywnego i pozytywnego oddzia∏ywania ludzi na 4. Dostarczanie materia∏ów do krytycznej analizy Êrodowisko i kszta∏towanie umiej´tnoÊci praktyczprzekazów informacyjnych (prasa, telewizja, rekla- nego ich poznawania. ma zewn´trzna). 2. Przyjmowanie postawy odpowiedzialnoÊci za obecny i przysz∏y stan Êrodowiska oraz gotowoÊci TreÊci nauczania do dzia∏aƒ na rzecz zrównowa˝onego rozwoju. 1. Tradycyjne i nowoczesne êród∏a informacji (od ksià˝ki do przekazów internetowych); najnowsze Zadania szko∏y techniki informacyjne i ich dost´pnoÊç. 1. Umo˝liwienie prowadzenia badaƒ w terenie. 2. Wspó∏czesne instytucje wydawnicze i instytucje 2. Tworzenie warunków pozwalajàcych integrowaç zajmujàce si´ dystrybucjà ksià˝ek i prasy. ró˝ne dziedziny wiedzy w celu zrozumienia idei zrównowa˝onego rozwoju. 3. Kompetencje czytelnicze niezb´dne do odbioru tekstów literackich, naukowych ipopularnonaukowych. TreÊci nauczania 4. Globalizacja ˝ycia. Cywilizacja informacyjna i kul- 1. Ekonomiczne i spo∏eczne aspekty zwiàzków mi´- tura mediów. Poj´cie czwartej w∏adzy. dzy cz∏owiekiem i jego dzia∏alnoÊcià a Êrodowiskiem. WartoÊç Êrodowiska. KorzyÊci i straty zwià- 5. Media publiczne i prywatne — zadania i interesy. zane zjego eksploatacjà. Zasoby odnawialne inie- RynkowoÊç mediów i jej spo∏eczne skutki. Wp∏yw odnawialne. mediów na ró˝ne aspekty ˝ycia cz∏owieka. 2. Wspó∏czesny system gospodarki Êwiatowej i jego 6. Zagro˝enia dla psychicznego imoralnego rozwoju wp∏yw na degradacj´ zasobów Êrodowiska. cz∏owieka p∏ynàce z mediów. Ró˝ne formy uzale˝- Wspó∏praca mi´dzynarodowa jako warunek osiànieƒ medialnych. gni´cia zrównowa˝onego rozwoju. 7. Warsztat pracy dziennikarza (prasowego, radiowe- 3. Zagro˝enia cywilizacyjne zwiàzane z energetykà go, telewizyjnego). konwencjonalnà i jàdrowà. Odnawialne êród∏a energii. 8. Warsztat pracy re˝ysera (filmowego, teatralnego). 4. Sposoby ochrony ró˝norodnoÊci biologicznej. 9. Wywieranie wp∏ywu na ludzi. Metody i techniki perswazji i manipulacji stosowane w reklamie ze- 5. Intensyfikacja produkcji rolnej i zwiàzane z nià zawn´trznej, prasowej, radiowej i telewizyjnej. gro˝enia. Rolnictwo ekologiczne. 10. Analiza porównawcza wybranej informacji za- 6. Problemy bezpieczeƒstwa biologicznego, w szczeczerpni´tej z ró˝nych êróde∏ (z prasy, audycji tele- golnoÊci in˝ynieria genetyczna. wizyjnych lub radiowych). Kryteria wskazujàce na 7. Problemy polityki ekologicznej paƒstwa. rzetelnoÊç i obiektywizm tej informacji. Osiàgni´cia 11. Wybór mi´dzynarodowych i polskich przepisów prawa dotyczàcych mediów. 1. Dostrzeganie zagro˝eƒ dla wspó∏czesnej cywilizacji wynikajàcych z nieracjonalnego korzystania Osiàgni´cia z zasobów Êrodowiska i z nierównomiernego poziomu ˝ycia w ró˝nych regionach Êwiata. 1. Umiej´tnoÊç sprawnego zebrania okreÊlonych informacji i wyselekcjonowania przydatnych treÊci 2. Ocenianie dzia∏alnoÊci ekologicznych organizacji (w tym sporzàdzenie bibliografii). pozarzàdowych, ich celów i form dzia∏ania oraz zgodnoÊci z politykà ekologicznà paƒstwa. 2. Postrzeganie roli mediów w szerszym kontekÊcie cywilizacyjno-kulturowym. 3. Podejmowanie racjonalnych dzia∏aƒ s∏u˝àcych poprawie stanu Êrodowiska wskali lokalnej, regional- 3. Dostrzeganie wp∏ywu mediów na ˝ycie izachowanej, krajowej i globalnej. nie ludzi oraz ca∏ych spo∏eczeƒstw. 4. Formu∏owanie ocen, opinii i recenzji wybranych EDUKACJA EUROPEJSKA informacji przekazywanych przez media. Cele edukacyjne 5. Samodzielne tworzenie podstawowych komunikatów medialnych z wykorzystaniem modelu warsz- 1. Poznanie za∏o˝eƒ, celów ihistorii Unii Europejskiej tatu pracy dziennikarza prasowego oraz radiowe- na tle procesów integracyjnych wspó∏czesnego go lub telewizyjnego. Êwiata.

2. Umiej´tnoÊç postrzegania integracji europejskiej 8. Jednolity europejski rynek pracy ijego dost´pnoÊç w kontekÊcie przemian geopolitycznych wspó∏cze- dla obywateli polskich. MobilnoÊç pracowników. snego Êwiata oraz szans rozwojowych Polski. Europejskie problemy spo∏eczne isposoby ich rozwiàzywania. 3. Umiej´tnoÊç okreÊlania wzajemnej zale˝noÊci mi´- dzy podstawami to˝samoÊci i suwerennoÊci pol- 9. Droga krajów cz∏onkowskich do Unii Gospodarczej skiej oraz podstawami wspólnotowymi Unii Euro- i Walutowej. pejskiej. 10. Bezpieczeƒstwo europejskie w wymiarze mi´dzynarodowym i wewn´trznym. Bezpieczeƒstwo Pol- 4. Rozumienie kontekstu europejskiego aktualnych ski w ramach Unii Europejskiej i w NATO. wydarzeƒ spo∏ecznych, kulturalnych, gospodarczych i politycznych w Polsce i Europie. 11. Prawa iobowiàzki obywatelskie, obywatelstwo europejskie, obywatelski wymiar procesu integracji 5. Przygotowanie do aktywnego uczestnictwa w ˝yeuropejskiej. ciu publicznym Polski i Unii Europejskiej (z korzy- Êcià dla dobra kraju i jednoÊci europejskiej). 12. Europa wartoÊci. Duchowy wymiar Europy — edukacja, kultura. Rola edukacji jako czynnika wyrów- Zadania szko∏y nywania szans polskiej m∏odzie˝y wEuropie. Mo˝- liwoÊci wspó∏pracy. 1. Budzenie zainteresowania sprawami dotyczàcymi integracji europejskiej, dzia∏aniami Rzàdu w tym 13. Rola izasady dzia∏ania samorzàdów terytorialnych zakresie oraz skutkami integracji dla ka˝dego w Unii Europejskiej. Wspó∏praca polskich samomieszkaƒca Polski. rzàdów zodpowiednikami wUnii Europejskiej. Euroregiony. 2. U∏atwienie rozumienia g∏ównych zasad funkcjonowania Unii Europejskiej. 14. Miejsce Polski worganizacjach europejskich, wtym wRadzie Europy. 3. Stopniowe przygotowanie ucznia do samodzielno- 15. Polska i jej sàsiedzi. Polska w regionie Europy Êci w zdobywaniu informacji na temat Unii Euro- Ârodkowej i Ba∏tyku. Polska i Europa Wschodnia. pejskiej, w tym w j´zykach obcych. 16. Polska i Unia Europejska a kraje trzecie. 4. Wskazywanie konkretnych form i mo˝liwoÊci wspó∏pracy m∏odzie˝y oraz uczestnictwa w ˝yciu 17. Ró˝norodnoÊç kulturowa i j´zykowa w Unii Europublicznym zjednoczonej Europy. pejskiej. TreÊci nauczania Osiàgni´cia 1. Proces integracji europejskiej wperspektywie histo- 1. ZnajomoÊç historii, celów izasad dzia∏ania g∏ównych rycznej: czynniki integrujàce i dezintegrujàce. Pol- instytucji oraz podstaw prawa Unii Europejskiej. ska iPolacy wbudowaniu jednoczàcej si´ Europy. 2. ZnajomoÊç praw i obowiàzków obywateli i kraju 2. Droga paƒstw europejskich, w tym Polski, do Unii z punktu widzenia wymogów integracyjnych. Europejskiej. System, procedury i pola negocjacji. Kalendarium rozszerzenia. Cele integracji Polski 3. ZnajomoÊç istniejàcych êróde∏ informacji na temat z Unià Europejskà. Unii Europejskiej oraz umiej´tnoÊç korzystania z nich. 3. Stosunek Unii Europejskiej oraz spo∏eczeƒstw krajów cz∏onkowskich, w tym spo∏eczeƒstwa polskie- 4. Umiej´tnoÊç samodzielnego gromadzenia, analigo, do dalszego rozszerzania Unii Europejskiej. zowania i interpretowania informacji na okreÊlony Ró˝ne opcje obecne w polityce i opinii publicznej temat dotyczàcy Unii Europejskiej. krajów cz∏onkowskich. Katalog nadziei iobaw. Wyobra˝enie roli imiejsca Polski iPolaków wzjedno- 5. ZnajomoÊç mechanizmów wspó∏pracy i komuniczonej Europie. Kwestia standardów unijnych. kowania si´, wtym wj´zykach obcych, oraz umiej´tnoÊç tworzenia odpowiednich projektów umo˝- 4. Kierunki integracji. Trzy filary procesu zjednoczeliwiajàcych t´ wspó∏prac´. nia. Ró˝ne koncepcje wizji przysz∏ej zjednoczonej Europy. 6. ZnajomoÊç zasad i form wspó∏pracy Polski w re- 5. Ewolucja prawa Unii Europejskiej. Kwestia konsty- gionie, ze szczególnym uwzgl´dnieniem paƒstw tucji Unii Europejskiej. Wzajemne relacje mi´dzy sàsiadujàcych. prawem Unii Europejskiej i prawem krajowym. 7. Rozumienie poj´cia wielokulturowoÊci i wieloj´- 6. Ewolucja instytucji Unii Europejskiej. Procedury zycznoÊci. podejmowania decyzji. 8. ZnajomoÊç mo˝liwoÊci i podstawowych zasad ko- 7. Gospodarka Unii Europejskiej. Polska wperspekty- rzystania z funduszy strukturalnych. wie polityk wspólnotowych w dziedzinie gospodarczej, w tym w szczególnoÊci wspólnej polityki 9. Umiej´tnoÊç wykorzystywania Europejskiego rolnej. Fundusze strukturalne. Portfolio J´zykowego i EUROPASS.

EDUKACJA FILOZOFICZNA Osiàgni´cia 1. Umiej´tnoÊç formu∏owania podstawowych pytaƒ Cele edukacyjne filozoficznych. 1. Kszta∏cenie umiej´tnoÊci krytycznego myÊlenia, 2. Umiej´tnoÊç definiowania, klasyfikowania, twouczestnictwa wdialogu, wtym prezentacji w∏asnerzenia typologii, argumentowania oraz prowadzego stanowiska i jego obrony. nia dyskusji. 2. UÊwiadomienie specyfiki zagadnieƒ filozoficznych; 3. Umiej´tnoÊç dokonywania analizy tekstów filozoich genezy, rozwoju i roli w kulturze. ficznych waspekcie zawartych wnich problemów. 3. Uzyskiwanie samowiedzy poprzez uÊwiadamianie 4. Dostrzeganie zagadnieƒ filozoficznych w nauce, zagadnieƒ egzystencjalnie i moralnie donios∏ych. sztuce i religii. Zadania szko∏y EDUKACJA PROZDROWOTNA 1. Ukazanie wk∏adu myÊli filozoficznej w kultur´ eu- Cele edukacyjne ropejskà i polskà. 1. Pog∏´bienie wiedzy orealizacji zachowaƒ prozdro- 2. Przekazanie podstawowych informacji na temat wotnych w ochronie, utrzymaniu i poprawie zdropoj´ç, problemów, kierunków i szkó∏ filozoficzwia jednostki oraz bezpieczeƒstwa i zdrowia punych. blicznego. 3. Umo˝liwienie uczniom obcowania z tekstem filo- 2. Rozwijanie umiej´tnoÊci ˝yciowych sprzyjajàcych zoficznym. rozwojowi fizycznemu, psychicznemu, spo∏ecznemu i duchowemu. TreÊci nauczania 3. Kszta∏towanie aktywnej iodpowiedzialnej postawy 1. Elementy logiki ogólnej iretoryki. Stawianie pytaƒ, wobec zdrowia ibezpieczeƒstwa w∏asnego oraz indefiniowanie, klasyfikowanie, tworzenie typologii nych ludzi. i argumentowanie. Dyskusja. 4. Rozbudzanie potrzeby dzia∏ania na rzecz tworzenia 2. Narodziny filozofii: pierwsze pytania filozoficzne zdrowego Êrodowiska. postawione w staro˝ytnej Grecji. Zadania szko∏y 3. Filozofia ainne dziedziny kultury. Filozofia anauka, religia, sztuka, Êwiatopoglàd, ideologia. 1. Zwi´kszanie zainteresowania uczniów sprawami zdrowia iprzekazywanie im rzetelnej wiedzy oró˝- 4. Wybrane koncepcje filozoficzne: nych jego aspektach (zdrowie fizyczne, psychiczne, 1) na przyk∏adzie osiàgni´ç wybitnych filozofów spo∏eczne i duchowe) oraz czynnikach sprzyjajàstaro˝ytnych, Êredniowiecznych i nowo˝ytnych cych zdrowiu i bezpieczeƒstwu. Wskazywanie naj- (Sokrates, Platon, Arystoteles, Epikur, Seneka cz´stszych zagro˝eƒ dla zdrowia i bezpieczeƒstwa lub Marek Aureliusz, Âw. Augustyn, Âw. Tomasz oraz mo˝liwoÊci ich eliminowania. z Akwinu, Kartezjusz, D. Hume, I. Kant, G. W. F. Hegel, A. Schopenhauer), 2. Tworzenie w szkole Êrodowiska umo˝liwiajàcego uczniom praktykowanie prozdrowotnego stylu ˝y- 2) w oparciu o informacje na temat wspó∏czecia, wzmacnianie poczucia w∏asnej wartoÊci, wiary snych kierunków i szkó∏ filozoficznych (filozofia w siebie i swoje mo˝liwoÊci oraz udzielanie analityczna, fenomenologia, egzystencjalizm, fiuczniom wsparcia wsytuacjach trudnych (wskazylozofia dialogu, neotomizm, personalizm). wanie osób, instytucji i organizacji wspierajàcych 5. G∏ówne poj´cia i problemy podstawowych dyscy- w przypadku, mi´dzy innymi, uzale˝nienia, przeplin filozoficznych. mocy w rodzinie i Êrodowisku). 6. Elementy teorii rzeczywistoÊci. Spory ontologicz- 3. Rozwijanie wspó∏pracy zrodzicami ispo∏ecznoÊcià ne: idealizm—realizm, materializm—spirytualizm, lokalnà w zakresie edukacji prozdrowotnej i rozdeterminizm—interdeterminizm, teizm—ateizm. wiàzywania problemów zdrowotnych uczniów. 7. Elementy antropologii filozoficznej i aksjologii. TreÊci nauczania Cz∏owiek jako byt osobowy. G∏ówne koncepcje cz∏owieka. Naturalne i kulturowe Êrodowisko cz∏o- 1. Styl ˝ycia i jego zwiàzek ze zdrowiem i chorobà. wieka. Cz∏owiek wrelacji zdrugim cz∏owiekiem ize Koncepcja i cele promocji zdrowia. Zdrowie jako wspólnotami. Cz∏owiek wobec wartoÊci. Dobro wartoÊç dla cz∏owieka i spo∏eczeƒstwa. i pi´kno. 2. Piel´gnacja cia∏a iurody. Dba∏oÊç outrzymanie od- 8. Elementy teorii poznania. Problem êróde∏ i granic powiedniej masy cia∏a, sylwetki, dobrej sprawno- (przedmiotu) poznania. Klasyczna koncepcja praw- Êci iwydolnoÊci fizycznej. Chronienie si´ przed zady. nieczyszczeniami Êrodowiska.

3. Praca iwypoczynek, aktywne sp´dzanie czasu wol- 4. Przygotowanie do dojrza∏ego ˝ycia w strukturach nego. AktywnoÊç ruchowa, zabawa i poczucie hu- regionalnych, narodowych, paƒstwowych i euromoru a zdrowie. pejskich. 4. Identyfikowanie ipodejmowanie ryzyka. Zachowa- 5. Rozwijanie szacunku wobec innych wspólnot renia bezpieczne w codziennym ˝yciu. Troska o bez- gionalnych, etnicznych i narodowych. pieczeƒstwo innych. Zadania szko∏y 5. Zasady racjonalnego ˝ywienia wró˝nych okresach ˝ycia. ˚ywienie asamopoczucie izdolnoÊç do pra- 1. Umo˝liwienie zdobywania wszechstronnej wiedzy cy oraz zapobieganie chorobom. Skutki niew∏aÊci- o w∏asnym regionie. wego odchudzania si´ i stosowania diet eliminacyjnych. Wybór sprzyjajàcych zdrowiu produktów 2. Tworzenie sytuacji wyzwalajàcych w uczniach spo˝ywczych i ich przechowywanie. Prawa konsu- twórczoÊç, wzbogacajàcych dorobek dziedzictwa menta ˝ywnoÊci. kulturowego. 6. Korzystanie zpomocy medycznej, psychologicznej 3. U∏atwienie dostrzegania znaczenia wartoÊci w∏ai innych form wsparcia. Znaczenie profilaktycz- snego regionu i kraju w ˝yciu osobistym. nych badaƒ medycznych. Zachowanie si´ wchoro- 4. Przygotowanie iwprowadzenie do roli aktywnego, bie, zagro˝enia chorobà innych i ze strony innych. odpowiedzialnego wspó∏gospodarza regionu ikra- Postawy wobec osób przewlekle chorych, niepe∏- ju oraz uczestnika ˝ycia wspólnoty europejskiej. nosprawnych i osób starszych. 7. Uwarunkowania poda˝y i popytu na substancje TreÊci nauczania psychoaktywne. Rodzaje tych substancji i ich wp∏yw na organizm, psychik´ oraz rozwój spo∏ecz- 1. Dzieje regionu na tle historii Polski i Europy. ny iduchowy cz∏owieka. Przepisy prawa dotyczàce u˝ywania substancji psychoaktywnych. Formy iin- 2. Specyfika przyrodnicza, spo∏eczna, ekonomiczna, stytucje pomocy dla osób eksperymentujàcych kulturowa regionu w relacji z innymi regionami i uzale˝nionych. Polski i Europy. 8. Osobowe i spo∏eczne umiej´tnoÊci ˝yciowe nie- 3. Przesz∏oÊç regionu, jego dziedzictwo kulturowe jazb´dne dla ochrony, poprawy iutrzymania zdrowia. ko podstawa rozumienia wspó∏czesnoÊci regionu. Osiàgni´cia 4. Perspektywy i szanse rozwoju regionu we wspó∏- pracy krajowej i mi´dzynarodowej. 1. ZnajomoÊç g∏ównych czynników sprzyjajàcych i zagra˝ajàcych zdrowiu oraz bezpieczeƒstwu cz∏o- 5. Promocja regionu w kraju i za granicà. wieka, jak równie˝ podstawowych zasad profilaktyki najcz´stszych zaburzeƒ ichorób. Realizowanie Osiàgni´cia wartoÊci zwiàzanych ze zdrowiem. 1. Zdobycie wieloaspektowej wiedzy o regionie, 2. Umiej´tnoÊç korzystania z pomocy medycznej w tym o jego dziedzictwie kulturowym, na tle Poli psychologicznej, radzenie sobie w sytuacjach ski i Europy. trudnych oraz umiej´tnoÊç wspierania innych. 2. Dostrzeganie znaczenia wartoÊci regionu w ˝yciu 3. Umiej´tnoÊç porozumiewania si´ i utrzymywania osobistym, wspólnotowym i spo∏ecznym. dobrych relacji zinnymi ludêmi oraz funkcjonowania i wspó∏pracy w grupie, radzenia sobie z presjà 3. Ca∏oÊciowe postrzeganie regionu jako miejsca ˝y- Êrodowiska. cia, aktywnoÊci i szeroko rozumianej twórczoÊci. 4. Âwiadome dà˝enie do ochrony, utrzymania i po- 4. Âwiadomy udzia∏ w ˝yciu kulturowym, spo∏eczprawy zdrowia w∏asnego oraz osób, wÊród których nym, gospodarczym i politycznym Êrodowiska louczeƒ ˝yje. kalnego. EDUKACJA REGIONALNA 5. Piel´gnowanie i pomna˝anie regionalnego i naro- — DZIEDZICTWO KULTUROWE W REGIONIE dowego dziedzictwa kulturowego. Cele edukacyjne 6. Umiej´tnoÊci prezentowania i promowania regionu w kraju i za granicà. 1. Poznawanie w∏asnego regionu, w tym jego dziedzictwa kulturowego, jako cz´Êci Polski i Europy. 7. Dostrzeganie wartoÊci kultury narodowej wjej ró˝- norodnoÊci regionalnej na tle kultur innych wspól- 2. Pog∏´bianie wi´zi ze swoim Êrodowiskiem, regionot etnicznych i narodowych. nem, krajem. 3. Kszta∏towanie to˝samoÊci regionalnej w kontek- 8. Ukszta∏towanie postawy solidarnoÊci narodowej Êcie wartoÊci narodowych i europejskich. i otwartoÊci na inne wspólnoty oraz kultury.

23. Przemoc w rodzinie. Wykorzystywanie seksualne. 2. Wskazywanie korespondencji ró˝nych sztuk, inter- Profilaktyka. Mo˝liwoÊci uzyskiwania pomocy. pretacje porównawcze. 24. Zagro˝enia ˝ycia spo∏ecznego: alkoholizm, narko- 3. Pomoc w samodzielnym poznawaniu ró˝nych mania, agresja, sekty, pornografia. dziedzin humanistyki. 4. Uczenie syntetyzowania i porzàdkowania pozna- 25. Prawodawstwo dotyczàce rodziny. Zawarcie ma∏- nego materia∏u wed∏ug dyscyplin naukowych — ˝eƒstwa, separacja, rozwód. Prawa i obowiàzki j´zykoznawstwa i literaturoznawstwa. ma∏˝onków i rodziców, prawa dziecka. Obowiàzki paƒstwa wobec rodziny. 5. Rozwijanie twórczych uzdolnieƒ ucznia — artystycznych lub naukowych — poprzez jego w∏asnà 26. Cz∏owiek wobec niepe∏nosprawnoÊci, staroÊci, twórczoÊç (pisarskà, filmowà albo drobne prace choroby, umierania iÊmierci, wtym waspekcie ˝ykrytyczne i badawcze). cia rodzinnego. 6. Wprowadzenie wtechnologi´ pracy umys∏owej ja- 27. Poradnictwo m∏odzie˝owe i rodzinne w Polsce. ko przygotowanie do egzaminu maturalnego istudiów wy˝szych. Osiàgni´cia 1. Umiej´tnoÊç podejmowania odpowiedzialnych TreÊci nauczania decyzji dotyczàcych wyboru drogi ˝yciowej, ma∏- 1. J´zyk jako zjawisko semiotyczne: ˝eƒstwa i rodziny. 1) j´zykowy obraz Êwiata, 2. Umiej´tnoÊç Êwiadomego kreowania w∏asnej osobowoÊci. 2) kompetencja j´zykowa i komunikacyjna, 3. Przygotowanie, na podstawie wiedzy i wykszta∏co- 3) model komunikacji j´zykowej. nych umiej´tnoÊci, do poszanowania godnoÊci ˝ycia 2. Budowa j´zyka: ludzkiego idojrza∏ego funkcjonowania wrodzinie. 1) polszczyzna a inne j´zyki; relacje historyczne 4. ZnajomoÊç podstawowych zasad post´powania i typologiczne, w sferze ludzkiej p∏ciowoÊci i p∏odnoÊci. 2) przek∏ad i t∏umaczenie. 5. Umiej´tnoÊç poszukiwania i udzielania odpowiedzi na pytania: Kim jest cz∏owiek? Jakie sà jego ce- 3. Wypowiedê j´zykowa: le i zadania ˝yciowe? Jaki jest sens ˝ycia? 1) intencje komunikacyjne (illokucja), KSZTA¸CENIE W ZAKRESIE ROZSZERZONYM 2) performatywna (stanowiàca) funkcja wypowiedzi (Êlubowanie, przysi´ga, teksty prawne), PRZEDMIOTY 3) gatunki pisanej i mówionej odmiany j´zyka J¢ZYK POLSKI (esej, felieton, wywiad, kazanie). 4. Retoryczne u˝ycie j´zyka: Cele edukacyjne 1) retoryka jako sztuka perswazji, 1. Osiàganie przez uczniów dojrza∏oÊci emocjonalnej i moralnej. 2) retoryczna organizacja tekstu; okres retoryczny, 2. Kszta∏towanie to˝samoÊci osobowej, narodowej 3) podstawowe chwyty erystyczne. i kulturowej. 5. Miejsce j´zyka w spo∏eczeƒstwie: 3. Zdobywanie dojrza∏oÊci intelektualnej przejawiajà- 1) kontakty mi´dzyj´zykowe, zapo˝yczenia, cej si´ wÊwiadomym korzystaniu zwiedzy j´zykowej w aktach komunikacyjnych oraz z wiedzy o li- 2) spo∏eczeƒstwa jedno- i wieloj´zyczne. teraturze i kulturze w interpretacji dzie∏ literackich 6. Stylowe odmiany j´zyka: i w odbiorze tekstów kultury. 1) stylizacja biblijna, 4. Pog∏´bianie samopoznania, odkrywanie i rozwój w∏asnych zainteresowaƒ i mo˝liwoÊci, rozumienie 2) Êrodki stylistyczne a figury retoryczne, podstawowych metod poznawania i badania rzeczywistoÊci. 3) rodzaje Êrodków stylistycznych (w ró˝nych odmianach j´zyka), Zadania szko∏y 4) swoistoÊç wypowiedzi indywidualnej (idiolekt). 1. Pomoc w rozwijaniu sztuki interpretacji w rozsze- 7. Poj´cia kultury: rzonych kontekstach historyczno-literackich, teoretyczno-literackich, filozoficznych. 1) kulturowe konteksty literatury,

2) ró˝ne formy przekazu utworów literackich: dru- 2) rozumienie przyj´tej metodologii (Czego szukowane, ustne, ikoniczne; akustyczne, filmowe, kam w interpretacji utworu? WartoÊci? Odnieaudiowizualne, sieƒ do filozofii i sensu? Odniesieƒ do ˝ycia i cz∏owieka? Odniesieƒ do biografii — autora 3) obiegi kultury: kultura „niska” ikultura „wysoka”. i w∏asnej? Odczytuj´ znaki i chc´ zrozumieç struktur´ artystycznà i estetyk´ dzie∏a?), 8. Tradycja literacka: 3) wskazywanie cech j´zyka charakterystycznych 1) dziedzictwo a tradycja literacka, dla danej epoki literackiej oraz epoki historycz- 2) awangarda a postmodernizm, nej w czytanych utworach, 3) intertekstualnoÊç. 4) dostrzeganie zwiàzków utworu ze sztukà, kulturà ifilozofià epoki; interpretowanie dzie∏ wkon- 9. Proces historyczno-literacki: wencjach gatunkowych i w konwencjach pràdów artystycznych epoki, 1) przemiany gatunku, 5) rozpoznawanie znaków tradycji w kulturze 2) konwencjonalizm, epigonizm, oryginalnoÊç, wspó∏czesnej — w literaturze, filmie, teatrze, 3) konteksty macierzyste utworu. 6) odnajdywanie intertekstualnych powiàzaƒ w czytanych utworach. 10. Tematy, motywy, wàtki: 1) topos, w szczególnoÊci ogrodu, raju, arkadii, 5. Samokszta∏cenie: 1) sporzàdzanie przypisów i zestawów bibliogra- 2) motyw artysty jako nauczyciela, kap∏ana, wieszficznych, cza, m´drca, b∏azna. 2) próby gromadzenia i przekazywania informacji: 11. WartoÊci, kategorie estetyczne i filozoficzne: sporzàdzanie baz danych, zapisu komputerowego (tak˝e internetowego), nagrywania audio 1) etyka, estetyka, i wideo. 2) filozofia a religia; metafizyka, mistyka, Lektura 3) nurty filozoficzne zwiàzane zomawianà tradycjà literackà, 1. Literatura polska: 4) wartoÊci uniwersalne. Jan Kochanowski — Treny; wybrany dramat romantyczny Juliusza S∏owackiego lub Zygmunta Osiàgni´cia Krasiƒskiego; Henryk Rzewuski — Pamiàtki Soplicy (wybór); Stanis∏aw Ignacy Witkiewicz — Szew- 1. S∏uchanie i mówienie: cy (fragmenty); Maria Kuncewiczowa — Cudzoziemka; Hanna Malewska — Sir Tomasz More od- 1) próby wystàpieƒ publicznych (przemawianie, mawia; Wies∏aw MyÊliwski — Kamieƒ na kamieniu prowadzenie zebraƒ, podsumowywanie dyskulub Antoni Libera — Madame; wybrany utwór polsji, wyg∏aszanie referatów, Êwiadome pos∏ugiskich pisarzy emigracyjnych (Andrzeja Bobkowwanie si´ gestykulacjà i mimikà), skiego, Witolda Gombrowicza i Józefa Mackiewicza); W∏odzimierz Odojewski — Zasypie wszystko, 2) skuteczne polemizowanie — rozpoznawanie zawieje. manipulacji j´zykowej. 2. Literatura powszechna: 2. Pisanie i redagowanie tekstów: Dante Alighieri — Boska Komedia (fragmenty Pie- 1) wypowiadanie si´ ze ÊwiadomoÊcià u˝ycia wyk∏a); Franz Kafka — Proces; Michai∏ Bu∏hakow — znaczników gatunku: felietonu, eseju, artyku∏u po- Mistrz iMa∏gorzata; Âwi´ty Augustyn — Wyznania pularnonaukowego, interpretacji porównawczej, (fragmenty); Platon — Obrona Sokratesa. 2) w∏asne próby pisarskie (opowiadanie, tekst po- 3. Zaproponowany przez uczniów i nauczyciela utwór etycki, dziennik, pami´tnik, scenariusz); próby styliteratury polskiej, europejskiej lub Êwiatowej. lizowania tekstów ipos∏ugiwania si´ pastiszem. J¢ZYK OBCY NOWO˚YTNY 3. Czytanie: 1) czytanie ze zrozumieniem tekstów naukowych; Nauczanie j´zyka obcego nowo˝ytnego polega na sporzàdzanie notatek, pog∏´bionym nauczaniu danego j´zyka wstosunku do poziomu okreÊlonego dla kszta∏cenia w zakresie pod- 2) czytanie ze zrozumieniem tekstów filozoficzstawowym. nych (krótkich fragmentów). J¢ZYK ¸ACI¡SKI I KULTURA ANTYCZNA 4. Odbiór dzie∏ sztuki: 1) stosowanie wanalizach utworów literackich po- Nauczanie jest prowadzone w zakresie podstawy j´ç z poetyki historycznej, programowej dla j´zyka ∏aciƒskiego i kultury antycz-

nej, jako drugiego j´zyka obcego, dla uczniów pozna- 5. Kontynuacja kszta∏cenia w zakresie kultury i cywijàcych j´zyk ∏aciƒski jako trzeci j´zyk obcy. lizacji Êródziemnomorskiej, z uwzgl´dnieniem nast´pujàcych treÊci: Dla uczniów poznajàcych j´zyk ∏aciƒski jako drugi j´- 1) kanon topiki antycznej wliteraturze isztuce (jak zyk obcy zwi´ksza si´ zakres lektur oryginalnych izwraodczytywaç mity, poj´cia, symbole), ca si´ szczególnà uwag´, obok t∏umaczenia tekstu, na jego analizowanie, interpretowanie ikomentowanie. 2) elementy wiedzy o j´zykach klasycznych w zakresie pozwalajàcym zrozumieç podstawowe J¢ZYK GRECKI I KULTURA ANTYCZNA terminy, poj´cia, powiedzenia i przys∏owia oraz etymologi´ niektórych wyrazów stale obecnych Cele edukacyjne w j´zyku polskim i innych j´zykach nowo˝ytnych, 1. Zaznajomienie si´ z j´zykiem greckim w stopniu 3) znaczenie dziedzictwa antyku dla kultury polumo˝liwiajàcym rozumienie i samodzielne t∏umaskiej, czenie zwykorzystaniem s∏ownika prostych, oryginalnych i preparowanych tekstów greckich. 4) wybrane fragmenty dzie∏ autorów greckich i rzymskich w przek∏adzie — w zakresie istot- 2. Poznanie podstawowej wspó∏czesnej terminologii nym dla zrozumienia kanonu lektur zliteratuwywodzàcej si´ z greki. ry polskiej i Êwiatowej, 3. Poznanie dorobku antyku greckiego i rzymskiego 5) historia gatunków literackich, — roli i miejsca kultury i tradycji antycznej w wie- 6) inne elementy wiedzy o staro˝ytnoÊci nielu dziedzinach ˝ycia wspó∏czesnego (z odwo∏a- zb´dne do przek∏adu, analizy i interpretacji niem si´ do wiedzy zdobytej na wczeÊniejszych tekstów. etapach kszta∏cenia). Osiàgni´cia Zadania szko∏y 1. Operatywna znajomoÊç gramatyki greckiej. 1. Zapoznanie uczniów zj´zykiem greckim wzakresie umo˝liwiajàcym t∏umaczenie tekstów oryginal- 2. T∏umaczenie i komentowanie z pomocà s∏ownika nych i preparowanych. preparowanych i oryginalnych tekstów greckich. 2. Ukazanie zwiàzków antyku greckiego i rzymskiego 3. Wykorzystywanie znajomoÊci leksyki greckiej do z kulturà i j´zykami wspó∏czesnymi, a przede rozumienia i poprawnego stosowania wyra˝eƒ wszystkim z kulturà i j´zykiem polskim. i terminów wywodzàcych si´ z greki. 3. U∏atwienie rozumienia terminologii powsta∏ej na 4. Wykorzystywanie znajomoÊci podstaw j´zyka bazie j´zyka greckiego. greckiego w dalszych etapach edukacji. 4. Kszta∏cenie umiej´tnoÊci analizy tekstu. 5. Poprawne formu∏owanie myÊli i sàdów. 5. Rozwijanie wra˝liwoÊci j´zykowej oraz umiej´tno- 6. Dostrzeganie ponadczasowych wartoÊci w dzie- Êci jasnego i precyzyjnego formu∏owania myÊli. ∏ach z odleg∏ych epok i rozumienie ich znaczenia dla wspó∏czesnej kultury polskiej i Êwiatowej. 6. Zapewnienie dost´pu do odpowiednich materia- ∏ów umo˝liwiajàcych nauk´ j´zyka i rozwijanie za- J¢ZYK OBCY NOWO˚YTNY, interesowaƒ humanistycznych. B¢DÑCY DRUGIM J¢ZYKIEM NAUCZANIA W ODDZIA¸ACH DWUJ¢ZYCZNYCH 7. Przygotowanie uczniów do samodzielnego poszukiwania êróde∏ konkretnych zjawisk, przede wszyst- Cele edukacyjne kim wspó∏czesnej cywilizacji. 1. Doskonalenie umiej´tnoÊci j´zykowych do stopnia TreÊci nauczania umo˝liwiajàcego swobodne pos∏ugiwanie si´ j´zykiem obcym wró˝nych sytuacjach oraz wprocesie 1. Gramatyka, leksyka, frazeologia j´zyka greckiego samodzielnego ikrytycznego korzystania ztekstów wzakresie umo˝liwiajàcym t∏umaczenie ianaliz´ tekkultury danego obszaru j´zykowego. stów oryginalnych, sentencji, zwrotów iterminów. 2. Rozbudzenie zainteresowania dorobkiem kulturo- 2. Wybrane fragmenty dzie∏ autorów greckich worywym i cywilizacyjnym danego obszaru j´zykoweginale. go w kontekÊcie dorobku kraju ojczystego. 3. Wp∏yw greki na zasoby leksykalne wspó∏czesnych 3. Budowanie poczucia to˝samoÊci narodowej z wyj´zyków europejskich. korzystaniem kontekstu interkulturowego. 4. J´zyk staro˝ytnej Grecji jako j´zyk tekstów nauko- 4. Rozwijanie postaw ciekawoÊci, tolerancji i otwarwych. toÊci wobec ró˝nych kultur.

Zadania szko∏y 1) recepcji: 1. Wprowadzenie ucznia w dziedzictwo kulturowe a) dog∏´bne rozumienie s∏uchanych iczytanych danego obszaru j´zykowego. tekstów literackich, tekstów u˝ytkowych oraz prostych tekstów specjalistycznych (nauko- 2. U˝ywanie j´zyka obcego do kszta∏towania aktyw- wych), nej i twórczej postawy ucznia wobec dorobku inb) spostrzeganie w tekÊcie cech swoistych oraz nych kultur. zjawisk powodujàcych niejednoznacznoÊç 3. Zapewnienie uczniowi mo˝liwoÊci aktywnego wy- wypowiedzi, korzystywania kompetencji j´zykowych oraz wiec) odró˝nianie cech i rozumienie funkcji gatundzy o kulturze danego obszaru j´zykowego poków literackich, publicystycznych, popularnoprzez uczestnictwo w ró˝nego rodzaju projektach naukowych, tekstów u˝ytkowych iprasowych, i programach, w tym interdyscyplinarnych i mi´- dzynarodowych. 2) produkcji: a) wypowiadanie si´ w mowie i w piÊmie ze 4. Umo˝liwienie uczniowi osiàgni´cia kompetencji ÊwiadomoÊcià intencji i zachowaniem stoj´zykowych pozwalajàcych rozumieç treÊci przedsownej formy, miotów wyk∏adanych dwuj´zycznie. b) praca redakcyjna nad tekstem w∏asnym: pla- 5. Umo˝liwienie kontaktu z rodzimymi u˝ytkownika- nowanie wypowiedzi, poprawianie, podzia∏ mi j´zyka oraz zapewnienie sta∏ego dost´pu do na cz´Êci sk∏adowe (wst´p, rozdzia∏y, paramateria∏ów i Êrodków dydaktycznych pozwalajà- grafy, akapity), wyró˝nienia w tekÊcie, cych na bierny iczynny kontakt zj´zykiem obcym. 3) interakcji: 6. Pomoc uczniowi w rozwijaniu poczucia w∏asnej a) skuteczne uczestniczenie w dialogu lub dyswartoÊci oraz wiary we w∏asne mo˝liwoÊci poprzez kusji, pozytywnà informacj´ zwrotnà dotyczàcà jego b) formu∏owanie wypowiedzi ustnej lub pisemkompetencji j´zykowych i wiedzy o kulturze, innenej, b´dàcej reakcjà na us∏yszany lub przego ni˝ ojczysty, obszaru j´zykowego. czytany tekst, 7. Wspieranie ucznia w rozwijaniu postawy toleran- 4) mediacji: przekszta∏canie tekstu w∏asnego i cucji, ciekawoÊci i otwartoÊci wobec innej kultury. dzego (t∏umaczenie, streszczanie, skracanie, rozwijanie, cytowanie, interpretowanie). 8. Wdra˝anie uczniów do samodzielnoÊci w procesie uczenia si´, jako przygotowania do egzaminu ma- 2. Umiej´tnoÊç odbioru tekstów kultury danego obturalnego, do studiów wy˝szych i dalszego kszta∏- szaru j´zykowego: cenia. 1) rozpoznawanie odniesieƒ do kontekstu cywilizacyjno-kulturowego, TreÊci nauczania 2) rozpoznawanie znaczeƒ metaforycznych, aluzji 1. Ârodki j´zykowe umo˝liwiajàce swobodne opero- i symboli kulturowych, wanie j´zykiem, poprawne pod wzgl´dem fone- 3) interpretowanie dzie∏ w konwencjach gatunkotycznym, ortograficznym, morfosyntaktycznym wych i w konwencjach pràdów artystycznych i leksykalnym, stosowane w bogatym repertuarze epoki, sytuacyjno-tematycznym. 4) wskazywanie w literaturze i sztuce wartoÊci 2. Odmiany j´zyka: j´zyk literacki, j´zyk potoczny, ˝ar- aprobowanych przez siebie. gon, pozawerbalne Êrodki komunikacji typowe dla danego obszaru j´zykowego, g∏ówne odmiany j´- Samokszta∏cenie: zyka danego obszaru kulturowego. 1) opanowanie indywidualnych strategii uczenia si´; 3. Ró˝norodne formy wypowiedzi ustnych i pisem- korzystanie zró˝nych êróde∏ informacji (s∏owników nych, z uwzgl´dnieniem rozmaitych typów tek- jednoj´zycznych, specjalistycznych, leksykonów stów i form przekazu. iencyklopedii, prasy, radia, telewizji, Internetu), 4. Tradycje i realia cywilizacyjno-kulturowe danego 2) gromadzenie, klasyfikowanie i przekazywanie inobszaru j´zykowego, z uwzgl´dnieniem elemen- formacji. tów literatury, historii, geografii, historii sztuki, socjologii, ekonomii i polityki. HISTORIA Osiàgni´cia Cele edukacyjne 1. Sprawne, Êwiadome i poprawne pos∏ugiwanie si´ 1. Ugruntowanie oraz restrukturyzacja wiedzy iumiej´zykiem obcym w zakresie: j´tnoÊci historycznych.

2. Zapoznanie si´ z metodologià naukowego pozna- 19. Systemy totalitarne i ich zbrodniczy charakter. wania i opisu przesz∏oÊci. 20. Funkcjonowanie demokracji w XX wieku: dylema- 3. Porównywanie poglàdów i opinii prezentowanych ty etyczne, zagro˝enia, kierunki rozwoju. przez przedstawicieli ró˝nych nurtów historiogra- 21. Ewolucja stosunków mi´dzynarodowych iich chaficznych oraz historiozoficznych. rakter. Struktury ponadnarodowe w polityce i gospodarce. Zadania szko∏y 22. Rewolucja techniczna w XX wieku. 1. Wspieranie dà˝eƒ do twórczego wykorzystywania przez uczniów wiedzy i umiej´tnoÊci historycz- 23. Przemiany w sferze kultury. Sobór Watykaƒski II nych, w szczególnoÊci poprzez wykonanie przez i encykliki papieskie. nich, pod kierunkiem nauczyciela, pracy badaw- 24. Rzeczpospolita mi´dzy zniewoleniem a niepodleczej na podstawie samodzielnie zebranych mateg∏oÊcià. ria∏ów pochodzàcych z ró˝nych êróde∏ oraz literatury historycznej. Ustna prezentacja i publiczne Osiàgni´cia uzasadnienie zawartych w pracy tez. 2. Przygotowanie uczniów do stosowania podstawo- 1. Wykorzystywanie pog∏´bionej wiedzy do opisu wych zasad naukowego poznawania i opisywania i oceny problemów historycznych, z uwzgl´dnieprzesz∏oÊci. niem zasad naukowego badania przesz∏oÊci. 2. Krytyczne analizowanie ró˝nych interpretacji hi- TreÊci nauczania storii. 1. Trwa∏e osiàgni´cia cywilizacji staro˝ytnych. Religie 3. Formu∏owanie opinii i wniosków historycznych staro˝ytnego Wschodu. wformie obszernych wypowiedzi ustnych ipisem- 2. Przemiany ustrojowe w Grecji i w Rzymie. nych. 3. Powstanie i rozwój religii monoteistycznych. 4. Prezentowanie wyników pracy na forum publicznym oraz obrona w∏asnych opinii w polemice/dys- 4. Kr´gi cywilizacji Êredniowiecznych. Europa a inne kusji. cywilizacje. 5. Fundamentalne znaczenie chrzeÊcijaƒstwa wcywi- WIEDZA O SPO¸ECZE¡STWIE lizacjach Êredniowiecznej Europy. Cele edukacyjne 6. Funkcjonowanie w∏adzy i struktura spo∏eczeƒstw Êredniowiecznych. 1. Pog∏´bienie rozumienia historycznego i filozoficznego kontekstu problemów spo∏eczeƒstwa, paƒ- 7. Powstanie i rozwój Polski w wiekach Êrednich. stwa i prawa. Znaczenie chrzeÊcijaƒstwa dla powstania i rozwoju paƒstwowoÊci i kultury polskiej. 2. Nabycie wiedzy i umiej´tnoÊci u˝ytecznych w dalszej edukacji w zakresie nauk spo∏ecznych i praw- 8. Cywilizacyjne przemiany wEuropie od odrodzenia nych. do oÊwiecenia. 3. Zdobycie umiej´tnoÊci umo˝liwiajàcych aktywny, 9. Nowe horyzonty. Europa wobec odmiennych kulodpowiedzialny udzia∏ w˝yciu publicznym — zgodtur i systemów wartoÊci. nie znormami iwartoÊciami demokratycznymi. 10. Przeobra˝enia chrzeÊcijaƒstwa w XVI i XVII wieku. Zadania szko∏y 11. Powstanie nowo˝ytnej paƒstwowoÊci. 1. Pomoc uczniom wprzygotowaniu do kontynuowa- 12. Uwarunkowania pot´gi i upadku Rzeczypospolitej nia nauki w szkole wy˝szej w zakresie nauk spo- Obojga Narodów. ∏ecznych, politycznych i prawnych. 13. Rewolucja przemys∏owa i jej nast´pstwa. 2. Pomoc w rozwijaniu indywidualnych zaintereso- 14. Mapa polityczna XIX-wiecznej Europy i Êwiata. waƒ uczniów problematykà spo∏eczno-politycznà i prawnà. 15. Przemiany ÊwiadomoÊci Europejczyków. 3. Tworzenie warunków do wymiany poglàdów 16. Procesy demokratyzacyjne i parlamentaryzm uczniów na tematy spo∏eczno-polityczno-prawne, w XIX wieku. z uwzgl´dnieniem dylematów etycznych wspó∏- 17. Spo∏eczeƒstwo polskie bez w∏asnego paƒstwa. czesnego Êwiata. 18. I i II wojna Êwiatowa — geneza, charakter, nast´p- 4. Umo˝liwienie uczniom pracy zmateria∏ami êród∏ostwa konfliktów. wymi w zakresie omawianych zagadnieƒ.

TreÊci nauczania 2. ZnajomoÊç zasad dzia∏ania instytucji demokratycznych i zagro˝eƒ dla ich w∏aÊciwego funkcjonowa- Spo∏eczeƒstwo nia. 1. Spo∏eczeƒstwo polskie. Struktura spo∏eczna i jej 3. ZnajomoÊç podstawowych rozwiàzaƒ prawnoprzemiany. -ustrojowych obowiàzujàcych w Rzeczypospolitej Polskiej. 2. Historyczne i wspó∏czesne formy organizacji spo- 4. Umiej´tnoÊç organizacji debaty publicznej, kry- ∏eczeƒstw. tycznej analizy argumentów jej uczestników oraz 3. Naród. To˝samoÊç narodowa. Patriotyzm i nacjo- prezentacji jej rezultatów. nalizm. 5. Umiej´tnoÊç formu∏owania, uzasadniania iobrony 4. Spo∏eczeƒstwo obywatelskie, formy ˝ycia publicz- w∏asnego stanowiska na forum publicznym. nego, stowarzyszenia, zwiàzki zawodowe, partie 6. Umiej´tnoÊç podejmowania skutecznych dzia∏aƒ polityczne, opinia publiczna. w ró˝nych instytucjach ˝ycia publicznego zgodnie z obowiàzujàcym prawem. Polityka MATEMATYKA 1. Wspó∏czesne doktryny polityczne, ideologie i partie polityczne w Polsce i na Êwiecie. Cele edukacyjne 2. Modele ustrojowe paƒstw demokratycznych. 1. Przygotowanie do Êwiadomego i pe∏nowartoÊciowego uczestnictwa w Êwiecie, w którym modele 3. AktywnoÊç polityczna obywateli w spo∏eczeƒmatematyczne odgrywajà kluczowà rol´. stwach demokratycznych. 2. Przyswojenie podstawowych struktur matema- 4. Zagro˝enia dla wspó∏czesnej demokracji. Konflikty tycznych w stopniu umo˝liwiajàcym rozpoznawawartoÊci i przejawy kryzysu demokracji (korupcja, nie ich przydatnoÊci i wykorzystanie w sytuacjach lekcewa˝enie zasad demokratycznych, brak szapraktycznych, w szczególnoÊci: cunku dla prawa). 1) usystematyzowanie wiedzy oliczbach rzeczywi- Prawo stych oraz nabycie sprawnoÊci wykonywania obliczeƒ, 1. System prawny Rzeczypospolitej Polskiej. 2) opanowanie regu∏ rachunku algebraicznego, 2. Zasady tworzenia i egzekwowania prawa. 3) wdro˝enie do opisywania oraz analizy zale˝no- Êci i zmiennoÊci za pomocà elementarnych 3. Obywatel wsàdzie — proces cywilny iproces karny. funkcji, 4. Wybrane zagadnienia z kodeksów prawa polskie- 4) poznanie struktury otaczajàcej nas przestrzeni go. Prawne formy walki z korupcjà. poprzez w∏asnoÊci klasycznych obiektów geometrycznych; rozwój wyobraêni przestrzennej, 5. Mechanizmy ochrony praw cz∏owieka. 5) poznanie elementarnych metod analizy zjawisk 6. Zasady zak∏adania iprowadzenia organizacji pozastatystycznych i losowych oraz ich najprostrzàdowych. szych opisów kombinatorycznych. Polska, Europa, Êwiat 3. Przyzwyczajenie do typowych elementów rozumowaƒ matematycznych, w szczególnoÊci do stoso- 1. Jednoczàca si´ Europa — instytucje, procedury, wania poj´ç takich jak: za∏o˝enie, wniosek, dowód wyzwania. (tak˝e nie wprost), przyk∏ad i kontrprzyk∏ad. 2. Polska racja stanu, polityka zagraniczna. 4. Wyrobienie umiej´tnoÊci i potrzeby krytycznej oceny przeprowadzonego rozumowania lub otrzy- 3. NierównoÊci spo∏eczne i ekonomiczne we wspó∏- manego wyniku obliczeƒ. czesnym Êwiecie. 5. Wyrobienie nawyku samodzielnego zdobywania, 4. Globalizacja — nadzieje i zagro˝enia. analizowania i klasyfikowania informacji, stawiania hipotez i poszukiwania metod ich weryfikacji. Osiàgni´cia 6. Kszta∏towanie umiej´tnoÊci jasnego i precyzyjne- 1. Pog∏´biona znajomoÊç zjawisk iprocesów spo∏ecz- go formu∏owania wypowiedzi oraz argumentowanych. nia.

Zadania szko∏y 2) uk∏ady równaƒ prowadzàce do równaƒ kwadratowych, 1. Zapewnienie kszta∏cenia promujàcego samodziel- 3) wzory Vi¯te’a, ne, krytyczne i twórcze myÊlenie; ograniczenie do minimum dzia∏aƒ schematycznych i odtwórczych. 4) równania i nierównoÊci kwadratowe z parametrem, 2. Zapewnienie ka˝demu uczniowi warunków do roz- 5) proste równania wielomianowe; proste nierówwoju zdolnoÊci na miar´ jego mo˝liwoÊci poznawnoÊci wielomianowe, czych. 6) twierdzenie o postaci wymiernych pierwiastków 3. Przygotowanie uczniów do samodzielnego zdoby- wielomianu owspó∏czynnikach ca∏kowitych, wania wiedzy na dalszych etapach edukacji oraz 7) proste równania wymierne; proste nierównoÊci w pracy zawodowej. wymierne, 8) proste równania i nierównoÊci z wartoÊcià bez- 4. Wdro˝enie uczniów do korzystania z nowoczewzgl´dnà typu |ax — b| = c, |ax — b| > c. snych narz´dzi (kalkulatory, komputery, multimedia) iêróde∏ informacji (podr´czniki, s∏owniki, atla- 4. Funkcje: sy, encyklopedie, zasoby sieciowe). 1) ró˝ne sposoby okreÊlania funkcji, TreÊci nauczania 2) odczytywanie w∏asnoÊci funkcji z wykresu, 3) proste przekszta∏cenia wykresów funkcji liczbo- 1. Liczby rzeczywiste: wych, 1) liczby naturalne i ca∏kowite; twierdzenie o roz- 4) funkcja liniowa, k∏adzie liczby naturalnej na czynniki pierwsze, 5) funkcja kwadratowa, 2) liczby wymierne; rozwini´cia dziesi´tne, 6) funkcja f (x)=a/x, 3) liczby niewymierne, 7) funkcja wyk∏adnicza, 4) oÊ liczbowa; przedzia∏y osi liczbowej, 8) funkcja logarytmiczna. 5) wartoÊç bezwzgl´dna, 5. Ciàgi: 1) przyk∏ady ciàgów, 6) procenty ipunkty procentowe; lokaty ikredyty, 2) ciàg arytmetyczny, 7) b∏àd przybli˝enia; szacowanie wartoÊci liczbowych, 3) ciàg geometryczny. 8) pierwiastki (w tym pierwiastki nieparzystego 6. Trygonometria: stopnia z liczb ujemnych), 1) funkcje sinus, cosinus i tangens kàta ostrego, 9) twierdzenie o niewymiernoÊci pierwiastka 2) proste zwiàzki mi´dzy funkcjami trygonomekwadratowego z liczby 2, trycznymi, 10) pot´gi liczb nieujemnych owyk∏adniku wymier- 3) miara ∏ukowa kàta; funkcje trygonometryczne nym iich w∏asnoÊci; informacja ow∏asnoÊciach argumentu rzeczywistego, pot´g owyk∏adniku rzeczywistym, 4) proste równania inierównoÊci trygonometrycz- 11) logarytmy; podstawowe w∏asnoÊci logaryt- ne. mów. 7. Planimetria: 2. Wyra˝enia algebraiczne: 1) kàty w okr´gu, 1) wzory skróconego mno˝enia, w tym (a ± b)3; a3 ± b3. Wzór (a–1)(1 + a +...+ an—1) = an – 1, 2) czworokàty wpisane w okràg i czworokàty opisane na okr´gu, 2) wielomiany; dodawanie, odejmowanie i mno- 3) figury podobne; figury jednok∏adne; twierdze- ˝enie wielomianów, nie o zwiàzkach miarowych mi´dzy odcinkami 3) dzielenie wielomianów z resztà przez dwumian stycznych i siecznych, x – a; twierdzenie o reszcie, 4) twierdzenie sinusów; twierdzenie cosinusów, 4) wyra˝enia wymierne, 5) zastosowania trygonometrii w planimetrii. 5) dodawanie, odejmowanie, mno˝enie idzielenie wyra˝eƒ wymiernych. 8. Geometria na p∏aszczyênie kartezjaƒskiej: 3. Równania i nierównoÊci: 1) równanie prostej na p∏aszczyênie, 1) równania i nierównoÊci kwadratowe z jednà 2) interpretacja geometryczna uk∏adu równaƒ liniewiadomà, niowych,

3) interpretacja geometryczna uk∏adu nierównoÊci 5) wyznaczanie zwiàzków miarowych dla figur p∏aliniowych, skich i bry∏, 4) odleg∏oÊç punktów w uk∏adzie wspó∏rz´dnych, 6) obliczanie prawdopodobieƒstw zdarzeƒ. równanie okr´gu, opis ko∏a za pomocà nierównoÊci, 3. Umiej´tnoÊç przeprowadzenia prostego rozumowania dedukcyjnego. 5) punkty wspólne prostych i okr´gów, 4. Umiej´tnoÊç zdobywania ikrytycznego analizowa- 6) wektory na p∏aszczyênie kartezjaƒskiej, nia informacji, formu∏owania hipotez oraz ich we- 7) dodawanie wektorów: [a , a ] + [b , b ]= ryfikacji. 1 2 1 2 [a + b , a + b ] i mno˝enie wektora przez licz- 1 1 2 2 b´: t [a , a ] = [ta , ta ]; interpretacja geome- FIZYKA I ASTRONOMIA 1 2 1 2 tryczna dzia∏aƒ na wektorach. Cele edukacyjne 9. Stereometria: 1. Rozumienie zjawisk otaczajàcego Êwiata oraz natu- 1) równoleg∏oÊç i prostopad∏oÊç w przestrzeni, ry i struktury fizyki i jej zwiàzku z innymi naukami rzut prostokàtny na p∏aszczyzn´, twierdzenie przyrodniczymi. o trzech prostych prostopad∏ych, 2. ZnajomoÊç metod badawczych fizyki oraz roli eks- 2) kàt mi´dzy prostà ip∏aszczyznà, kàt dwuÊcienny, perymentu i teorii w jej rozwoju. 3) wyznaczanie przekrojów znanych bry∏, 3. Wiedza i umiej´tnoÊci niezb´dne do dalszego 4) zastosowania trygonometrii w stereometrii. kszta∏cenia na kierunkach Êcis∏ych, przyrodniczych i technicznych. 10. Elementy statystyki opisowej. Teoria prawdopodobieƒstwa i kombinatoryka: Zadania szko∏y 1) Êrednia arytmetyczna, Êrednia wa˝ona, mediana, odchylenie standardowe, 1. Nauczanie fizyki wsposób kontekstowy — woparciu o zagadnienia wyst´pujàce w ˝yciu codzien- 2) zliczanie przypadków w prostych sytuacjach nym, przyrodzie i technice. kombinatorycznych, zasada mno˝enia, 2. Uzupe∏nienie i uporzàdkowanie wiedzy fizycznej 3) permutacje, kombinacje, wariacje, i astronomicznej ucznia w celu pog∏´bienia rozu- 4) obliczanie prawdopodobieƒstwa w przypadku mienia nauki, jej mo˝liwoÊci i ograniczeƒ oraz skoƒczonej liczby zdarzeƒ elementarnych. przygotowania do studiów na kierunkach Êcis∏ych, przyrodniczych i technicznych. Osiàgni´cia 3. UÊwiadomienie roli eksperymentu i teorii w po- 1. Umiej´tnoÊç budowania modeli matematycznych znawaniu przyrody oraz znaczenia matematyki zjawisk z ró˝nych dziedzin ˝ycia i ich stosowania: w budowaniu modeli i rozwiàzywaniu problemów fizycznych. 1) opisywanie zwiàzków pomi´dzy wielkoÊciami liczbowymi za pomocà równaƒ i nierównoÊci, 4. Wdra˝anie ucznia do krytycznego korzystania ze êróde∏ informacji. 2) wyznaczanie zale˝noÊci funkcyjnych mi´dzy wielkoÊciami liczbowymi, 5. Rozwijanie u ucznia umiej´tnoÊci samodzielnego 3) wyznaczanie zwiàzków metrycznych i miaro- formu∏owania wypowiedzi o zagadnieniach fizyczwych w otaczajàcej przestrzeni, nych i astronomicznych, prowadzenia dyskusji w sposób terminologicznie i merytorycznie po- 4) budowanie modeli zjawisk losowych. prawny, rozwiàzywania problemów fizycznych, wykonywania obliczeƒ. 2. Umiej´tnoÊç wykorzystania podstawowych narz´- dzi i technik matematycznych: 6. Rozwijanie zainteresowania fizykà i astronomià. 1) przeprowadzanie obliczeƒ dok∏adnych i przybli- 7. Inspirowanie dociekliwoÊci i postawy badawczej ˝onych (wtym procentowych), tak˝e zwykorzyuczniów. staniem kalkulatora, 8. Stworzenie warunków do planowania i prowadze- 2) opisywanie zbiorów za pomocà równaƒ, nienia eksperymentów oraz analizy ich wyników. równoÊci i ich uk∏adów, 3) rozwiàzywanie pewnych typów równaƒ oraz ich 9. Wykorzystywanie metod komputerowych do buuk∏adów, dowania modeli i analizy wyników doÊwiadczeƒ. 4) sporzàdzanie wykresów funkcji oraz odczytywa- 10. Zapoznanie na wybranych przyk∏adach z warsztanie w∏asnoÊci funkcji z wykresu, tem pracy wspó∏czesnego fizyka.

TreÊci nauczania 7. ZnajomoÊç prawid∏owoÊci przyrodniczych imetod ich poznawania na poziomie umo˝liwiajàcym pod- 1. Ruch i si∏y. Matematyczny opis ruchu w jednym j´cie studiów na kierunkach Êcis∏ych, przyrodnii dwóch wymiarach. Przyczyny zmian ruchu. Opoczych i technicznych. ry ruchu. Ruch post´powy iobrotowy. Energia mechaniczna. Zasady zachowania w mechanice. CHEMIA 2. Polowy opis oddzia∏ywaƒ. Pole grawitacyjne, ruch Cele edukacyjne masy w polu grawitacyjnym. Pole elektryczne, ruch czàstki na∏adowanej w polu elektrycznym, 1. Pog∏´bienie wiedzy chemicznej wstopniu niezb´dprzewodniki i dielektryki. Pole magnetyczne, ruch nym do dalszej edukacji. czàstki na∏adowanej w polu magnetycznym. 2. Wykszta∏cenie umiej´tnoÊci planowania irealizacji 3. Obwody pràdu sta∏ego. Przemiany energii w obprac eksperymentalnych oraz interpretacji otrzywodach pràdu sta∏ego. manych wyników. 4. Pole elektromagnetyczne. Indukcja elektromagne- 3. Wykszta∏cenie poczucia odpowiedzialnoÊci za beztyczna. Obwody pràdu przemiennego z pojemnopieczeƒstwo w∏asne i ochron´ Êrodowiska przy- Êcià i indukcyjnoÊcià. èród∏a napi´cia. Elektryczne rodniczego. obwody drgajàce. Fale elektromagnetyczne i ich w∏asnoÊci. Zadania szko∏y 5. Fizyczne podstawy mikroelektroniki i telekomuni- 1. Wspieranie umiej´tnoÊci samokszta∏cenia poprzez kacji. Modele przewodnictwa. Pó∏przewodnik, diozdobywanie i gromadzenie informacji z ró˝nych da, tranzystor. Analogowy i cyfrowy zapis sygna- êróde∏. ∏ów. 2. Wdra˝anie uczniów do selekcjonowania i oceny 6. Zjawiska termodynamiczne. Zasady termodynamizdobytych informacji. ki, ich statystyczna interpretacja oraz zastosowania. Opis przemian gazowych. PrzejÊcia fazowe. 3. Zapoznanie uczniów z praktykà laboratoryjnà poprzez prowadzenie pokazów oraz samodzielne wy- 7. Zjawiska hydrostatyczne i aerostatyczne. Opis zjakonywanie przez nich doÊwiadczeƒ. wisk hydrostatycznych i aerostatycznych oraz przyk∏ady ich wykorzystania. 4. Przygotowanie uczniów do projektowania badaƒ iin- 8. Przeglàd poznanych modeli iteorii fizycznych oraz terpretacji otrzymanych wyników na podstawie zdoastronomicznych. Dyskusja nad ich u˝ytecznoÊcià bytej wiedzy chemicznej izdziedzin pokrewnych. izakresem stosowalnoÊci wpowiàzaniu zeksperymentalnà weryfikacjà. TreÊci nauczania 1. Wspó∏czesny model budowy atomu — elementy Osiàgni´cia mechaniki kwantowej w uj´ciu jakoÊciowym. Izo- 1. Umiej´tnoÊç obserwacji, opisywania, wyjaÊniania topy. PromieniotwórczoÊç naturalna i sztuczna. i przewidywania zjawisk fizycznych i astronomicznych z wykorzystaniem praw fizycznych i modeli, 2. Uk∏ad okresowy pierwiastków. Zale˝noÊç pomi´- przy ÊwiadomoÊci granic ich stosowalnoÊci. dzy budowà atomów a w∏aÊciwoÊciami pierwiastków i ich po∏o˝eniem w uk∏adzie okresowym. Alo- 2. Pos∏ugiwanie si´ poj´ciami fizycznymi ze zrozutropia pierwiastków. mieniem. 3. Wiàzania jonowe, kowalencyjne, kowalencyjne 3. Umiej´tnoÊç planowania iwykonywania doÊwiadspolaryzowane ikoordynacyjne. Zale˝noÊç pomi´- czeƒ fizycznych iprostych obserwacji astronomiczdzy w∏aÊciwoÊciami zwiàzków chemicznych a ich nych, opracowywania i analizowania wyników, budowà. sporzàdzania i interpretacji wykresów. 4. Umiej´tnoÊç rozwiàzywania prostych problemów 4. Równowaga chemiczna. Sta∏a równowagi. Regu∏a fizycznych z wykorzystaniem modeli i technik ma- przekory. tematycznych. 5. Mol. Molowa interpretacja przemian chemicznych. 5. Umiej´tnoÊç wykorzystywania wiedzy fizycznej do Równanie Clapeyrona. Warunki normalne i stanwyjaÊniania zasad dzia∏ania ibezpiecznego u˝ytko- dardowe. wania urzàdzeƒ technicznych. 6. SzybkoÊç reakcji chemicznych. Rzàd reakcji. 6. Umiej´tnoÊç wskazania przyk∏adów degradacji Êrodowiska wynikajàcej ztechnicznej dzia∏alnoÊci cz∏o- 7. Reakcje endo- i egzoenergetyczne. Katalizatory wieka oraz mo˝liwoÊci zapobiegania tej degradacji. i przyk∏ady reakcji katalitycznych.

8. Reakcje utleniania-redukcji. Ogniwa galwaniczne 4. Umiej´tnoÊç zastosowania posiadanej wiedzy do i ich zastosowania. rozwiàzywania ró˝norodnych problemów rachunkowych, teoretycznych i praktycznych: 9. SEM ogniwa. Elektroliza roztworów wodnych elektrolitów i soli stopionych. 1) pos∏ugiwanie si´ poj´ciami chemicznymi, 2) pos∏ugiwanie si´ terminologià chemicznà, 10. Prawa elektrolizy. Korozja elektrochemiczna i metody jej zapobiegania. 3) wyjaÊnianie przebiegu obserwowanych lub opisanych zjawisk, 11. Roztwory. RozpuszczalnoÊç. Przeliczanie st´˝eƒ roztworów. Uk∏ady koloidalne. 4) wykorzystywanie dost´pnych êróde∏ informacji do rozwiàzywania zadaƒ. 12. Systematyka zwiàzków nieorganicznych. Tlenki, wodorki, wodorotlenki, kwasy i sole — nazewnic- 5. Umiej´tnoÊç stawiania hipotez dla wyjaÊniania two, otrzymywanie, w∏aÊciwoÊci. problemów chemicznych i planowania eksperymentów dla ich weryfikacji. 13. Charakterystyka najwa˝niejszych pierwiastków bloków s, p, d uk∏adu okresowego pierwiastków. 6. Samodzielne formu∏owanie i uzasadnianie opinii ZmiennoÊç w∏aÊciwoÊci zwiàzków w grupach i sàdów na podstawie posiadanych i podanych ini okresach. formacji. 14. Elektrolity s∏abe i mocne. Stopieƒ i sta∏a dysocja- 7. Umiej´tnoÊç korzystania zró˝norodnych êróde∏ incji. Prawo rozcieƒczeƒ Ostwalda, pH roztworu, formacji w celu rozszerzenia posiadanej wiedzy. wskaêniki. Reakcje wroztworach wodnych elektro- BIOLOGIA litów — reakcje zoboj´tniania, stràcenia osadów i hydrolizy. AmfoterycznoÊç. Cele edukacyjne 15. W´glowodory nasycone, nienasycone iaromatycz- 1. Poznanie zale˝noÊci w funkcjonowaniu organine — nazewnictwo i w∏aÊciwoÊci. Szereg homolozmów ˝ywych na ró˝nych poziomach organizacji. giczny. Izomeria konstytucyjna igeometryczna. 2. Poznanie teorii i praw biologicznych. 16. Wyst´powanie w´glowodorów wprzyrodzie. Przeróbka ropy naftowej. 3. Poznanie przyk∏adowych metod badawczych stosowanych w biologii. 17. Jednofunkcyjne pochodne w´glowodorów. Alko- 4. Integracja wiedzy z ró˝nych dziedzin do wyjaÊniahole, fenole, aldehydy, ketony, aminy, kwasy karnia zjawisk biologicznych. boksylowe i ich pochodne — budowa, nazewnictwo, otrzymywanie i w∏aÊciwoÊci. 5. Rozumienie znaczenia nowoczesnych kierunków biologii dla post´pu wbiotechnologii imedycynie. 18. Wielofunkcyjne pochodne w´glowodorów. Aminokwasy, peptydy i bia∏ka, t∏uszcze proste i z∏o˝o- 6. Uzyskanie ÊwiadomoÊci zagro˝eƒ cywilizacyjnych ne, najwa˝niejsze cukry oraz kwasy nukleinowe — wynikajàcych z dzia∏alnoÊci cz∏owieka. wyst´powanie, w∏aÊciwoÊci iich znaczenie w˝yciu cz∏owieka. Zadania szko∏y 19. Zjawisko izomerii optycznej. ChiralnoÊç. 1. Wzbogacanie wiedzy i umiej´tnoÊci uczniów, z uwzgl´dnieniem kierunku dalszego kszta∏cenia. 20. Polimeryzacyjne tworzywa sztuczne — budowa i zastosowanie. 2. Umo˝liwienie uczniom zapoznania si´ zmetodami prawid∏owej obserwacji, analizy, prezentacji i in- 21. Konsekwencje niew∏aÊciwego wykorzystywania terpretacji wyników badaƒ biologicznych. substancji chemicznych. 3. Umo˝liwienie uczniom korzystania z ró˝nych êró- Osiàgni´cia de∏ informacji do rozwiàzywania problemów biologicznych. 1. ZnajomoÊç i rozumienie podstawowych poj´ç, praw i zjawisk chemicznych. 4. Umo˝liwienie uczniom projektowania doÊwiadczeƒ biologicznych. 2. Umiej´tnoÊç opisu w∏aÊciwoÊci najwa˝niejszych pierwiastków bloków s, p, diich zwiàzków chemicz- TreÊci nauczania nych. Dostrzeganie podobieƒstw i ró˝nic we w∏aÊci- 1. Komórka — podstawowa jednostka ˝ycia: woÊciach isposobie reagowania pierwiastków wobr´bie grup oraz ró˝nych klas zwiàzków chemicznych. 1) chemiczne podstawy ˝ycia: pierwiastki, wiàzania izwiàzki organiczne okluczowym znaczeniu 3. Umiej´tnoÊç dostrzegania zale˝noÊci pomi´dzy dla organizmów, budowà substancji a jej w∏aÊciwoÊciami fizycznymi i chemicznymi. 2) organizacja komórki.

2. Energia i ˝ycie: 2) biotechnologia oparta o modyfikacje DNA, 1) enzymy i reakcje zachodzàce w komórce, 3) problemy etyczne zwiàzane ze stosowaniem nowoczesnych biotechnologii. 2) metabolizm: szlaki metaboliczne, katabolizm i anabolizm, Osiàgni´cia 3) tlenowa produkcja ATP (mitochondria, oddy- 1. ZnajomoÊç budowy iprocesów ˝yciowych uprzedchanie komórkowe), stawicieli ró˝nych grup systematycznych roÊlin izwierzàt. 4) beztlenowa produkcja ATP (fermentacja, kwas mlekowy), 2. Umiej´tnoÊç wyjaÊniania zwiàzków mi´dzy struk- 5) fotosynteza. turà a funkcjà na ró˝nych poziomach organizacji ˝ywych organizmów. 3. Ró˝norodnoÊç ˝ycia na Ziemi: 3. Postrzeganie funkcjonowania organizmu jako zin- 1) klasyfikowanie organizmów, tegrowanego uk∏adu. 2) przeglàd ró˝nych grup systematycznych: wirusy 4. Umiej´tnoÊç analizowania zale˝noÊci mi´dzy Êroi bakterie, porosty, grzyby, roÊliny, zwierz´ta, dowiskiem ˝yciowym organizmów a ich budowà i funkcjonowaniem. 3) podstawowe czynnoÊci ˝yciowe roÊlin i zwierzàt: od˝ywianie, oddychanie, transport, wyda- 5. Umiej´tnoÊç wyjaÊniania zjawisk: zmiennoÊci, lanie, koordynacja, rozmna˝anie. dziedziczenia i ewolucji oraz zwiàzków zachodzàcych mi´dzy nimi. 4. Genetyka: 6. Umiej´tnoÊç analizowania zmian zachodzàcych 1) cykl komórkowy i chromosomy, w Êrodowisku, oceniania ich skutków oraz odnaj- 2) mitoza i mejoza, dywania sposobów naprawy szkód. 3) podstawy dziedzicznoÊci (regu∏y Mendla, dzie- 7. Pos∏ugiwanie si´ terminologià biologicznà. dziczenie p∏ci, zale˝noÊç mi´dzy genotypem 8. Umiej´tnoÊç prowadzenia obserwacji i eksperya fenotypem), mentów z zastosowaniem metod poznania nauko- 4) zapis i realizacja informacji genetycznej (DNA, wego. kod genetyczny, transkrypcja i biosynteza bia∏- ka, definicja genu, mutacje), 9. Umiej´tnoÊç wykorzystywania ró˝nych êróde∏ wiedzy do wyjaÊniania zjawisk i procesów biologicz- 5) in˝ynieria genetyczna i sekwencjonowanie ge- nych oraz formu∏owania i uzasadniania w∏asnych nomów. opinii. 5. Ewolucja: GEOGRAFIA 1) koncepcja i dowody ewolucji, Cele edukacyjne 2) mechanizmy ewolucji; Karol Darwin iteoria do- 1. Ugruntowanie zintegrowanego systemu wiedzy boru naturalnego, rodzaje zmiennoÊci, geograficznej opartego na naukowych podsta- 3) zjawiska genetyczne w populacjach, wach, umo˝liwiajàcego zrozumienie charakteru i dynamiki przestrzeni geograficznej. 4) powstawanie gatunków, 2. Wykszta∏cenie umiej´tnoÊci umo˝liwiajàcych sto- 5) podstawowe prawid∏owoÊci ewolucji, sowanie teorii naukowych do interpretowania zja- 6) pochodzenie i historia ˝ycia na Ziemi, wisk i procesów spo∏eczno-gospodarczych i politycznych na tle uwarunkowaƒ przyrodniczych, hi- 7) antropogeneza. storycznych i kulturowych oraz w ró˝nych skalach przestrzennych (z uwzgl´dnieniem skali krajowej). 6. Ekologia i biogeografia: 3. Wyposa˝enie w umiej´tnoÊci konieczne do wyko- 1) podstawowe poj´cia i koncepcje ekologii, rzystania posiadanej wiedzy geograficznej, zarów- 2) zale˝noÊci mi´dzygatunkowe, no dla rozwoju indywidualnych zainteresowaƒ, jak i kierunku dalszego kszta∏cenia, pracy zawodowej 3) làdowe i wodne strefy ˝ycia, i w ˝yciu spo∏ecznym. 4) krà˝enie energii i materii w ekosystemie. 4. Kszta∏towanie systemu wartoÊci spo∏ecznie akceptowanych, pozwalajàcych na podejmowanie decy- 7. Biologia stosowana: zji s∏u˝àcych zachowaniu równowagi w Êrodowi- 1) biotechnologia wprzemyÊle, rolnictwie iochro- sku geograficznym przy zapewnieniu wzrostu sponie Êrodowiska, ∏eczno-gospodarczego.

5. Kszta∏towanie odpowiedzialnej i twórczej postawy 8) szata roÊlinna i Êwiat zwierz´cy — geograficzne niezb´dnej do kierowania swoim dalszym ˝yciem uwarunkowania rozmieszczenia izró˝nicowania, oraz do pe∏nienia w przysz∏oÊci wa˝nych ról spo- 9) funkcjonowanie wybranych typów Êrodowisk ∏ecznych w Êrodowisku lokalnym, regionalnym przyrodniczych: strefowych i astrefowych. i krajowym. 3. System spo∏eczno-gospodarczy Êwiata (wtym Polski): Zadania szko∏y 1) ludnoÊç: 1. Zapewnienie uczniom warunków do opanowania a) zmiany liczby ludnoÊci Êwiata i poszczególszerokiego zakresu treÊci kszta∏cenia z geografii nych regionów, czynniki zmian liczby ludnoÊci, niezb´dnych do: b) struktury demograficzne oraz ich ewolucja, 1) wykazania si´ znajomoÊcià faktów, terminów, fazy rozwoju demograficznego, zjawisk, procesów oraz zale˝noÊci i prawid∏oc) zró˝nicowanie ludnoÊci: rasowe, etniczne, j´- woÊci, zykowe, religijne, kulturowe, 2) stosowania merytorycznych iformalnych umie- 2) gospodarcza dzia∏alnoÊç cz∏owieka, wspó∏czej´tnoÊci geograficznych, sne tendencje gospodarki Êwiatowej: 3) podejmowania aktywnych dzia∏aƒ na rzecz Êro- a) zasoby naturalne, wtym pozyskiwanie, zapodowiska lokalnego, regionalnego i krajowego trzebowanie i wykorzystanie energii; Êwiatowi producenci ikonsumenci surowców enerwtoku kszta∏cenia, pracy zawodowej, ˝yciu osogetycznych, bistym i spo∏ecznym, zgodnie z za∏o˝onymi powy˝ej celami. b) rolnictwo i wy˝ywienie: warunki rozwoju rolnictwa, typy rolnictwa i ich rozmieszczenie, 2. Zapewnienie uczniom mo˝liwoÊci prowadzenia rolnictwo a Êrodowisko, zasoby ˝ywnoÊciobadaƒ geograficznych kameralnych i terenowych. we — zró˝nicowanie poziomu wy˝ywienia, c) przemys∏: czynniki lokalizacji, rozmieszczenie TreÊci nauczania przemys∏u i wspó∏czesne zmiany, rola przemys∏u w gospodarce paƒstw o ró˝nym stop- 1. Elementy metodyki badaƒ geograficznych: niu rozwoju, 1) bezpoÊrednie i poÊrednie metody zbierania in- d) transport i handel: rodzaje transportu, sieç formacji; ocena wiarygodnoÊci i przydatnoÊci transportowa, transport a Êrodowisko, hanró˝nych danych, del mi´dzynarodowy, e) us∏ugi (w tym us∏ugi finansowe), 2) zasady formu∏owania i rozwiàzywania problemów, 3) rozwój spo∏eczno-gospodarczy: 3) praktyczne zastosowania wiedzy geograficznej, a) mierniki poziomu rozwoju spo∏eczno-gospodarczego i jakoÊci ˝ycia, dysproporcje regio- 4) metody prezentacji wyników badaƒ. nalne, 2. System przyrodniczy Ziemi (w tym Êrodowisko b) modele (koncepcje) rozwoju: rozwój zrównoprzyrodnicze Polski): wa˝ony (ekorozwój), 4) wybrane zagadnienia geografii politycznej 1) budowa Ziemi (z uwzgl´dnieniem budowy po- (w tym geografii elektoralnej). szczególnych geosfer) — jej powstanie iewolucja, 4. Cz∏owiek a Êrodowisko: 2) Ziemia jako otwarty system fizycznogeograficz- 1) zmiany relacji cz∏owiek — Êrodowisko na ró˝- ny, wspó∏zale˝noÊç sfer Ziemi iich zale˝noÊç od nych etapach rozwoju spo∏eczno-gospodarczeczynników zewn´trznych (kosmicznych), go; zmiany poglàdów na temat relacji cz∏owiek 3) tektonika p∏yt litosfery oraz zjawiska i procesy — Êrodowisko, z nià zwiàzane; wielkie formy ukszta∏towania 2) globalne i regionalne problemy Êrodowiskowe powierzchni Ziemi, i przyk∏ady mi´dzynarodowej i regionalnej 4) procesy iczynniki egzogeniczne kszta∏tujàce po- wspó∏pracy w ich rozwiàzywaniu, wierzchni´ làdów, 3) uwarunkowania geograficzne stanu zdrowotnego ludnoÊci na wybranych przyk∏adach. 5) klimat i pogoda — uwarunkowania i konsekwencje zró˝nicowania klimatycznego Ziemi, Osiàgni´cia 6) oceany oraz wody na làdach — ich zró˝nicowa- 1. Pog∏´bienie i usystematyzowanie wiedzy geogranie, znaczenie przyrodnicze i gospodarcze, ficznej w zakresie wymienionych treÊci nauczania 7) procesy glebotwórcze, zró˝nicowanie genetycz- umo˝liwiajàcych przystàpienie do egzaminu matune gleb i ich walorów u˝ytkowych, ralnego z geografii i podj´cie studiów wy˝szych.

2. Aktywne poszukiwanie informacji isprawne korzy- 2. Ukazywanie dziedzictwa narodowego i rozwijanie stanie z ró˝nych êróde∏ informacji geograficznej. poczucia jego wartoÊci. 3. Formu∏owanie pytaƒ, hipotez, problemów geogra- 3. Inspirowanie uczniów do aktywnoÊci twórczej, ficznych. udzia∏u wró˝nych formach dzia∏alnoÊci artystycznej. 4. Planowanie i przeprowadzanie geograficznych ba- 4. Podejmowanie dzia∏aƒ promujàcych uczniów akdaƒ terenowych i kameralnych. tywnych i szczególnie uzdolnionych. 5. Opracowywanie i przetwarzanie zebranego mate- 5. Organizowanie ró˝norodnych form kontaktu z inria∏u z badaƒ i pomiarów geograficznych. stytucjami kultury, twórcami. 6. Prezentowanie wyników pracy badawczej. 6. Tworzenie warunków do prezentacji w∏asnej twórczoÊci uczniów inspirowanej kulturà ludowà. 7. Wykorzystywanie wiedzy geograficznej do: 1) analizowania i charakteryzowania w ró˝nych 7. Zapewnianie dost´pu do ró˝norodnych êróde∏ inskalach przestrzennych zró˝nicowania Êrodowi- formacji o kulturze regionu. ska przyrodniczego i ró˝nych rodzajów dzia∏alnoÊci cz∏owieka, 8. Zapewnienie bezpoÊredniego kontaktu z dzie∏ami sztuki oraz ró˝norodnymi formami artystycznymi. 2) wyjaÊniania przyczyn i konsekwencji procesów izjawisk geograficznych oraz ich zró˝nicowania, 9. Tworzenie warunków umo˝liwiajàcych podejmo- 3) wyra˝ania opinii i uzasadniania punktu widze- wanie dzia∏aƒ animacyjnych. nia wobec ró˝nych kwestii spo∏ecznych, gospodarczych i Êrodowiskowych, TreÊci nauczania 4) konstruowania schematów (modeli) obrazujà- 1. Epoki, style ikierunki sztuki wprocesie dziejowym. cych ró˝ne typy zwiàzków mi´dzy zjawiskami (przyrodniczymi, ekonomicznymi, spo∏ecznymi 2. Podstawowe poj´cia i terminy z historii sztuki. i kulturowymi). Rozwój poszczególnych form, gatunków, kierunków w sztuce oraz ich konkretyzacja artystyczna. WIEDZA O KULTURZE 3. Istota zjawisk awangardowych w sztuce XX wieku Cele edukacyjne (nowe pràdy i tendencje w architekturze, muzyce, 1. Pobudzenie aktywnoÊci intelektualnej, kszta∏towa- literaturze, sztukach plastycznych, sztuce scenicznie postaw twórczych, zainteresowaƒ i zami∏owaƒ nej) — istota przemian. w odbiorze i tworzeniu kultury. 4. Specyfika procesu tworzenia w ró˝nych dziedzi- 2. Rozwijanie inwencji, wyobraêni iwra˝liwoÊci przez nach sztuki. Ró˝ne formy, gatunki i techniki wypow∏asnà aktywnoÊç twórczà oraz poznawanie naj- wiedzi artystycznej. wybitniejszych osiàgni´ç w ró˝nych dziedzinach sztuki. 5. Kultura i tradycja jako podstawy ciàg∏oÊci sztuki Êwiatowej i narodowej oraz czynniki ich przemian. 3. Nabycie umiej´tnoÊci interpretowania iwartoÊciowania zjawisk z dziedziny sztuki. 6. Ró˝ne funkcje sztuki — estetyczna, poznawcza, 4. Nabycie wiedzy o kulturze regionu w powiàzaniu wspólnotowa, emocjonalno-terapeutyczna, religijz kulturà narodowà. na, w aspekcie historycznym i wspó∏czeÊnie. 5. Nabycie wiedzy w celu dokonywania pog∏´bionej 7. Wzajemne relacje wsztuce ró˝nych kultur inarodów. analizy stanu kultury regionu i kraju. 8. Tradycja i zjawiska paraartystyczne w sztuce po 6. Przygotowanie do badania specyficznych cech kul- II wojnie Êwiatowej; wielorakoÊç mediów, w tym tury regionu, w tym cech wspólnych z kulturà film, telewizja, sztuka multimedialna. ogólnonarodowà. 9. Wielkie indywidualnoÊci kszta∏tujàce oblicze sztuki 7. ¸àczenie wiedzy z praktycznà dzia∏alnoÊcià na Êwiatowej ipolskiej oraz wybitne dzie∏a artystyczne. rzecz upowszechniania kultury. 8. Pog∏´bienie zainteresowaƒ uczniów przez poszuki- 10. Zabytki kultury materialnej jako Êwiadectwo przewanie wiedzy, zdobywanie doÊwiadczeƒ, dzia∏ania mian kulturowych i cywilizacyjnych. innowacyjne i eksperymentalne. 11. Spo∏ecznoÊç lokalna i jej kultura w aspekcie histo- Zadania szko∏y rycznym, geograficznym, etnograficznym i Êrodowiskowym. 1. Tworzenie warunków dla twórczego rozwoju oraz indywidualnego wyra˝ania artystycznej osobowo- 12. Rola Êrodków masowego przekazu w upowszech- Êci ucznia. nianiu dóbr kultury regionalnej.

13. Projektowanie i wdra˝anie dzia∏aƒ animacyjnych 2. Kszta∏cenie samodzielnoÊci intelektualnej, odpos∏u˝àcych aktywnemu i twórczemu uczestnictwu wiedzialnoÊci za w∏asny rozwój, gotowoÊci do pow ˝yciu kulturalnym. dejmowania i rozwiàzywania z∏o˝onych zadaƒ, z uwzgl´dnieniem Êrodków i metod informatyki. Osiàgni´cia 3. Rozwijanie umiej´tnoÊci pracy zespo∏owej przez 1. Rozumienie poj´ç: kultura, kultura regionalna, kul- realizacj´ projektów grupowych. tura narodowa, kultura masowa, tradycja, etnografia, folklor. TreÊci nauczania 2. Umiej´tnoÊç samodzielnego poszerzania wiedzy 1. Algorytmika i programowanie: na temat epok, stylów i zjawisk zachodzàcych 1) metodyczna analiza imodelowanie umiarkowaw ró˝nych dziedzinach sztuki. nie z∏o˝onych problemów iprocesów zró˝nych 3. Umiej´tnoÊç analizowania ró˝nych zjawisk zacho- dziedzin, dzàcych w sztuce. 2) przeglàd algorytmów klasycznych, 4. Umiej´tnoÊç oceny i interpretacji dzie∏ sztuki. 3) wybrane techniki projektowania algorytmów 5. ZnajomoÊç dziedzictwa narodowego i jego zwiàz- i struktur danych: programowanie strukturalne, ku z kulturà europejskà i Êwiatowà. zst´pujàce, abstrakcja danych, metoda kolejnych uÊciÊleƒ, 6. Umiej´tnoÊç integracji zdobytych wiadomoÊci, dokonywania syntezy oraz odbioru wspó∏czesnych 4) elementy analizy algorytmów, zjawisk artystycznych. 5) indywidualna i zespo∏owa realizacja projektów 7. Umiej´tnoÊç identyfikacji konkretnego dzie∏a sztu- programistycznych w wybranym j´zyku wysoki z epokà historycznà. kiego poziomu. 8. Umiej´tnoÊç przeprowadzania analizy porównaw- 2. Bazy danych: czej dzie∏ sztuki nale˝àcych do tej samej kategorii, ale 1) podstawowe formy organizacji informacji wbapochodzàcych zodmiennych epok historycznych. zach danych, 9. Orientowanie si´ waktualnych trendach artystycz- 2) budowa relacyjnych baz danych, nych. 3) wyszukiwanie informacji w relacyjnych bazach 10. ZnajomoÊç podstaw ielementów organizacji ˝ycia danych z u˝yciem j´zyka zapytaƒ, kulturalnego regionu (instytucje i placówki artystyczne, konkursy, festiwale o zasi´gu ogólnokra- 4) projektowanie prostych relacyjnych baz dajowym i mi´dzynarodowym). nych. 11. Umiej´tnoÊç analizowania dawnych i wspó∏cze- 3. Multimedia. Sieci komputerowe: snych zjawisk kulturowych regionu. 1) sprawne iÊwiadome korzystanie zmultimediów i tworzenie w∏asnych materia∏ów multimedial- 12. Umiej´tnoÊç prezentowania wyników pracy indynych, widualnej i zespo∏owej z zakresu wybranych zagadnieƒ z dziejów kultury. 2) przetwarzanie informacji w ró˝nej postaci (w tym wizualnej i dêwi´kowej), 13. Rozumienie wspó∏czesnych zjawisk i dokonaƒ twórczych. 3) budowa i dzia∏anie sieci komputerowych, 4) tworzenie i publikowanie w∏asnych materia∏ów INFORMATYKA w sieci. Cele edukacyjne 4. Tendencje wrozwoju informatyki ijej zastosowaƒ. 1. Przygotowanie do Êwiadomego wyboru kierunku Osiàgni´cia i zakresu dalszego kszta∏cenia informatycznego. 1. Formu∏owanie sytuacji problemowej, jej modelowa- 2. Wykszta∏cenie umiej´tnoÊci samodzielnego korzy- nie i rozwiàzywanie z u˝yciem metod informatyczstania z komputera dla realizacji wybranych zadaƒ nych. edukacyjnych oraz innych celów poznawczych. 2. Ocenianie poprawnoÊci i efektywnoÊci rozwiàzaƒ i ich testowanie. Tworzenie dokumentów rozwià- Zadania szko∏y zaƒ. 1. Stworzenie warunków do poznania wybranych 3. Wyszukiwanie informacji w bazach danych i prozagadnieƒ, poj´ç i metod informatyki jako dyscyjektowanie prostych baz danych. pliny naukowej oraz jej najwa˝niejszych zastosowaƒ. 4. Tworzenie opracowaƒ multimedialnych.

5. Sprawne korzystanie zus∏ug sieci komputerowych 6. Wprowadzenie w zasady pracy umys∏owej jako w pracy z informacjami swoimi i obcymi. przygotowanie do egzaminu maturalnego, do studiów wy˝szych i dalszego kszta∏cenia. 6. Planowanie pracy inadzór nad przebiegiem wykonywania projektów realizowanych zespo∏owo TreÊci nauczania z wykorzystaniem programów komputerowych. 1. J´zyk jako zjawisko semiotyczne: J¢ZYK MNIEJSZOÂCI NARODOWEJ LUB ETNICZNEJ ORAZ J¢ZYK REGIONALNY — J¢ZYK KASZUBSKI 1) kompetencja j´zykowa i komunikacyjna, 2) model komunikacji j´zykowej. Przedmiot jest realizowany w szko∏ach (oddzia- ∏ach) z nauczaniem j´zyka mniejszoÊci narodowych 2. Budowa j´zyka: lub etnicznych albo spo∏ecznoÊci pos∏ugujàcej si´ j´- 1) j´zyk ojczysty mniejszoÊci narodowych i grup zykiem regionalnym — j´zykiem kaszubskim, zgodnie etnicznych a inne j´zyki, z odr´bnymi przepisami. 2) leksykalna i sk∏adniowa ∏àczliwoÊç, Cele edukacyjne 3) zwiàzki frazeologiczne, 1. Budowanie to˝samoÊci osobowej, narodowej, etnicznej oraz zadomowienie wtradycji kultury eu- 4) przek∏ad nieskomplikowanych tekstów pod ropejskiej. wzgl´dem leksykalnym i sk∏adniowym z j´zyka na j´zyk. 2. Rozwijanie Êwiadomego, krytycznego odbioru dzie∏ kultury (tak˝e masowej) oraz samodzielnego 3. Retoryka: poznawania ró˝nych obszarów humanistyki. 1) etykieta j´zykowa, 3. Dorastanie do poczucia odpowiedzialnoÊci za w∏a- 2) retoryczna organizacja tekstu, sny rozwój, samodzielne decyzje dotyczàce kierunku dalszego kszta∏cenia (wyboru kierunku studiów 3) retoryczne Êrodki perswazji i ekspresji. czy wyboru zawodu). 4. Wypowiedê j´zykowa: 4. Rozwijanie kompetencji komunikacyjnych w ró˝- nych sytuacjach, a poprzez to osiàganie dojrza∏o- 1) intencje komunikacyjne (illokucja), Êci do ˝ycia w rodzinie, w spo∏eczeƒstwie, w paƒ- 2) formalne cechy referatu, eseju, wywiadu, stwie obywatelskim. 3) wartoÊciowanie estetyczne, 5. Rozwijanie postaw tolerancji i eliminowanie postaw ksenofobicznych. 4) cechy charakterystyczne wypowiedzi artystycznej, publicystycznej, potocznej, Zadania szko∏y 5) informacja, opinia, perswazja, manipulacja j´- 1. Wprowadzenie ucznia w dziedzictwo literackie zykowa, propaganda. i kulturowe; pog∏´bianie rozumienia tradycji naro- 5. J´zyk — dzieje — spo∏eczeƒstwo: dowej i europejskiej, rozpoznawanie jej obecnoÊci we wspó∏czesnej kulturze; rozwijanie ÊwiadomoÊci 1) podstawowe przejawy zmian w dziejach j´zyka historyczno-literackiej i chronologicznego porzàd- ojczystego mniejszoÊci narodowych i grup etkowania wiedzy. nicznych, 2. Przybli˝anie problematyki i zjawisk artystycznych 2) kontakty mi´dzyj´zykowe, zapo˝yczenia, w literaturze i innych dziedzinach kultury. 3) spo∏eczeƒstwa jedno- i wieloj´zyczne. 3. Interpretacja arcydzie∏ — wkontekÊcie historycznym i aksjologicznym; rozpoznawanie wartoÊci w dzie- 6. Style: ∏ach literatury ikultury oraz ich hierarchizacja. 1) rodzaje Êrodków stylistycznych (w ró˝nych od- 4. Opisanie systemu j´zyka jako narz´dzia komunika- mianach j´zyka), cji; ukazanie jego rozwoju, zró˝nicowania, bogac- 2) swoistoÊç wypowiedzi indywidualnej (idiolekt). twa znaczeƒ i Êrodków ekspresji, ró˝norodnoÊci u˝ycia w sytuacjach komunikacyjnych zgodnie 7. Ogólne poj´cia kultury — ró˝ne formy przekazu z zasadami etyki mówienia. utworów literackich: drukowane, ustne, ikoniczne, akustyczne, filmowe, audiowizualne. 5. Omawianie roli mediów w komunikacji spo∏ecznej oraz analizowanie form przekazu radia, telewizji, 8. Tradycje literackie: Internetu, prasy; przygotowanie uczniów do ich krytycznego odbioru. 1) dziedzictwo a tradycja literacka,

2) awangarda a postmodernizm, 5) wypowiadanie si´ w (szkolnych) formach gatunkowych: recenzja, interpretacja utworu lite- 3) intertekstualnoÊç. rackiego lub fragmentu utworu. 9. Tematy, motywy, wàtki: 3. Czytanie: 1) topos, w szczególnoÊci ogrodu, raju, arkadii, 1) czytanie ze zrozumieniem tekstów naukowych; ma∏ej ojczyzny, sporzàdzanie notatek, 2) motyw artysty jako nauczyciela, kap∏ana, wiesz- 2) spostrzeganie zjawisk powodujàcych niejednocza, m´drca, b∏azna. znacznoÊç wypowiedzi (homonimie, anakoluty, elipsy, paradoksy), 10. Proces historyczno-literacki: 3) spostrzeganie w tekÊcie dialektyzmów, archa- 1) przemiany gatunku, izmów, cech indywidualnych; ocena estetyki 2) konwencja literacka i typowe dla niej Êrodki ar- tekstu. tystyczne. 4. Odbiór dzie∏ sztuki: 11. WartoÊci, kategorie estetyczne i filozoficzne: 1) rozumienie przyj´tej metodologii (Czego szu- 1) etyka, estetyka, kam w interpretacji utworu? WartoÊci? Odnie- 2) filozofia a religia; metafizyka, mistyka, sieƒ do filozofii i sensu? Odniesieƒ do ˝ycia i cz∏owieka? Odniesieƒ do biografii — autora 3) nurty filozoficzne zwiàzane zomawianà tradycjà i w∏asnej? Odczytuj´ znaki i chc´ zrozumieç literackà, struktur´ artystycznà i estetyk´ dzie∏a?), 4) wartoÊci uniwersalne. 2) rozumienie tekstów o ró˝nym stopniu kompli- Osiàgni´cia kacji; odbiór znaczeƒ metaforycznych, rozpoznawanie aluzji literackich, toposów, symboli 1. S∏uchanie i mówienie: kulturowych, 1) próby wystàpieƒ publicznych (w szczególnoÊci 3) odbiór iporównywanie ró˝nych dzie∏ sztuki, roprowadzenie zebraƒ, wyg∏aszanie referatów), zumienie korespondencji sztuk, 2) skuteczne polemizowanie, 4) wskazywanie cech j´zyka i charakterystycznych dla danej epoki oraz epoki historycznej wczyta- 3) rozpoznawanie manipulacji j´zykowej, nych utworach, 4) spostrzeganie ironii, sarkazmu, rubasznoÊci, prowokacji, aprobaty, 5) porównywanie utworów literackich (z ró˝nych epok) o podobnych motywach, 5) stosowanie zabiegów perswazyjnych wraz z rozpoznawaniem ich wartoÊci (zw∏aszcza od- 6) dostrzeganie zwiàzków utworu ze sztukà, kulturó˝nianie szczeroÊci od nieszczeroÊci, prawdy rà ifilozofià epoki; interpretowanie dzie∏ wkonod nieprawdy, podchwytliwoÊci, eufemizmów, wencjach gatunkowych i w konwencjach pràagresji, brutalnoÊci iwulgaryzmów wzachowa- dów artystycznych epoki, niach j´zykowych), 7) odnajdywanie intertekstualnych powiàzaƒ 6) aktywne i krytyczne s∏uchanie (z empatià, ze w czytanych utworach, wspomaganiem, z korygowaniem, ze sprzeci- 8) rozpoznawanie wartoÊci i ich hierarchii w dziewem); odró˝nianie faktów od opinii. ∏ach literackich, 2. Pisanie i redagowanie tekstów: 9) wskazywanie w literaturze i sztuce wartoÊci 1) wypowiadanie si´ ze ÊwiadomoÊcià u˝ycia wy- aprobowanych przez siebie. znaczników gatunku: eseju, artyku∏u popularno- 5. Samokszta∏cenie: naukowego, 2) w∏asne próby pisarskie (opowiadanie, tekst po- 1) sporzàdzanie przypisów i zestawów bibliograetycki, dziennik, pami´tnik, scenariusz, reporta˝), ficznych, 3) eliminowanie niew∏aÊciwego u˝ycia Êrodków 2) korzystanie zopracowaƒ historyczno-literackich powodujàcych niejednoznacznoÊç wypowiedzi i teoretycznoliterackich, (homonimie, anakoluty, elipsy, paradoksy), 3) próby gromadzenia i przekazywania informacji: 4) pisanie listu intencyjnego, podania, skargi, upo- sporzàdzanie baz danych, zapisu komputerowewa˝nienia, go, nagrywania audio i wideo.