Rozporządzenie Ministra Gospodarki i Pracy z dnia 19 sierpnia 2005 r. w sprawie szczegółowych wymagań dla silników spalinowych w zakresie ograniczenia emisji zanieczyszczeń gazowych i cząstek stałych przez te silniki

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13256

1681 ROZPORZÑDZENIE MINISTRA GOSPODARKI I PRACY1) z dnia 19 sierpnia 2005 r. w sprawie szczegó∏owych wymagaƒ dla silników spalinowych w zakresie ograniczenia emisji zanieczyszczeƒ gazowych i czàstek sta∏ych przez te silniki2) Na podstawie art. 10 ustawy z dnia 30 sierpnia 3) pojazdów rekreacyjnych, w szczególnoÊci pojaz- 2002 r. o systemie oceny zgodnoÊci (Dz. U. z 2004 r. dów: Ênie˝nych, wieloterenowych oraz motocykli Nr 204, poz. 2087 oraz z2005 r. Nr 64, poz. 565) zarzà- terenowych; dza si´, co nast´puje: 4) ciàgników rolniczych. Rozdzia∏ 1 § 3. 1. U˝yte wrozporzàdzeniu okreÊlenia oznaczajà: Przepisy ogólne 1) niedrogowa maszyna ruchoma — transportowe urzàdzenie przemys∏owe lub pojazd z nadwoziem § 1. Rozporzàdzenie okreÊla: albo pojazd bez nadwozia nieprzeznaczony do przewozu osób lub ∏adunków po drogach oraz do- 1) szczegó∏owe wymagania dla silników spalinowych, wolnà maszyn´ ruchomà przeznaczonà i przystoktóre b´dà zamontowane w niedrogowych maszysowanà do poruszania si´ lub do przemieszczania nach ruchomych, ipomocniczych silników przeznasi´ po drogach lub po szynach iwyposa˝onà wsilczonych do zamontowania w pojazdach stosowanik: nych do przewozu osób lub ∏adunków po drogach, w zakresie ograniczenia emisji zanieczyszczeƒ ga- a) o zap∏onie samoczynnym o mocy netto równej zowych iczàstek sta∏ych przez te silniki; lub wi´kszej ni˝ 19 kW, lecz nie wi´kszej ni˝ 560 kW, który pracuje raczej przy zmiennej 2) warunki i tryb przeprowadzania badaƒ silników, pr´dkoÊci obrotowej ni˝ przy jednej sta∏ej pr´do których mowa w pkt 1; koÊci obrotowej, dzia∏ajàcy na zasadzie samozap∏onu, lub 3) sposoby identyfikacji i oznakowania silników, o których mowa w pkt 1. b) o zap∏onie samoczynnym o mocy netto równej lub wi´kszej ni˝ 19 kW, lecz nie wi´kszej ni˝ § 2. Przepisów rozporzàdzenia nie stosuje si´ do 560 kW, który pracuje przy sta∏ej pr´dkoÊci obsilników do nap´du: rotowej, dzia∏ajàcy na zasadzie samozap∏onu, lub 1) statków, z wyjàtkiem jednostek p∏ywajàcych po wodach Êródlàdowych; c) o zap∏onie iskrowym o mocy netto nie wi´kszej ni˝ 19 kW, dzia∏ajàcy na zasadzie zap∏onu iskro- 2) statków powietrznych; wego, zasilany benzynà, lub ——————— 1)Minister Gospodarki i Pracy kieruje dzia∏em administracji rzàdowej — gospodarka, na podstawie § 1 ust. 2 pkt 1 rozporzàdzenia Prezesa Rady Ministrów zdnia 11 czerwca 2004 r. wsprawie szczegó∏owego zakresu dzia∏ania Ministra Gospodarki iPracy (Dz. U. Nr 134, poz. 1428). 2)Przepisy niniejszego rozporzàdzenia wdra˝ajà postanowienia: — dyrektywy 97/68/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 16 grudnia 1997 r. w sprawie zbli˝enia ustawodawstw Paƒstw Cz∏onkowskich odnoszàcych si´ do Êrodków dotyczàcych ograniczenia emisji zanieczyszczeƒ gazowych iczàstek sta∏ych z silników spalinowych montowanych w maszynach samojezdnych nieporuszajàcych si´ po drogach (Dz. Urz. WE L059 z27.02.1998, str. 1—86); — dyrektywy Komisji 2001/63/WE zdnia 17 sierpnia 2001 r. dostosowujàcej do post´pu technicznego dyrektyw´ 97/68/WE Parlamentu Europejskiego iRady wsprawie zbli˝enia ustawodawstw Paƒstw Cz∏onkowskich odnoszàcych si´ do Êrodków dotyczàcych ograniczenia emisji zanieczyszczeƒ gazowych iczàstek sta∏ych zsilników spalinowych montowanych wmaszynach samojezdnych nieporuszajàcych si´ po drogach (Dz. Urz. WE L227 z23.08.2001, str. 41—43); — dyrektywy 2002/88/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 9 grudnia 2002 r. zmieniajàcej dyrektyw´ 97/68/WE w sprawie zbli˝enia ustawodawstw Paƒstw Cz∏onkowskich odnoszàcych si´ do Êrodków dotyczàcych ograniczenia emisji zanieczyszczeƒ gazowych iczàstek sta∏ych zsilników spalinowych montowanych wmaszynach samojezdnych nieporuszajàcych si´ po drogach (Dz. Urz. WE L035 z11.02.2003, str. 28—81); — dyrektywy 2004/26/WE Parlamentu Europejskiego iRady zdnia 21 kwietnia 2004 r. zmieniajàcej dyrektyw´ 97/68/WE w sprawie zbli˝enia ustawodawstw Paƒstw Cz∏onkowskich odnoszàcych si´ do Êrodków dotyczàcych ograniczenia emisji zanieczyszczeƒ gazowych iczàstek sta∏ych zsilników spalinowych montowanych wniedrogowych maszynach samojezdnych nieporuszajàcych si´ po drogach (Dz. Urz. UE L225 z25.06.2004). Dane dotyczàce aktów prawa Unii Europejskiej og∏oszone przed dniem 1 maja 2004 r., zamieszczone wniniejszym rozporzàdzeniu, dotyczà og∏aszania tych aktów wDzienniku Urz´dowym Unii Europejskiej — wydanie specjalne.

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13257

d) skonstruowany do nap´du wagonów silniko- tak aby ich temperatura nie przekracza∏a 325 K wych, które sà samojezdnymi pojazdami szyno- (52°C); wymi przeznaczonymi do przewozu ∏adunków lub pasa˝erów, lub 8) moc netto — moc silnika wkW uzyskiwanà na stanowisku badawczym na koƒcówce wa∏u korbowee) skonstruowany do nap´du lokomotyw, które sà go lub jej odpowiedniku, mierzonà zgodnie z mesamojezdnymi pojazdami szynowymi przezna- todà pomiaru mocy silnika spalinowego, przeznaczonymi do poruszania lub nap´du wagonów czonego dla pojazdów poruszajàcych si´ po drozaprojektowanych do przewozu ∏adunków oraz gach, z tym ˝e mocy wentylatora silnika nie pasa˝erów, zwyjàtkiem osób obs∏ugujàcych lo- uwzgl´dnia si´; komotyw´, i innych urzàdzeƒ; 9) znamionowa pr´dkoÊç obrotowa — maksymalnà 2) silnik — silnik o zap∏onie samoczynnym oraz o za- pr´dkoÊç obrotowà przy pe∏nym obcià˝eniu, ograp∏onie iskrowym; niczonà przez regulator, zgodnie z danymi producenta; 3) silnik zamienny — silnik nowo zbudowany, przeznaczony jako cz´Êç zamienna do zastàpienia silni- 10) obcià˝enia cz´Êciowe — cz´Êç maksymalnego moka zamontowanego w niedrogowej maszynie ru- mentu obrotowego przy danej pr´dkoÊci obrotowej; chomej; 11) pr´dkoÊç obrotowa momentu maksymalnego — 4) silnik pomocniczy — silnik zamontowany w pojeê- pr´dkoÊç obrotowà silnika, przy której osiàga on dzie lub na pojeêdzie, niedostarczajàcy mocy s∏u- maksymalny moment obrotowy, zgodnie z dany- ˝àcej do nap´du pojazdu; mi producenta; 5) silnik do maszyn „trzymanych w r´ku” — silnik 12) pr´dkoÊç obrotowa poÊrednia — pr´dkoÊç obrotospe∏niajàcy co najmniej jeden zponi˝szych warun- wà silnika, przy zachowaniu nast´pujàcych warunków: ków: a) musi byç u˝ytkowany w elemencie wyposa˝e- a) dla silników przeznaczonych do pracy w zakrenia, który jest niesiony przez operatora, w ca- sie pr´dkoÊci obrotowej na krzywej momentu ∏ym zakresie mo˝liwoÊci jego przewidzianego przy pe∏nym obcià˝eniu, jako pr´dkoÊç obrotodzia∏ania, wa poÊrednia powinna byç przyj´ta deklarowana pr´dkoÊç obrotowa momentu maksymalneb) musi byç u˝ytkowany w elemencie wyposa˝e- go, je˝eli wyst´puje on mi´dzy 60% a 75% nia, który pracuje wielopozycyjnie, w pozycji pr´dkoÊci obrotowej znamionowej, odwróconej lub bocznej przy spe∏nieniu jego przewidzianych funkcji, b) je˝eli deklarowana pr´dkoÊç obrotowa momentu maksymalnego jest mniejsza ni˝ 60 % pr´dc) musi byç u˝ytkowany w elemencie wyposa˝e- koÊci obrotowej znamionowej, pr´dkoÊç obronia, którego ci´˝ar netto wraz zsilnikiem wyno- towa poÊrednia powinna wynosiç 60 % pr´dkosi mniej ni˝ 20 kg ijest spe∏niony co najmniej je- Êci obrotowej znamionowej, den z warunków: c) je˝eli deklarowana pr´dkoÊç obrotowa momentu — operator musi zapewniaç albo podparcie ele- maksymalnego jest wi´ksza ni˝ 75% pr´dkoÊci mentu wyposa˝enia albo nieÊç ten element, obrotowej znamionowej, wówczas pr´dkoÊç obw zakresie mo˝liwoÊci jego przewidzianego rotowa poÊrednia powinna wynosiç 75% pr´ddzia∏ania, koÊci obrotowej znamionowej, — operator musi zapewniaç podparcie elemen- d) dla silników przeznaczonych do badania wetu wyposa˝enia lub sterowaç jego po∏o˝e- d∏ug cyklu G1, pr´dkoÊç obrotowa powinna wyniem, w zakresie mo˝liwoÊci jego przewi- nosiç 85 % znamionowej pr´dkoÊci obrotowej; dzianego dzia∏ania, 13) typ silnika — kategori´ silników, które ró˝nià si´ — musi byç u˝ytkowany w generatorze lub mi´dzy sobà pod wzgl´dem podstawowych cech pompie; charakterystycznych, wyspecyfikowanych wdokumencie informacyjnym okreÊlonym w za∏àczniku 6) zanieczyszczenia gazowe — tlenek w´gla (CO), w´- nr 1 do rozporzàdzenia; glowodory (HC) wyra˝one jako C1:H1.85 i tlenki azotu (NO ) wyra˝one jako ekwiwalent dwutlenku 14) rodzina silników — grup´ silników wydzielonà x azotu (NO ); przez producenta o podobnych charakterystykach 2 emisji spalin; 7) czàstki sta∏e — materia∏ osadzony na odpowiednim filtrze po przep∏ywie rozrzedzonych gazów spali- 15) rodzina silników ma∏oseryjnych — rodzin´ silninowych silnika o zap∏onie samoczynnym, rozcieƒ- ków ozap∏onie iskrowym oca∏kowitej rocznej proczonych czystym przefiltrowanym powietrzem, dukcji mniejszej ni˝ 5 000 sztuk;

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13258

16) silnik macierzysty — silnik wybrany zrodziny silni- czyszczeƒ gazowych i czàstek sta∏ych do poziomu ków; ni˝szego ni˝ oczekiwany wstosowanej procedurze testu emisji; 17) parametr nastawny — urzàdzenie nastawne, uk∏ad lub element okonstrukcji, która mo˝e mieç wp∏yw 27) wa˝ne Êwiadectwo ˝eglugi lub bezpieczeƒstwa — na emisj´ zanieczyszczeƒ gazowych i czàstek sta- Êwiadectwo potwierdzajàce zgodnoÊç z: ∏ych lub osiàgi silnika podczas badania tej emisji lub w czasie normalnej pracy silnika; a) Mi´dzynarodowà Konwencjà o Bezpieczeƒstwie ˚ycia na Morzu (SOLAS) z 1974 r., lub 18) dodatkowe oczyszczanie — przejÊcie spalin przez urzàdzenie lub uk∏ad, którego przeznaczeniem jest b) Mi´dzynarodowà Konwencjà o Liniach ¸adundokonanie chemicznej lub fizycznej zmiany wspa- kowych z1966 r. iÊwiadectwo IOPP potwierdzalinach przed ich ujÊciem do atmosfery; jàce zgodnoÊç z Mi´dzynarodowà Konwencjà o Zapobieganiu Zanieczyszczeniu przez Statki 19) dodatkowe urzàdzenie sterujàce emisjà — dowol- (MARPOL); ne urzàdzenie, które mierzy parametry pracy silni- 28) jednostka p∏ywajàca po wodach Êródlàdowych — ka w celu regulacji ka˝dej cz´Êci uk∏adu sterowajednostk´ przeznaczonà do u˝ywania na wodach nia emisjà zanieczyszczeƒ gazowych i czàstek sta- Êródlàdowych, majàcà d∏ugoÊç równà 20 m lub ∏ych; wi´kszà i obj´toÊç 100 m3 lub wi´kszà, obliczonà w sposób okreÊlony w pkt 29, lub holownik albo 20) uk∏ad sterowania emisjà zanieczyszczeƒ gazowych pchacz zbudowany do holowania lub pchania lub i czàstek sta∏ych — urzàdzenie, uk∏ad lub element prowadzenia przy burcie jednostek majàcych d∏uo konstrukcji, która umo˝liwia sterowanie tà emigoÊç równà 20 m lub wi´kszà, z wyjàtkiem: sjà lub jej zmniejszanie; a) jednostek p∏ywajàcych po wodach Êródlàdo- 21) okres trwa∏oÊci emisji — liczb´ godzin okreÊlonà wych przeznaczonych do transportu pasa˝erów, w procedurze testu dla silników o zap∏onie iskroprzewo˝àcych nie wi´cej ni˝ 12 osób bez wliczewym, zgodnie z normami emisji zanieczyszczeƒ nia ich za∏ogi, gazowych iczàstek sta∏ych, stosowanà do okreÊlenia wspó∏czynników pogorszenia emisji; b) rekreacyjnych jednostek p∏ywajàcych, majàcych d∏ugoÊç mniejszà ni˝ 24 m, w rozumieniu 22) uk∏ad paliwowy silnika — cz´Êci sk∏adowe zwiàzaprzepisów o systemie oceny zgodnoÊci, ne zdozowaniem iprzygotowaniem mieszanki paliwa; c) jednostek obs∏ugi nale˝àcych do organów kontrolujàcych, 23) d∏ugoÊç fazy — czas mi´dzy zmianà pr´dkoÊci obrotowej i/lub momentu obrotowego poprzedniej fazy d) statków przeciwpo˝arowych, lub fazy przygotowawczej a rozpocz´ciem nast´pnej fazy; zawiera ona czas, podczas którego pr´de) statków pe∏nomorskich, wtym holowników pe∏- koÊç obrotowa i/lub moment obrotowy sà zmienianomorskich i pchaczy p∏ywajàcych lub stojàne, oraz stabilizacj´ na poczàtku ka˝dej fazy; cych wakwenach wód p∏ywowych lub czasowo na drogach wodnych Êródlàdowych, pod wa- 24) cykl testu — sekwencj´ punktów testu o zdefiniorunkiem ˝e majà one wa˝ne Êwiadectwo ˝egluwanej pr´dkoÊci obrotowej i momencie obrotogi lub bezpieczeƒstwa; wym, w których ma pracowaç silnik w warunkach stacjonarnych (test NRSC) lub niestacjonarnych 29) obj´toÊç 100 m3 lub wi´ksza — obj´toÊç jednostki (test NRTC); p∏ywajàcej po wodach Êródlàdowych, obliczonà wed∏ug wzoru: 25) urzàdzenie unieruchamiajàce — urzàdzenie, które mierzy, wyczuwa lub reaguje na parametry eks- LxBxT, wktórym „L” jest maksymalnà d∏ugoÊcià ploatacyjne w celu uaktywnienia, modulowania, kad∏uba, bez steru i bukszprytu, „B” jest maksyopóênienia lub od∏àczenia pracy jakiegokolwiek malnà szerokoÊcià kad∏uba, mierzonà od zeelementu lub funkcji uk∏adu ograniczenia emisji, wn´trznej kraw´dzi jego poszycia, wszczególnoÊci tak aby efektywnoÊç tego uk∏adu zosta∏a ograni- bez kó∏ ∏opatkowych oraz belek odbojowych, zaÊ czona w warunkach wyst´pujàcych podczas nor- „T” jest odleg∏oÊcià pionowà mi´dzy najni˝szym malnej eksploatacji niedrogowej maszyny rucho- punktem konstrukcyjnym kad∏uba lub st´pkà mej, chyba ˝e stosowanie takiego urzàdzenia jest a maksymalnà linià zanurzenia; w∏àczone do procedury dotyczàcej homologacji testu emisji; 30) formu∏a elastyczna — procedur´ umo˝liwiajàcà producentowi silnika wprowadzenie do obrotu, 26) nieracjonalna strategia kontroli — strategi´, która niezale˝nie od obowiàzywania etapów okreÊlajàpodczas pracy niedrogowej maszyny ruchomej cych wartoÊci graniczne, o których mowa w § 14, w normalnych warunkach eksploatacji ogranicza ograniczonej liczby silników przeznaczonych do efektywnoÊç uk∏adu ograniczenia emisji zamie- zamontowania w niedrogowych maszynach ru-

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13259

chomych i spe∏niajàcych wartoÊci graniczne jedy- 1) je˝eli spe∏niajà wymagania okreÊlone w rozporzànie dla wczeÊniejszego z tych etapów. dzeniu; 2. Do niedrogowych maszyn ruchomych, w któ- 2) dla których wydano certyfikat homologacji typu. rych zamontowane sà silniki: 2. Przez certyfikat homologacji typu rozumie si´: 1) o zap∏onie samoczynnym, zalicza si´ mi´dzy innymi: 1) Êwiadectwo homologacji typu pojazdu wydawane dla pojazdów icz´Êci znajdujàcych si´ wtypie poa) przemys∏owe urzàdzenia wiertnicze, spr´˝arki, jazdu, na zasadach i w trybie okreÊlonych w przepisach o ruchu drogowym; b) urzàdzenia budowlane, w tym ∏adowarki ko∏owe, spycharki, ciàgniki gàsienicowe, ∏adowarki 2) Êwiadectwo homologacji „E” wydawane dla wygàsienicowe, ∏adowarki typu samochodowego, posa˝enia pojazdu i cz´Êci motoryzacyjnych, na pozadrogowe samochody ci´˝arowe oraz ko- podstawie Regulaminu EKG ONZ, którego Rzeczparki hydrauliczne, pospolita Polska jest stronà. c) urzàdzenia rolnicze, rotacyjne maszyny do upra- § 5. W przypadku gdy silnik nie spe∏nia wymagaƒ wy roli, samojezdne pojazdy rolnicze, z wyjàt- okreÊlonych w rozporzàdzeniu, nie wydaje si´ certyfikiem ciàgników, katu homologacji typu dla silnika lub rodziny silników. d) urzàdzenia stosowane w gospodarce leÊnej, § 6. 1. Zabudowa silnika w niedrogowej maszynie ruchomej powinna spe∏niaç wymagania okreÊlone e) urzàdzenia do podawania materia∏ów, wózki w certyfikacie homologacji typu, a tak˝e nast´pujàce podnoÊnikowe, wymagania techniczne: f) urzàdzenia do naprawy dróg, w tym równiarki 1) podciÊnienie w uk∏adzie dolotowym; silnikowe, walce drogowe, równiarki do asfaltu, 2) nadciÊnienie w uk∏adzie wylotowym. g) urzàdzenia do odÊnie˝ania, 2. Wymagania, o których mowa w ust. 1, nie poh) urzàdzenia do wspomagania naziemnego na winny przekraczaç wartoÊci okreÊlonej w informacji lotniskach, zamieszczonej odpowiednio w za∏àczniku nr 1.1 do i) podnoÊniki bramowe, rozporzàdzenia albo w za∏àczniku nr 1.3 do rozporzàdzenia. j) dêwigi ruchome, § 7. Silnik pomocniczy o mocy netto wi´kszej ni˝ k) spr´˝arki gazowe, 560 kW, przewidziany do monta˝u w jednostkach p∏ywajàcych po wodach Êródlàdowych, musi spe∏niaç l) generatory pràdotwórcze ze zmiennym obcià˝e- wymagania okreÊlone dla silnika do nap´du tych jedniem, zawierajàce zespo∏y ch∏odzàce i zestawy nostek. spawalnicze, § 8. Silniki zamienne, z wyjàtkiem silników do nam) pompy irygacyjne, p´du jednostek p∏ywajàcych po wodach Êródlàdowych, wagonów silnikowych i lokomotyw, powinny n) maszyny do piel´gnacji murawy, d∏uta pneuspe∏niaç wartoÊci graniczne, jakie musia∏ spe∏niaç silmatyczne, wyposa˝enie do usuwania Êniegu, nik zamieniany, gdy by∏ wprowadzony do obrotu. o) zamiatarki; § 9. 1. Silnik, który wydala spaliny zmieszane zwodà, powinien byç wyposa˝ony w ∏àcznik w uk∏adzie 2) o zap∏onie iskrowym, zalicza si´ mi´dzy innymi: wydechowym silnika umieszczony, w kierunku przep∏ywu, za silnikiem iprzed punktem, wktórym spaliny a) kosiarki trawnikowe, pi∏y ∏aƒcuchowe, wchodzà w kontakt z wodà lub innà cieczà ch∏odzàcà bàdê p∏uczàcà, do czasowego zamocowania wyposab) generatory, ˝enia do poboru zanieczyszczeƒ gazowych lub czàstek c) pompy wodne, sta∏ych; umieszczenie tego ∏àcznika powinno zapewniaç pobór dobrze zmieszanej, reprezentatywnej próbd) przycinarki ˝ywop∏otów. ki spalin. § 4. 1. Do obrotu mogà byç wprowadzane nowe 2. ¸àcznik powinien mieç znormalizowany wesilniki zamontowane albo niezamontowane w niedro- wn´trzny gwint rurowy nie wi´kszy ni˝ pó∏ cala i gdy gowych maszynach ruchomych, z zastrze˝eniem § 15 nie jest u˝ywany, powinien byç zamkni´ty za pomocà ust. 4 i § 24 ust. 3: zaÊlepki; dopuszczalne sà ∏àczniki ekwiwalentne.

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13260

Rozdzia∏ 2 dany badaniom mierzy si´ za pomocà metod opisanych w za∏àczniku nr 1.3 do rozporzàdzenia. Szczegó∏owe wymagania dla silników o zap∏onie samoczynnym w zakresie ograniczenia emisji 2. Emisja zanieczyszczeƒ gazowych i czàstek stazanieczyszczeƒ gazowych i czàstek sta∏ych ∏ych zsilnika ozap∏onie samoczynnym mo˝e byç mierzona za pomocà innych ni˝ okreÊlone w za∏àczniku § 10. 1. Cz´Êci sk∏adowe silnika o zap∏onie samo- nr 1.3 do rozporzàdzenia metod pomiarów lub analiczynnym, które mogà wp∏ynàç na emisj´ zanieczysz- zatorów, pod warunkiem ˝e zapewnià one uzyskanie czeƒ gazowych i czàstek sta∏ych, powinny byç zapro- wyników emisji: jektowane, wykonane i zamontowane tak, aby silnik, w warunkach normalnego u˝ytkowania, mimo drgaƒ, 1) zanieczyszczeƒ gazowych mierzonych wspalinach którym podlega, spe∏nia∏ wymagania okreÊlone wroz- nierozcieƒczonych — uk∏ad przedstawiony na porzàdzeniu. rys. 2 w za∏àczniku nr 1.3 do rozporzàdzenia; 2) zanieczyszczeƒ gazowych mierzonych wspalinach 2. Producent silnika o zap∏onie samoczynnym porozcieƒczonych wuk∏adzie przep∏ywu ca∏kowitego winien zastosowaç takie Êrodki techniczne, aby zgodrozcieƒczonej mieszaniny — uk∏ad przedstawiony nie zwymaganiami okreÊlonymi wrozporzàdzeniu zana rys. 3 w za∏àczniku nr 1.3 do rozporzàdzenia; pewnia∏y skuteczne ograniczenie emisji zanieczyszczeƒ gazowych i czàstek sta∏ych podczas eksploatacji 3) czàstek sta∏ych mierzonej w uk∏adzie przep∏ywu silnika w warunkach prawid∏owego u˝ytkowania. ca∏kowitego spalin rozcieƒczonych dzia∏ajàcym zodr´bnym filtrem dla ka˝dej fazy lub przy u˝yciu 3. Je˝eli w silniku o zap∏onie samoczynnym zametody jednego filtra — uk∏ad przedstawiony na montowany zosta∏ reaktor katalityczny lub wychwytyrys. 13 w za∏àczniku nr 1.3 do rozporzàdzenia. wacz czàstek sta∏ych, jako urzàdzenie do dodatkowego oczyszczania spalin, producent powinien wykazaç, 3. OkreÊlenie równowa˝noÊci uk∏adu pomiaroweprzeprowadzajàc samodzielnie badanie trwa∏oÊci go powinno byç oparte na zbadaniu, na podstawie cyzgodnie zdobrà praktykà in˝ynierskà idokonujàc rejeklu siedmiu testów lub ich wi´kszej liczby, zale˝noÊci stracji tych badaƒ, ˝e urzàdzenia te b´dà prawid∏owo pomi´dzy rozpatrywanym uk∏adem a jednym lub kildzia∏aç przez okres u˝ytkowania silnika. koma uk∏adami odniesienia wymienionymi w ust. 2. 4. Dopuszcza si´ systematycznà wymian´ urzà- 4. Kryterium równowa˝noÊci uk∏adu pomiarowego dzeƒ do dodatkowego oczyszczania spalin po okresie definiuje si´ jako ±5 % zgodnoÊci wa˝onych wartoÊci pracy silnika okreÊlonym przez producenta. emisji cyklu, przy zastosowaniu cyklu testu okreÊlonego w pkt 4 za∏àcznika nr 2 do rozporzàdzenia. 5. Regulacja, naprawa, demonta˝, czyszczenie lub wymiana elementów lub podzespo∏ów silnika ozap∏o- § 13. 1. Je˝eli silnik ozap∏onie samoczynnym spe∏- nie samoczynnym wykonywane okresowo, w celu zania wymagania okreÊlone wrozporzàdzeniu dotyczàce bezpieczenia silnika przed nieprawid∏owym dzia∏aemisji zanieczyszczeƒ gazowych i czàstek sta∏ych, nie niem, w stosunku do urzàdzenia do dodatkowego oczyszczania spalin, mo˝e byç wykonywana tylko mo˝na odmówiç wydania certyfikatu homologacji tyw takim zakresie, jaki jest technicznie konieczny dla pu silnika lub rodziny silników oraz ˝àdaç spe∏niania zapewnienia prawid∏owego dzia∏ania uk∏adu ograni- wymagaƒ innych ni˝ okreÊlone w rozporzàdzeniu. czenia emisji zanieczyszczeƒ gazowych i czàstek sta- ∏ych. 2. Nie wydaje si´ certyfikatu homologacji typu po dniu 30 czerwca 1998 r. dla silników o mocy netto: 6. Sposób wykonywania czynnoÊci, o których mo- 1) 130 kW ≤P≤560 kW — zaliczonych do kategorii „A”, wa w ust. 5, powinien byç okreÊlony w instrukcji obs∏ugi i zatwierdzony przed wydaniem certyfikatu ho- 2) 75 kW ≤P≤130 kW — zaliczonych do kategorii „B”, mologacji typu. 3) 37 kW ≤P≤75 kW — zaliczonych do kategorii „C” § 11. 1. Silniki o zap∏onie samoczynnym, z wyjàtkiem silników do nap´du jednostek p∏ywajàcych po — je˝eli silniki te nie spe∏niajà wymagaƒ okreÊlonych wodach Êródlàdowych, lokomotyw oraz wagonów sil- w rozporzàdzeniu oraz emisje zanieczyszczeƒ gazonikowych, mogà byç wprowadzone do obrotu na pod- wych i czàstek sta∏ych z tych silników przekraczajà stawie formu∏y elastycznej w trybie okreÊlonym w § wartoÊci graniczne okreÊlone w § 14 ust. 2. 18—20. 3. Nie wydaje si´ certyfikatu homologacji typu po dniu: 2. Silniki o zap∏onie samoczynnym wprowadzone do obrotu na podstawie formu∏y elastycznej powinny 1) 31 grudnia 1999 r. dla silników o mocy netto byç oznakowane w sposób okreÊlony w § 38. 18 kW ≤P≤37 kW — zaliczonych do kategorii „D”, § 12. 1. Zanieczyszczenia gazowe i czàstki sta∏e 2) 31 grudnia 2000 r. dla silników o mocy netto emitowane przez silnik ozap∏onie samoczynnym pod- 130 kW ≤P≤560 kW — zaliczonych do kategorii „E”,

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13261

3) 31 grudnia 2001 r. dla silników o mocy netto 4) 31 grudnia 2011 r. dla silników o mocy netto 75 kW ≤P≤130 kW — zaliczonych do kategorii „F”, 37 kW ≤P≤56 kW — zaliczanych do kategorii „P” 4) 31 grudnia 2002 r. dla silników o mocy netto — je˝eli silniki te nie spe∏niajà wymagaƒ okreÊlonych 37kW≤P≤75 kW — zaliczonych do kategorii „G” w rozporzàdzeniu oraz emisje zanieczyszczeƒ gazowych i czàstek sta∏ych z tych silników przekraczajà — je˝eli silniki te nie spe∏niajà wymagaƒ okreÊlonych wartoÊci graniczne okreÊlone w § 14 ust. 6. w rozporzàdzeniu oraz emisje zanieczyszczeƒ gazowych i czàstek sta∏ych z tych silników przekraczajà 7. Nie wydaje si´ certyfikatu homologacji typu dla wartoÊci graniczne okreÊlone w § 14 ust. 4. silników, z wyjàtkiem silników pracujàcych przy sta∏ej pr´dkoÊci obrotowej, po dniu: 4. Nie wydaje si´ certyfikatu homologacji typu dla 1) 31 grudnia 2012 r. dla silników o mocy netto silników, z wyjàtkiem silników pracujàcych przy sta∏ej 130 kW ≤P≤560 kW — zaliczanych do kategorii „Q”, pr´dkoÊci obrotowej, po dniu: 2) 31 grudnia 2013 r. dla silników o mocy netto 1) 30 czerwca 2005 r. dla silników o mocy netto 56 kW ≤P≤130 kW — zaliczanych do kategorii „R” 130 kW ≤P≤560 kW — zaliczanych do kategorii „H, — je˝eli silniki te nie spe∏niajà wymagaƒ okreÊlonych 2) 31 grudnia 2005 r. dla silników o mocy netto w rozporzàdzeniu oraz emisje zanieczyszczeƒ gazo- 75 kW ≤P≤130 kW — zaliczanych do kategorii „I”, wych i czàstek sta∏ych z tych silników przekraczajà wartoÊci graniczne okreÊlone w § 14 ust. 7. 3) 31 grudnia 2006 r. dla silników o mocy netto 37 kW ≤P≤75 kW — zaliczonych do kategorii „J”, 8. Nie wydaje si´ certyfikatu homologacji typu dla silnika do nap´du jednostek p∏ywajàcych po wodach 4) 31 grudnia 2005 r. dla silników o mocy netto Êródlàdowych, po dniu: 19 kW ≤P≤37 kW — zaliczanych do kategorii „K” 1) 31 grudnia 2005 r. dla silników omocy równej lub — je˝eli silniki te nie spe∏niajà wymagaƒ okreÊlonych wi´kszej ni˝ 37 kW i obj´toÊci skokowej cylindra w rozporzàdzeniu oraz emisje zanieczyszczeƒ gazo- mniejszej ni˝ 0,9 l — zaliczanych do kategorii wych i czàstek sta∏ych z tych silników przekraczajà „V1: 1”, wartoÊci graniczne okreÊlone w § 14 ust. 5. 2) 30 czerwca 2005 r. dla silników oobj´toÊci skokowej cylindra równej lub wi´kszej ni˝ 0,9 l, lecz mniejszej 5. Nie wydaje si´ certyfikatu homologacji typu dla ni˝ 1,2 l— zaliczanych do kategorii „V1: 2”, silników pracujàcych przy sta∏ej pr´dkoÊci obrotowej, po dniu: 3) 30 czerwca 2005 r. dla silników oobj´toÊci skokowej cylindra równej lub wi´kszej ni˝ 1, 2 l, lecz mniejszej 1) 31 grudnia 2009 r. dla silników o mocy netto ni˝ 2,5 limocy netto silnika 37 kW ≤P≤75 kW — za- 130 kW ≤P≤560 kW — zaliczanych do kategorii „H”, liczanych do kategorii „V1: 3”, 2) 31 grudnia 2009 r. dla silników o mocy netto 4) 31 grudnia 2006 r. dla silników o obj´toÊci skoko- 75 kW ≤P≤130 kW — zaliczanych do kategorii „I”, wej cylindra równej lub wi´kszej ni˝ 2,5 l, lecz mniejszej ni˝ 5 l— zaliczanych do kategorii „V1: 4”, 3) 31 grudnia 2010 r. dla silników o mocy netto 37 kW ≤P≤75 kW — zaliczonych do kategorii „J”, 5) 31 grudnia 2007 r. dla silników o obj´toÊci skokowej cylindra wi´kszej ni˝ 5 l — zaliczanych do ka- 4) 31 grudnia 2009 r. dla silników o mocy netto tegorii „V2” 19 kW ≤P≤37 kW — zaliczanych do kategorii „K” — je˝eli silniki te nie spe∏niajà wymagaƒ okreÊlonych — je˝eli silniki te nie spe∏niajà wymagaƒ okreÊlonych w rozporzàdzeniu oraz emisje zanieczyszczeƒ gazow rozporzàdzeniu oraz emisje zanieczyszczeƒ gazo- wych i czàstek sta∏ych z tych silników przekraczajà wych i czàstek sta∏ych z tych silników przekraczajà wartoÊci graniczne okreÊlone w § 14 ust. 5. wartoÊci graniczne okreÊlone w § 14 ust. 5. 9. Nie wydaje si´ certyfikatu homologacji typu dla silników do nap´du wagonów silnikowych po dniu: 6. Nie wydaje si´ certyfikatu homologacji typu dla silników, z wyjàtkiem silników pracujàcych przy sta∏ej 1) 30 czerwca 2005 r., dla silników omocy netto wi´kpr´dkoÊci obrotowej, po dniu: szej ni˝ 130 kW — zaliczanych do kategorii „RC A”, 1) 31 grudnia 2009 r. dla silników o mocy netto 2) 31 grudnia 2010 r., dla silników omocy netto wi´k- 130 kW ≤P≤560 kW — zaliczanych do kategorii „L”, szej ni˝ 130 kW — zaliczanych do kategorii „RC B” 2) 31 grudnia 2010 r. dla silników o mocy netto — je˝eli silniki te nie spe∏niajà wymagaƒ okreÊlonych 75 kW ≤P≤130 kW — zaliczanych do kategorii „M”, w rozporzàdzeniu oraz emisje zanieczyszczeƒ gazowych i czàstek sta∏ych z tych silników przekraczajà 3) 31 grudnia 2010 r. dla silników o mocy netto wartoÊci graniczne okreÊlone odpowiednio w § 14 56 kW ≤P≤75 kW — zaliczanych do kategorii „N”, ust. 5 lub 6.

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13262

10. Nie wydaje si´ certyfikatu homologacji typu 3) III A — dla silników, z wyjàtkiem pracujàcych przy dla silników do nap´du lokomotyw po dniu: sta∏ej pr´dkoÊci obrotowej, zaliczanych do kategorii H—K, o których mowa w § 13 ust. 4; 1) 31 grudnia 2005 r., dla silników o mocy netto 130 kW ≤ P ≤ 560 kW — zaliczanych do kategorii 4) III A— dla silników pracujàcych przy sta∏ej pr´dko- „RL A”, Êci obrotowej, zaliczanych do kategorii H—K, o których mowa w § 13 ust. 5; 2) 31 grudnia 2007 r., dla silników omocy netto wi´kszej ni˝ 560 kW — zaliczanych do kategorii „RHA”, 5) III A — dla silników do nap´du w jednostkach p∏ywajàcych po wodach Êródlàdowych zaliczanych do 3) 31 grudnia 2010 r., dla silników omocy netto wi´k- kategorii V1—V2, októrych mowa w§ 13 ust. 8; szej ni˝ 130 kW — zaliczanych do kategorii „R B ” 6) III A — dla silników do nap´du wagonów spalino- — je˝eli silniki te nie spe∏niajà wymagaƒ okreÊlonych wych zaliczanych do kategorii RC A, RL A i RH A, w rozporzàdzeniu oraz emisje zanieczyszczeƒ gazo- októrych mowa w§ 13 ust. 9 pkt 1 iust. 10 pkt 1 i2; wych i czàstek sta∏ych z tych silników przekraczajà wartoÊci graniczne okreÊlone odpowiednio w § 14 7) III B — dla: ust. 5 lub 6. a) silników zaliczanych do kategorii L—P, októrych mowa w§ 13 ust. 6, zwyjàtkiem silników pracu- 11. Przepisów ust. 2—7 nie stosuje si´ do silników jàcych przy sta∏ej pr´dkoÊci obrotowej, do nap´du jednostek p∏ywajàcych po wodach Êródlàb) silników do nap´du wagonów silnikowych zalidowych, lokomotyw i wagonów silnikowych. czanych do kategorii RCB, o których mowa w § 13 ust. 9 pkt 2, § 14. 1. WartoÊci graniczne emisji zanieczyszczeƒ gazowych iczàstek sta∏ych okreÊla si´ dla poszczegól- c) silników do nap´du lokomotyw zaliczanych do nych kategorii silników o zap∏onie samoczynnym kategorii RB, októrych mowa w§ 13 ust. 10 pkt3; w zale˝noÊci od ich mocy netto, w nast´pujàcych eta- 8) IV — dla silników zaliczanych do kategorii Q—R, pach: o których mowa w § 13 ust. 7, z wyjàtkiem silni- 1) I — dla silników zaliczanych do kategorii A—C, ków pracujàcych przy sta∏ej pr´dkoÊci obrotowej. o których mowa w § 13 ust. 2; 2. W etapie I zmierzona emisja zanieczyszczeƒ ga- 2) II — dla silników zaliczanych do kategorii D—G, zowych i czàstek sta∏ych nie mo˝e przekroczyç wartoo których mowa w § 13 ust. 3; Êci okreÊlonych w poni˝szej tabeli: 3. WartoÊci graniczne emisji, o których mowa 4. WII etapie zmierzona emisja zanieczyszczeƒ gaw ust. 2, dotyczà emisji zanieczyszczeƒ gazowych zowych iczàstek sta∏ych nie powinna przekraczaç wari czàstek sta∏ych wydalanych bezpoÊrednio z silnika toÊci okreÊlonych w poni˝szej tabeli: o zap∏onie samoczynnym. WartoÊci te powinny byç osiàgane przed dowolnym urzàdzeniem do dodatkowego oczyszczania spalin.

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13263

5. W etapie IIIA emisja tlenku w´gla, suma emisji 1) silników stosowanych do innych celów ni˝ do naw´glowodorów i tlenków azotu oraz emisja czàstek p´du jednostek p∏ywajàcych po wodach Êródlàdosta∏ych okreÊlona z uwzgl´dnieniem wspó∏czynników wych, lokomotyw i wagonów silnikowych pogorszenia emisji, októrych mowa wza∏àczniku nr 2 do rozporzàdzenia, nie mo˝e przekroczyç wartoÊci podanych w poni˝szych tabelach dla: 2) silników do nap´du jednostek p∏ywajàcych po wodach Êródlàdowych 3) silników do nap´du lokomotyw 4) silników do nap´du wagonów silnikowych

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13264

6. W etapie III B emisja tlenku w´gla, emisja w´- do rozporzàdzenia, nie mo˝e przekroczyç wartoÊci poglowodorów i tlenków azotu lub suma emisji w´glo- danych w poni˝szej tabeli dla: wodorów i tlenków azotu, je˝eli dotyczy, oraz czàstek 1) silników stosowanych do innych celów ni˝ do nasta∏ych, okreÊlona zuwzgl´dnieniem wspó∏czynników p´du jednostek p∏ywajàcych po wodach Êródlàdopogorszenia emisji, októrych mowa wza∏àczniku nr 2 wych, lokomotyw i wagonów silnikowych 2) silników do nap´du wagonów silnikowych 3) silników do nap´du lokomotyw 7. W etapie IV emisja tlenku w´gla, emisja w´glo- motyw i wagonów silnikowych, okreÊlona z uwzgl´dwodorów i tlenków azotu oraz czàstek sta∏ych z silni- nieniem wspó∏czynników pogorszenia emisji, októrych ków stosowanych do innych celów ni˝ do nap´du jed- mowa w za∏àczniku nr 2 do rozporzàdzenia, nie mo˝e nostek p∏ywajàcych po wodach Êródlàdowych, loko- przekroczyç wartoÊci podanych wponi˝szej tabeli: § 15. 1. Do obrotu mogà byç wprowadzane silniki 1) etapie I — silniki zaliczane do kategorii: zamontowane lub jeszcze niezamontowane wniedroa) A i B — po dniu 31 grudnia 1998 r., gowych maszynach ruchomych, po datach wymienionych poni˝ej, z wyjàtkiem silników przeznaczo- b) C — po dniu 31 marca 1999 r.; nych do wprowadzenia do obrotu na terytorium paƒstw nieb´dàcych cz∏onkami Unii Europejskiej, je- 2) etapie II — silniki zaliczane do kategorii: ˝eli spe∏niajà wymagania okreÊlone wrozporzàdzeniu a) D — po dniu 31 grudnia 2000 r., i uzyska∏y certyfikat homologacji typu zgodnie z jednà z kategorii w: b) E — po dniu 31 grudnia 2001 r.,

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13265

c) F — po dniu 31 grudnia 2002 r., Êciu w ˝ycie nast´pnego etapu wartoÊci granicznych emisji. d) G — po dniu 31 grudnia 2003 r.; 4. Przepisów ust. 1 oraz § 4 ust. 1 nie stosuje si´ do 3) etapie III A— silniki, zwyjàtkiem silników pracujàsilników: cych przy sta∏ej pr´dkoÊci obrotowej, zaliczane do kategorii: 1) przeznaczonych do u˝ytkowania przez si∏y zbrojne; a) H — po dniu 31 grudnia 2005 r., 2) stanowiàcych koƒcowà parti´ zwolnionà z limitów b) I i K — po dniu 31 grudnia 2006 r., czasowych wprowadzania ich do obrotu, o których mowa w§ 17, zwanych dalej „limitami czasowymi”; c) J — po dniu 31 grudnia 2007 r.; 3) przeznaczonych do stosowania wmaszynach prze- 4) etapie III A— silniki do nap´du jednostek p∏ywajàznaczonych do: cych po wodach Êródlàdowych, zaliczane do kategorii: a) wodowania i wydobywania ∏odzi ratunkowych, a) V1:1, V1: 2 oraz V1:3 — po dniu 31 grudnia b) wodowania i Êciàgania statków wyrzuconych 2006 r., na brzeg. b) V1:4 i V2 — po dniu 31 grudnia 2008 r.; § 16. Je˝eli jedna rodzina silników pokrywa wi´cej ni˝ jeden zakres mocy, wartoÊci graniczne emisji za- 5) etapie IIIA — silniki pracujàce przy sta∏ej pr´dkoÊci nieczyszczeƒ gazowych i czàstek sta∏ych z silnika maobrotowej, zaliczane do kategorii: cierzystego i wszystkich typów silników wchodzàcych a) H, I oraz K — po dniu 31 grudnia 2010 r., w sk∏ad tej samej rodziny powinny spe∏niaç wy˝sze wymagania dla wy˝szego zakresu mocy, przy czym b) J — po dniu 31 grudnia 2011 r.; producent mo˝e ograniczyç rodzin´ silników do jedne- 6) etapie IIIA — silniki do nap´du wagonów silniko- go zakresu mocy i zg∏osiç jà do certyfikacji. wych, zaliczane do kategorii RCA — po dniu § 17. 1. Silniki o zap∏onie samoczynnym przecho- 31 grudnia 2005 r.; wywane w magazynach lub znajdujàce si´ jako zapas 7) etapie IIIA — silniki do nap´du lokomotyw, zalicza- dla niedrogowych maszyn ruchomych, w przypadku ne do kategorii: koƒcowej ich partii, mogà byç zwolnione, na wniosek producenta, z limitów czasowych, po spe∏nieniu naa) RL A — po dniu 31 grudnia 2006 r., st´pujàcych warunków: b) RH A — po dniu 31 grudnia 2008 r.; 1) producent powinien wystàpiç do jednostki, która 8) etapie IIIB — silniki, z wyjàtkiem pracujàcych przy przeprowadzi∏a badania zgodnoÊci typu silnika lub sta∏ej pr´dkoÊci obrotowej, zaliczane do kategorii: rodziny silników, przed dniem obowiàzywania dla tych silników limitów czasowych; a) L — po dniu 31 grudnia 2010 r., 2) wystàpienie, októrym mowa wpkt 1, powinno zab) M i N — po dniu 31 grudnia 2011 r., wieraç: c) P — po dniu 31 grudnia 2012 r.; a) wykaz zawierajàcy numery identyfikacyjne nowych silników danego typu, niewprowadzo- 9) etapie III B — silniki do nap´du wagonów silnikonych do obrotu w okreÊlonych limitach czasowych, zaliczane do kategorii RCB — po dniu wych, zwany dalej „wykazem”, 31 grudnia 2011 r.; b) techniczne i ekonomiczne uzasadnienie zwol- 10) etapie III B— silniki do nap´du lokomotyw, zaliczanienia z limitów czasowych; ne do kategorii RB— po dniu 31 grudnia 2011 r.; 3) silniki te powinny byç zgodne z typem lub rodzinà 11) etapie IV — silniki, z wyjàtkiem silników pracujàsilników, dla których certyfikat homologacji typu cych przy sta∏ej pr´dkoÊci obrotowej, zaliczane do nie jest d∏u˝ej wa˝ny, albo ztypem lub rodzinà silkategorii: ników, dla których certyfikat ten nie by∏ wymagaa) Q — po dniu 31 grudnia 2013 r., ny, ale które by∏y produkowane zgodnie zlimitami czasowymi; b) R — po dniu 30 wrzeÊnia 2014 r. 4) znajdujà si´ w magazynach przed up∏ywem limi- 2. Dla ka˝dej kategorii silników daty, októrych mo- tów czasowych; wa w ust. 1 pkt 3—11, odracza si´ o dwa lata w przypadku silników, których data produkcji jest datà wcze- 5) maksymalna liczba silników jednego lub wi´kszej Êniejszà ni˝ wymieniona w ust. 1 pkt 3—11. liczby typów wprowadzanych do obrotu izg∏oszonych do zwolnienia z limitów czasowych nie mo- 3. Certyfikaty homologacji typu wydane dla silni- ˝e przekroczyç 10 % nowych silników wszystkich ków zaliczanych do danej kategorii w danym etapie typów wprowadzonych do obrotu w poprzednim wartoÊci granicznych emisji tracà wa˝noÊç po wej- roku.

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13266

2. Jednostka, która przeprowadzi∏a badania zgod- sji zanieczyszczeƒ gazowych i czàstek sta∏ych, o któnoÊci typu silnika lub rodziny silników, powinna wy- rych mowa w § 14 ust. 2 i 4, silników, które nie spe∏- daç dla ka˝dego silnika o zap∏onie samoczynnym lub niajà obowiàzujàcych wartoÊci granicznych emisji zarodziny silników, o których mowa w ust. 1, certyfikat nieczyszczeƒ gazowych i czàstek sta∏ych i wydano dla zgodnoÊci; w certyfikacie tym nale˝y zamieÊciç adno- tych silników certyfikat homologacji typu na podstatacje o silnikach lub ich rodzinie. W szczególnie uza- wie ostatniego, wczeÊniejszego etapu tych wartoÊci sadnionych przypadkach jednostka udzielajàca homo- granicznych. logacji typu mo˝e wydaç wspólny dokument zawierajàcy numery identyfikacyjne silników, októrych mowa § 19. 1. Liczba silników wprowadzanych do obrotu w ust. 1. na podstawie formu∏y elastycznej nie mo˝e, dla ˝adnej kategorii silników, przekroczyç 20 % wprowadzonych 3. Przepisy ust. 1 i 2 stosuje si´ w okresie 12 mie- do obrotu urzàdzeƒ, w których zamontowane sà silnisi´cy od dnia, w którym silniki po raz pierwszy podle- ki danej kategorii, obliczona jako Êrednia z ostatnich ga∏y limitom czasowym. 5 lat wprowadzonych do obrotu silników na terytorium paƒstw cz∏onkowskich Unii Europejskiej. 4. Przepisu ust. 2 nie stosuje si´ do silników do nap´du jednostek p∏ywajàcych po wodach Êródlàdo- 2. Je˝eli producent urzàdzenia oryginalnego wprowych. wadza∏ do obrotu, na terytorium paƒstw cz∏onkowskich Unii Europejskiej przez okres krótszy ni˝ 5 lat, § 18. 1. Na wniosek producenta urzàdzenia orygi- urzàdzenia, wktórych zamontowane by∏y silniki danej nalnego ipo uzyskaniu zgody jednostki, która przepro- kategorii, Êrednia, októrej mowa wust. 1, jest obliczawadzi∏a badania zgodnoÊci typu silnika lub rodziny sil- na dla okresu, w którym producent urzàdzenia oryginików, mogà byç wprowadzone do obrotu, po wejÊciu nalnego wprowadza∏ je do obrotu. w ˝ycie danego etapu wartoÊci granicznych emisji zanieczyszczeƒ gazowych iczàstek sta∏ych, tylko te silni- § 20. 1. Producent urzàdzenia oryginalnego mo˝e ki, które spe∏niajà wartoÊci graniczne poprzedniego wystàpiç zwnioskiem do jednostki, która dokona∏a baetapu. daƒ zgodnoÊci typu silnika lub rodziny silników, ouzyskanie zgody dla swoich producentów silników na 2. Producent urzàdzenia oryginalnego, który chce wprowadzenie do obrotu sta∏ej liczby silników na podskorzystaç z formu∏y elastycznej, powinien mieç mo˝- stawie formu∏y elastycznej; w takim przypadku liczba liwoÊç zakupienia od producentów silników, po wej- silników nie mo˝e przekroczyç w ˝adnej kategorii licz- Êciu w ˝ycie danego etapu wartoÊci granicznych emi- by podanej w poni˝szej tabeli: 2. Producent urzàdzenia oryginalnego do∏àcza do 2. Producent silnika ozap∏onie iskrowym powinien wniosku, o którym mowa w ust. 1, oraz w § 18 ust. 1, zastosowaç takie Êrodki techniczne, aby zgodnie zwypróbk´ etykiety, która b´dzie zamocowana na egzem- maganiami okreÊlonymi w rozporzàdzeniu zapewniaplarzu silnika zamontowanego wniedrogowej maszy- ∏y skuteczne ograniczenie emisji zanieczyszczeƒ gazonie ruchomej, na podstawie formu∏y elastycznej, oraz wych podczas ca∏ego okresu eksploatacji silnika, próbk´ dodatkowych etykiet. w warunkach prawid∏owego jego u˝ytkowania. Rozdzia∏ 3 § 22. 1. Zanieczyszczenia gazowe emitowane przez silnik o zap∏onie iskrowym poddany badaniom Szczegó∏owe wymagania dla silników o zap∏onie mierzy si´ za pomocà metod okreÊlonych w za∏àczniiskrowym w zakresie ograniczenia emisji ku nr 1.3 do rozporzàdzenia; badanie powinno obejzanieczyszczeƒ gazowych mowaç ka˝de urzàdzenie do dodatkowego oczyszczania spalin. § 21. 1. Cz´Êci sk∏adowe silnika o zap∏onie iskrowym, które mogà mieç wp∏yw na emisj´ zanieczysz- 2. Emisja zanieczyszczeƒ gazowych z silnika o zaczeƒ gazowych, powinny byç zaprojektowane, wyko- p∏onie iskrowym mo˝e byç mierzona za pomocà innane izamontowane tak, aby silnik, wwarunkach nor- nych ni˝ okreÊlone w za∏àczniku nr 3 do rozporzàdzemalnego u˝ytkowania, mimo drgaƒ, którym mo˝e byç nia metod pomiarów lub analizatorów, pod warunpoddany, spe∏nia∏ wymagania okreÊlone w rozporzà- kiem ˝e zapewnià one uzyskanie wyników równowa˝- dzeniu. nych otrzymanych za pomocà nast´pujàcych uk∏adów

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13267

pomiarowych dla emisji zanieczyszczeƒ gazowych § 23. Silniki ozap∏onie iskrowym, zaliczone do klamierzonych w: sy g∏ównej S — ma∏e silniki o mocy netto ≤ 19 kW, dzieli si´ na nast´pujàce klasy: 1) spalinach nierozcieƒczonych — uk∏ad przedstawiony na rys. 2 wza∏àczniku nr 1.3 do rozporzàdzenia; 1) H — silniki przeznaczone do maszyn „trzymanych 2) rozcieƒczonych spalinach w uk∏adzie przep∏ywu w r´ku”; ca∏kowitego rozcieƒczonej mieszaniny — uk∏ad przedstawiony na rys. 3 wza∏àczniku nr 1.3 do roz- 2) N — silniki przeznaczone do maszyn „nietrzymaporzàdzenia. nych w r´ku”. § 24. 1. Je˝eli silnik o zap∏onie iskrowym spe∏nia zanieczyszczeƒ gazowych, o których mowa w § 26 wymagania okreÊlone w rozporzàdzeniu dotyczàce pkt 2, nie stosuje si´ do: emisji zanieczyszczeƒ gazowych, nie mo˝na odmówiç 1) rodziny silników, których produkcja jest nie wi´kwydania certyfikatu homologacji typu dla typu silnika sza ni˝ 25 000 sztuk, pod warunkiem ˝e rodziny lub rodziny silników oraz ˝àdaç spe∏niania innych ni˝ tych silników majà ró˝ne pojemnoÊci skokowe; okreÊlone w rozporzàdzeniu wymagaƒ dla tego typu silnika w zakresie emisji zanieczyszczeƒ gazowych do 2) silników, których produkcja roczna nie przekracza atmosfery przez niedrogowe maszyny ruchome, 25 000 sztuk; w których silnik jest zamontowany. 3) silników, które b´dà zamontowane w nast´pujà- 2. Nie wydaje si´ certyfikatu homologacji typu dla cych maszynach: typu silnika o zap∏onie iskrowym lub rodziny tych sila) pile ∏aƒcuchowej trzymanej w r´ku — urzàdzeników dla niedrogowej maszyny ruchomej, w: niu trzymanym w r´ku, zaprojektowanym do 1) etapie I — je˝eli silnik nie spe∏nia wymagaƒ okre- ci´cia drewna za pomocà ∏aƒcucha pi∏y, zapro- Êlonych w rozporzàdzeniu oraz emisja zanieczysz- jektowanym do trzymania wdwóch r´kach, zsilczeƒ gazowych z silnika przekracza wartoÊci gra- nikiem o pojemnoÊci skokowej przekraczajàniczne okreÊlone w § 26 pkt 1; cej 45 cm3, zgodnie znormà EN ISO 11681-1, 2) etapie II — po dniu 1 sierpnia: b) maszynie z uchwytem w górnej cz´Êci: wiertarki i pi∏y ∏aƒcuchowe do ci´cia drewna, trzymaa) 2004 r. dla silników klasy SN:1 i SN:2, nej w r´ku — urzàdzeniu trzymanym w r´ku, b) 2006 r. dla silników klasy SN:4, z uchwytem w górnej cz´Êci, zaprojektowanym c) 2007 r. dla silników klas SH:1, SH:2 i SN:3, do wiercenia otworów lub ci´cia drewna za pomocà ∏aƒcucha pi∏y, zgodnie z normà EN ISO d) 2008 r. dla silników klasy SH:3 11681-2, — je˝eli silnik ozap∏onie iskrowym nie spe∏nia wyc) pile do ci´cia krzewów, trzymanej wr´ku, wypomagaƒ okreÊlonych w rozporzàdzeniu oraz emisja sa˝onej wsilnik spalinowy — urzàdzeniu trzymazanieczyszczeƒ gazowych zsilnika przekracza warnym w r´ku, z wirujàcym ostrzem wykonanym toÊci graniczne, o których mowa w § 26 pkt 2. z metalu lub tworzywa sztucznego, przeznaczonym do ci´cia trawy, krzaków, ma∏ych drzew 3. Przepisów ust. 2 pkt 2 oraz § 4 ust. 1 nie stosuje i podobnych roÊlin; urzàdzenie to musi byç zasi´ do silników przeznaczonych do u˝ytkowania przez projektowane zgodnie znormà EN ISO 11806 do si∏y zbrojne. pracy wwielu pozycjach, wszczególnoÊci pozio- § 25. 1. W okresie 36 miesi´cy od dat wymienio- mej, odwróconej, imieç silnik opojemnoÊci skonych w § 24 ust. 2 pkt 2 wartoÊci granicznych emisji kowej przekraczajàcej 40 cm3,

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13268

d) przycinarce do ˝ywop∏otów trzymanej wr´ku — wszystkim do specjalnych celów, wtym do upraurzàdzeniu zaprojektowanym do przycinania wy roli, oraz pi∏ach rotacyjnych, urzàdzeniach do ˝ywop∏otów i krzewów za pomocà jednego lub napowietrzania trawników igeneratorach. wielu ostrz o ruchu post´powo 0-zwrotnym, 2. Do rodziny silników i silników, o których mowa zgodnie z normà EN 774, w ust. 1, w okresie 36 miesi´cy od dat wymienionych e) przycinarce wyposa˝onej w silnik spalinowy, w§ 24 ust. 2 pkt 2, stosuje si´ wartoÊci graniczne emisji trzymanej wr´ku — urzàdzeniu przeznaczonym zanieczyszczeƒ gazowych, októrych mowa w§ 26 pkt 1. do ci´cia materia∏ów twardych, takich jak kamieƒ, asfalt, beton oraz stal, za pomocà wirujà- § 26. WartoÊci graniczne emisji zanieczyszczeƒ gacego metalowego ostrza, wyposa˝onym w sil- zowych okreÊla si´ dla poszczególnych kategorii silninik o pojemnoÊci skokowej przekraczajàcej ków o zap∏onie iskrowym, w dwóch etapach: 50 cm3, zgodnie z normà EN 1454, 1) etapie I — zmierzona emisja tlenku w´gla, emisja f) nietrzymanych w r´ku klasy SN:3 z poziomym w´glowodorów, emisja tlenków azotu oraz suma wa∏em korbowym, które wytwarzajà moc równà w´glowodorów i tlenków azotu nie mo˝e przekrolub wi´kszà ni˝ 2,5 kW i sà stosowane przede czyç wartoÊci podanych w tabeli poni˝ej: 2) etapie II — zmierzona emisja tlenku w´gla oraz gorszenia emisji, o których mowa w za∏àczniku emisja sumy w´glowodorów i tlenków azotu, nr 3 do rozporzàdzenia, nie mo˝e przekroczyç okreÊlona z uwzgl´dnieniem wspó∏czynników po- wartoÊci podanych w poni˝szej tabeli: Rozdzia∏ 4 2) podstawowe cechy silnika; 3) wykaz rodziny silników. Warunki i tryb przeprowadzania badaƒ silników § 27. 1. Producent lub jego upowa˝niony przedsta- 3. W przypadku gdy wniosek, o którym mowa wiciel przed wprowadzeniem do obrotu silników sk∏a- w ust. 1, dotyczy rodziny silników, powinien byç do niego do∏àczony opis: da wniosek do jednostki, która b´dzie przeprowadzaç badania zgodnoÊci typu silnika lub rodziny silników, 1) silnika macierzystego; owydanie certyfikatu homologacji typu silnika lub rodziny silników. 2) ogólny rodziny silników; 2. Wniosek, októrym mowa wust. 1, powinien za- 3) ka˝dego z typów silników w rodzinie silników — wieraç: oddzielnie dla ka˝dego typu silnika. 1) nazw´ iadres producenta lub imi´ inazwisko oraz 4. Wraz zwnioskiem, októrym mowa wust. 1, naadres jego upowa˝nionego przedstawiciela; le˝y przedstawiç do badaƒ:

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13269

1) silnik danego typu lub niezb´dne, dodatkowy silnik macierzysty wytypowany przez jednostk´, która przeprowadza∏a badania zgod- 2) silnik macierzysty w przypadku wystàpienia o wynoÊci typu silnika lub rodziny silników. danie certyfikatu homologacji typu dla rodziny silników. 5. Jednostka przeprowadzajàca badania zgodnoÊci typu silnika lub rodziny silników prowadzi wykaz: 5. Podstawowe cechy charakterystyczne silnika macierzystego oraz rodziny silników okreÊlajà za∏àcz- 1) wystawionych certyfikatów homologacji typu proniki nr 1.2. i 1.3. do rozporzàdzenia. dukowanych silników; § 28. 1. Jednostka, która b´dzie przeprowadzaç ba- 2) udzielanych homologacji typu. dania zgodnoÊci typu silnika lub rodziny silników po otrzymaniu wniosku, o którym mowa w § 27 ust. 1: 6. Wzór certyfikatu homologacji typu okreÊla za- ∏àcznik nr 4 do rozporzàdzenia. 1) sprawdza, czy silnik: a) przedstawiony do badaƒ jest zgodny z typem 7. Wzór wykazu udzielanych homologacji typu silsilnika, dla którego ma byç wydany certyfikat ników lub rodziny silników okreÊla za∏àcznik nr 5 do homologacji typu, rozporzàdzenia. b) macierzysty jest reprezentatywny dla rodziny § 29. 1. Je˝eli w∏aÊciwoÊci typu silnika lub rodziny silników, silników mo˝na oceniç tylko w po∏àczeniu z innymi c) jest zgodny z opisem technicznym silnika; cz´Êciami niedrogowych maszyn ruchomych, zakres certyfikatu homologacji typu odpowiednio ogranicza 2) przeprowadza badania wcelu okreÊlenia wielkoÊci: si´. a) emisji zanieczyszczeƒ gazowych i py∏owych dla 2. W przypadku okreÊlonym w ust. 1 certyfikat hosilników o zap∏onie samoczynnym, w sposób mologacji typu powinien zawieraç tak˝e informacje okreÊlony w procedurze testu, o której mowa dotyczàce ograniczenia stosowania silnika lub rodziny w za∏àczniku nr 2 do rozporzàdzenia, silników oraz warunki dla ich instalowania. b) emisji zanieczyszczeƒ gazowych dla silników o zap∏onie iskrowym, w sposób okreÊlony 3. Informacje oraz warunki, o których mowa wprocedurze testu, októrej mowa wza∏àczniku wust. 2, powinny byç do∏àczone do wyprodukowanenr 3 do rozporzàdzenia; go egzemplarza silnika. 3) sprawdza, czy producent wprowadzi∏ system ipro- § 30. Jednostka, która przeprowadzi∏a badania cedury zapewniajàce skuteczne sterowanie zgodzgodnoÊci typu silnika lub rodziny silników, z zastrzenoÊcià produkcji z certyfikowanym typem silnika. ˝eniem § 31, nie mo˝e odmówiç wydania certyfikatu homologacji typu oraz ˝àdaç spe∏nienia innych wyma- 2. Je˝eli dokonane sprawdzenia iprzeprowadzone gaƒ w zakresie emisji zanieczyszczeƒ gazowych i czàbadania potwierdzà, ˝e silnik spe∏nia wymagania stek sta∏ych ni˝ okreÊlone w rozporzàdzeniu, je˝eli silokreÊlone w rozporzàdzeniu i producent wprowadzi∏ nik lub rodzina silników spe∏niajà wymagania okreÊlosystem i procedury, o których mowa w ust. 1 pkt 3, ne w rozporzàdzeniu. jednostka, która przeprowadza∏a badania zgodnoÊci typu silnika lub rodziny silników, wydaje certyfikat ho- § 31. Jednostka, która przeprowadzi∏a badania mologacji typu silnika lub rodziny silników. zgodnoÊci typu silnika lub rodziny silników, odmawia wydania certyfikatu homologacji typu silnika lub ro- 3. Certyfikat homologacji typu zawiera: dziny silników, je˝eli silnik lub rodzina silników nie 1) nazw´ i adres producenta silników; spe∏niajà wymagaƒ okreÊlonych wrozporzàdzeniu dla nast´pujàcych kategorii: 2) oznaczenie fabryczne silnika macierzystego oraz typu rodziny silników, o ile ich dotyczy; 1) A—C, po dniu 30 czerwca 1998 r.; 3) fabryczny kod typu, jakim zosta∏ oznaczony silnik, 2) D, po dniu 31 grudnia 1999 r.; jego usytuowanie i sposób przymocowania; 3) E, po dniu 31 grudnia 2000 r.; 4) wykaz niedrogowych maszyn ruchomych, które 4) F, po dniu 31 grudnia 2001 r.; majà byç nap´dzane przez silnik; 5) G, po dniu 31 grudnia 2002 r.; 5) nazw´ i adres upowa˝nionego przedstawiciela producenta; 6) H, po dniu 30 czerwca 2005 r. albo po dniu 31 grudnia 2009 r.; 6) usytuowanie, kodowanie i sposoby przymocowania oznaczeƒ silnika; 7) I, po dniu 31 grudnia 2005 r. albo po dniu 31 grudnia 2009 r.; 7) adres zak∏adu montujàcego silnik. 8) J, po dniu 31 grudnia 2006 r. albo po dniu 31 grud- 4. Je˝eli na podstawie dokonanego sprawdzenia, nia 2010 r.; o którym mowa w ust. 1 pkt 1, wybrany silnik nie w pe∏ni reprezentuje typ lub rodzin´ silników, produ- 9) K, po dniu 31 grudnia 2005 r. albo po dniu 31 grudcent powinien dostarczyç inny silnik lub, je˝eli jest to nia 2009 r.;

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13270

10) V1, po dniu: 3. W wykazie producent zamieszcza informacje o typach silników lub rodzinie silników wraz z numea) 31 grudnia 2005 r. dla silników, októrych mowa rami identyfikacyjnymi tych silników, które zamierza w § 13 ust. 8 pkt 1, produkowaç po przed∏o˝eniu wykazu jednostce, która b) 30 czerwca 2005 r. dla silników, októrych mowa wyda∏a certyfikat homologacji typu silnika lub rodziny w § 13 ust. 8 pkt 2 lub pkt 3, silników. c) 31 grudnia 2006 r. dla silników, októrych mowa 4. Producent powinien przechowywaç wykaz co w § 13 ust. 8 pkt 4; najmniej przez okres 20 lat od dnia zaprzestania pro- 11) V2, po dniu 31 grudnia 2007 r.; dukcji homologowanego typu silnika lub rodziny silników. 12) RCA, po dniu 30 czerwca 2005 r.; § 34. 1. Producent lub jego upowa˝niony przedsta- 13) RCB, po dniu 31 grudnia 2010 r.; wiciel informuje jednostk´, która wyda∏a certyfikat ho- 14) RLA, po dniu 31 grudnia 2005 r.; mologacji typu silnika lub rodziny silników, o wszelkich zmianach danych silnika oraz wprowadzonych 15) RHA, po dniu 31 grudnia 2007 r.; zmianach do ich projektów. W takim przypadku jed- 16) RB, po dniu 31 grudnia 2010 r.; nostka udzielajàca homologacji wydaje uzupe∏nienie do certyfikatu homologacji typu. 17) L, po dniu 31 grudnia 2009 r.; 2. Je˝eli jednostka, która wyda∏a certyfikat homo- 18) M, po dniu 31 grudnia 2010 r.; logacji typu silnika lub rodziny silników, stwierdzi, ˝e 19) N, po dniu 31 grudnia 2010 r.; zmiany, o których mowa w ust. 1, uzasadniajà przeprowadzenie powtórnych badaƒ lub dokonanie 20) P, po dniu 31 grudnia 2011 r.; sprawdzeƒ, powinna poinformowaç o tym producenta lub jego upowa˝nionego przedstawiciela i wydaç 21) Q, po dniu 31 grudnia 2012 r.; uzupe∏nienie do certyfikatu homologacji typu, oile po- 22) R, po dniu 31 grudnia 2013 r. wtórne badania lub sprawdzenia uzyskajà wynik pozytywny. § 32. W przypadku wprowadzenia zmian w dokumentacji silnika o zap∏onie samoczynnym w zakresie 3. Jednostka, która wyda∏a certyfikat homologacji danych wniej zawartych, na podstawie których wyda- typu silnika lub rodziny silników, w uzupe∏nieniu do no certyfikat homologacji typu dla typu silnika lub ro- certyfikatu homologacji typu zamieszcza szczegó∏owe dziny silników, i stwierdzeniu, ˝e produkowane silniki uzasadnienie i dat´ jego wydania. sà niezgodne ztypem silnika lub rodzinà silników opi- § 35. 1. Jednostka, która wyda∏a certyfikat homosanymi w certyfikacie homologacji typu, jednostka, logacji typu silnika lub rodziny silników, przekazuje na która przeprowadzi∏a badania zgodnoÊci typu silnika ˝àdanie w∏aÊciwych organów: lub rodziny silników, powinna: 1) wykaz wyprodukowanych silników, dla których wy- 1) w okresie 6 miesi´cy od dnia stwierdzenia wprodano certyfikat homologacji typu, wed∏ug wzoru wadzenia zmian w dokumentacji silnika przeprookreÊlonego wza∏àczniku nr 6 do rozporzàdzenia; wadziç weryfikacj´ silników produkowanych, w zakresie ich zgodnoÊci z certyfikatem homolo- 2) arkusz danych silników posiadajàcych homologagacji typu; cje typu, wed∏ug wzoru okreÊlonego w za∏àczniku nr 7 do rozporzàdzenia. 2) wycofaç certyfikat homologacji typu, je˝eli producent nie postàpi zgodnie z zaleceniami wynikajà- 2. Jednostka, która wyda∏a certyfikat homologacji cymi z przeprowadzonej weryfikacji; typu silnika lub rodziny silników, sprawdza, o ile jest to konieczne, prawid∏owoÊç oznaczenia numerami 3) w okresie miesiàca od dnia wycofania certyfikatu identyfikacyjnymi silników produkowanych zgodnie homologacji typu poinformowaç ministra w∏aÊciz wymaganiami okreÊlonymi w rozporzàdzeniu; dowego do spraw gospodarki oprzyczynach wycofadatkowe sprawdzenia jednostka udzielajàca homolonia certyfikatu homologacji typu. gacji typu powinna przeprowadzaç tak˝e w zakresie zgodnoÊci produkcji silników zwymaganiami okreÊlo- § 33. 1. Na ˝àdanie jednostki, która wyda∏a certyfinymi we w∏aÊciwych normach. kat homologacji typu silnika lub rodziny silników, producent lub jego upowa˝niony przedstawiciel powi- § 36. 1. Jednostka, która wyda∏a certyfikat homonien, w ciàgu 45 dni po zakoƒczeniu roku kalendarzologacji typu silnika lub rodziny silników, wykonujàc wego, sporzàdziç wykaz. czynnoÊci, októrych mowa w§ 28 ust. 1 pkt 2, sprawdza, czy producent silników zapewnia, ˝e przyj´ty sys- 2. Wykaz powinien okreÊlaç wspó∏zale˝noÊç potem i procedury sterowania jakoÊcià produkcji funkmi´dzy numerami identyfikacyjnymi odpowiednich cjonujà zgodnie z wymaganiami okreÊlonymi we w∏atypów silników lub rodzin silników anumerami wysta- Êciwej normie, a tak˝e, czy: wionych certyfikatów homologacji typu oraz zawieraç szczegó∏owe informacje dotyczàce planowanego za- 1) dysponuje niezb´dnymi przyrzàdami dla sprawprzestania produkcji certyfikowanego typu silnika lub dzenia zgodnoÊci ka˝dego egzemplarza silnika rodziny silników. z certyfikowanym typem;

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13271

2) zapewnia w∏aÊciwà rejestracj´ wyników badaƒ 1) jeden silnik z danej serii poddaç badaniom, zgodsprawdzajàcych oraz posiada dokumentacj´ tych nie z procedurà testu, o której mowa w za∏àcznibadaƒ; kach nr 2 lub 3 do rozporzàdzenia; emisja tlenków w´gla, w´glowodorów, tlenków azotu i czàstek 3) analizuje wyniki badaƒ sprawdzajàcych ka˝dego sta∏ych nie powinna przekraczaç wartoÊci graniczsilnika, w celu zweryfikowania i zapewnienia stanych okreÊlonych w § 14 ust. 3 i 4; bilnoÊci charakterystyk silnika, bioràc pod uwag´ rozrzut produkcji; 2) wprzypadku gdy silnik zdanej serii nie spe∏nia wymagaƒ, októrych mowa wpkt 1, wykonaç pomiary 4) zapewnia, aby pobrana do badaƒ sprawdzajàcych zanieczyszczeƒ gazowych iczàstek sta∏ych na próbpróbka silnika lub jego cz´Êci, wykazujàca niece silników zich produkcji seryjnej ipodlegajàcych zgodnoÊç z certyfikowanym typem silnika, zosta∏a tym samym wymaganiom; liczb´ silników przeznazastàpiona innà próbkà, w celu przeprowadzenia czonych do pomiarów okreÊla producent wuzgodbadania powtórnego. nieniu zjednostkà udzielajàcà homologacji typu; 2. Producent powinien podjàç niezb´dne dzia∏ania 3) dla ka˝dego zsilników, który zosta∏ dodatkowo wywcelu zapewnienia zgodnoÊci produkcji silników lub robrany do badaƒ, i silnika badanego wyznacza si´ dziny silników z wymaganiami okreÊlonymi we w∏aÊci- Êrednià arytmetycznà (grafika) z uzyskanych warwych normach, wprzypadku naruszenia tych wymagaƒ. toÊci wielkoÊci zanieczyszczeƒ gazowych i czàstek 3. Jednostka, która wyda∏a certyfikat homologacji sta∏ych. typu silnika lub rodziny silników, mo˝e, w dowolnym 6. Uznaje si´, ˝e produkcja silników jest zgodna czasie, dokonaç kontroli u producenta zgodnoÊci prozwymaganiami okreÊlonymi we w∏aÊciwej normie, jedukcji silników lub rodziny silników z wymaganiami ˝eli spe∏niony jest warunek: okreÊlonymi w ust. 1. 4. Producent udost´pnia jednostce dokonujàcej kontroli, o której mowa w ust. 3, dokumenty badaƒ sprawdzajàcych i zapisy dotyczàce przeglàdów pro- gdzie poszczególne symbole oznaczajà: dukcji silników lub rodziny silników. L — wartoÊç granicznà w stosunku do ka˝dego rozpatrywanego zanieczyszczenia ustalonà w spo- 5. Je˝eli w wyniku przeprowadzonych kontroli, sób okreÊlony w § 14 ust. 2 i 4; októrych mowa wust. 3, jednostka udzielajàca homo- S — odchylenie standardowe uzyskanych wartoÊci logacji typu stwierdzi, ˝e poziom produkcji jest nieza- t emisji zanieczyszczeƒ; dowalajàcy lub konieczna jest weryfikacja informacji zawartych we wniosku, o którym mowa w § 27 ust. 1, k — wspó∏czynnik statystyczny zale˝ny od liczby silpowinna zastosowaç nast´pujàcà procedur´: ników w próbce n, okreÊlony w poni˝szej tabeli: 7. Jednostka, która wyda∏a certyfikat homologacji typu silnika lub rodziny silników, niezb´dne informatypu silnika lub rodziny silników podczas kontroli cje dotyczàce nabywców silników wraz z numerami zgodnoÊci produkcji silników zwymaganiami okreÊlo- identyfikacyjnymi tych silników. nymi we w∏aÊciwej normie, przeprowadza badania sil- 2. W przypadku gdy producent silników lub jego ników cz´Êciowo lub ca∏kowicie dotartych zgodnie upowa˝niony przedstawiciel nie dostarczy informacji, z wymaganiami producenta. o których mowa w ust. 1, certyfikat homologacji typu 8. Jednostka, która wyda∏a certyfikat homologacji dotyczàcy odpowiedniego typu silnika lub rodziny silników mo˝e zostaç cofni´ty. typu silnika lub rodziny silników, przeprowadza raz w roku kontrol´ w zakresie zgodnoÊci produkcji silni- Rozdzia∏ 5 ków z wymaganiami okreÊlonymi we w∏aÊciwej normie, a w przypadku, o którym mowa w ust. 5 pkt 2, Sposób oznakowania silników w terminie umo˝liwiajàcym dokonanie sprawdzenia, czy zosta∏y podj´te niezb´dne dzia∏ania majàce na ce- § 38. 1. Na egzemplarzu silnika wyprodukowanego lu uzyskanie tej zgodnoÊci. zgodnie ztypem silnika idla którego wystawiono certyfikat homologacji typu producent umieszcza ozna- § 37. 1. Producent silników lub jego upowa˝niony kowanie zawierajàce: przedstawiciel powinien dostarczyç niezw∏ocznie, na ˝àdanie jednostki, która wyda∏a certyfikat homologacji 1) nazw´ i adres producenta lub znak towarowy;

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13272

2) oznaczenie typu silnika oraz numeru identyfikacyj- nr ... z ... maszyn (ca∏kowita liczba maszyn w danym nego egzemplarza silnika; przedziale mocy) zsilnikiem nr .... posiadajàcym certyfikat homologacji typu”. 3) numer certyfikatu homologacji typu. 7. Silnik zamienny nale˝y oznakowaç nast´pujà- 2. Oznakowanie musi byç trwa∏e, czytelne i niedacym tekstem: „Silnik zamienny”. jàce si´ usunàç przez okres eksploatacji silnika. 8. Na dodatkowych etykietach, o których mowa 3. Nalepki lub tabliczki, na których umieszczone w§ 20 ust. 2, nale˝y zamieÊciç nast´pujàcy tekst: „Siljest oznakowanie, powinny byç przymocowane do silnik wprowadzony do obrotu wed∏ug formu∏y elastycznika w taki sposób, aby by∏y trwa∏e przez okres jego nej”. eksploatacji inie mog∏y byç usuni´te bez ich zniszczenia lub uszkodzenia. § 39. 1. Silniki przed opuszczeniem linii produkcyjnej powinny posiadaç wszystkie oznakowania. 4. Oznakowanie umieszcza si´: 1) na tej cz´Êci silnika, która jest niezb´dna do jego 2. Oznakowania silników w zestawieniu z ich nunormalnego dzia∏ania i nie podlega wymianie merami identyfikacyjnymi powinny byç takie, aby w okresie jego eksploatacji; umo˝liwia∏y jednoznaczne okreÊlenie kolejnoÊci produkcji silników. 2) w taki sposób, aby by∏o ∏atwo widoczne po skompletowaniu na silniku urzàdzeƒ pomocniczych, Rozdzia∏ 6 niezb´dnych do jego dzia∏ania. 5. Silnik wyposa˝a si´ w dodatkowà, dajàcà si´ Przepisy przejÊciowe i koƒcowe przemieszczaç tabliczk´ wykonanà ztrwa∏ego materia- § 40. 1. Do dnia 30 czerwca 2007 r. mogà byç wpro- ∏u, na której powinny byç umieszczone informacje, wadzane do obrotu silniki przeznaczone do monta˝u o których mowa w ust. 1, w taki sposób, aby by∏y wiw statkach ˝eglugi Êródlàdowej, które spe∏niajà wydoczne i∏atwo dost´pne, gdy silnik jest zamontowany magania ustalone przez Centralnà Komisj´ ˚eglugi na w niedrogowej maszynie ruchomej. Renie zdnia 11 maja 2000 r. — etap I, dla których war- 6. Na etykiecie, októrej mowa w§ 20 ust. 2, powi- toÊci graniczne emisji zanieczyszczeƒ gazowych i czànien byç umieszczony nast´pujàcy tekst: „Maszyna stek sta∏ych wynoszà: 2. Od dnia 1 lipca 2007 r. mogà byç wprowadzane do przez Centralnà Komisj´ ˚eglugi na Renie zdnia 31 maobrotu silniki przeznaczone do monta˝u w statkach ˝e- ja 2001 r. — etap II, dla których wartoÊci graniczne emiglugi Êródlàdowej, które spe∏niajà wymagania ustalone sji zanieczyszczeƒ gazowych iczàstek sta∏ych wynoszà: § 41. Rozporzàdzenie wchodzi w ˝ycie po up∏ywie 30 dni od dnia og∏oszenia. Minister Gospodarki i Pracy: J. Piechota

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13273

Za∏àczniki do rozporzàdzenia Ministra Gospodarki z dnia 19 sierpnia 2005 r. (poz. 1681) Za∏àcznik nr 1 DOKUMENT INFORMACYJNY nr Dotyczàcy certyfikatu homologacji typu i odnoszàcy si´ do dzia∏aƒ zaradczych majàcych na celu ograniczenie emisji zanieczyszczeƒ gazowych i czàstek sta∏ych z silników spalinowych przeznaczonych do zabudowy w niedrogowych maszynach ruchomych Silnik macierzysty/typ silnika(1) 1. Dane ogólne: 1) marka silnika (nazwa producenta) ......................................................................................................................... 2) typ i nazwa handlowa silnika macierzystego i (je˝eli dotyczy) rodziny silnika(-ów)(1) .................................... 3) symbol kodu producenta oznaczonego na silniku(-ach) ...................................................................................... 4) wykaz maszyn przewidzianych do nap´du przez silnik(2).................................................................................... 5) nazwa i adres producenta ..................................................................................................................................... 6) nazwa iadres upowa˝nionego przedstawiciela producenta (je˝eli wyst´puje) ................................................. 7) usytuowanie, kodowanie i sposób przymocowania numeru identyfikacyjnego silnika 8) usytuowanie isposób przymocowania znaku homologacji WE ......................................................................... 9) adresy zak∏adów montujàcych .............................................................................................................................. 2. Za∏àczniki: 1) Podstawowe cechy charakterystyczne silnika(-ów) macierzystego(-ych) (za∏àcznik nr 1.1) 2) Podstawowe cechy charakterystyczne rodziny silników (za∏àcznik 1.2) 3) Podstawowe cechy charakterystyczne typów silników w rodzinie (za∏àcznik 1.3) 4) Cechy charakterystyczne zwiàzanych z silnikiem cz´Êci maszyn ruchomych 5) Fotografie silnika macierzystego 6) Wykaz dodatkowych za∏àczników (je˝eli wyst´pujà) ——————— (1)Niepotrzebne skreÊliç. (2)Jak okreÊlono w§ 3 ust. 2 rozporzàdzenia.

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13274

Za∏àcznik nr 1.1 PODSTAWOWE CECHY CHARAKTERYSTYCZNE SILNIKA MACIERZYSTEGO(1) 1. Opis silnika powinien zawieraç informacje dotyczàce: 1) nazwy i adresu producenta .................................................................................................................................. 2) oznaczeƒ fabrycznych silnika ................................................................................................................................ 3) liczby suwów — czterosuwowy/dwusuwowy(2) .................................................................................................. 4) Êrednicy cylindra .......................................................................................................................................... (mm) 5) skoku t∏oka .................................................................................................................................................... (mm) 6) liczby i uk∏adu cylindrów ........................................................................................................................................ 7) pojemnoÊci skokowej silnika ....................................................................................................................... (cm3) 8) znamionowej pr´dkoÊci obrotowej ...................................................................................................................... 9) pr´dkoÊci obrotowej maksymalnego momentu ................................................................................................. 10) obj´toÊciowego stopnia spr´˝enia (3) .................................................................................................................. 11) opisu uk∏adu spalania ........................................................................................................................................... 12) rysunku(-ów) komory spalania i denka t∏oka ...................................................................................................... 13) minimalnego pola przekroju poprzecznego powierzchni otworów dolotowych i wylotowych ..................... 1.1. Uk∏ad ch∏odzenia 1.1.1. W przypadku ch∏odzenia cieczà nale˝y podaç nast´pujàce informacje: 1) rodzaj cieczy ...................................................................................................................................................... 2) czy ma zastosowanie pompa cyrkulacyjna: tak/nie(2).................................................................................... 3) charakterystyka lub marka oraz typ (je˝eli dotyczy) ...................................................................................... 4) prze∏o˝enie(-a) nap´du(-ów) (je˝eli dotyczy) .................................................................................................. 1.1.2. W przypadku ch∏odzenia powietrzem nale˝y podaç nast´pujàce informacje: 1) czy ma zastosowanie dmuchawa tak/nie(2) .................................................................................................... 2) charakterystyka lub marka oraz typ (je˝eli dotyczy) ...................................................................................... 3) prze∏o˝enie(-a) nap´du(-ów) (je˝eli dotyczy) .................................................................................................. 1.1.3. Temperatura dopuszczana przez producenta: 1) ch∏odzenie cieczà: maksymalna temperatura na wylocie .......................................................................... K 2) ch∏odzenie powietrzem: zalecany punkt pomiarowy .................................................................................... 3) maksymalna temperatura w zalecanym punkcie pomiarowym ................................................................ K 4) maksymalna temperatura ∏adunku powietrza na wlocie do ch∏odnicy powietrza do∏adowujàcego (je˝eli dotyczy) .......................................................................................................................................................... K 5) maksymalna temperatura spalin w punkcie przewodu(-ów) wylotowego(-ych) przylegajàcego(-ych) do zewn´trznego(-ych) ko∏nierza(-y) kolektora wylotowego ........................................................................... K 6) temperatura oleju smarujàcego: minimalna: .............................................................................................. K maksymalna: .......................................................................................... K 1.1.4. Spr´˝arka do∏adowujàca, czy ma zastosowanie: tak/nie(2): 1) marka ................................................................................................................................................................. 2) typ ...................................................................................................................................................................... 3) opis uk∏adu (maksymalne ciÊnienie do∏adowania, upust spalin, je˝eli dotyczy) ........................................ 4) czy wyst´puje ch∏odnica powietrza do∏adowujàcego: tak/ nie(2) 1.1.5. Uk∏ad dolotowy: maksymalne dopuszczalne podciÊnienie powietrza dolotowego przy znamionowej pr´dkoÊci obrotowej silnika i 100 % obcià˝eniu: ......................................................................................... kPa 1.1.6. Uk∏ad wylotowy: maksymalne dopuszczalne nadciÊnienie spalin przy znamionowej pr´dkoÊci obrotowej silnika i 100 % obcià˝eniu: ........................................................................................................................... kPa.

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13275

2. Dodatkowe urzàdzenia do oczyszczania spalin, opis lub schematy 2.1. Zasilanie paliwem 2.1.1. Pompa podajàca CiÊnienie zasilania(3) lub wykres charakterystyki (kPa) ..................................................................................... 2.1.2. Uk∏ad wtryskowy 2.1.2.1. Pompa: 1) marka ............................................................................................................................................................. 2) typ ................................................................................................................................................................... 3) wydatek: ............... i .............. mm3(3)na skok lub cykl przy maksymalnej dawce pr´dkoÊci obrotowej pompy ..................... obr/min znamionowej pr´dkoÊci obrotowej i odpowiednio ........................ obr/min (pr´dkoÊci obrotowej momentu maksymalnego) lub wykres charakterystyki (podaç metod´ pomiaru: na silniku/na stanowisku probierczym(1)) 2.1.3. Wyprzedzenie wtrysku: 1) krzywa wyprzedzenia wtrysku(3) ..................................................................................................................... 2) ustawienie poczàtku wtrysku(3) ...................................................................................................................... 2.1.4. Przewody wtryskowe: 1) d∏ugoÊç (mm) .................................................................................................................................................... 2) Êrednica wewn´trzna (mm) ............................................................................................................................. 2.1.5. Wtryskiwacz: 1) marka ................................................................................................................................................................ 2) typ ..................................................................................................................................................................... 3) ciÊnienie otwarcia wtryskiwacza(2)lub wykres charakterystyki .......................................................... (kPa) 2.1.6. Regulator: 1) marka ................................................................................................................................................................ 2) typ ..................................................................................................................................................................... 3) pr´dkoÊç obrotowa poczàtku odcinania przy pe∏nym obcià˝eniu(3) (obr/min) .......................................... 4) maksymalna pr´dkoÊç obrotowa bez obcià˝enia(3) (obr/min) ..................................................................... 5) pr´dkoÊç obrotowa biegu ja∏owego(3) (obr/min) .......................................................................................... 2.1.7. Uk∏ad zimnego rozruchu: 1) marka ................................................................................................................................................................ 2) typ ..................................................................................................................................................................... 3) opis ................................................................................................................................................................... 2.2. Uk∏ad rozrzàdu 2.2.1. Maksymalny wznios oraz kàt otwarcia i zamkni´cia w stosunku do po∏o˝enia zwrotnego lub dane ekwiwalentne ........................................................................................................................................................ 2.2.2. Luzy zaworowe kontrolne lub robocze(2) ............................................................................................................ ——————— (1)W przypadku kilku silników nale˝y podaç dla ka˝dego z nich. (2)Niepotrzebne skreÊliç. (3)Podaç tolerancje.

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13276

Za∏àcznik nr 1.2 PODSTAWOWE CECHY CHARAKTERYSTYCZNE RODZINY SILNIKÓW 1. Rodzina silników mo˝e byç zdefiniowana przez podstawowe parametry konstrukcyjne, które sà wspólne dla silników wobr´bie rodziny. Wniektórych przypadkach mo˝e wyst´powaç wzajemne oddzia∏ywanie parametrów. Te skutki tak˝e bierze si´ pod uwag´ dla zapewnienia, ˝e tylko silniki o podobnych charakterystykach emisji spalin sà w∏àczone do rodziny silników. Aby silniki mog∏y byç uznane za nale˝àce do tej samej rodziny silników, muszà mieç wspólne podstawowe parametry okreÊlone poni˝ej: 1.1. Cykl spalania: 1) silnik 2-suwowy; 2) silnik 4-suwowy. 1.2. Czynnik ch∏odzàcy silnik: 1) powietrze; 2) woda; 3) olej. 1.3. PojemnoÊç skokowa pojedynczego cylindra zawarta wprzedziale mi´dzy 85 % a100 % najwi´kszej pojemnoÊci w obr´bie rodziny silników. 1.4. Sposób zasilania powietrzem. 1.5. Rodzaj paliwa: 1) olej nap´dowy; 2) benzyna. 1.6. Typ/konstrukcja komory spalania. 1.7. Zawory i okna przelotowe — konfiguracja, wymiary i liczba. 1.8. Uk∏ad paliwowy: a) silnika o zap∏onie samoczynnym: — pompa — linia — pompa rz´dowa, — pompa rozdzielaczowa, — pojedynczy element, — pompowtryskiwacz, b) silnika o zap∏onie iskrowym: — gaênik, — wtrysk do kana∏u dolotowego, — wtrysk bezpoÊredni. 1.9. Cechy ró˝ne: — recyrkulacja spalin, — wtrysk wody/emulsji, — wtrysk powietrza, — uk∏ad ch∏odzenia powietrza do∏adowania, — rodzaj zap∏onu (samoczynny, iskrowy). 1.10. Dodatkowe urzàdzenia do oczyszczania spalin: — reaktor katalityczny utleniajàcy, — reaktor katalityczny trójfunkcyjny, — dopalacz, — wychwytywacz czàstek sta∏ych. 2. Wybór silnika macierzystego. 2.1. Silnik macierzysty rodziny powinien byç wybrany wed∏ug podstawowej zasady najwi´kszej dawki paliwa na skok pracy przy deklarowanej pr´dkoÊci obrotowej momentu maksymalnego. W przypadku gdy dwa, lub wi´cej, silniki spe∏niajà to podstawowe kryterium, silnik macierzysty powinien byç wybrany przy u˝yciu wtórnego kryterium dawki paliwa na skok przy znamionowej pr´dkoÊci obrotowej. W szczególnych okolicznoÊciach jednostka homologujàca mo˝e stwierdziç, ˝e najgorszy przypadek poziomu emisji rodziny mo˝e byç najlepiej scharakteryzowany przez badanie drugiego silnika. Wówczas jednostka homologujàca mo˝e wybraç dodatkowy silnik do badaƒ, uwzgl´dniajàc cechy charakterystyczne, które wskazujà, ˝e mo˝e on mieç najwy˝sze poziomy emisji z silników w obr´bie tej rodziny.

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13277

2.2. Je˝eli silniki w obr´bie rodziny posiadajà inne zmienne cechy charakterystyczne, które mogà byç uznane za wp∏ywajàce na poziom emisji spalin, to cechy te muszà byç tak˝e zidentyfikowane i brane pod uwag´ przy wyborze silnika macierzystego. 3. Podstawowe cechy charakterystyczne rodziny silnika. 3.1.Wspólne parametry: 3.1.1. Cykl spalania .......................................................................................................................................................... 3.1.2. Czynnik ch∏odzàcy ................................................................................................................................................. 3.1.3. Sposób zasilania powietrzem ............................................................................................................................... 3.1.4. Typ komory spalania/konstrukcja ........................................................................................................................ 3.1.5. Zawory i okna przelotowe — konfiguracja, wymiary i ich liczba ..................................................................... 3.1.6. Uk∏ad paliwowy .................................................................................................................................................... 3.1.7. Uk∏ady „zarzàdzania” silnikiem: 3.1.7.1. Dowód identycznoÊci nast´pujàcych uk∏adów na podstawie numeru(-ów) rysunku(-ów): 1) ch∏odzenia powietrza do∏adowujàcego; 2) recyrkulacji spalin; 3) wtrysku wody/emulsji; 4) wtrysku powietrza. 3.1.8. Uk∏ad dodatkowy do oczyszczania spalin Dowód zgodnoÊci stosunku: pojemnoÊç uk∏adu do dawki paliwa na skok (lub wyst´powanie najni˝szej wartoÊci dla silnika macierzystego) na podstawie numerów rysunków. 4. Wykaz rodziny silników 4.1. Nazwa rodziny silników: ......................................................................................................................................... 4.2. Dane techniczne silników wchodzàcych w sk∏ad tej rodziny:

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13278

Za∏àcznik nr 1.3 PODSTAWOWE CECHY CHARAKTERYSTYCZNE TYPU SILNIKA W OBR¢BIE RODZINY(1) 1. Opis silnika 1.1. Oznaczenie i adres producenta 1.2. Oznaczenie fabryczne silnika 1.3. Liczba suwów: czterosuwowy/dwusuwowy(2) 1.4. Ârednica cylindra (mm) 1.5. Skok t∏oka 1.6. Liczba i uk∏ad cylindrów 1.7. PojemnoÊç skokowa silnika (cm3) 1.8. Znamionowa pr´dkoÊç obrotowa 1.9. Pr´dkoÊç obrotowa momentu maksymalnego 1.10. Obj´toÊciowy stopieƒ spr´˝ania(3) 1.11. Opis uk∏adu spalania 1.12. Rysunek(-nki) komory spalania i denka t∏oka 1.13. Minimalne pole przekroju poprzecznego powierzchni otworów dolotowych i wylotowych 1.14. Uk∏ad ch∏odzenia: 1.14.1. Cieczà: 1) rodzaj cieczy; 2) pompa cyrkulacyjna: zastosowana/nie(2); 3) charakterystyka lub marka oraz typ, je˝eli dotyczy; 4) prze∏o˝enie nap´du, je˝eli dotyczy. 1.14.2. Powietrzem: 1) dmuchawa: tak/nie(2); 2) charakterystyka lub marka oraz typ (je˝eli dotyczy); 3) prze∏o˝enie nap´du (je˝eli dotyczy) 1.15. Temperatura dopuszczana przez producenta 1.15.1. Ch∏odzenie cieczà — maksymalna temperatura na wylocie: ...................................................................... (K) 1.15.2. Ch∏odzenie powietrzem — punkt pomiarowy odniesienia: ............................................................................. 1.15.3. Maksymalna temperatura ∏adunku powietrza na wlocie do ch∏odnicy powietrza do∏adowujàcego (je˝eli dotyczy): ......................................................................................................................................................... (K) 1.15.4. Maksymalna temperatura spalin w punkcie przewodu wylotowego przylegajàcego do zewn´trznego ko∏nierza kolektora wylotowego .................................................................................................................. (K) 1.15.5. Temperatura oleju smarujàcego: 1) minimalna ................................................................................................................................................ (K); 2) maksymalna ............................................................................................................................................. (K). 1.16. Spr´˝arka do∏adowujàca: tak/nie(2) 1) marka: ................................................................................................................................................................ 2) typ: ..................................................................................................................................................................... 3) opis uk∏adu, w szczególnoÊci maksymalne ciÊnienie do∏adowania, upust spalin, je˝eli dotyczy 4) ch∏odnica powietrza do∏adowujàcego: tak/nie(2) 1.17. Uk∏ad dolotowy: maksymalne dopuszczalne podciÊnienie powietrza dolotowego przy znamionowej pr´dkoÊci obrotowej silnika i 100 % obcià˝eniu ............................................................................................... (kPa) 1.18. Uk∏ad wylotowy — maksymalne dopuszczalne nadciÊnienie spalin przy znamionowej pr´dkoÊci obrotowej silnika i 100 % obcià˝eniu .................................................................................................................... (kPa)

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13279

2. Opis dodatkowych urzàdzeƒ do oczyszczania spalin lub ich schematów 3. Zasilanie paliwem silników o zap∏onie samoczynnym 3.1. Pompa podajàca ciÊnienie zasilania(3)lub wykres jej charakterystyki ....................................................... (kPa) 3.2. Uk∏ad wtryskowy: 1) pompa .................................................................................................................................................................. 2) marka .................................................................................................................................................................... 3) typ ......................................................................................................................................................................... 4) wydatek: .......................................... i ...................................................... mm3 (3) na skok lub cykl przy pe∏- nym wtrysku i pr´dkoÊci obrotowej pompy ....................... obr/min (znamionowa pr´dkoÊç obrotowa) i odpowiednio ................................ (obr/min) (pr´dkoÊç obrotowa momentu maksymalnego) lub wykres charakterystyki; podaç metod´ pomiaru: na silniku/na stanowisku probierczym; 5) wyprzedzenie wtrysku: a) charakterystyka wyprzedzenia wtrysku(3) ..................................................................................................... b) kàt wyprzedzenia wtrysku(3) .......................................................................................................................... 6) przewody wtryskowe: a) d∏ugoÊç ..................................................................................................................................................... mm b) Êrednica wewn´trzna .............................................................................................................................. mm 7) wtryskiwacz: a) marka ............................................................................................................................................................... b) typ .................................................................................................................................................................... c) ciÊnienie otwarcia wtryskiwacza(3) lub wykres charakterystyki ........................................................ (kPa) 8) regulator: a) marka ............................................................................................................................................................... b) typ .................................................................................................................................................................... c) pr´dkoÊç obrotowa poczàtku odcinania przy pe∏nym obcià˝eniu(3) ........................................ (obr/min), d) maksymalna pr´dkoÊç obrotowa bez obcià˝enia(3) ................................................................... (obr/min), e) pr´dkoÊç obrotowa biegu ja∏owego(3) ........................................................................................ (obr/min). 3.3. Uk∏ad zimnego rozruchu: 1) marka ................................................................................................................................................................... 2) typ ......................................................................................................................................................................... 3) opis ....................................................................................................................................................................... 4. Zasilanie paliwem silników benzynowych 4.1. Gaênik: 1) Marka(-ki): ............................................................................................................................................................ 2) Typ(y): .................................................................................................................................................................. 4.2. Wtrysk paliwa do kana∏u dolotowego: jednopunktowy lub wielopunktowy: .................................................... 1) Marka(-ki): ............................................................................................................................................................ 2) Typ(y) ................................................................................................................................................................... 4.3. Wtrysk bezpoÊredni: ................................................................................................................................................ 1) Marka(-ki): ............................................................................................................................................................ 2) Typ(y): .................................................................................................................................................................. 4.4. Nat´˝enie przep∏ywu paliwa istosunek powietrze/paliwo przy znamionowej pr´dkoÊci obrotowej iwpe∏ni otwartej przepustnicy 5. Uk∏ad rozrzàdu 5.1. Maksymalny wznios oraz kàt otwarcia i zamkni´cia zaworów w stosunku do po∏o˝enia zwrotnego lub dane równowa˝ne. 5.2. Luzy zaworowe kontrolne lub robocze(2)

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13280

5.2.1. Uk∏ad zmiennych faz rozrzàdu (jeÊli ma to zastosowanie i w podziale na dolotowy i/lub wylotowy) 5.3. Rodzaje uk∏adu rozrzàdu: ciàg∏y lub w∏àczony/wy∏àczony 5.3.1. Kàt zmiany krzywki na wa∏ku 6. Konfiguracja otworów dolotowych 6.1. Po∏o˝enie, rozmiar i liczba 7. Uk∏ad zap∏onu 7.1. Cewka zap∏onowa 1) Marka(-ki): ............................................................................................................................................................ 2) Typ(y): ................................................................................................................................................................... 3) Liczba: ................................................................................................................................................................... 7.2. Âwieca(-ce) zap∏onowa(-we): 1) Marka(-ki): ............................................................................................................................................................ 2) Typ(y): ................................................................................................................................................................... 7.3. Iskrownik: 1) Marka(-ki): ............................................................................................................................................................ 2) Typ(y): ................................................................................................................................................................... 7.4. Wyprzedzenie zap∏onu: 1) Statyczne wyprzedzenie zap∏onu wzgl´dem wewn´trznego zwrotnego po∏o˝enia (kàt obrotu wa∏u korbowego w stopniach) .............................................................................................................................................. 2) Charakterystyka wyprzedzenia zap∏onu, je˝eli ma to zastosowanie ................................................................ 8. Charakterystyka techniczna paliwa wzorcowego do badaƒ homologacyjnych ido badaƒ zgodnoÊci produkcji. 8.1. Paliwo wzorcowe do silników o zap∏onie samoczynnym niedrogowych maszyn ruchomych homologowanych wed∏ug wartoÊci granicznych dla etapów IiII oraz dla silników stosowanych wstatkach ˝eglugi Êródlàdowej. Uwaga: Podano podstawowe w∏aÊciwoÊci dla osiàgów silnika/emisji spalin. ——————— (1)Nale˝y podaç dla ka˝dego silnika rodziny. (2)Niepotrzebne skreÊliç. (3)Podaç tolerancj´.

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13281

Uwaga 1: Je˝eli jest wymagane obliczenie sprawnoÊci cieplnej silnika lub pojazdu, to wartoÊç opa∏owà paliwa mo˝na obliczyç z wzoru: wartoÊç opa∏owa (netto) MJ/ kg = (46,423 – 8,792 • d2 + 3,17 • d) • ( 1 – (x + y + s)) + 9,42 • s – 2,499 • x gdzie: d = g´stoÊç przy 288 K (15°C) x = masowy udzia∏ wody (%/100) y = masowy udzia∏ popio∏u (%/100) s = masowy udzia∏ siarki (%/100). Uwaga 2: Przedstawione wopisie technicznym wartoÊci sà „wartoÊciami rzeczywistymi”. Wustalaniu ich wartoÊci granicznych pos∏u˝ono si´ warunkami normy ASTM D3244 „Zdefiniowanie podstaw do dyskusji ojakoÊci produktów z ropy naftowej”, a w ustaleniu wartoÊci minimalnej wzi´to pod uwag´ minimalnà ró˝nic´ 2R powy˝ej zera; w ustaleniu wartoÊci maksymalnej i minimalnej — minimalna ró˝nica jest 4R mi´dzy nimi (R = odtwarzalnoÊç). Mimo tej zasady, która jest konieczna ze wzgl´dów statystycznych, wytwórca paliwa powinien jednak staraç si´ doprowadziç do wartoÊci zerowej, gdy wymagana wartoÊç maksymalna wynosi 2R, ido wartoÊci Êredniej, gdy podana jest maksymalna iminimalna wartoÊç graniczna. JeÊli konieczne jest wyjaÊnienie, czy paliwo spe∏nia wymagania dotyczàce charakterystyki, warunki normy ASTM D 3244 powinny byç zastosowane. Uwaga 3: Podane liczby pokazujà odparowane iloÊci (procent pozyskany + procent stracony). Uwaga 4: Zakres liczby cetanowej nie jest zgodny zwymaganiem minimalnego zakresu 4R. Tym niemniej, w przypadku sporu pomi´dzy dostawcà a u˝ytkownikiem paliwa mo˝na stosowaç warunki z ASTM D 3244 w celu rozstrzygni´cia takich kwestii spornych, pod warunkiem ˝e przeprowadzi si´ pomiary wielokrotne, w liczbie dostatecznej do uzyskania niezb´dnej precyzji, zamiast pojedynczego oznaczania. Uwaga 5: Chocia˝ stabilnoÊç utleniania jest kontrolowana, to nale˝y si´ spodziewaç, ˝e dopuszczalny okres magazynowania b´dzie ograniczony. Nale˝y ˝àdaç od dostawcy informacji o warunkach magazynowania i czasie u˝ytkowania paliwa. Uwaga 6: Paliwo to powinno byç komponowane tylko zproduktów w´glowodorowych zdestylacji zachowawczej lub krakingowej; dopuszczalne jest odsiarczanie. Paliwo nie powinno zawieraç ˝adnych dodatków metalicznych lub dodatków podwy˝szajàcych liczb´ cetanowà. Uwaga 7: Dopuszczalne sà ni˝sze wartoÊci; w tym przypadku liczb´ cetanowà zastosowanego paliwa wzorcowego nale˝y podaç w sprawozdaniu. Uwaga 8: Dopuszczalne sà wy˝sze wartoÊci; w tym przypadku nale˝y podaç w sprawozdaniu zawartoÊç siarki w paliwie wzorcowym. Uwaga 9: Nale˝y nieustannie Êledziç tendencje rynków. Do celów homologacji silnika bez urzàdzenia do dodatkowego oczyszczania spalin, na wniosek wyst´pujàcego ohomologacj´, dopuszcza si´ nominalnà masowà zawartoÊç siarki 0,050 % (minimum 0,03 % masy). Wtakim przypadku zmierzony poziom emisji czàstek sta- ∏ych nale˝y skorygowaç wgór´ zgodnie zponi˝szym równaniem, wstosunku do wartoÊci Êredniej podanej jako wartoÊç nominalna dla paliwa o zawartoÊci siarki (0,150 % masy): PT = PT + [SFC • 0,0917 • (NSLF – FSF)] adj gdzie: PT = wartoÊç skorygowana PT (g/kWh) adj PT = zmierzona wartoÊç emisji jednostkowej czàstek sta∏ych (g/kWh) SFC = jednostkowe zu˝ycie paliwa (g/kWh) obliczone zgodnie z wyra˝eniem podanym poni˝ej NSLF = Êredni, podany jako nominalny, masowy udzia∏ zawartoÊci siarki (np. 0,15 %/100) FSF = masowy udzia∏ zawartoÊci siarki w paliwie (%/100)

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13282

Równanie s∏u˝àce dla obliczenia Êredniego wa˝onego jednostkowego zu˝ycia paliwa: gdzie: P = P + P i m,i AE,i Wymagania wzakresie zgodnoÊci produkcji wed∏ug § 36 ust. 5 rozporzàdzenia muszà byç spe∏nione przy u˝yciu paliwa wzorcowego ozawartoÊci siarki, która odpowiada poziomowi minimum/maksimum : 0,1/ 0,2 % masowo. Uwaga 10: Wy˝sze wartoÊci, do 855 kg/m3, sà dopuszczalne, jednak wtym przypadku powinna byç podana g´stoÊç zastosowanego paliwa wzorcowego. Wymagania dla zgodnoÊci produkcji wed∏ug § 36 ust. 5 rozporzàdzeniamuszà byç spe∏nione przy u˝yciu paliwa wzorcowego, które odpowiada poziomowi minimum/maksimum: 835/ 845 kg/m3. Uwaga 11: Nale˝y Êledziç tendencje rynków w zakresie wszystkich w∏asnoÊci paliwa i wartoÊci granicznych. Uwaga 12: Ma byç zastàpiona przez EN/ ISO 6245 z dniem wprowadzenia w ˝ycie tej normy. 8.2. Paliwo wzorcowe do silników o zap∏onie samoczynnym niedrogowych maszyn ruchomych homologowanych wed∏ug wartoÊci granicznych dla etapu IIIA Uwaga 1: Przedstawione wopisie technicznym wartoÊci sà „wartoÊciami rzeczywistymi”. Wustalaniu ich wartoÊci granicznych pos∏u˝ono si´ warunkami normy ISO 4259 „Produkty naftowe — okreÊlenie izastosowanie dok∏adnych danych odnoÊnie do metod badaƒ”, a wustaleniu wartoÊci minimalnej wzi´to pod uwag´ minimalnà ró˝nic´ 2R powy˝ej zera; w ustaleniu wartoÊci maksymalnej i minimalnej — minimalna ró˝nica jest 4R (R = odtwarzalnoÊç). Mimo tej zasady, która jest konieczna ze wzgl´dów technicznych, wytwórca paliwa powinien jednak staraç si´ doprowadziç do wartoÊci zerowej, gdy wymagana wartoÊç maksymalna wynosi 2R, ido wartoÊci Êredniej, gdy podana jest maksymalna i minimalna wartoÊç graniczna. JeÊli konieczne jest wyjaÊnienie, czy paliwo spe∏nia wymagania techniczne, warunki normy ISO 4259 powinny byç zastosowane.

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13283

Uwaga 2: Zakres liczby cetanowej nie jest zgodny zwymaganiem minimalnego zakresu 4R. Niemniej jednak, w przypadku sporów pomi´dzy dostawcà a u˝ytkownikiem paliwa mo˝na stosowaç warunki okreÊlone wnormie ISO 4259 wcelu rozstrzygni´cia takich kwestii spornych, pod warunkiem ˝e przeprowadzi si´ pomiary wielokrotne, w liczbie dostatecznej do uzyskania niezb´dnej precyzji, zamiast pojedynczego oznaczenia. Uwaga 3: Nale˝y podaç w sprawozdaniu rzeczywistà zawartoÊç siarki w paliwie stosowanym do badaƒ. Uwaga 4: Chocia˝ stabilnoÊç utleniania jest kontrolowana, to nale˝y si´ spodziewaç, ˝e dopuszczalny okres magazynowania b´dzie ograniczony. Nale˝y ˝àdaç od dostawcy informacji o warunkach i czasie magazynowania. 8.3. Paliwo wzorcowe do silników o zap∏onie samoczynnym niedrogowych maszyn ruchomych homologowanych wed∏ug wartoÊci granicznych dla etapu IIIB i IV Uwaga 1: Przedstawione wopisie technicznym wartoÊci sà „wartoÊciami rzeczywistymi”. Wustalaniu ich wartoÊci granicznych pos∏u˝ono si´ warunkami normy ISO 4259 „Produkty naftowe — okreÊlenie izastosowanie dok∏adnych danych odnoÊnie do metod badaƒ”, a wustaleniu wartoÊci minimalnej wzi´to pod uwag´ minimalnà ró˝nic´ 2R powy˝ej zera; w ustaleniu wartoÊci maksymalnej i minimalnej — minimalna ró˝nica jest 4R (R = odtwarzalnoÊç). Mimo tej zasady, która jest konieczna ze wzgl´dów charakterystycznych, wytwórca paliwa powinien jednak staraç si´ doprowadziç do wartoÊci zerowej, gdy wymagana wartoÊç maksymalna wynosi 2R, ido wartoÊci Êredniej, gdy podana jest maksymalna iminimalna wartoÊç graniczna. JeÊli konieczne jest wyjaÊnienie, czy paliwo spe∏nia wymagania techniczne, warunki normy ISO 4259 powinny byç zastosowane. Uwaga 2: Zakres liczby cetanowej nie jest zgodny zwymaganiem minimalnego zakresu 4R. Tym niemniej, wprzypadku sporów pomi´dzy dostawcà au˝ytkownikiem paliwa mo˝na stosowaç warunki podane wnormie ISO 4259 wcelu ich rozstrzygni´cia, pod warunkiem ˝e przeprowadzi si´ pomiary wielokrotne, wliczbie dostatecznej do uzyskania niezb´dnej dok∏adnoÊci, zamiast pojedynczych oznaczeƒ. Uwaga 3: Nale˝y podaç w sprawozdaniu rzeczywistà zawartoÊç siarki w paliwie stosowanym do badaƒ.

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13284

Uwaga 4: Chocia˝ stabilnoÊç utleniania jest kontrolowana, to nale˝y si´ spodziewaç, ˝e dopuszczalny okres magazynowania b´dzie ograniczony. Nale˝y ˝àdaç od dostawcy informacji o warunkach i czasie magazynowania paliwa. 9. Uk∏ad analizy i pobierania próbek. Uk∏ady pobierania próbek gazowych i czàstek sta∏ych 9.1. OkreÊlenie emisji zanieczyszczeƒ gazowych 9.1.1. Oznaczanie emisji zanieczyszczeƒ gazowych Szczegó∏owe opisy zalecanych uk∏adów pobierania próbek i analizy zawierajà pkt 9.1.1.1 oraz rysunki 2 i 3. Poniewa˝ ró˝ne konfiguracje mogà dawaç równowa˝ne wyniki, zgodnoÊç z przedstawionymi schematami nie jest wymagana. Wcelu uzyskania dodatkowych informacji iskoordynowania dzia∏ania uk∏adów sk∏adowych mogà byç u˝yte wszczególnoÊci przyrzàdy, zawory, solenoidy, pompy iprze∏àczniki. Inne cz´Êci sk∏adowe, które nie sà potrzebne do utrzymania dok∏adnoÊci niektórych uk∏adów, mogà byç wy∏àczone, o ile ich wy∏àczenie jest oparte na dobrej praktyce in˝ynierskiej. 9.1.1.1. Gazowe sk∏adniki spalin: CO, CO , HC, NO . 2 X Uk∏ad analityczny do oznaczania emisji sk∏adników gazowych wnierozcieƒczonych lub rozcieƒczonych spalinach opisano na podstawie zastosowanego analizatora: 1) HFID — do oznaczania w´glowodorów; 2) NDIR — do oznaczania tlenku w´gla i dwutlenku w´gla; 3) HCLD lub analizatora równowa˝nego do oznaczania tlenków azotu. Wprzypadku spalin nierozcieƒczonych (rysunek 2) próbka dla wszystkich gazowych sk∏adników spalin mo˝e byç pobrana jednà sondà lub dwoma sondami umieszczonymi blisko siebie i rozdzielona wewn´trznie do poszczególnych analizatorów. Nale˝y zwróciç uwag´, aby w˝adnym punkcie uk∏adu analizujàcego nie wyst´powa∏a kondensacja sk∏adników spalin (zawierajàcych wod´ i kwas siarkowy). W przypadku rozcieƒczonych gazów spalinowych (rysunek 3) próbka do oznaczenia w´glowodorów powinna byç pobrana innà sondà ni˝ próbka dla innych sk∏adników. Nale˝y zwróciç uwag´, aby w˝adnym punkcie uk∏adu analizujàcego nie wyst´powa∏a kondensacja sk∏adników spalin (zawierajàcych wod´ i kwas siarkowy).

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13285

Rysunek 2 Schemat przep∏ywowy uk∏adu analizy spalin dla CO, NO i HC X Rysunek 3 Schemat przep∏ywowy uk∏adu analizy rozcieƒczonych spalin dla CO, CO , NO i HC 2 X

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13286

opis rysunków 2 i 3 Wszystkie elementy drogi przep∏ywu pobranej próbki gazu muszà byç utrzymywane w temperaturze wymaganej dla poszczególnych uk∏adów. — SP1 — sonda do pobierania próbek spalin nierozcieƒczonych (dotyczy rysunku 2). Zalecana jest wielootworowa prosta sonda ze stali nierdzewnej, ozaÊlepionym koƒcu. Wewn´trzna Êrednica sondy nie powinna byç wi´ksza ni˝ Êrednica wewn´trzna linii pobierania próbek. GruboÊç Êcianki sondy nie mo˝e byç wi´ksza ni˝ 1 mm. Sonda powinna posiadaç minimum 3 otwory wtrzech ró˝nych p∏aszczyznach promieniowych tak rozmieszczone, aby pobieraç wprzybli˝eniu jednakowy przep∏yw. Sond´ nale˝y wsunàç wpoprzek przewodu wylotowego na g∏´bokoÊç co najmniej 80 % jego Êrednicy. — SP2 — sonda do pobierania próbek HC z rozcieƒczonych spalin (dotyczy rysunku 3). Sonda powinna: 1) stanowiç pierwszy odcinek o d∏ugoÊci od 254 mm do 762 mm linii do pobierania próbek w´glowodorów (HSL3); 2) mieç wewn´trznà Êrednic´ o wartoÊci minimum 5 mm; 3) byç zainstalowana w tunelu rozcieƒczania DT (pkt 9.2.1.2), w punkcie, w którym powietrze rozcieƒczajàce ispaliny sà dobrze wymieszane (to jest wprzybli˝eniu wodleg∏oÊci oko∏o 10 Êrednic tunelu od punktu wlotu spalin do tunelu rozcieƒczania, wspó∏pràdowo); 4) byç po∏o˝ona wwystarczajàcej odleg∏oÊci (promieniowo) od innych sond iÊcianki tunelu, tak aby by∏a wolna od wp∏ywu obszarów martwych lub zawirowaƒ; 5) byç ogrzewana tak, aby zapewniç wzrost temperatury strumienia gazu na wylocie zsondy do 463 K (190°C) ± 10 K. — SP3 — sonda do pobierania próbek CO, CO iNO zrozcieƒczonych gazów spalinowych (tylko rysunek 3) 2 X Sonda powinna byç: 1) w tej samej p∏aszczyênie co sonda SP2; 2) wwystarczajàcej odleg∏oÊci (promieniowo) od innych sond iÊcianki tunelu, tak aby by∏a wolna od wp∏ywu obszarów martwych lub zawirowaƒ; 3) izolowana iogrzewana na ca∏ej d∏ugoÊci do temperatury 328 K(55°C), wcelu zabezpieczenia przed kondensacjà wody. — HSL1 — podgrzewana linia pobierania próbek dostarcza próbk´ gazu z pojedynczej sondy do punktu (punktów) rozga∏´zienia i do analizatora HC; Linia pobierania próbek powinna: 1) mieç Êrednic´ wewn´trznà minimum 5 mm i maksimum 13,5 mm; 2) byç wykonana ze stali nierdzewnej lub z PTFE; 3) utrzymywaç temperatur´ Êcianki mierzonà w ka˝dej sekcji z oddzielnie regulowanym podgrzewaniem na poziomie 463 K (190 °C) ± 10 K, je˝eli temperatura spalin w pobli˝u sondy do pobierania próbek jest równa lub ni˝sza od 463 K (190 °C); 4) utrzymywaç temperatur´ Êcianki wi´kszà ni˝ 453 K (180°C), je˝eli temperatura spalin w pobli˝u sondy do pobierania próbek jest wi´ksza od 463 K (190°C); 5) utrzymywaç temperatur´ gazu na poziomie 463 K(190°C) ±10 KbezpoÊrednio przed podgrzewanym filtrem (F2) i analizatorem HFID. — HSL2 — podgrzewana linia pobierania próbek NO x Linia pobierania próbek powinna: 1) utrzymywaç temperatur´ Êcianki 328—473 K(55—200°C) a˝ do konwertora, wprzypadku zastosowania kàpieli ch∏odzàcej, i a˝ do analizatora, gdy kàpiel ch∏odzàca nie jest stosowana; 2) byç wykonana ze stali nierdzewnej lub z PTFE. Poniewa˝ ogrzewanie linii do pobierania próbek gazów spalinowych jest potrzebne wy∏àcznie wcelu zapobie˝enia kondensacji wody ikwasu siarkowego, temperatura linii pobierania próbek zale˝y od zawartoÊci siarki w paliwie. — SL — linia pobierania próbek dla CO (CO ) powinna byç wykonana z PTFE lub stali nierdzewnej. Mo˝e 2 ona byç ogrzewana lub nieogrzewana. — BK — worek do oznaczania st´˝eƒ w tle (nieobowiàzkowo; tylko rysunek 3. — BG — worek do oznaczania st´˝eƒ w próbce spalin (nieobowiàzkowo; rysunek 3 tylko dla CO i CO ). 2 — F1 — podgrzewany filtr wst´pny (nieobowiàzkowo).Temperatura filtru powinna byç taka sama jak temperatura HSL1. — F2 — filtr podgrzewany powinien zatrzymaç wszystkie sta∏e zanieczyszczenia zpróbki gazu przed analizatorem. Temperatura filtru powinna byç taka sama jak temperatura HSL1. Wrazie potrzeby filtr nale˝y wymieniç.

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13287

— P— podgrzewana pompa do pobierania próbek powinna byç podgrzewana do takiej temperatury jak HSL1. — HC — podgrzewany detektor p∏omieniowo-jonizacyjny (HFID) do oznaczania w´glowodorów. Temperatura powinna byç utrzymywana w zakresie 453—473 K (180—200 °C). — CO, CO — analizatory NDIR do oznaczania tlenku w´gla i dwutlenku w´gla. 2 — NO —-analizator CLD lub HCLD do oznaczania tlenków azotu. Wprzypadku u˝ycia HCLD jego tempera- 2 tura powinna byç utrzymywana w zakresie 328—473 K (55—200 °C). — C— konwertor powinien byç stosowany do katalitycznej redukcji NO do NO przed dokonaniem analizy 2 w CLD lub HCLD. — B— kàpiel ch∏odzàca do ch∏odzenia ikondensacji wody zpróbki spalin. Temperatura kàpieli powinna byç utrzymywana w zakresie 273—277 K (0—4 °C) za pomocà lodu lub urzàdzenia ch∏odzàcego. Jest to nieobowiàzkowe, je˝eli analizator nie wykazuje zak∏óceƒ spowodowanych parà wodnà, jak opisano w za- ∏àczniku nr 2 do rozporzàdzenia pkt 7.9.1 i 7.9.2. Stosowanie chemicznych Êrodków usuwajàcych wod´ z pobranych próbek jest niedozwolone. — T1, T2, T3 — czujniki temperatury do kontroli temperatury strumienia gazu. — T4 — czujnik temperatury. Temperatura konwertora NO —NO. 2 — T5 — czujnik temperatury mierzy temperatur´ kàpieli ch∏odzàcej. — G1, G2, G3 — ciÊnieniomierze do pomiaru ciÊnienia w liniach pobierania próbek. — R1, R2 — regulatory do kontroli ciÊnienia odpowiednio powietrza i paliwa, dla HFID. — R3, R4, R5 — regulatory ciÊnienia do kontroli ciÊnienia w liniach pobierania próbek i regulacji dop∏ywu do analizatorów. — FL1, FL2, FL3 — przep∏ywomierze do pomiaru nat´˝enia przep∏ywu bocznikowego próbki. — FL4 do FL7 — przep∏ywomierze (nieobowiàzkowo) do kontroli nat´˝enia przep∏ywu przez analizatory. — V1 do V6 — zawory rozdzielcze — uk∏ad zaworów kierujàcy próbk´ spalin, gaz wzorcowy lub gaz zerowy do analizatorów. — V7, V8 — zawory elektromagnetyczne do linii bocznikowej konwertora NO —NO. 2 — V9 — zawór iglicowy do zrównowa˝enia przep∏ywu przez konwertor NO —NO i lini´ bocznikowà. 2 — V10, V11 — zawory iglicowe do regulacji przep∏ywu przez analizatory. — V12, V13 — zawory spustowe do spuszczania kondensatu z kàpieli ch∏odzàcej B. — V14 — zawór rozdzielczy wybierajàcy worek z próbkà spalin lub worek z t∏em. 9.2. Oznaczanie czàstek sta∏ych Szczegó∏owe opisy zalecanych uk∏adów rozcieƒczania i pobierania próbek zawierajà rysunki od 4 do 15. W przypadku gdy ró˝ne konfiguracje mogà doprowadzaç do równowa˝nych wyników, nie jest wymagana zgodnoÊç z przedstawionymi schematami. W celu uzyskania dodatkowych informacji i koordynowania dzia∏ania uk∏adów sk∏adowych mogà byç u˝yte w szczególnoÊci przyrzàdy, zawory, solenoidy, pompy iprze∏àczniki. Inne elementy sk∏adowe, które nie sà konieczne do utrzymania dok∏adnoÊci niektórych uk∏adów, mogà byç wy∏àczone, je˝eli ich wy∏àczenie opiera si´ na dobrej praktyce in˝ynierskiej. 9.2.1. Uk∏ad rozdzielacza 9.2.1.1. Uk∏ad rozcieƒczania przep∏ywu cz´Êciowego przedstawiajà rysunki od 4 do 12 (wiele rodzajów uk∏adów rozcieƒczenia przep∏ywu cz´Êciowego), które normalnie mogà byç stosowane do testu stacjonarnego (NRSC). Poniewa˝ jednak testy niestacjonarne narzucajà dodatkowe surowe ograniczenia, jedynie te uk∏ady rozcieƒczenia przep∏ywu cz´Êciowego (rysunki 4—12), które spe∏niajà wymagania podane w punkcie „Wymagania techniczne dla uk∏adów rozcieƒczenia przep∏ywu cz´Êciowego” za∏àcznika nr 2 do rozporzàdzenia pkt 6.4, mogà byç zaakceptowane dla testu niestacjonarnego (NRTC). Dzia∏anie uk∏adu rozcieƒczania przep∏ywu cz´Êciowego oparte jest na rozcieƒczaniu cz´Êci strumienia spalin. Rozdzielenie strumienia spalin inast´pnie proces rozcieƒczania mo˝e byç dokonany za pomocà uk∏adów rozcieƒczania ró˝nych typów. Wcelu póêniejszego zbierania czàstek sta∏ych przez uk∏ad pobierania próbek czàstek sta∏ych (rysunek 14) mo˝e byç przepuszczana ca∏oÊç lub tylko cz´Êç rozcieƒczonych spalin. Pierwszà metod´ okreÊla si´ jako uk∏ad pobierania próbki z ca∏ego przep∏ywu, drugà metod´ jako uk∏ad pobierania próbki z cz´Êci przep∏ywu. Obliczenie stopnia rozcieƒczania zale˝y od rodzaju zastosowanego uk∏adu. 9.2.1.1.1. Zaleca si´ stosowanie nast´pujàcych uk∏adów: 1) izokinetycznego okreÊlonego na rysunkach 4 i 5; W uk∏adach izokinetycznych przep∏yw do wn´trza rurki przesy∏ajàcej jest dopasowany pod wzgl´- dem pr´dkoÊci lub ciÊnienia do ca∏kowitego przep∏ywu spalin, co wymaga niezak∏óconego i równomiernego przep∏ywu spalin przy sondzie pobierajàcej próbk´. Uzyskuje si´ to poprzez u˝ycie rezonatora iprostoliniowoÊç przewodu przed punktem pobierania próbek (idàc pod pràd). Proporcja

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13288

rozdzia∏u jest wówczas obliczana z ∏atwo mierzalnych wartoÊci, jak Êrednice przewodów. Warunki izokinetyczne wykorzystywane sà tylko do ustawienia warunków przep∏ywu, anie wcelu ustawienia rozdzia∏u wielkoÊci czàstek sta∏ych. Ustawienie rozdzia∏u wielkoÊci czàstek nie jest konieczne, gdy˝ czàstki sta∏e sà dostatecznie ma∏e, aby podà˝aç wzd∏u˝ linii przep∏ywu. 2) z regulacjà przep∏ywu i z pomiarem st´˝enia, okreÊlonych na rysunkach 6—10; Wuk∏adach zregulacjà przep∏ywu izpomiarem st´˝enia pobór próbek zca∏ego strumienia spalin dokonywany jest poprzez regulacj´ przep∏ywu powietrza rozcieƒczajàcego i ca∏kowitego przep∏ywu rozcieƒczonych spalin. Stosunek rozcieƒczenia wyznaczany jest ze st´˝eƒ naturalnie wyst´pujàcych wspalinach gazów wskaênikowych, takich jak CO lub NO . St´˝enia wrozcieƒczonych spa- 2 X linach i w powietrzu rozcieƒczajàcym sà mierzone, podczas gdy st´˝enie w spalinach nierozcieƒczonych mo˝e byç albo mierzone bezpoÊrednio, albo wyznaczone na podstawie zu˝ycia paliwa i równania bilansu w´gla, je˝eli znany jest sk∏ad paliwa. Uk∏ady te mogà byç regulowane poprzez obliczony stosunek rozcieƒczenia (rysunki 6 i 7) lub poprzez przep∏ywy w przewodzie przesy∏ajàcym (rysunki 8—10). 3) z regulacjà przep∏ywu i z jego pomiarem, okreÊlonych na rysunkach 11 i 12; W uk∏adach z redukcjà przep∏ywu i z jego pomiarem próbka jest pobierana z ca∏ego strumienia spalin poprzez ustawienie przep∏ywu powietrza rozcieƒczajàcego oraz ca∏kowitego przep∏ywu rozcieƒczonych spalin. Stopieƒ rozcieƒczenia wyznaczany jest z ró˝nicy nat´˝enia obu przep∏ywów. W zwiàzku z tym, ˝e wzajemne wartoÊci bezwzgl´dne nat´˝enia obu przep∏ywów, przy wy˝szych stosunkach rozcieƒczenia, mogà prowadziç do znaczàcych b∏´dów, wymagane jest wzajemne dok∏adne wzorcowanie przep∏ywomierzy (rysunek 9 i nast´pne). Regulacja przep∏ywu jest bardzo uproszczona poprzez utrzymywanie nat´˝enia przep∏ywu rozcieƒczonych spalin na sta∏ym poziomie i zmian´ nat´˝enia przep∏ywu powietrza rozcieƒczajàcego, je˝eli jest to konieczne. Aby wykorzystaç wszystkie zalety uk∏adów rozcieƒczania przep∏ywu cz´Êciowego, powinny byç wyeliminowane potencjalne problemy zwiàzane ze stratà czàstek sta∏ych w rurce przesy∏ajàcej oraz zapewnione reprezentatywne próbki pobrane zuk∏adu wylotowego silnika iprawid∏owe okre- Êlenie stosunku rozdzia∏u. W opisanych uk∏adach zwrócono uwag´ na te krytyczne problemy. 4) rozcieƒczenia przep∏ywu ca∏kowitego okreÊlonego na rysunku 3; 5) do pobierania próbek czàstek sta∏ych, okreÊlonych na rysunkach 14 i 15. Rysunek 4 Uk∏ad rozcieƒczania przep∏ywu cz´Êciowego z sondà izokinetycznà i pobieraniem próbek z cz´Êci przep∏ywu (regulacja SB) Nierozcieƒczone spaliny sà przesy∏ane zrury wylotowej EP do tunelu rozcieƒczania DT przez sond´ do izokinetycznego pobierania próbek ISP i rurk´ przesy∏ajàcà TT. Ró˝nica ciÊnienia spalin w rurze wylotowej i na wlocie do sondy jest mierzona przetwornikiem ciÊnienia DPT. Sygna∏ z DPT przekazywany jest do regulatora przep∏ywu FC1, który steruje dmuchawà ssàcà SB, tak aby utrzymaç zerowà ró˝nic´ ciÊnieƒ na koƒcówce sondy. W tych warunkach pr´dkoÊci gazów spalinowych w EP i ISP sà jednakowe, a przep∏yw przez ISP i TT jest sta∏à cz´Êcià (rozdzia∏em) przep∏ywu spalin. Stosunek rozdzia∏u jest wyznaczany zpól przekrojów poprzecznych EP i ISP. Nat´˝enie przep∏ywu powietrza rozcieƒczajàcego jest mierzone przep∏ywomierzem FM1. Stopieƒ rozcieƒczenia obliczany jest z nat´˝enia przep∏ywu powietrza rozcieƒczajàcego i stosunku rozdzia∏u.

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13289

Rysunek 5 Uk∏ad rozcieƒczania przep∏ywu cz´Êciowego z sondà izokinetycznà i pobieraniem próbki z cz´Êci przep∏ywu (regulacja PB) Nierozcieƒczone spaliny przep∏ywajà z rury wylotowej EP do tunelu rozcieƒczania DT przez sond´ izokinetycznà ISP irurk´ przesy∏ajàcà TT. Ró˝nica ciÊnienia spalin mi´dzy przewodem wylotowym iwlotem do sondy jest mierzona przez przetwornik ciÊnienia DPT. Sygna∏ z tego przetwornika przekazywany jest do regulatora przep∏ywu FC1, który steruje dmuchawà t∏oczàcà PB, tak aby utrzymaç zerowà ró˝nic´ ciÊnieƒ na koƒcówce sondy. Uzyskuje si´ to przez pobieranie niewielkiej cz´Êci powietrza rozcieƒczajàcego, którego nat´˝enie przep∏ywu zosta∏o uprzednio zmierzone przep∏ywomierzem FM1, iwprowadzenie go do TT poprzez kryz´ pneumatycznà. W tych warunkach pr´dkoÊci gazów spalinowych w EP i ISP sà jednakowe, a przep∏yw przez ISP i TT jest sta∏à cz´Êcià (rozdzia∏em) przep∏ywu spalin. Stosunek rozdzia∏u jest wyznaczany zpól przekrojów poprzecznych EP i ISP. Powietrze rozcieƒczajàce zasysane jest poprzez DT przez dmuchaw´ ssàcà SB, a nat´˝enie przep∏ywu mierzone jest przez FM1 na wlocie do DT. Stopieƒ rozcieƒczenia obliczany jest znat´˝enia przep∏ywu powietrza rozcieƒczajàcego i stosunku rozdzia∏u.

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13290

Rysunek 6 Uk∏ad rozcieƒczania przep∏ywu cz´Êciowego z pomiarem st´˝enia CO lub NO i pobieraniem próbki z cz´Êci 2 x przep∏ywu Nierozcieƒczone spaliny sà przesy∏ane z rury wylotowej EP do tunelu rozcieƒczania DT poprzez sond´ do pobierania próbek SP iprzewód przesy∏ajàcy TT. St´˝enia gazu znakujàcego (CO lub NO ) mierzone sà wnie- 2 x rozcieƒczonych i rozcieƒczonych spalinach, a tak˝e w powietrzu rozcieƒczajàcym za pomocà analizatora(ów) spalin EGA. Sygna∏y te przekazywane sà do regulatora przep∏ywu FC2, który steruje albo dmuchawà t∏oczàcà PB, albo dmuchawà ssàcà SB, tak aby utrzymaç ˝àdany rozdzia∏ spalin i odpowiedni stopieƒ rozcieƒczenia w DT. Stopieƒ rozcieƒczenia obliczany jest ze st´˝eƒ gazu znakujàcego w spalinach nierozcieƒczonych, w spalinach rozcieƒczonych i w powietrzu rozcieƒczajàcym.

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13291

Rysunek 7 Uk∏ad rozcieƒczania przep∏ywu cz´Êciowego z pomiarem st´˝enia CO , bilansem w´gla i pobieraniem próbki 2 z ca∏ego przep∏ywu Spaliny nierozcieƒczone sà przesy∏ane z rury wylotowej EP do tunelu rozcieƒczania DT przez sond´ do pobierania próbek SP iprzewód przesy∏ajàcy TT. St´˝enia CO wrozcieƒczonych spalinach iwpowietrzu roz- 2 cieƒczajàcym sà mierzone za pomocà analizatora(ów) spalin EGA. Sygna∏y CO i przep∏ywu paliwa G 2 FUEL przesy∏ane sà albo do regulatora przep∏ywu FC2, albo do regulatora przep∏ywu FC3 uk∏adu pobierania próbek czàstek sta∏ych (patrz rysunek 14). FC2 steruje dmuchawà t∏oczàcà PB, podczas gdy FC3 steruje uk∏adem pobierania próbek czàstek sta∏ych (patrz rysunek 14), tak ustawiajàc przep∏ywy do i z uk∏adu, aby otrzymaç ˝àdany rozdzia∏ spalin i stosunek rozcieƒczania w DT. Stopieƒ rozcieƒczania obliczany jest ze st´˝enia CO 2 i G przy zastosowaniu zasady bilansu w´gla. FUEL

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13292

Rysunek 8 Uk∏ad rozcieƒczania przep∏ywu cz´Êciowego z pojedynczà zw´˝kà Venturiego, pomiarem st´˝enia i pobieraniem próbki z cz´Êci przep∏ywu Nierozcieƒczone spaliny sà przesy∏ane z rury wylotowej EP do tunelu rozcieƒczania DT poprzez sond´ do pobierania próbek SP iprzewód przesy∏ajàcy TT wwyniku podciÊnienia wytworzonego wDT przez zw´˝k´ Venturiego VN. Nat´˝enie przep∏ywu gazów przez TT zale˝y od wymiany p´du w strefie zw´˝ki Venturiego i dlatego jest uzale˝nione od temperatury bezwzgl´dnej gazu na wylocie zTT. Wkonsekwencji, rozdzia∏ spalin dla danego nat´˝enia przep∏ywu przez tunel nie jest sta∏y i stosunek rozcieƒczania przy niskim obcià˝eniu jest nieco mniejszy ni˝ przy obcià˝eniu wy˝szym. St´˝enie gazów znakujàcych (CO lub NO ) jest mierzone wnierozcieƒ- 2 X czonych spalinach, wrozcieƒczonych spalinach iwpowietrzu rozcieƒczajàcym za pomocà analizatora(ów) spalin EGA, a stopieƒ rozcieƒczenia obliczany jest z wartoÊci tak zmierzonych.

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13293

Rysunek 9 Uk∏ad rozcieƒczania przep∏ywu cz´Êciowego z dwoma zw´˝kami Venturiego lub z dwoma kryzami, z pomiarem st´˝enia i pobieraniem próbki z cz´Êci przep∏ywu Nierozcieƒczone spaliny sà przesy∏ane z rury wylotowej EP do tunelu rozcieƒczania DT poprzez sond´ do pobierania próbek SP i przewód przesy∏ajàcy TT oraz przez rozdzielacz przep∏ywu, który zawiera zestaw kryz lub zw´˝ek Venturiego. Pierwsza z nich (FD1) umieszczona jest w EP, druga zaÊ (FD2) w TT. W celu utrzymania sta∏ego rozdzia∏u spalin przez regulacj´ nadciÊnienia w EP i ciÊnienia w DT, dodatkowo konieczne sà dwa zawory regulacji ciÊnienia (PCV1 i PCV2). PCV1 umieszczony jest zgodnie z kierunkiem strumienia w EP za SP w kierunku przep∏ywu, PCV2 — pomi´dzy dmuchawà t∏oczàcà PB i DT. St´˝enie gazów znakujàcych (CO lub 2 NO ) jest mierzone wnierozcieƒczonych spalinach, wrozcieƒczonych spalinach iwpowietrzu rozcieƒczajàcym X za pomocà analizatora(ów) spalin EGA. Pomiary te sà konieczne do sprawdzenia rozdzia∏u spalin i mogà byç tak˝e wykorzystane do regulacji PCV1 i PCV2 w celu precyzyjnego sterowania rozdzia∏em. Stopieƒ rozcieƒczenia jest obliczany ze st´˝eƒ gazów znakujàcych.

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13294

Rysunek 10 Uk∏ad rozcieƒczania przep∏ywu cz´Êciowego z wiàzkà rurek rozdzielajàcych z pomiarem st´˝enia i pobieraniem próbki z cz´Êci przep∏ywu Nierozcieƒczone spaliny sà przesy∏ane z rury wylotowej EP do tunelu rozcieƒczania DT poprzez przewód przesy∏ajàcy TT oraz przez rozdzielacz przep∏ywu FD3, który sk∏ada si´ z kilku rurek o tych samych wymiarach (ta sama Êrednica, d∏ugoÊç i promieƒ krzywizny) zainstalowanych w EP. Jedna z tych rurek doprowadza spaliny do DT, pozosta∏ymi przep∏ywajà one do komory t∏umiàcej DC. W ten sposób rozdzia∏ spalin okreÊlony jest przez ca∏kowità liczb´ rurek. Regulacja sta∏ego rozdzia∏u wymaga utrzymywania zerowej ró˝nicy ciÊnienia pomi´dzy DC i wylotem TT mierzonej przez ró˝nicowy przetwornik ciÊnienia DPT. Zerowa ró˝nica ciÊnienia osiàgana jest przez wtrysk Êwie˝ego powietrza do DT przy wylocie z TT. St´˝enie gazów znakujàcych (O lub NO ) 2 X jest mierzone w spalinach nierozcieƒczonych, spalinach rozcieƒczonych i w powietrzu rozcieƒczajàcym za pomocà analizatora(-ów) spalin EGA. Pomiary te konieczne sà do sprawdzenia rozdzia∏u spalin imogà byç wykorzystane do regulacji nat´˝enia przep∏ywu wtryskiwanego powietrza, w celu precyzyjnej regulacji rozdzia∏u. Stopieƒ rozcieƒczenia obliczany jest ze st´˝enia gazów znakujàcych.

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13295

Rysunek 11 Uk∏ad rozcieƒczania przep∏ywu cz´Êciowego z regulacjà przep∏ywu i pobieraniem próbki z ca∏ego przep∏ywu Nierozcieƒczone spaliny sà przesy∏ane z rury wylotowej EP do tunelu rozcieƒczania DT poprzez sond´ do pobierania próbek i przewód przesy∏ajàcy TT. Ca∏kowity przep∏yw przez tunel ustawiany jest przez regulator przep∏ywu FC3 ipomp´ pobierania próbek Puk∏adu pobierania próbek czàstek sta∏ych (patrz rysunek 16). Przep∏yw powietrza rozcieƒczajàcego jest sterowany przez regulator przep∏ywu FC2, który mo˝e u˝yç: G , G EXH AIR lub G jako sygna∏ów sterujàcych dla uzyskania wymaganego rozdzia∏u spalin. Przep∏yw próbki do DT jest FUEL ró˝nicà pomi´dzy wielkoÊcià ca∏kowitego przep∏ywu iprzep∏ywem powietrza rozcieƒczajàcego. Nat´˝enie przep∏ywu powietrza rozcieƒczajàcego jest mierzone przez urzàdzenie pomiaru przep∏ywu FM1, aca∏kowite nat´˝enie przep∏ywu — przez urzàdzenie pomiaru przep∏ywu FM3 uk∏adu pobierania próbek czàstek sta∏ych (patrz rysunek 14). Stopieƒ rozcieƒczenia obliczany jest z tych dwóch nat´˝eƒ przep∏ywu.

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13296

Rysunek 12 Uk∏ad rozcieƒczania przep∏ywu cz´Êciowego z regulacjà przep∏ywu i pobieraniem próbki z cz´Êci przep∏ywu Nierozcieƒczone spaliny sà przesy∏ane z rury wylotowej EP do tunelu rozcieƒczania DT poprzez sond´ do pobierania próbek i przewód przesy∏ajàcy TT. Rozdzia∏ spalin i przep∏yw do DT jest sterowany przez regulator przep∏ywu FC2, który reguluje przep∏ywy (lub pr´dkoÊci) odpowiednio: dmuchawy t∏oczàcej PB i dmuchawy ssàcej SB. Jest to mo˝liwe, poniewa˝ próbka pobrana przez uk∏ad pobierania próbek czàstek sta∏ych powraca do DT. G , G lub G mogà byç wykorzystane przez FC2 jako sygna∏y sterujàce. Nat´˝enie przep∏ywu po- EXH AIR FUEL wietrza rozcieƒczajàcego mierzone jest przez urzàdzenie pomiaru przep∏ywu FM1, a ca∏kowite nat´˝enie przep∏ywu przez urzàdzenie pomiaru przep∏ywu FM2. Stopieƒ rozcieƒczenia obliczany jest z nat´˝eƒ tych dwóch przep∏ywów. Opis rysunków od 4 do 12 — EP rura wylotowa Rura wylotowa powinna byç izolowana. W celu redukcji bezw∏adnoÊci cieplnej rury wylotowej zaleca si´, aby stosunek gruboÊci Êcianki do Êrednicy nie przekracza∏ wartoÊci 0,015. U˝ycie gi´tkich odcinków nale˝y ograniczyç tak, aby stosunek ich d∏ugoÊci do Êrednicy nie przekracza∏ wartoÊci 12. Krzywizny powinny byç zminimalizowane, aby zmniejszyç inercyjne osadzanie si´. Je˝eli wsk∏ad uk∏adu wchodzi t∏umik stanowiskowy, zaizolowaç nale˝y równie˝ ten t∏umik. W przypadku uk∏adu izokinetycznego rura wylotowa nie mo˝e zawieraç kolanek, krzywizn i nag∏ych zmian Êrednicy na d∏ugoÊci równej co najmniej szeÊciu Êrednicom przed (wkierunku przeciwnym do kierunku przep∏ywu) itrzem Êrednicom za (wkierunku przep∏ywu) koƒcówkà sondy do pobierania próbek. Pr´dkoÊç gazu wstrefie pobierania próbek musi byç wi´ksza ni˝ 10 m/s, zwyjàtkiem fazy biegu ja∏owego. Oscylacje ciÊnienia spalin nie mogà Êrednio przekraczaç ±500 Pa. Wszelkie kroki podejmowane w celu obni˝enia oscylacji ciÊnienia, wykraczajàce poza zastosowanie uk∏adu wylotowego pojazdu (w∏àcznie zt∏umikiem iurzàdzeniem do dodatkowego oczyszczania spalin), nie mogà zmieniaç osiàgów silnika ani powodowaç osadzania si´ czàstek sta∏ych. Wuk∏adach bez sond izokinetycznych zaleca si´ stosowanie prostej rury na d∏ugoÊci równej szeÊciu Êrednicom przed (wkierunku przeciwnym do przep∏ywu) itrzem Êrednicom za (wkierunku przep∏ywu) koƒcówkà sondy. — SP sonda do pobierania próbek (rysunki 6—12) Ârednica wewn´trzna powinna wynosiç co najmniej 4 mm. Stosunek Êrednicy rury wylotowej i sondy powinien wynosiç co najmniej cztery. Sonda powinna byç otwartà rurkà skierowanà powierzchnià czo∏owà pod pràd, umieszczonà w osi przewodu wylotowego, lub wielootworowà sondà, jak opisano pod symbolem SP1 w pkt 9.1.1.1. — ISP sonda izokinetyczna do pobierania próbek (rysunki 4 i 5) musi byç zainstalowana powierzchnià czo- ∏owà pod pràd wosi rury wylotowej wmiejscu, gdzie spe∏nione sà warunki przep∏ywu spalin wsekcji EP, itak zaprojektowana, aby zapewniaç proporcjonalny pobór próbek spalin nierozcieƒczonych. Wewn´trzna Êrednica powinna wynosiç co najmniej 12 mm.

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13297

Do izokinetycznego rozdzia∏u spalin przez utrzymywanie zerowej ró˝nicy ciÊnieƒ pomi´dzy EP iISP niezb´dny jest uk∏ad regulacji. W takich warunkach pr´dkoÊç spalin w EP i w ISP jest taka sama, a masowy przep∏yw przez ISP jest sta∏à cz´Êcià przep∏ywu spalin. ISP musi byç pod∏àczona do ró˝nicowego przetwornika ciÊnienia. Regulacja w celu utrzymywania zerowej ró˝nicy ciÊnienia pomi´dzy EP i ISP dokonywana jest za pomocà regulatorów pr´dkoÊci dmuchawy lub przep∏ywu. — FD1, FD2 — rozdzielacz przep∏ywu (rysunek 9) Zestaw kryz lub zw´˝ek Venturiego zainstalowany jest odpowiednio w rurze wylotowej EP i w przewodzie przesy∏ajàcym TT, aby dostarczyç proporcjonalnà próbk´ nierozcieƒczonych spalin. Uk∏ad sterujàcy sk∏adajàcy si´ z dwóch zaworów regulacji ciÊnienia PCV1 i PCV2 jest niezb´dny do proporcjonalnego rozdzia∏u przez regulacj´ ciÊnieƒ w EP i DT. — FD3 — rozdzielacz przep∏ywu (rysunek 10) W rurze wylotowej EP jest zainstalowany zestaw rurek (pakiet rurek), aby dostarczyç proporcjonalnà próbk´ nierozcieƒczonych spalin. Jedna zrurek doprowadza spaliny do tunelu rozcieƒczania DT, podczas gdy pozosta∏ymi rurkami spaliny przep∏ywajà do komory t∏umiàcej DC. Rurki muszà posiadaç te same wymiary (t´ samà Êrednic´, d∏ugoÊç, promieƒ krzywizny), przy czym rozdzia∏ spalin zale˝y od ca∏kowitej liczby rurek. Dla proporcjonalnego rozdzia∏u potrzebny jest uk∏ad regulacyjny, utrzymujàcy zerowà ró˝nic´ ciÊnieƒ pomi´dzy wylotem zestawu rurek do DC iwylotem zTT. Wtych warunkach pr´dkoÊci gazu wEP iFD3 sà proporcjonalne iprzep∏yw przez TT jest sta∏à cz´Êcià przep∏ywu spalin. Te dwa punkty muszà byç pod∏àczone do ró˝nicowego przetwornika ciÊnienia DPT. Sterowanie utrzymywaniem zerowej ró˝nicy ciÊnienia jest realizowane przez regulator przep∏ywu FC1. — EGA — analizator gazów spalinowych (rysunki 6—10) Mogà byç zastosowane analizatory CO lub NO (w przypadku metody bilansu w´gla — tylko CO ). Anali- 2 X 2 zatory powinny byç wzorcowane tak jak analizatory do pomiaru emisji sk∏adników gazowych. W celu okreÊlenia ró˝nic st´˝eƒ mo˝e byç u˝yty jeden lub kilka analizatorów. Dok∏adnoÊç uk∏adów pomiarowych musi byç taka, ˝eby dok∏adnoÊç pomiaru G wynosi∏a ±4 %. EDFWi — TT — przewód przesy∏ajàcy (rysunki 4—12) powinien: 1) byç mo˝liwie krótki, ale nie d∏u˝szy ni˝ 5 m; 2) posiadaç Êrednic´ równà lub wi´kszà od Êrednicy sondy; jednak nie wi´kszà ni˝ 25 mm; 3) posiadaç wylot w osi tunelu rozcieƒczania, skierowany w kierunku ruchu strumienia gazów. Je˝eli d∏ugoÊç przewodu wynosi 1 m lub mniej, powinien byç on izolowany materia∏em o maksymalnej przewodnoÊci cieplnej 0,05 W/(m-K), o gruboÊci promieniowej warstwy izolacyjnej odpowiadajàcej Êrednicy sondy. Wprzypadku gdy przewód jest d∏u˝szy ni˝ 1 m, musi byç izolowany ipodgrzewany do minimalnej temperatury Êcianki co najmniej 523 K (250 °C). Alternatywnie wymagana temperatura Êcianki przewodu przesy∏ajàcego mo˝e byç okreÊlona zwykorzystaniem standardowych obliczeƒ przenikania ciep∏a. — DPT — ró˝nicowy przetwornik ciÊnienia (rysunki 4, 5 i10) powinien posiadaç zakres ±500 Pa lub mniejszy. — FC1 — regulator przep∏ywu (rysunki 4, 5 i 10) Wuk∏adach izokinetycznych (rysunki 4 i5) niezb´dny jest regulator przep∏ywu utrzymujàcy zerowà ró˝nic´ ciÊnieƒ pomi´dzy EP i ISP. Regulacja mo˝e byç wykonana przez: 1) regulacj´ pr´dkoÊci obrotowej lub przep∏ywu dmuchawy ssàcej (SB) iutrzymywanie sta∏ej pr´dkoÊci obrotowej dmuchawy t∏oczàcej (PB) podczas ka˝dej fazy (rysunek 4) lub 2) ustawienie dmuchawy ssàcej (SB) na ustalony przep∏yw masowy rozcieƒczonych spalin iregulacj´ przep∏ywu dmuchawy t∏oczàcej PB, a przez to przep∏ywu próbki spalin w obszarze przy zakoƒczeniu przewodu przesy∏ajàcego (TT) (rysunek 5). W przypadku uk∏adu z regulacjà ciÊnieniem b∏àd resztkowy w p´tli sterujàcej nie mo˝e przekraczaç ±3 Pa. Oscylacje ciÊnienia w tunelu rozcieƒczajàcym nie mogà przekraczaç Êrednio ±250 Pa. Wuk∏adzie zwiàzkà rurek (rysunek 10) do proporcjonalnego rozdzia∏u spalin niezb´dny jest regulator przep∏ywu utrzymujàcy zerowà ró˝nic´ ciÊnieƒ mi´dzy wylotem z zespo∏u rurek i wylotem z TT. Regulacji mo˝na dokonaç poprzez sterowanie nat´˝eniem przep∏ywu powietrza wtryskiwanego do DT przy wylocie z TT. — PCV1, PCV2 — zawór regulacji ciÊnienia (rysunek 9) Wuk∏adzie zdwoma zw´˝kami Venturiego lub dwoma kryzami niezb´dne sà dwa zawory regulujàce ciÊnienie w celu proporcjonalnego rozdzia∏u przep∏ywu poprzez sterowanie nadciÊnieniem w EP i ciÊnieniem w DT. Zawory powinny byç umieszczone w EP za (w kierunku przep∏ywu) SP oraz pomi´dzy PB i DT. — DC — komora t∏umiàca (rysunek 10)

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13298

W celu zminimalizowania oscylacji ciÊnienia w rurze wylotowej EP komora t∏umiàca powinna byç zainstalowana na wylocie z zespo∏u rurek. — VN — zw´˝ka Venturiego (rysunek 8) zainstalowana jest w tunelu rozcieƒczania DT w celu wytwarzania podciÊnienia wobszarze wylotu zprzewodu przesy∏ajàcego TT. Nat´˝enie przep∏ywu gazu przez TT jest zdeterminowane przez wymian´ p´du wstrefie zw´˝ki Venturiego ijest zasadniczo proporcjonalne do nat´˝enia przep∏ywu dmuchawy t∏oczàcej PB, co prowadzi do sta∏ego stosunku rozcieƒczania. Ze wzgl´du na wp∏yw temperatury uwylotu zTT iró˝nic´ ciÊnieƒ pomi´dzy EP iDT na wymian´ p´du rozcieƒczenia jest nieznacznie ni˝szy przy ma∏ym obcià˝eniu ni˝ przy wysokim obcià˝eniu. — FC2 — regulator przep∏ywu (rysunki 6, 7, 11 i12; nieobowiàzkowy) mo˝e byç u˝yty wcelu regulacji przep∏ywu dmuchawy t∏oczàcej PB i/lub dmuchawy ssàcej SB. Mo˝e on byç sprz´˝ony z sygna∏em przep∏ywu spalin lub sygna∏em przep∏ywu paliwa i/ lub sygna∏ami ró˝nicowymi CO lub NO . 2 X W przypadku zastosowania ciÊnieniowego zasilania powietrzem (rysunek 11) FC2 reguluje bezpoÊrednio przep∏yw powietrza. — FM1— urzàdzenie do pomiaru przep∏ywu (rysunki 6 i7, 11 i12): gazomierz lub inne oprzyrzàdowanie do pomiaru nat´˝enia przep∏ywu powietrza rozcieƒczajàcego. FM1 jest nieobowiàzkowe, je˝eli PB jest wzorcowana do pomiaru przep∏ywu. — FM2 — urzàdzenie do pomiaru przep∏ywu (rysunek 12): gazomierz lub inne przep∏ywowe oprzyrzàdowanie do pomiaru nat´˝enia przep∏ywu rozcieƒczonych spalin. FM2 jest nieobowiàzkowe, je˝eli SB jest wzorcowana do pomiaru przep∏ywu. — PB — dmuchawa t∏oczàca (rysunki 4—9 i 12) mo˝e byç pod∏àczona do regulatorów przep∏ywu FC1 lub FC2 wcelu regulacji nat´˝enia przep∏ywu powietrza rozcieƒczajàcego. PB nie jest wymagana wprzypadku u˝ycia przepustnicy. PB mo˝e byç stosowana do pomiaru przep∏ywu powietrza rozcieƒczajàcego, je˝eli jest wzorcowana. — SB — dmuchawa ssàca (rysunki 4—6, 9, 10 i 12) mo˝e byç u˝yta do pomiaru przep∏ywu rozcieƒczonych spalin, tylko w uk∏adach pobierania próbek z cz´Êci przep∏ywu, je˝eli jest wzorcowana. — DAF — filtr powietrza rozcieƒczajàcego (rysunki 4—12) Zaleca si´, aby powietrze rozcieƒczajàce by∏o filtrowane oraz przepuszczane przez w´giel aktywowany wcelu usuni´cia w´glowodorów t∏a. Powietrze rozcieƒczajàce powinno mieç temperatur´ 298 K (25 °C) ±5 K. Na ˝yczenie producenta nale˝y pobraç próbk´ powietrza rozcieƒczajàcego zgodnie z dobrà in˝ynierskà praktykà w celu okreÊlenia zawartoÊci czàstek sta∏ych w tle, a nast´pnie zawartoÊç t´ mo˝na odejmowaç od wartoÊci zmierzonych w rozcieƒczonych spalinach. — PSP — sonda do pobierania próbek czàstek sta∏ych (rysunki 4, 6, 8, 10 i 12) Sonda jest poczàtkowà cz´Êcià PTT i: 1) powinna byç umieszczona powierzchnià czo∏owà pod pràd w punkcie, w którym powietrze rozcieƒczajàce igazy spalinowe sà dobrze wymieszane, tj. wosi tunelu rozcieƒczania DT, wodleg∏oÊci oko∏o 10 Êrednic tunelu za (w kierunku przep∏ywu) punktem wlotu spalin do tunelu rozcieƒczania; 2) powinna posiadaç Êrednic´ wewn´trznà minimum 12 mm; 3) mo˝e byç podgrzewana do temperatury Êcianek nie wy˝szej ni˝ 325 K(52 °C) przez bezpoÊrednie ogrzewanie lub przez wst´pne podgrzewanie powietrza rozcieƒczajàcego, pod warunkiem ˝e temperatura powietrza przed wprowadzeniem spalin do tunelu rozcieƒczania nie przekroczy 325 K (52 °C); 4) mo˝e byç izolowana. — DT — tunel rozcieƒczania (rysunki 4—12): 1) powinien byç dostatecznie d∏ugi, aby zapewniç ca∏kowite wymieszanie spalin ipowietrza rozcieƒczajàcego w warunkach przep∏ywu turbulentnego; 2) powinien byç wykonany ze stali nierdzewnej oraz w przypadku tuneli o Êrednicy wewn´trznej: — wi´kszej ni˝ 75 mm stosunek gruboÊci Êcianki do Êrednicy nie powinien przekraczaç 0,025, — równej 75 mm lub mniejszej, nominalna gruboÊç Êcianek nie powinna byç mniejsza ni˝ 1,5 mm; 3) powinien posiadaç Êrednic´ co najmniej 75 mm w przypadku pobierania próbek z cz´Êci przep∏ywu; 4) dla uk∏adów z pobieraniem próbek z ca∏ego przep∏ywu zaleca si´ Êrednic´ co najmniej 25 mm; 5) mo˝e byç podgrzewany do temperatury Êcianki nieprzekraczajàcej 325 K (52 °C) przez ogrzewanie bezpo- Êrednie lub przez wst´pne podgrzewanie powietrza rozcieƒczajàcego, pod warunkiem ˝e temperatura powietrza przed wprowadzeniem spalin do tunelu rozcieƒczania nie przekroczy 325 K (52 °C); 6) mo˝e byç izolowany. Spaliny silnika powinny zostaç dok∏adnie wymieszane zpowietrzem rozcieƒczajàcym. Dla uk∏adów zpobieraniem próbek z cz´Êci przep∏ywu jakoÊç wymieszania nale˝y sprawdziç po oddaniu do u˝ytkowania, mierzàc rozk∏ad CO wtunelu rozcieƒczajàcym przy pracujàcym silniku (co najmniej cztery równo rozmieszczone punk- 2 ty pomiarowe). W razie koniecznoÊci mo˝na zastosowaç kryz´ mieszajàcà.

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13299

Uwaga: Je˝eli temperatura otoczenia w bezpoÊredniej bliskoÊci tunelu rozcieƒczania DT jest ni˝sza od 293 K(20 °C), nale˝y przedsi´wziàç Êrodki zapobiegawcze wcelu unikni´cia strat czàstek sta∏ych osadzajàcych si´ na zimnych Êciankach tunelu rozcieƒczania. Dlatego zaleca si´ ogrzewanie i/lub izolacj´ tunelu dla uzyskania temperatury w podanych wy˝ej granicach. Przy wysokich obcià˝eniach silnika tunel mo˝e byç ch∏odzony zwykorzystaniem nieagresywnych Êrodków, takich jak wirujàcy wentylator, dopóty, dopóki temperatura czynnika ch∏odzàcego nie b´dzie ni˝sza ni˝ 293 K (20°C). — HE — wymiennik ciep∏a (rysunki 9 i 10) powinien posiadaç dostatecznà wydajnoÊç, aby utrzymaç temperatur´ na wlocie do dmuchawy ssàcej SB w zakresie ±11 K od Êredniej temperatury roboczej wyst´pujàcej podczas testu. 9.2.1.2. Uk∏ad rozcieƒczania przep∏ywu ca∏kowitego (rysunek 13) Opisany uk∏ad rozcieƒczania oparty jest na rozcieƒczaniu ca∏kowitej iloÊci spalin, przy zachowaniu sta- ∏ej obj´toÊci przep∏ywu (CVS). Nale˝y zmierzyç ca∏kowità obj´toÊç mieszaniny spalin i powietrza rozcieƒczajàcego. Mo˝na u˝yç uk∏adu PDP lub CFV lub SSV. Nast´pnie w celu wychwycenia czàstek sta∏ych próbka spalin jest przepuszczana do uk∏adu pobierajàcego próbki czàstek sta∏ych (rysunki 14 i15). Je˝eli jest to wykonane bezpoÊrednio, jest to okreÊlane jako pojedyncze rozcieƒczanie. Je˝eli jednak próbka jest rozcieƒczana jeszcze raz w tunelu powtórnego rozcieƒczania, to jest to okreÊlane jako podwójne rozcieƒczanie. Jest to przydatne, je˝eli wymagana temperatura na powierzchni filtru nie mo˝e byç osiàgni´ta przy pojedynczym rozcieƒczaniu. Uk∏ad podwójnego rozcieƒczania okreÊla rysunek 15, jako modyfikacja uk∏adu pobierania próbek czàstek sta- ∏ych, mimo ˝e stanowi on cz´Êciowo odr´bny uk∏ad rozcieƒczania, poniewa˝ ma on wi´kszoÊç wspólnych cz´Êci z typowym uk∏adem pobierania próbki czàstek sta∏ych. Emisje sk∏adników gazowych mogà byç równie˝ oznaczane w tunelu rozcieƒczajàcym uk∏adu do rozcieƒczania przep∏ywu ca∏kowitego. Dlatego sondy pobierajàce próbki sk∏adników gazowych sà przedstawione na rysunku 13, lecz nie pojawiajà si´ na liÊcie opisu. Odpowiednie wymagania przedstawione sà w pkt 9.1.1.1. Rysunek 13 Uk∏ad rozcieƒczania przep∏ywu ca∏kowitego

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13300

Opis rysunku 13 — EP — rura wylotowa. D∏ugoÊç rury wylotowej od wylotu kolektora wylotowego silnika, wylotu z turbospr´˝arki lub uk∏adu do dodatkowego oczyszczania spalin do tunelu rozcieƒczajàcego nie powinna byç wi´ksza ni˝ 10 m. Je˝eli d∏ugoÊç uk∏adu przekracza 4 m, wówczas wszystkie przewody rurowe o d∏ugoÊci powy˝ej 4 mpowinny byç izolowane, zwyjàtkiem w∏àczonego szeregowo dymomierza, oile jest zastosowany. Promieniowa gruboÊç izolacji musi wynosiç co najmniej 25 mm. WartoÊç przewodnoÊci cieplnej materia∏u izolacyjnego, mierzona w temperaturze 673 K (400 °C), nie powinna byç wi´ksza ni˝ 0,1 W/(m–K). W celu zmniejszenia bezw∏adnoÊci cieplnej przewodu wylotowego zaleca si´, aby stosunek gruboÊci do Êrednicy wynosi∏ 0,015 lub mniej. Zastosowanie odcinków elastycznych powinno byç ograniczone tak, aby stosunek ich d∏ugoÊci do Êrednicy wynosi∏ 12 lub mniej. Ca∏kowita iloÊç spalin nierozcieƒczonych jest mieszana z powietrzem rozcieƒczajàcym w tunelu rozcieƒczania DT. Nat´˝enie przep∏ywu spalin rozcieƒczonych mierzone jest albo za pomocà pompy wyporowej PDP, albo za pomocà zw´˝ki Venturiego CFV oprzep∏ywie krytycznym albo za pomocà zw´˝- ki Venturiego o przep∏ywie poddêwi´kowym. Dla proporcjonalnego pobierania próbek czàstek sta∏ych i dla okreÊlenia przep∏ywu mo˝e byç u˝yty wymiennik ciep∏a HE lub elektroniczna kompensacja przep∏ywu EFC. Poniewa˝ wyznaczanie masy czàstek sta∏ych jest oparte na ca∏kowitym przep∏ywie spalin rozcieƒczonych, nie jest wymagane obliczanie stopnia rozcieƒczania. — PDP — pompa wyporowa mierzy ca∏kowity przep∏yw rozcieƒczonych spalin na podstawie liczby obrotów pompy i jej obj´toÊci wyporowej. NadciÊnienie w uk∏adzie wylotowym nie powinno byç sztucznie obni˝ane przez PDP lub uk∏ad dolotowy powietrza rozcieƒczajàcego. Statyczne nadciÊnienie wylotu mierzone przy dzia- ∏ajàcym uk∏adzie CVS powinno zawieraç si´ w granicach ±1,5 kPa statycznego ciÊnienia mierzonego bez pod- ∏àczenia do CVS przy jednakowych: pr´dkoÊci obrotowej i obcià˝eniu silnika. Temperatura mieszaniny gazów bezpoÊrednio przed PDP powinna zawieraç si´ w granicach ±6 K od Êredniej temperatury roboczej stwierdzonej podczas testu, gdy nie zastosowano kompensacji przep∏ywu. Kompensacj´ przep∏ywu mo˝na stosowaç tylko w przypadku, gdy temperatura na wlocie do PDP nie przekracza 50 °C (323 K). — CFV — zw´˝ka Venturiego o przep∏ywie krytycznym mierzy ca∏kowity przep∏yw rozcieƒczonych spalin przez utrzymywanie przep∏ywu w warunkach zd∏awionych (przep∏yw krytyczny). Statyczne nadciÊnienie wylotu mierzone przy dzia∏ajàcym uk∏adzie CFV powinno zawieraç si´ w granicach ±1,5 kPa od statycznego ciÊnienia mierzonego bez po∏àczenia z CFV przy jednakowych: pr´dkoÊci obrotowej i obcià˝eniu silnika. Temperatura mieszaniny gazów bezpoÊrednio przed CFV powinna zawieraç si´ wgranicach ±11 Kod Êredniej temperatury roboczej stwierdzonej podczas testu, gdy nie by∏a u˝ywana kompensacja przep∏ywu. — SSV — zw´˝ka Venturiego o przep∏ywie poddêwi´kowym mierzy ca∏kowity przep∏yw spalin rozcieƒczonych jako funkcj´ ciÊnienia wlotowego, temperatury na wlocie i spadku ciÊnienia mi´dzy wlotem a gardzielà SSV. Statyczne nadciÊnienie spalin mierzone przy dzia∏ajàcej SSV powinno zawieraç si´ w granicach ±1,5 kPa od statycznego ciÊnienia mierzonego bez po∏àczenia zSSV przy jednakowych: pr´dkoÊci obrotowej iobcià˝eniu silnika. Temperatura mieszaniny gazów bezpoÊrednio przed SSV powinna zawieraç si´ w granicach ±11 K od Êredniej temperatury roboczej stwierdzonej podczas testu, gdy nie jest stosowana kompensacja przep∏ywu. — HE — wymiennik ciep∏a (nieobowiàzujàcy, je˝eli stosowany jest EFC). WydajnoÊç wymiennika ciep∏a powinna byç wystarczajàca do utrzymania temperatury w ˝àdanych granicach, podanych powy˝ej. — EFC — elektroniczna kompensacja przep∏ywu (nieobowiàzujàca, jeÊli zastosowano HE). Je˝eli temperatura na wlocie do PDP lub CFV lub SSV nie jest utrzymywana wgranicach podanych powy˝ej, wymagane jest zastosowanie uk∏adu kompensacji przep∏ywu do ciàg∏ego pomiaru nat´˝enia przep∏ywu i utrzymywania proporcjonalnego pobierania próbek wuk∏adzie czàstek sta∏ych. Wtym celu u˝ywa si´ sygna∏ów ciàg∏ego pomiaru nat´˝enia przep∏ywu, aby korygowaç odpowiednio nat´˝enie przep∏ywu próbki przez filtry czàstek sta∏ych wuk∏adzie pobierania próbek czàstek sta∏ych (patrz rysunki 14 i15). — DT — tunel rozcieƒczania: 1) powinien mieç Êrednic´ wystarczajàco ma∏à do wywo∏ania przep∏ywu turbulentnego (liczba Reynoldsa wi´ksza ni˝ 4000) iwystarczajàcà d∏ugoÊç, aby spowodowaç ca∏kowite wymieszanie spalin ipowietrza rozcieƒczajàcego. Dopuszcza si´ u˝ycie kryzy mieszajàcej; 2) powinien mieç Êrednic´ nie mniejszà ni˝ 75 mm; 3) mo˝e byç izolowany. Spaliny zsilnika powinny byç skierowane wspó∏pràdowo wpunkcie wlotu do tunelu rozcieƒczania idok∏adnie wymieszane. Gdy zastosowano pojedyncze rozcieƒczanie, próbka z tunelu rozcieƒczania jest doprowadzana do uk∏adu pobierajàcego próbki czàstek sta∏ych (rysunek 14). PrzepustowoÊç PDP lub CFV lub SSV powinna byç wystarczajàca, aby utrzymaç rozcieƒczone spaliny wtemperaturze 325 K(52 °C) lub ni˝szej bezpoÊrednio przed pierwszym filtrem czàstek sta∏ych. Gdy zastosowano podwójne rozcieƒczanie, próbka ztunelu rozcieƒczania jest doprowadzana do wtórnego tunelu rozcieƒczania, gdzie jest jeszcze raz rozcieƒczana, anast´pnie przep∏ywa przez filtry zbierajàce próbki (rysunek 15). PrzepustowoÊç PDP lub CFV lub SSV musi byç wystarczajàca, aby utrzymaç strumieƒ rozcieƒczonych gazów spalinowych w DT w temperaturze 464 K (191°C) lub ni˝szej w strefie poboru próbki. Wtórny uk∏ad roz-

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13301

cieƒczajàcy powinien zapewniç wystarczajàcà iloÊç powietrza do wtórnego rozcieƒczania, tak aby podwójnie rozcieƒczony strumieƒ gazów wylotowych utrzymaç w temperaturze 325 K (52 °C) lub ni˝szej, bezpoÊrednio przed pierwotnym filtrem czàstek sta∏ych. — DAF — filtr powietrza rozcieƒczajàcego. Zaleca si´, aby powietrze rozcieƒczajàce by∏o przefiltrowane i przepuszczone przez w´giel aktywowany celem wyeliminowania w´glowodorów t∏a. Powietrze rozcieƒczajàce powinno mieç temperatur´ 298 K (25 °C) ±5 K. Na ˝yczenie producenta próbka powietrza rozcieƒczajàcego mo˝e byç pobrana zgodnie z dobrà praktykà in˝ynierskà, aby wyznaczyç zawartoÊci czàstek sta∏ych t∏a, które mo˝na nast´pnie odjàç od zawartoÊci zmierzonych w rozcieƒczonych spalinach. — PSP — sonda do pobierania próbek czàstek sta∏ych jest podstawowà cz´Êcià PTT i: 1) powinna byç zamontowana powierzchnià czo∏owà pod pràd w punkcie, gdzie rozcieƒczajàce powietrze ispaliny sà dobrze wymieszane, to jest wosi tunelu rozcieƒczajàcego DT, wodleg∏oÊci oko∏o 10 Êrednic tunelu za (w kierunku przep∏ywu) punktem, gdzie spaliny wprowadzane sà do tunelu rozcieƒczajàcego; 2) powinna mieç Êrednic´ wewn´trznà minimum 12 mm; 3) mo˝e byç podgrzewana do temperatury Êcianki nie wi´kszej ni˝ do 325 K (52 °C) przez podgrzewanie bezpoÊrednie lub przez wst´pne podgrzanie powietrza rozcieƒczajàcego, pod warunkiem ˝e temperatura powietrza przed miejscem wprowadzenia spalin do tunelu do rozcieƒczania nie przekroczy 325 K (52 °C); 4) mo˝e byç izolowana. 9.2.2. Uk∏ad do pobierania próbek czàstek sta∏ych stosuje si´ do zbierania czàstek sta∏ych na filtrach tych czàstek. W przypadku pobierania próbek ca∏kowitych rozcieƒczonego przep∏ywu cz´Êciowego, który polega na przepuszczeniu przez filtry ca∏ej próbki rozcieƒczonych spalin, uk∏ad rozcieƒczania (rysunek 7 i11) ipobierania próbek zazwyczaj stanowià zespó∏ nierozdzielny. W przypadku pobierania próbek z cz´Êci rozcieƒczonego przep∏ywu cz´Êciowego lub rozcieƒczonego przep∏ywu ca∏kowitego, który polega na przepuszczeniu przez filtry tylko cz´Êci rozcieƒczonych spalin, uk∏ad rozcieƒczajàcy (rysunek 4, 6, 8, 10, 12, 13) i uk∏ad pobierania próbek zazwyczaj stanowià oddzielne zespo∏y. Wniniejszej cz´Êci za∏àcznika uznano uk∏ad podwójnego rozcieƒczania DDS (rysunek 15) wuk∏adzie rozcieƒczania przep∏ywu ca∏kowitego za szczególnà modyfikacj´ typowego uk∏adu pobierania próbek czàstek sta∏ych okreÊlonego na rysunku 14. Uk∏ad podwójnego rozcieƒczania zawiera wszystkie wa˝ne elementy uk∏adu pobierania próbek czàstek sta∏ych, takie jak obudowy filtrów i pompy do pobierania próbek i dodatkowo równie˝ kilka elementów do rozcieƒczania, w szczególnoÊci zasilanie powietrzem rozcieƒczajàcym drugi tunel rozcieƒczajàcy. Aby uniknàç jakiegokolwiek oddzia∏ywania na p´tle sterowania zaleca si´, aby pompa do pobierania próbek pracowa∏a podczas realizacji ca∏ej procedury testu. W metodzie jednofiltrowej stosuje si´ obejÊcie dla przepuszczenia próbki przez filtry pomiarowe przez wymagane okresy. Nale˝y zminimalizowaç wp∏yw procedury prze∏àczania na p´tle sterowania. Rysunek 14 Uk∏ad pobierania próbek czàstek sta∏ych

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13302

Próbka rozcieƒczonych spalin jest pobierana, za pomocà pompy pobierania próbek P, z tunelu rozcieƒczania DT przep∏ywu cz´Êciowego lub przep∏ywu ca∏kowitego przez sond´ pobierajàcà próbki czàstek sta∏ych PSP i przewód PTT przesy∏ajàcy czàstki sta∏e. Próbka jest przepuszczana przez obudow´(y) filtru FH, która zawiera filtry pomiarowe czàstek sta∏ych. Nat´˝enie przep∏ywu próbki jest regulowane przez sterownik przep∏ywu FC3. Je˝eli u˝ywany jest elektroniczny uk∏ad kompensujàcy EFC (patrz rysunek 13), to przep∏yw rozcieƒczonych spalin jest wykorzystywany jako sygna∏ sterujàcy dla FC3. Rysunek 15 Uk∏ad rozcieƒczania (tylko uk∏ad ca∏kowitego przep∏ywu) Próbka rozcieƒczonych spalin z tunelu DT uk∏adu rozcieƒczania przep∏ywu ca∏kowitego przesy∏ana jest, przez sond´ pobierajàcà próbki czàstek sta∏ych PSP i przewód PTT przesy∏ajàcy czàstki sta∏e, do drugiego tunelu rozcieƒczajàcego SDT, gdzie jest ponownie rozcieƒczana. Nast´pnie próbka przep∏ywa przez obudow´(y) filtrów FH zawierajàcà(e) filtry zbierajàce czàstki sta∏e. Nat´˝enie przep∏ywu powietrza rozcieƒczajàcego jest zazwyczaj sta∏e, podczas gdy nat´˝enie przep∏ywu próbki jest regulowane przez regulator przep∏ywu FC3. Je˝eli zastosowano elektronicznà kompensacj´ przep∏ywu EFC (patrz rysunek 13), jako sygna∏ sterujàcy dla FC3 wykorzystywany jest przep∏yw ca∏kowity rozcieƒczonych spalin. Opis rysunku 14 i 15 — PSP — sonda do pobierania próbek czàstek sta∏ych (rysunki 14 i15) jest poczàtkowym elementem przewodu przesy∏ajàcego czàstki sta∏e PTT. Sonda: 1) powinna byç zamontowana powierzchnià czo∏owà pod pràd w punkcie, gdzie powietrze rozcieƒczajàce ispaliny sà dobrze wymieszane, to jest wosi tunelu rozcieƒczania DT (patrz pkt 9.2.1.1), wodleg∏oÊci oko- ∏o 10 Êrednic tunelu za (wkierunku przep∏ywu) punktem, gdzie spaliny sà doprowadzane do tunelu rozcieƒczajàcego; 2) powinna mieç Êrednic´ wewn´trznà minimum 12 mm; 3) mo˝e byç podgrzewana do temperatury Êcianki nie wy˝szej ni˝ 325 K(52 °C) poprzez podgrzewanie bezpo- Êrednie lub poprzez wst´pne podgrzanie powietrza rozcieƒczajàcego, pod warunkiem ˝e temperatura powietrza, przed wprowadzeniem spalin do tunelu rozcieƒczania, nie przekracza 325 K (52 °C); 4) mo˝e byç izolowana. — PTT przewód przesy∏ajàcy czàstki sta∏e, je˝eli to jest tylko mo˝liwe, powinien byç zminimalizowany. D∏ugoÊç przewodu przesy∏ajàcego czàstki sta∏e nie mo˝e przekraczaç 1020 mm. Wymiary obowiàzujà dla: 1) uk∏adu rozcieƒczania przep∏ywu cz´Êciowego zpobieraniem próbek zcz´Êci przep∏ywu idla uk∏adu rozcieƒczania przep∏ywu ca∏kowitego — od czo∏a sondy do obudowy filtru; 2) uk∏adu rozcieƒczania przep∏ywu cz´Êciowego z pobieraniem próbek pe∏nego przep∏ywu — od koƒca tunelu rozcieƒczajàcego do obudowy filtru; 3) uk∏adu podwójnego rozcieƒczania przep∏ywu ca∏kowitego — od czo∏a sondy do drugiego tunelu rozcieƒczania. Przewód przesy∏ajàcy mo˝e byç: 1) podgrzewany do temperatury Êcianki nie wy˝szej ni˝ 325 K (52 °C) przez podgrzewanie bezpoÊrednie lub przez wst´pne podgrzanie powietrza rozcieƒczajàcego, pod warunkiem ˝e temperatura powietrza przed miejscem wprowadzenia spalin do tunelu rozcieƒczajàcego nie przekracza 325 K (52 C); 2) izolowany.

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13303

— SDT— tunel wtórnego rozcieƒczania (rysunek 15) Tunel wtórnego rozcieƒczania powinien posiadaç Êrednic´ wewn´trznà minimum 75 mm id∏ugoÊç wystarczajàcà dla zapewnienia czasu przebywania próbki podwójnie rozcieƒczonej przez co najmniej 0,25 sekundy. Obudowa filtru pierwotnego FH powinna byç usytuowana w odleg∏oÊci nie wi´kszej ni˝ 300 mm od wylotu z SDT. Tunel wtórnego rozcieƒczania mo˝e byç: 1) podgrzewany do temperatury Êcianki nie wy˝szej ni˝ 325 K (52 °C) przez podgrzewanie bezpoÊrednie lub poprzez wst´pne podgrzanie powietrza rozcieƒczajàcego, pod warunkiem ˝e temperatura powietrza przed wprowadzeniem spalin do tunelu rozcieƒczania nie przekroczy 325 K (52°C); 2) izolowany. — FH — obudowa(y) filtru (rysunek 14 i 15). Dla filtrów pierwotnego i wtórnego mo˝e byç stosowana wspólna obudowa lub oddzielne obudowy. Powinny byç spe∏nione wymagania za∏àcznika nr 2 do rozporzàdzenia pkt 5.5.1.3. Obudowa filtru mo˝e byç: 1) podgrzewana do temperatury Êcianki nie wy˝szej ni˝ 325 K (52°C) przez podgrzewanie bezpoÊrednie lub poprzez wst´pne podgrzanie powietrza rozcieƒczajàcego, pod warunkiem ˝e temperatura powietrza przed wprowadzeniem spalin do tunelu rozcieƒczania nie przekroczy 325 K (52 °C); 2) izolowana. — P — pompa pobierania próbek czàstek sta∏ych (rysunek 14 i 15) powinna byç umieszczona w dostatecznej odleg∏oÊci od tunelu, tak aby utrzymaç sta∏à temperatur´ na dolocie (±3 K), je˝eli korekcja przep∏ywu przez FC3 nie jest stosowana. — DP — pompa powietrza rozcieƒczajàcego (rysunek 15) (tylko dla podwójnego rozcieƒczania przep∏ywu ca∏kowitego) powinna byç tak umieszczona, ˝eby temperatura wlotowa powietrza do rozcieƒczania wtórnego wynosi∏a 298 K (25°C) ±5 K. — FC3 — regulator przep∏ywu (rysunek 14 i 15) Regulator przep∏ywu nale˝y stosowaç do skompensowania wp∏ywu wahaƒ temperatury i nadciÊnienia na drodze przesy∏ania próbki na nat´˝enie przep∏ywu próbki czàstek sta∏ych, je˝eli inne Êrodki sà niedost´pne. Wymagane jest zastosowanie regulatora przep∏ywu wprzypadku u˝ycia elektronicznej kompensacji EFC (patrz rysunek 13). — FM3 — urzàdzenie do pomiaru przep∏ywu próbki czàstek sta∏ych (rysunek 14 i 15) — Gazomierz lub oprzyrzàdowanie do pomiaru przep∏ywu powinny byç usytuowane wodpowiedniej odleg∏oÊci od pompy do pobierania próbek, tak aby utrzymywa∏a si´ sta∏a temperatura wlotowa gazu (±3 K), je˝eli korekcja przep∏ywu przez FC3 nie jest stosowana. — FM4 — urzàdzenie do pomiaru przep∏ywu (rysunek 15) (powietrze rozcieƒczajàce, tylko podwójnego rozcieƒczania przep∏ywu ca∏kowitego). Gazomierz lub oprzyrzàdowanie do pomiaru przep∏ywu powinny byç tak usytuowane, aby temperatura wlotowa gazu wynosi∏a 298 K (25 °C) ±5 K. — BV — zawór kulowy (nieobowiàzkowy) powinien mieç Êrednic´ wewn´trznà nie mniejszà ni˝ wewn´trzna Êrednica przewodu pobierajàcego próbki, a czas jego prze∏àczania powinien byç krótszy ni˝ 0,5 sekundy. Uwaga: Je˝eli temperatura otoczenia wpobli˝u PSP, PTT, SDT iFH jest poni˝ej 293 K(20°C), powinny byç podj´te Êrodki ostro˝noÊci, aby uniknàç strat czàstek sta∏ych na ch∏odnych Êciankach tych cz´Êci. Dlatego zaleca si´ podgrzewanie i/lub izolowanie tych cz´Êci w granicach podanych w odpowiednich opisach. Zaleca si´ tak˝e, aby temperatura czo∏a filtru podczas pobierania próbki nie by∏a ni˝sza od 293 K (20 °C). Przy du˝ych obcià˝eniach silnika podane powy˝ej cz´Êci mogà byç ch∏odzone przy u˝yciu nieagresywnych Êrodków, takich jak obieg wymuszony wentylatorem, dopóki temperatura czynnika ch∏odzàcego nie spadnie poni˝ej 293 K (20 °C). 10. Wyniki badaƒ dla silników o zap∏onie samoczynnym. 10.1. Informacja dotyczàca wykonywania testu NRSC (1): 10.1.1. Paliwo wzorcowe u˝yte w badaniach 10.1.1.1. Liczba cetanowa: .............................................................................................................................................. 10.1.1.2. ZawartoÊç siarki: .............................................................................................................................................. 10.1.1.3. G´stoÊç: ............................................................................................................................................................ 10.2. Ârodek smarny 10.2.1. Marka(1)................................................................................................................................................................ 10.2.2. Typ(y): .................................................................................................................................................................. (podaç procentowà zawartoÊç oleju w mieszance, je˝eli mieszane sà Êrodek smarny i paliwo)

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13304

10.3. Wyposa˝enie nap´dzane przez silnik (jeÊli dotyczy) 10.3.1.Wykaz i dane identyfikacyjne: ............................................................................................................................ 10.3.2. Moc poch∏aniana przy wskazanej pr´dkoÊci obrotowej silnika (zgodnie z danymi producenta): 10.4. Osiàgi silnika 10.4.1. Pr´dkoÊç obrotowa silnika: 1) Biegu ja∏owego ............................................................................................................................... obr/min. 2) PoÊrednia: ........................................................................................................................................ obr/min. 3) Znamionowa: .................................................................................................................................. obr/min. 10.4.2. Moc silnika(2) 10.5. Poziomy emisji 10.5.1. Ustawienia hamulca (kW) 10.5.2. Wyniki badaƒ emisji w teÊcie NRSC: CO: ............................................................................................................................................................ g/kWh HC: ............................................................................................................................................................ g/kWh NO : ......................................................................................................................................................... g/kWh X NMHC+NO : ............................................................................................................................................ g/kWh X Czàstki sta∏e: ............................................................................................................................................ g/kWh

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13305

10.5.3. Uk∏ad pobierania próbek zastosowany w teÊcie NRSC: 10.5.3.1. Emisje gazowe(3): ............................................................................................................................................. 10.5.3.2. Czàstki sta∏e(3): ................................................................................................................................................. 10.5.3.2.1. Metoda(4): jednofiltrowa/wielofiltrowa 10.6. Informacja dotyczàca wykonywania testu NRTC(1): 10.6.1. Wyniki badaƒ emisji w teÊcie NRTC: CO: ............................................................................................................................................................ g/kWh NMHC: ...................................................................................................................................................... g/kWh HC: ............................................................................................................................................................ g/kWh NO : ......................................................................................................................................................... g/kWh X Czàstki sta∏e: ............................................................................................................................................ g/kWh NMHC+NO :............................................................................................................................................. g/kWh X 10.6.2. Uk∏ad pobierania próbek zastosowany w teÊcie NRTC: Emisje gazowe(3): ................................................................................................................................................ Czàstki sta∏e(3): ..................................................................................................................................................... Metoda(4): jednofiltrowa/wielofiltrowa ——————— (1)Wprzypadku kilku silników macierzystych — nale˝y podaç dla ka˝dego znich. (2)Moc niekorygowana mierzona zgodnie zwarunkami § 3 ust. 1 pkt 8 rozporzàdzenia. (3)Nale˝y podaç numery rysunków okreÊlone wpkt 9. (4)Niepotrzebne skreÊliç.

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13306

Za∏àcznik nr 2 PROCEDURA TESTU DLA SILNIKÓW O ZAP¸ONIE SAMOCZYNNYM 1. W niniejszym za∏àczniku opisana jest metoda pomiarów emisji zanieczyszczeƒ gazowych i czàstek sta∏ych badanych silników. 1.1. Dwa cykle badaƒ sà opisane i powinny byç stosowane zgodnie z przepisami § 1 i 2 rozporzàdzenia: 1) cykl NRSC (cykl stacjonarny dla maszyn niedrogowych), który stosuje si´ w etapach I, II i IIIA i dla silników o sta∏ej pr´dkoÊci obrotowej, a tak˝e w etapach IIIB i IV w przypadku zanieczyszczeƒ gazowych, 2) cykl NRTC (cykl niestacjonarny dla maszyn drogowych), który stosuje si´ wcelu pomiaru emisji czàstek sta∏ych wetapach IIIB iIV dla wszystkich silników, zwyjàtkiem silników osta∏ej pr´dkoÊci obrotowej. Na wniosek wytwórcy ten test mo˝e byç tak˝e stosowany wetapie IIIA oraz wprzypadku zanieczyszczeƒ gazowych w etapach IIIB i IV. Do silników przeznaczonych do stosowania w jednostkach p∏ywajàcych po wodach Êródlàdowych stosuje si´ procedur´ badaƒ ISO 8178-4:2002 [E] i IMO MARPOL 73/78. Do silników przeznaczonych do nap´du spalinowych wagonów silnikowych stosuje si´ cykl NRSC do pomiaru emisji zanieczyszczeƒ gazowych i czàstek sta∏ych w etapach IIIA i IIIB. Do silników przeznaczonych do nap´du lokomotyw stosuje si´ cykl NRSC do pomiaru emisji zanieczyszczeƒ gazowych i czàstek sta∏ych w etapach IIIA i IIIB. 1.2. Test powinien byç wykonywany na silniku umocowanym na stanowisku badawczym po∏àczonym zhamulcem. 1.3. Zasada pomiaru Podlegajàca pomiarom emisja z uk∏adu wydechowego silnika obejmuje zanieczyszczenia gazowe (tlenek w´gla, w´glowodory ca∏kowite i tlenki azotu) i czàstki sta∏e. Dodatkowo, dwutlenek w´gla jest cz´sto stosowany jako gaz znakujàcy w celu okreÊlenia stopnia rozcieƒczenia w uk∏adach rozcieƒczenia ca∏kowitego i cz´Êciowego przep∏ywu. Dobra praktyka in˝ynierska zaleca pomiar dwutlenku w´gla jako doskona∏e narz´dzie do wykrywania problemów pomiarowych podczas testu. 1.3.1. Test NRSC Podczas ustalonej sekwencji warunków pracy na nagrzanym silniku wielkoÊç emisji wymienionych wy- ˝ej zanieczyszczeƒ z uk∏adu wydechowego bada si´ w sposób ciàg∏y przez pobranie próbki nierozcieƒczonych spalin. Cykl testu sk∏ada si´ zpewnej liczby faz pr´dkoÊci imomentu obrotowego (obcià˝enia), które pokrywajà typowy zakres pola pracy silników ozap∏onie samoczynnym. Podczas ka˝dej fazy okre- Êla si´ st´˝enie ka˝dego zanieczyszczenia gazowego, nat´˝enie przep∏ywu spalin imoc oraz Êrednie wa- ˝one zmierzonych wartoÊci. Próbk´ do pomiaru czàstek sta∏ych rozcieƒcza si´ kondycjonowanym powietrzem otoczenia. Dla ca∏ego testu pobiera si´ jednà próbk´, która zbierana jest na odpowiednich filtrach. Alternatywnie, próbk´ mo˝na zbieraç na oddzielnych filtrach, po jednym dla ka˝dej fazy, i obliczaç wartoÊci Êrednie wa˝one dla cyklu. Liczb´ gramów ka˝dego wydalanego zanieczyszczenia w przeliczeniu na kilowatogodzin´ oblicza si´ w sposób opisany w pkt 10. 1.3.2. Test NRTC Ustalony cykl testu niestacjonarnego, bazowany ÊciÊle na warunkach pracy silników o zap∏onie samoczynnym w niedrogowych maszynach ruchomych, odtwarza si´ dwa razy: 1) pierwszy raz (rozruch zimny) po kondycjonowaniu silnika wtemperaturze laboratorium, gdy temperatury czynnika ch∏odzàcego ioleju wsilniku, urzàdzeƒ do dodatkowego oczyszczania spalin iwszystkich urzàdzeƒ pomocniczych do ograniczenia emisji z silnika ustabilizowa∏y si´ w przedziale mi´dzy 20 °C a 30 °C, 2) drugi raz (rozruch goràcy) po 20 minutach kondycjonowania w stanie nagrzanym, które zaczyna si´ bezpoÊrednio po zakoƒczeniu cyklu przy rozruchu zimnym. Podczas tej sekwencji testu bada si´ wymienione zanieczyszczenia. Wykorzystujàc sygna∏y sprz´˝enia zwrotnego momentu obrotowego i pr´dkoÊci obrotowej hamulca dynamometrycznego, ca∏kuje si´ moc wzgl´dem czasu cyklu iwten sposób okreÊla prac´ wytworzonà przez silnik wca∏ym cyklu. St´˝enia sk∏adników gazowych okreÊla si´ dla ca∏ego cyklu bàdê wspalinach nierozcieƒczonych przez ca∏kowanie sygna- ∏u analizatora spalin zgodnie zpkt 10, bàdê wspalinach rozcieƒczonych wuk∏adzie CVS rozcieƒczenia prze-

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13307

p∏ywu ca∏kowitego przez ca∏kowanie lub pobór próbki do worków zgodnie zpkt 10. Wprzypadku czàstek sta∏ych pobiera si´ na odpowiednim filtrze proporcjonalnà próbk´ ze spalin rozcieƒczonych metodà rozcieƒczenia ca∏kowitego lub cz´Êciowego przep∏ywu. W zale˝noÊci od stosowanej metody okreÊla si´ nat´˝enie przep∏ywu spalin rozcieƒczonych lub nierozcieƒczonych wca∏ym cyklu wcelu obliczenia wartoÊci emisji masowej zanieczyszczeƒ. WartoÊci emisji masowej odnosi si´ do pracy silnika w celu okreÊlenia liczby gramów ka˝dego wydalanego zanieczyszczenia wprzeliczeniu na kilowatogodzin´. Emisj´ (g/kWh) mierzy si´ zarówno podczas cyklu zimnego jak igoràcego rozruchu. Ca∏kowità emisj´ wa- ˝onà okreÊla si´ przez zastosowanie wagi równej 10 % dla wyników cyklu zimnego rozruchu i 90 % dla wyników cyklu goràcego rozruchu. Wyniki emisji ca∏kowitej powinny spe∏niaç ustalone wymagania. Przed wprowadzeniem sekwencji testu zimnego/goràcego rozruchu symbole (za∏àcznik nr 3 pkt 13.1), sekwencja testu (niniejszy za∏àcznik) iwzory obliczeniowe (niniejszy za∏àcznik pkt 10) powinny byç zmodyfikowane zgodnie z procedurà, o której mowa w art. 5 i 7 decyzji 1999/468/WE (OJ L 184,17.7.1999, p.23), bioràc pod uwag´ warunki jej art. 8. 2. Warunki testu 2.1. Wszystkie obj´toÊci iobj´toÊciowe nat´˝enia przep∏ywu powinny byç sprowadzone do 273 K(0 °C) i101,3 kPa. 2.2. Warunki testu silnika. 2.2.1. Nale˝y zmierzyç temperatur´ bezwzgl´dnà powietrza dolotowego do silnika T w K i ciÊnienie atmosfea ryczne powietrza suchego p w kPa i okreÊliç wspó∏czynnik f zgodnie z wzorami: s a 1) silniki niedo∏adowane i do∏adowane mechanicznie: 2) silniki do∏adowane turbospr´˝arkà z ch∏odzeniem lub bez ch∏odzenia powietrza dolotowego: gdzie poszczególne symbole oznaczajà: T — temperatur´ bezwzgl´dnà powietrza w K, f — wspó∏czynnik atmosferyczny laboratorium, a p — ciÊnienie powietrza suchego w kPa. s 2.2.2. Dla uznania wa˝noÊci testu parametr f powinien spe∏niaç warunek: a 0,96 ≤ f ≤ 1,06 a 2.2.3. Silniki z ch∏odzeniem powietrza do∏adowujàcego Rejestruje si´ temperatur´ powietrza do∏adowujàcego. Przy deklarowanej znamionowej pr´dkoÊci obrotowej i pe∏nym obcià˝eniu powinna si´ ona znajdowaç w przedziale ±5 K od maksymalnej temperatury powietrza do∏adowujàcego podanej przez wytwórc´. Temperatura czynnika ch∏odzàcego powinna wynosiç co najmniej 293 K (20 °C). JeÊli stosuje si´ uk∏ad stanowiska badawczego lub dmuchaw´ zewn´trznà, to temperatura powietrza do- ∏adowujàcego powinna byç nastawiona wprzedziale ±5 Kod maksymalnej temperatury powietrza podanej przez wytwórc´ dla pr´dkoÊci obrotowej deklarowanej mocy maksymalnej i pe∏nego obcià˝enia. Temperatura czynnika ch∏odzàcego i jego nat´˝enie przep∏ywu w ch∏odnicy powietrza do∏adowujàcego w tym punkcie nie powinny byç zmieniane podczas ca∏ego cyklu. Obj´toÊç ch∏odnicy powietrza do∏adowujàcego powinna byç dobrana zgodnie z dobrà praktykà in˝ynierskà dla typowego zastosowania maszyny lub pojazdu. Regulacja ch∏odnicy powietrza do∏adowujàcego mo˝e byç równie˝ przeprowadzona zgodnie z normà SAE J 1937 opublikowanà w styczniu 1995 r. 2.3. Uk∏ad dolotowy silnika Badany silnik powinien byç wyposa˝ony w uk∏ad dolotowy powietrza charakteryzujàcy si´ oporami przep∏ywu wgranicach ±300 Pa od wartoÊci podanej przez producenta dla czystego filtra powietrza, wwarun-

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13308

kach pracy silnika podanych przez producenta zapewniajàcych najwi´ksze nat´˝enie przep∏ywu powietrza. Opory przep∏ywu ustawia si´ przy znamionowej pr´dkoÊci obrotowej i pe∏nym obcià˝eniu. Mo˝na u˝yç uk∏adu stanowiskowego, pod warunkiem ˝e odwzorowuje on aktualne warunki dzia∏ania silnika. 2.4. Uk∏ad wylotowy silnika 2.4.1. Badany silnik powinien byç wyposa˝ony wuk∏ad wylotowy stwarzajàcy nadciÊnienie wgranicach ± 650 Pa od wartoÊci podanej przez producenta dla warunków pracy silnika zapewniajàcych uzyskanie zadeklarowanej mocy maksymalnej. 2.4.2. JeÊli silnik jest wyposa˝ony wurzàdzenie do dodatkowego oczyszczania spalin, rura wylotowa na odcinku o d∏ugoÊci co najmniej 4 Êrednic przed (w kierunku przeciwnym do przep∏ywu) wlotem do poczàtkowej cz´Êci komory rozpr´˝nej zawierajàcej to urzàdzenie powinna mieç takà samà Êrednic´, jaka wyst´- puje weksploatacji. Odleg∏oÊç od flanszy kolektora wylotowego lub wylotu turbospr´˝arki do urzàdzenia do dodatkowego oczyszczania spalin powinna byç taka sama jak wyst´pujàca w maszynie lub odpowiadaç podanej przez wytwórc´. NadciÊnienie w uk∏adzie wylotowym lub opory przep∏ywu powinny spe∏- niaç kryteria podane wy˝ej. Mogà byç one regulowane za pomocà zaworu. Urzàdzenie do dodatkowego oczyszczania spalin mo˝e byç usuni´te podczas testu wst´pnego (z u˝yciem makiet) i podczas wykonywania charakterystyki odwzorowujàcej i zastàpione przez makiet´ równowa˝nà, nieaktywnà pod wzgl´- dem katalitycznym. 2.5. Uk∏ad ch∏odzenia Uk∏ad ch∏odzenia silnika powinien posiadaç dostatecznà wydajnoÊç, aby utrzymaç normalne wartoÊci temperatury jego pracy, okreÊlone przez producenta. 2.6. Olej smarny W∏aÊciwoÊci oleju smarnego, stosowanego podczas badania, powinny byç zarejestrowane izamieszczone w protokole badaƒ. 2.7. Paliwo do testu Stosuje si´ paliwo wzorcowe o w∏aÊciwoÊciach okreÊlonych w za∏àczniku nr 1.3 do rozporzàdzenia pkt 8. 2.7.1. Liczb´ cetanowà oraz zawartoÊç siarki paliwa wzorcowego u˝ytego wteÊcie zamieszcza si´ w pkt 10.1.1.1 i10.1.1.2 za∏àcznika nr 1.3 do rozporzàdzenia. 2.7.2. Temperatura paliwa na wlocie do pompy wtryskowej powinna wynosiç 306—316 K (33—43 °C). 3. Przebieg testu (test NRSC) 3.1. OkreÊlenie nastaw hamulca 3.1.1. Podstawà do pomiaru emisji jednostkowej jest moc niekorygowana okreÊlona na hamulcu zgodnie znormà ISO 14396:2002. 3.1.2. Elementy wyposa˝enia, które sà potrzebne jedynie do dzia∏ania maszyny i które mogà byç umieszczone na silniku, nale˝y usunàç przy badaniu, w szczególnoÊci takie elementy, jak: a) spr´˝arka powietrza do uk∏adu hamulcowego, b) spr´˝arka uk∏adu wspomagajàcego uk∏ad kierowniczy, c) spr´˝arka uk∏adu klimatyzacji, d) pompy do serwomotorów hydraulicznych. 3.1.3. Wprzypadku gdy elementy wyposa˝enia nie zosta∏y usuni´te, moc pobierana przez nie przy danej pr´dkoÊci obrotowej powinna zostaç okreÊlona w celu obliczenia nastaw hamulca, przy czym nie dotyczy to przypadków, gdy tego rodzaju elementy stanowià integralnà cz´Êç silnika (np. dmuchawa ch∏odzàca w silnikach ch∏odzonych powietrzem). 3.1.4. WartoÊci podciÊnienia wuk∏adzie dolotowym inadciÊnienia wprzewodzie wylotowym spalin nale˝y ustawiç na górne graniczne wartoÊci podane przez wytwórc´ zgodnie z pkt 2.3 i 2.4. 3.1.5. Maksymalne wartoÊci momentu obrotowego przy pr´dkoÊciach obrotowych ustalonych dla testu nale˝y okreÊliç eksperymentalnie w celu obliczenia wartoÊci momentu dla okreÊlonych faz testu. Dla silników, które nie sà przeznaczone do pracy w pewnym zakresie pr´dkoÊci obrotowej przy pe∏nym obcià˝eniu, maksymalny moment przy pr´dkoÊciach obrotowych testu powinien podaç producent.

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13309

3.1.6. Ustawienie obcià˝enia silnika dla ka˝dej fazy testu nale˝y obliczyç wed∏ug wzoru: Je˝eli stosunek: to wartoÊç P mo˝e zostaç zweryfikowana przez s∏u˝b´ technicznà udzielajàcà homologacji typu. AE 3.2. Przygotowanie filtrów pomiarowych. Ka˝dy filtr (para filtrów) powinien byç umieszczony co najmniej godzin´ przed badaniem w zamkni´tym, lecz nieuszczelnionym naczyniu Petriego i umieszczony w komorze wagowej w celu stabilizacji. Po zakoƒczeniu okresu stabilizacji wa˝y si´ ka˝dy filtr (par´ filtrów) irejestruje tar´. Nast´pnie filtr (par´ filtrów) przechowuje si´ wzamkni´tym naczyniu Petriego lub wobudowie filtru a˝ do u˝ycia go wteÊcie. Je- ˝eli filtr (para filtrów) nie zosta∏ u˝yty w ciàgu 8 godzin od jego wyj´cia z komory wagowej, najpierw ponownie si´ go wa˝y. 3.3. Instalowanie wyposa˝enia pomiarowego Przyrzàdy i sondy do pobierania próbek powinny byç zainstalowane zgodnie z wymaganiami. W przypadku zastosowania uk∏adu rozcieƒczania spalin przep∏ywu ca∏kowitego, do uk∏adu powinien byç pod∏àczony przewód wylotowy. 3.4. Uruchomienie silnika i uk∏adu rozcieƒczania spalin Uk∏ad rozcieƒczania i silnik uruchamia si´ i podgrzewa a˝ do stabilizacji wszystkich temperatur i ciÊnieƒ przy pe∏nym obcià˝eniu i znamionowej pr´dkoÊci obrotowej (pkt 3.7.2). 3.5. Regulacja stopnia rozcieƒczenia 3.5.1. Uk∏ad pobierania próbek powinien zostaç uruchomiony, a nast´pnie pracowaç w trybie bocznikowym przy metodzie jednofiltrowej (nieobowiàzkowo przy metodzie wielofiltrowej). Poziom t∏a czàstek sta∏ych wpowietrzu rozcieƒczajàcym mo˝na okreÊliç, przepuszczajàc powietrze rozcieƒczajàce przez filtry czàstek sta∏ych. Je˝eli stosowane jest filtrowanie powietrza rozcieƒczajàcego, wtedy wystarczy jeden pomiar wdowolnym czasie przed, podczas lub po teÊcie. Je˝eli powietrze rozcieƒczajàce nie jest filtrowane, wymagany jest pomiar jednej próbki pobranej podczas ca∏ego testu. 3.5.2. IloÊç powietrza rozcieƒczajàcego nale˝y wyregulowaç tak, aby uzyskaç temperatur´ powierzchni filtra zawartà w granicach mi´dzy 315 K (42 °C) a 325 K (52 °C) dla ka˝dego trybu. Ca∏kowity stopieƒ rozcieƒczenia nie powinien byç mniejszy ni˝ cztery. Uwaga: W przypadku testu stacjonarnego mo˝e byç utrzymywana temperatura filtra równa lub nieprzekraczajàca 325 K (52 °C), zamiast temperatury zawartej w podanym przedziale 42 °C—52 °C. 3.5.3. W metodach jednofiltrowej i wielofiltrowej, w uk∏adach ca∏kowitego przep∏ywu masowe nat´˝enie przep∏ywu próbki przez filtr powinno byç utrzymywane w sta∏ym stosunku do masowego nat´˝enia przep∏ywu rozcieƒczonych spalin we wszystkich fazach. Ten stosunek masy powinien byç, wuk∏adach bez mo˝- liwoÊci pracy bocznikowej, sta∏y w granicach ±5 % od wartoÊci Êredniej dla fazy, z wyjàtkiem pierwszych 10 sekund ka˝dej fazy. Wprzypadku uk∏adów rozcieƒczania przep∏ywu cz´Êciowego zpojedynczym filtrem bez mo˝liwoÊci pracy bocznikowej masowe nat´˝enie przep∏ywu przez filtr powinno byç utrzymywane na sta∏ym poziomie wgranicach ±5 % od wartoÊci Êredniej dla fazy, zwyjàtkiem pierwszych 10 sekund ka˝dej fazy. 3.5.4. Dla uk∏adów z regulowanym st´˝eniem CO lub NO nale˝y na poczàtku lub na koƒcu ka˝dego testu 2 X zmierzyç st´˝enie CO lub NO w powietrzu rozcieƒczajàcym. Ró˝nice mi´dzy st´˝eniem CO lub NO 2 X 2 X w powietrzu rozcieƒczajàcym (tle) przed i po teÊcie nie powinny przekraczaç odpowiednio 100 ppm i 5 ppm. Gdy stosowany jest uk∏ad analizy spalin rozcieƒczonych, odpowiednie st´˝enia t∏a nale˝y okreÊliç, zbierajàc powietrze rozcieƒczajàce do odpowiedniego worka na próbki wciàgu ca∏ego cyklu testu. Ciàg∏y pomiar st´˝enia t∏a (bez u˝ycia worka pomiarowego) wykonuje si´ co najmniej trzykrotnie: na poczàtku, na koƒcu iwpobli˝u po∏owy cyklu, po czym nale˝y okreÊliç wartoÊç Êrednià. Pomiary t∏a mo˝- na pominàç, o ile o ich pomini´cie wystàpi producent. 3.6. Sprawdzenie analizatorów Analizatory do pomiaru emisji nale˝y ustawiç na wartoÊç zerowà i punkt koƒcowy zakresu pomiarowego.

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13310

3.7. Cykl testu 3.7.1. Wykaz niedrogowych urzàdzeƒ ruchomych, wktórych zamontowany jest silnik ozap∏onie samoczynnym, okreÊla § 3 ust. 1 rozporzàdzenia. 3.7.1.1. Charakterystyka A Dla niedrogowych urzàdzeƒ ruchomych, októrych mowa w§ 3 ust. 1 pkt 1 lit. aidrozporzàdzenia, nale˝y przeprowadziç nast´pujàcy 8-fazowy cykl pracy(1) badanego silnika po∏àczonego z hamulcem dynamometrycznym: 3.7.1.2. Charakterystyka B Dla niedrogowych urzàdzeƒ ruchomych, o których mowa w § 3 ust. 1 pkt 1 lit. b rozporzàdzenia, nale- ˝y przeprowadziç nast´pujàcy 5-fazowy cykl pracy(1) badanego silnika po∏àczonego z hamulcem dynamometrycznym: WartoÊci obcià˝enia sà wyra˝one jako procentowe wartoÊci momentu obrotowego odpowiadajàce podstawowej mocy znamionowej zdefiniowanej jako maksymalna moc mo˝liwa do uzyskania podczas sekwencji zmiennych mocy, które mogà byç wykonywane w czasie nielimitowanej liczby godzin pracy silnika w ciàgu roku, mi´dzy ustalonymi okresami obs∏ugowymi i w podanych warunkach otoczenia, przy obs∏udze wykonywanej wed∏ug instrukcji producenta. 3.7.1.3. Charakterystyka C W przypadku silników nap´dowych (1) przeznaczonych do stosowania w statkach ˝eglugi Êródlàdowej stosuje si´ procedur´ badaƒ ISO zgodnà z normà ISO 8178-4:2002(E) i IMO MARPOL 73/78 (za∏àcznik nr1.3 do rozporzàdzenia pkt 9). Silniki nap´dowe pracujàce wed∏ug charakterystyki Êruby o sta∏ym skoku bada si´ na hamulcu dynamometrycznym, stosujàc podany ni˝ej 4-fazowy cykl stacjonarny (2)opracowany wcelu odwzorowania pracy w eksploatacji silników o zap∏onie samoczynnym ˝eglugi morskiej: Próby silników nap´dowych osta∏ej pr´dkoÊci obrotowej statków ˝eglugi Êródlàdowej majàcych Êruby nap´dowe o zmiennym skoku lub sprz´gane elektrycznie przeprowadza si´ na hamulcu dynamometrycznym, stosujàc nast´pujàcy 4-fazowy cykl stacjonarny (3) charakteryzujàcy si´ takim samym obcià-

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13311

˝eniem i takimi samymi wspó∏czynnikami wagowymi co cykl podany wy˝ej, lecz ró˝niàcy si´ tym, ˝e w ka˝dej fazie praca odbywa si´ przy znamionowej pr´dkoÊci obrotowej: (1)Silniki pomocnicze o sta∏ej pr´dkoÊci obrotowej homologuje si´ wed∏ug cyklu pracy ISO D2, tzn. 5-fazowego cyklu stacjonarnego podanego w pkt 3.7.1.2, zaÊ silniki pomocnicze o zmiennej pr´dko- Êci obrotowej homologuje si´ wed∏ug cyklu pracy ISO C1, tzn. 8-fazowego cyklu stacjonarnego podanego w pkt 3.7.1.1. (2) Identyczny zcyklem E3 opisanym wparagrafie 8.5.1, 8.5.2 i8.5.3 normy ISO 8178-4: 2002(E). Cztery fazy znajdujà si´ na Êredniej charakterystyce Êruby nap´dowej okreÊlonej na podstawie pomiarów w eksploatacji. (3) Identyczny z cyklem E2 opisanym w paragrafie 8.5.1, 8.5.2 i 8.5.3 normy ISO 8178-4: 2002(E). 3.7.1.4. Charakterystyka D Wprzypadku silników, októrych mowa w§ 3 ust. 1 pkt 1 lit. erozporzàdzenia, prób´ silnika na hamulcu dynamometrycznym nale˝y przeprowadziç wed∏ug nast´pujàcego cyklu 3-fazowego (1):

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13312

3.7.4. Odpowiedê analizatora Sygna∏ wyjÊciowy analizatorów rejestruje si´ na taÊmie rejestratora lub mierzy za pomocà równorz´dnego systemu zbierania danych, podczas przep∏ywu spalin przez analizatory przez co najmniej ostatnie 3 minuty ka˝dej fazy. Je˝eli do pomiarów rozcieƒczonego CO iCO stosowany jest worek do pobierania 2 próbek (patrz pkt 5.4.4), próbka powinna byç pobierana do worka przez ostatnie 3 minuty ka˝dej fazy, nast´pnie poddana analizie, a wynik zarejestrowany. 3.7.5. Pobieranie próbki czàstek sta∏ych Pobieranie próbki czàstek sta∏ych mo˝e odbywaç si´ za pomocà metody jednofiltrowej albo metody wielofiltrowej (pkt 5.5). Wprzypadku gdy uzyskane wyniki mogà, wzale˝noÊci od zastosowanej metody pobierania czàstek sta∏ych, nieznacznie si´ ró˝niç, wraz z tymi wynikami podaje si´ zastosowanà metod´. Przy zastosowaniu metody jednofiltrowej wspó∏czynniki wagowe ka˝dej fazy okreÊlone wprocedurze cyklu testu powinny zostaç odpowiednio uwzgl´dnione przez dobór nat´˝enia przep∏ywu próbki i/lub czasu jej pobierania. Pobieranie próbki w ka˝dej fazie powinno nastàpiç tak póêno, jak to mo˝liwe. Czas pobierania próbki w fazie trwa co najmniej 20 sekund przy zastosowaniu metody jednofiltrowej i co najmniej 60 sekund przy zastosowaniu metody wielofiltrowej. W uk∏adach bez obiegu bocznikowego czas pobierania próbki w fazie powinien wynosiç co najmniej 60 sekund przy zastosowaniu metody jedno- i wielofiltrowej. 3.7.6. Warunki pracy silnika W ka˝dej fazie, po uzyskaniu stabilizacji silnika, mierzy si´ pr´dkoÊç obrotowà i obcià˝enie silnika, temperatur´ powietrza dolotowego, nat´˝enie przep∏ywu paliwa inat´˝enie przep∏ywu powietrza lub spalin. Je˝eli nie jest mo˝liwe wykonanie pomiaru nat´˝enia przep∏ywu spalin lub pomiaru zu˝ycia powietrza, parametry te oblicza si´, stosujàc zasad´ bilansu w´gla i tlenu (patrz pkt 5.2.3) Wszystkie dane potrzebne do wykonania obliczeƒ powinny byç zarejestrowane (pkt 10.1 i 10.2). 3.8. Powtórne sprawdzenie analizatorów Po wykonanej próbie emisji do powtórnego sprawdzenia stosuje si´ ten sam gaz zerowy igaz wzorcowy do sprawdzenia punktu koƒcowego zakresu pomiarowego (gaz wzorcowy punktu koƒcowego zakresu pomiarowego). Prób´ uznaje si´ za wa˝nà, je˝eli ró˝nica mi´dzy obydwoma wynikami pomiarów jest mniejsza od 2 %. 4. Przebieg testu (test NRTC) 4.1. Wprowadzenie Cykl niestacjonarny dla niedrogowych maszyn ruchomych (NRTC) jest podany w pkt 12.3 w formie sekwencji znormalizowanych wartoÊci pr´dkoÊci obrotowej imomentu obrotowego przedstawionych wodst´pach jednosekundowych, stosowanej dla wszystkich silników o zap∏onie samoczynnym obj´tych niniejszym rozporzàdzeniem. Wcelu wykonania testu na silnikowym stanowisku badawczym nale˝y zamieniç wartoÊci znormalizowane na wartoÊci rzeczywiste dla silnika podlegajàcego badaniom na podstawie jego charakterystyki odwzorowania. Ta zamiana jest okreÊlana jako „denormalizacja” i opracowany w jej wyniku cykl testu jest okreÊlany jako cykl odniesienia dla badanego silnika. Cykl otak okreÊlonych warto- Êciach odniesienia pr´dkoÊci obrotowej i momentu obrotowego jest odtwarzany na stanowisku badawczym, przy czym sygna∏ sprz´˝enia zwrotnego pr´dkoÊci obrotowej imomentu obrotowego powinien byç zarejestrowany. W celu walidacji przebiegu testu przeprowadza si´ po jego zakoƒczeniu analiz´ regresji mi´dzy wartoÊciami odniesienia isygna∏u sprz´˝enia zwrotnego pr´dkoÊci obrotowej imomentu obrotowego. 4.1.1. Stosowanie urzàdzeƒ unieruchamiajàcych lub nieracjonalnej kontroli lub nieracjonalnej strategii kontroli emisji jest zabronione. 4.2. Procedura odwzorowania charakterystyki silnika Wprzypadku odtwarzania testu NRTC na stanowisku badawczym odwzorowuje si´ przed wykonaniem cyklu charakterystyk´ momentu obrotowego silnika w funkcji jego pr´dkoÊci obrotowej. 4.2.1. OkreÊlenie zakresu pr´dkoÊci obrotowych przy odwzorowaniu charakterystyki Maksymalna i minimalna pr´dkoÊç obrotowa przy odwzorowaniu jest zdefiniowana ni˝ej: Minimalna pr´dkoÊç obrotowa odwzorowania = pr´dkoÊç obrotowa biegu ja∏owego, Maksymalna pr´dkoÊç obrotowa odwzorowania = mniejsza z podanych wartoÊci: n x 1,02 lub pr´dhi koÊç, przy której moment obrotowy przy pe∏nym obcià˝eniu spada do zera (n oznacza „du˝à pr´dkoÊç hi obrotowà” zdefiniowanà jako najwi´ksza pr´dkoÊç, przy której silnik wytwarza 70 % mocy znamionowej).

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13313

4.2.2. Charakterystyka odwzorowania silnika Nale˝y nagrzaç silnik przy mocy maksymalnej wcelu ustabilizowania jego parametrów zgodnie zzaleceniem wytwórcy idobrà praktykà in˝ynierskà. Po stabilizacji nale˝y przeprowadziç odwzorowanie zgodnie z procedurà podanà ni˝ej. 4.2.2.1. Odwzorowanie w warunkach niestacjonarnych 1) Silnik powinien pracowaç na biegu ja∏owym bez obcià˝enia. 2) Silnik powinien pracowaç przy nastawie pompy wtryskowej odpowiadajàcej pe∏nemu obcià˝eniu przy minimalnej pr´dkoÊci obrotowej odwzorowania. 3) Zwi´ksza si´ pr´dkoÊç obrotowà silnika ze Êrednim przyspieszeniem 8 ±1 min–1/s od minimalnej do maksymalnej wartoÊci odwzorowania. Pr´dkoÊç obrotowa i moment obrotowy powinny byç rejestrowane z pr´dkoÊcià próbkowania co najmniej jeden punkt na sekund´. 4.2.2.2. Odwzorowanie skokowe 1) Silnik powinien pracowaç na biegu ja∏owym bez obcià˝enia. 2) Silnik powinien pracowaç przy nastawie pompy wtryskowej odpowiadajàcej pe∏nemu obcià˝eniu przy minimalnej pr´dkoÊci obrotowej odwzorowania. 3) Minimalna pr´dkoÊç odwzorowania powinna byç utrzymywana przy pe∏nym obcià˝eniu przez co najmniej 15 s, a Êredni moment obrotowy zarejestrowany w ciàgu ostatnich 5 s. Charakterystyka maksymalnego momentu obrotowego powinna byç okreÊlona w zakresie od minimalnej do maksymalnej pr´dkoÊci obrotowej odwzorowania przy skokach pr´dkoÊci nie wi´kszych ni˝ 100 ±20 min–1. Ka˝- dy punkt pomiarowy powinien byç utrzymywany przez co najmniej 15 s, przy czym Êredni moment powinien byç rejestrowany w ciàgu ostatnich 5 s. 4.2.3. Tworzenie charakterystyki odwzorowania Wszystkie wartoÊci zarejestrowane zgodnie z pkt 4.2.2 nale˝y po∏àczyç mi´dzy sobà, stosujàc zasad´ interpolacji liniowej. Wynikowa krzywa momentu obrotowego jest charakterystykà odwzorowania ipowinna byç stosowana do zamiany znormalizowanych wartoÊci momentu obrotowego podanych wtabeli cyklu pracy silnika na stanowisku dynamometrycznym wza∏àczniku nr 3 do rozporzàdzenia na wartoÊci rzeczywiste momentu dla cyklu testu w sposób opisany w pkt 4.3.3. 4.2.4. Odmienny sposób odwzorowania JeÊli producent uwa˝a, ˝e podany wy˝ej sposób odwzorowania jest niebezpieczny lub niereprezentatywny dla danego silnika, odmienne sposoby odwzorowania mogà byç stosowane. Te odmienne sposoby muszà spe∏niaç cel opisanej procedury odwzorowania, którym jest okreÊlenie maksymalnego dost´pnego momentu obrotowego przy wszystkich pr´dkoÊciach obrotowych wyst´pujàcych w cyklu testu. Odchylenia od sposobów odwzorowania podanych wtym rozdziale niezb´dne ze wzgl´dów na bezpieczeƒstwo lub reprezentatywnoÊç powinny byç zatwierdzone przez strony uczestniczàce, w∏àcznie zuzasadnieniem ich stosowania. W˝adnym przypadku charakterystyka momentu obrotowego nie mo˝e byç jednak okreÊlana przy malejàcej pr´dkoÊci obrotowej dla silników wyposa˝onych wregulator pr´dkoÊci obrotowej lub turbodo∏adowanych. 4.2.5. Testy powtórne Odwzorowanie charakterystyki silnika nie musi byç przeprowadzane przed ka˝dym cyklem testu. Odwzorowanie to musi byç przeprowadzone przed cyklem testu, jeÊli: — ocena in˝ynierska wskazuje, ˝e od ostatniego odwzorowania up∏yn´∏o zbyt du˝o czasu, lub — w silniku zosta∏y wprowadzone zmiany fizyczne lub regulacje, które mogà wp∏ynàç na jego osiàgi. 4.3. OkreÊlenie cyklu odniesienia dla testu 4.3.1. Pr´dkoÊç obrotowa odniesienia Pr´dkoÊç obrotowa odniesienia (n ) odpowiada 100 % wartoÊci pr´dkoÊci znormalizowanej podanej ref wprogramie cyklu na stanowisku hamulcowym wpkt 12.3. Jest oczywiste, ˝e rzeczywisty cykl wynikajàcy z denormalizacji pr´dkoÊci obrotowej zale˝y w du˝ym stopniu od w∏aÊciwego wyboru pr´dkoÊci odniesienia. Pr´dkoÊç odniesienia okreÊla si´ w podany ni˝ej sposób: n = pr´dkoÊç ma∏a + 0,95 x (pr´dkoÊç du˝a — pr´dkoÊç ma∏a) ref (pr´dkoÊç du˝a jest najwi´kszà pr´dkoÊcià, przy której silnik wytwarza 70 % mocy znamionowej, zaÊ pr´dkoÊç ma∏a jest najmniejszà pr´dkoÊcià, przy której silnik wytwarza 50 % mocy znamionowej).

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13314

4.3.2. Denormalizacja pr´dkoÊci obrotowej silnika Pr´dkoÊç obrotowà denormalizuje si´ za pomocà nast´pujàcego wzoru: gdzie: n — rzeczywista pr´dkoÊç obrotowa rzecz n — pr´dkoÊç obrotowa odniesienia odn n — pr´dkoÊç obrotowa biegu ja∏owego bj %n — procent znormalizowanej pr´dkoÊci obrotowej. 4.3.3. Denormalizacja momentu obrotowego silnika WartoÊci momentu obrotowego podane w programie cyklu w pkt 12.3 sà znormalizowane wzgl´dem maksymalnego momentu obrotowego przy danej pr´dkoÊci obrotowej. WartoÊci momentu w cyklu odniesienia denormalizuje si´ w nast´pujàcy sposób, stosujàc charakterystyk´ odwzorowania okreÊlonà zgodnie z pkt 4.2.2: gdzie: T — rzeczywisty moment obrotowy rzecz T — maksymalny moment obrotowy max %T — procent znormalizowanego momentu obrotowego dla odpowiedniej rzeczywistej pr´dkoÊci obrotowej okreÊlonej zgodnie z pkt 4.3.2. 4.3.4. Przyk∏ad procedury denormalizacji Denormalizacja nast´pujàcego punktu testu jest przeprowadzona jako przyk∏ad: % pr´dkoÊci = 43 % % momentu = 82 % Zak∏adajàc nast´pujàce wartoÊci: pr´dkoÊç odniesienia = 2 200 obr/min pr´dkoÊç biegu ja∏owego = 600 obr/min otrzymuje si´: JeÊli moment maksymalny okreÊlony z charakterystyki odwzorowania przy 1 288 obr/min jest równy 700 Nm, to: 4.4. Hamulec dynamometryczny 4.4.1. W przypadku gdy stosuje si´ czujnik si∏y, sygna∏ momentu obrotowego powinien byç sprowadzony do osi silnika, zaÊ bezw∏adnoÊç hamulca uwzgl´dniona. Rzeczywisty moment obrotowy silnika równa si´ momentowi odczytanemu zczujnika si∏y imomentowi bezw∏adnoÊci hamulca pomno˝onemu przez przyspieszenie kàtowe. Uk∏ad nadzorujàcy powinien przeprowadziç te obliczenia w czasie rzeczywistym. 4.4.2. JeÊli silnik jest badany na hamulcu elektrowirowym, to zaleca si´, by liczba punktów, w których ró˝nica T — 2 · π · nsp · Θ jest mniejsza ni˝ –5 % momentu maksymalnego, nie przekracza∏a 30 (gdzie T jest sp D sp momentem wymaganym, nspjest pochodnà pr´dkoÊci obrotowej silnika, zaÊ Θ jest bezw∏adnoÊcià wru- D chu obrotowym hamulca elektrowirowego).

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13315

4.5. Przebieg testu emisji Podany ni˝ej schemat blokowy przedstawia przebieg testu. Jeden lub wi´cej cykli çwiczebnych mo˝e byç odtwarzanych, je˝eli jest to niezb´dne, w celu sprawdzenia silnika, stanowiska badawczego i uk∏adów emisji przed cyklem pomiarowym. 4.5.1. Przygotowanie filtrów do pobierania próbek Ka˝dy filtr powinien byç umieszczony na co najmniej godzin´ przed badaniem wnaczyniu Petriego, które jest zabezpieczone przed zanieczyszczeniem py∏em ipozwala na wymian´ powietrza, oraz umieszczony w komorze wagowej w celu stabilizacji. Po zakoƒczeniu okresu stabilizacji nale˝y zwa˝yç ka˝dy filtr izarejestrowaç mas´. Nast´pnie filtr powinien byç przechowywany wzamkni´tym naczyniu Petriego lub w obudowie filtru a˝ do u˝ycia go w teÊcie. Filtr nale˝y u˝yç w ciàgu 8 h od jego wyj´cia z komory. Masa filtru (tara) powinna byç zarejestrowana. 4.5.2. Instalowanie wyposa˝enia pomiarowego Przyrzàdy i sondy do pobierania próbek powinny byç zainstalowane zgodnie z wymaganiami. W przypadku zastosowania uk∏adu rozcieƒczania spalin przep∏ywu ca∏kowitego nale˝y do niego pod∏àczyç przewód wylotowy. 4.5.3. Uruchomienie i wst´pne kondycjonowanie silnika oraz uk∏adu rozcieƒczania spalin Uk∏ad rozcieƒczania isilnik nale˝y uruchomiç inagrzaç. Wst´pne kondycjonowanie uk∏adu poboru spalin nale˝y przeprowadziç przy pracy silnika wwarunkach znamionowej pr´dkoÊci obrotowej i100 % momentu obrotowego przez co najmniej 20 minut, podczas których uk∏ad rozcieƒczenia przep∏ywu cz´Êciowego lub uk∏ad rozcieƒczenia przep∏ywu ca∏kowitego z wtórnym uk∏adem rozcieƒczenia powinien pracowaç. Próbki czàstek sta∏ych wteÊcie wst´pnym (zu˝yciem makiet) powinny byç zebrane. Filtry czàstek sta∏ych nie muszà byç kondycjonowane ani wa˝one i mogà byç wyrzucone. Filtry mogà byç zmienione podczas kondycjonowania, gdy ca∏kowity czas poboru przez te filtry i uk∏ad poboru przekracza 20 minut. Nat´˝enia przep∏ywu powinny byç ustawione w przybli˝eniu na wartoÊci wybrane dla testu niestacjonarnego. Moment obrotowy powinien byç ograniczony wstosunku do wartoÊci 100 %, zaÊ pr´dkoÊç obrotowa powinna byç utrzymywana tak, by temperatura maksymalna wstrefie poboru nie przekracza∏a 191 °C.

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13316

4.5.4. Uruchomienie uk∏adu poboru czàstek sta∏ych Uk∏ad poboru czàstek sta∏ych powinien zostaç uruchomiony ipracowaç wobiegu bocznikowym. ZawartoÊç czàstek sta∏ych w powietrzu rozcieƒczajàcym (tle) nale˝y okreÊliç przez jego pobór przed wejÊciem spalin do tunelu rozcieƒczajàcego. Jest po˝àdane, by próbka czàstek sta∏ych zawartych w tle zosta∏a zebrana podczas testu niestacjonarnego, jeÊli inny uk∏ad poboru czàstek jest dost´pny. Wprzeciwnym przypadku uk∏ad stosowany do poboru czàstek sta∏ych w teÊcie niestacjonarnym mo˝e byç u˝yty. JeÊli powietrze rozcieƒczajàce jest filtrowane, jeden pomiar mo˝e byç przeprowadzony przed lub po teÊcie. JeÊli powietrze to nie jest filtrowane, pomiary nale˝y przeprowadziç przed poczàtkiem ipo zakoƒczeniu cyklu, zaÊ wartoÊci nale˝y uÊredniç. 4.5.5. Regulacja stopnia rozcieƒczenia Ca∏kowity przep∏yw rozcieƒczonych spalin wuk∏adzie rozcieƒczenia przep∏ywu ca∏kowitego lub przep∏yw rozcieƒczonych spalin przez uk∏ad rozcieƒczenia przep∏ywu cz´Êciowego powinien byç tak wyregulowany, aby wyeliminowaç kondensacj´ wody wuk∏adzie iuzyskaç temperatur´ powierzchni filtru wprzedziale mi´dzy 315 K (42 °C) a 325 K (52 °C). 4.5.6. Sprawdzenie analizatorów Nale˝y sprawdziç punkt zerowy ipunkt koƒcowy zakresu pomiarowego analizatorów emisji. JeÊli stosuje si´ worki do poboru próbki, nale˝y je opró˝niç. 4.5.7. Procedura uruchomienia silnika Silnik ustabilizowany nale˝y uruchomiç w ciàgu 5 minut po zakoƒczeniu nagrzewania, zgodnie z zaleceniami wytwórcy podanymi winstrukcji u˝ytkowania, stosujàc rozrusznik produkcyjny lub hamulec. Alternatywnie, test mo˝na równie˝ rozpoczàç w ciàgu 5 minut po zakoƒczeniu kondycjonowania wst´pnego, gdy silnik nie zosta∏ wy∏àczony, lecz pracuje na biegu ja∏owym. 4.5.8. Przebieg cyklu 4.5.8.1. Sekwencja testu Sekwencja testu zaczyna si´ po uruchomieniu zatrzymanego silnika po fazie kondycjonowania wst´pnego lub bezpoÊrednio wfazie kondycjonowania wst´pnego przy pracy silnika na biegu ja∏owym. Test nale˝y realizowaç zgodnie z cyklem odniesienia ustalonym w pkt 12.3. Instrukcje do ustawiania punktów pr´dkoÊci obrotowej imomentu obrotowego powinny byç wydawane zcz´stotliwoÊcià 5 Hz (zaleca si´ 10 Hz) lub wi´kszà. WartoÊci ustawienia w tych punktach powinny byç obliczane na zasadzie interpolacji liniowej mi´dzy wartoÊciami w punktach o cz´stotliwoÊci 1 Hz w cyklu odniesienia. Sygna∏y sprz´˝enia zwrotnego pr´dkoÊci obrotowej i momentu obrotowego nale˝y rejestrowaç podczas cyklu testu co najmniej jeden raz na sekund´, przy czym sygna∏y te powinny byç filtrowane elektronicznie. 4.5.8.2. Odpowiedê analizatorów W momencie uruchomienia silnika lub sekwencji testu, jeÊli cykl rozpoczyna si´ bezpoÊrednio od kondycjonowania wst´pnego, urzàdzenia pomiarowe powinny byç uruchomione jednoczeÊnie, tzn. nale˝y: 1) rozpoczàç gromadzenie i analiz´ powietrza rozcieƒczajàcego, jeÊli stosowany jest uk∏ad rozcieƒczenia przep∏ywu ca∏kowitego, 2) rozpoczàç gromadzenie ianaliz´ rozcieƒczonych lub nierozcieƒczonych spalin, zale˝nie od stosowanej metody, 3) rozpoczàç pomiar iloÊci rozcieƒczonych spalin oraz wymaganych temperatur i ciÊnieƒ, 4) rozpoczàç rejestracj´ masowego nat´˝enia przep∏ywu spalin, jeÊli jest stosowana analiza spalin nierozcieƒczonych, 5) rejestrowaç dane sprz´˝enia zwrotnego dla pr´dkoÊci obrotowej i momentu obrotowego hamulca. JeÊli stosuje si´ pomiar spalin nierozcieƒczonych, to st´˝enie zanieczyszczeƒ (HC, CO iNO ) imasowe x nat´˝enie przep∏ywu spalin powinny byç mierzone wsposób ciàg∏y iwprowadzane do pami´ci uk∏adu komputerowego zcz´stotliwoÊcià co najmniej 2 Hz. Wszystkie pozosta∏e dane powinny byç rejestrowane z cz´stotliwoÊcià próbkowania co najmniej 1 Hz. W przypadku analizatorów analogowych odpowiedê powinna byç rejestrowana, zaÊ dane wzorcowania stosowane bezpoÊrednio (on-line) lub poÊrednio (off-line) podczas oceny danych. JeÊli stosuje si´ uk∏ad rozcieƒczenia przep∏ywu ca∏kowitego, to st´˝enie HC iNO wtunelu rozcieƒczax jàcym powinny byç mierzone wsposób ciàg∏y zcz´stoÊcià co najmniej 2 Hz. St´˝enia Êrednie powinny byç okreÊlone przez ca∏kowanie sygna∏u analizatorów w ca∏ym cyklu. Czas odpowiedzi uk∏adu nie powinien przekraczaç 20 s i, w razie potrzeby, powinien byç zsynchronizowany z wahaniami przep∏ywu wCVS iprzesuni´ciami czasu próbkowania wzgl´dem cyklu testu. St´˝enia CO iCO powinny byç okre- 2 Êlone przez ca∏kowanie lub analiz´ próbki zgromadzonej w czasie ca∏ego cyklu w worku. St´˝enia za-

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13317

nieczyszczeƒ gazowych w powietrzu rozcieƒczajàcym powinny byç okreÊlone przez ca∏kowanie lub zgromadzenie wworku t∏a. Wszystkie pozosta∏e parametry powinny byç rejestrowane zcz´stotliwoÊcià co najmniej jednego pomiaru na sekund´ (1 Hz ). 4.5.8.3. Pobieranie próbki czàstek sta∏ych W momencie uruchomienia silnika lub sekwencji testu, jeÊli cykl rozpoczyna si´ bezpoÊrednio od kondycjonowania wst´pnego, uk∏ad pobierania próbek czàstek sta∏ych powinien byç prze∏àczony z trybu bocznikowego do trybu pobierania czàstek sta∏ych. JeÊli stosuje si´ uk∏ad rozcieƒczenia przep∏ywu cz´Êciowego, to pomp´(y) pobierajàcà(e) próbki nale˝y wyregulowaç wten sposób, by nat´˝enie przep∏ywu przez sond´ do poboru próbki czàstek sta∏ych lub przewód przesy∏ajàcy by∏o proporcjonalne do masowego nat´˝enia przep∏ywu spalin. JeÊli stosuje si´ uk∏ad rozcieƒczenia przep∏ywu ca∏kowitego, to pomp´(y) pobierajàcà(e) próbki nale˝y wyregulowaç wten sposób, by nat´˝enie przep∏ywu przez sond´ do poboru próbki czàstek sta∏ych lub przewód przesy∏ajàcy by∏o utrzymywane w granicach ±5 % ustawionego nat´˝enia przep∏ywu. JeÊli stosuje si´ kompensacj´ przep∏ywu (tzn. regulacj´ proporcjonalnà przep∏ywu próbki), nale˝y wykazaç, ˝e stosunek g∏ównego przep∏ywu wtunelu do przep∏ywu próbki poboru czàstek sta∏ych nie zmienia si´ o wi´cej ni˝ ±5 % ustawionej wartoÊci (z wyjàtkiem pierwszych 10 sekund pobierania próbki). Uwaga. Wprzypadku podwójnego rozcieƒczenia przep∏yw próbki jest równy ró˝nicy netto mi´dzy nat´˝eniem przep∏ywu przez filtry do pobierania czàstek i nat´˝eniem przep∏ywu wtórnego powietrza rozcieƒczajàcego. Temperatura Êrednia i ciÊnienie Êrednie na wlocie do gazomierza(y) lub na wlocie do przyrzàdów mierzàcych przep∏yw powinny byç rejestrowane. JeÊli ustalone nat´˝enie przep∏ywu nie mo˝e byç utrzymane przez ca∏y cykl (wgranicach ±5 %) ze wzgl´du na du˝e obcià˝enie filtru czàstkami sta∏ymi, to test nale˝y uniewa˝niç. Nale˝y powtórnie wykonaç test, stosujàc mniejsze nat´˝enie przep∏ywu i/lub filtr o wi´kszej Êrednicy. 4.5.8.4. Unieruchomienie silnika JeÊli silnik zatrzyma∏ si´ w czasie cyklu testu, to powinien byç wst´pnie kondycjonowany i ponownie uruchomiony, zaÊ test powtórzony. JeÊli pojawiajà si´ nieprawid∏owoÊci w dzia∏aniu któregokolwiek stosowanego urzàdzenia badawczego podczas cyklu testu, to test powinien byç uniewa˝niony. 4.5.8.5. CzynnoÊci po zakoƒczeniu testu Po zakoƒczeniu testu nale˝y zatrzymaç pomiar masowego nat´˝enia przep∏ywu spalin i obj´toÊci rozcieƒczonych spalin, przep∏yw gazów do worków poboru próbek ipomp´ poboru próbki czàstek sta∏ych. Uk∏ad ca∏kowania w analizatorach powinien pracowaç do up∏ywu czasu odpowiedzi uk∏adu. Analiz´ st´˝eƒ w workach poboru próbek, jeÊli sà stosowane, nale˝y przeprowadzaç mo˝liwie jak najwczeÊniej, lecz w ˝adnym przypadku nie póêniej ni˝ 20 minut po zakoƒczeniu cyklu testu. Po teÊcie emisji nale˝y stosowaç gaz zerowy i ten sam gaz wzorcowy punktu koƒcowego zakresu pomiarowego dla danego zakresu pomiarowego do powtórnego sprawdzenia analizatorów. Test uwa˝a si´ za wa˝ny, jeÊli ró˝nica mi´dzy wartoÊciami przed i po teÊcie jest mniejsza ni˝ ±2 % wartoÊci tego gazu wzorcowego. Filtry czàstek sta∏ych powinny byç wstawione do pokoju wagowego nie póêniej ni˝ wciàgu godziny po zakoƒczeniu testu. Powinny byç one kondycjonowane przez co najmniej jednà godzin´ wnaczyniu Petriego, zabezpieczonym przeciw zanieczyszczeniu kurzem i umo˝liwiajàcym wymian´ powietrza, a nast´pnie wa˝one. Mas´ brutto filtrów nale˝y zarejestrowaç. 4.6. Weryfikacja przebiegu testu 4.6.1. Przesuni´cie danych W celu minimalizacji efektu zw∏oki czasowej mi´dzy wartoÊciami sprz´˝enia zwrotnego i odniesienia w cyklu, ca∏a sekwencja sygna∏ów sprz´˝enia zwrotnego dla pr´dkoÊci obrotowej i momentu obrotowego silnika mo˝e byç przyspieszona lub opóêniona w czasie w stosunku do sekwencji wartoÊci odniesienia tych parametrów. JeÊli sygna∏y sprz´˝enia zwrotnego sà przesuni´te, to pr´dkoÊç obrotowa i moment obrotowy muszà byç tak˝e przesuni´te o t´ samà wartoÊç w tym samym kierunku. 4.6.2. Obliczenie pracy cyklu Rzeczywistà prac´ cyklu W (kWh) oblicza si´, stosujàc ka˝dà par´ zarejestrowanych wartoÊci sygna∏ów act sprz´˝enia zwrotnego dla pr´dkoÊci obrotowej imomentu obrotowego. Rzeczywista praca cyklu W jest act stosowana do porównania pracy odniesienia w cyklu W i do obliczenia emisji jednostkowej. Taka saref ma metodyka powinna byç stosowana do ca∏kowania mocy rzeczywistej i mocy odniesienia silnika. Je- Êli potrzebne jest okreÊlenie wartoÊci le˝àcych mi´dzy sàsiednimi wartoÊciami odniesienia lub mierzonymi, to stosuje si´ zasad´ interpolacji liniowej.

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13318

Przy ca∏kowaniu pracy rzeczywistej i odniesienia cyklu, wszystkie ujemne wartoÊci momentu obrotowego powinny byç ustawione jako równe zero iw∏àczone do obliczeƒ. JeÊli ca∏kowanie jest wykonane zcz´- stotliwoÊcià mniejszà ni˝ 5 Hz i jeÊli podczas danego przedzia∏u czasu wartoÊç momentu obrotowego zmienia si´ zdodatniej na ujemnà lub zujemnej na dodatnià, cz´Êç ujemna powinna byç obliczona iprzyj´ta jako równa zero. Cz´Êç dodatnia powinna byç w∏àczona do wartoÊci ca∏kowania. W powinna byç zawarta w granicach mi´dzy –15 % a +5 % W . act ref 4.6.3. Statystyki do walidacji cyklu testu Nale˝y przeprowadziç analiz´ regresji liniowej mi´dzy wartoÊciami sygna∏u sprz´˝enia zwrotnego a odniesienia dla pr´dkoÊci obrotowej, momentu obrotowego i mocy. Nale˝y to wykonaç po przeprowadzeniu przesuni´cia danych, je˝eli ta opcja jest stosowana. Metoda najmniejszych kwadratów powinna byç zastosowana, przy czym równanie regresji ma postaç: y = mx + b gdzie: y — wartoÊç sygna∏u sprz´˝enia zwrotnego (rzeczywista) dla pr´dkoÊci obrotowej (min–1), momentu obrotowego (Nm) i mocy (kW), m — nachylenie linii regresji, x — wartoÊç odniesienia dla pr´dkoÊci obrotowej (min–1), momentu obrotowego (Nm) i mocy (kW), b — rz´dna punktu przeci´cia linii regresji z osià rz´dnych. Standardowy b∏àd oceny (SE) dla y wzgl´dem x i wspó∏czynnik korelacji (r2) powinny byç obliczone dla ka˝dej linii regresji. Zaleca si´ przeprowadzenie tej analizy zcz´stotliwoÊcià 1 Hz. Test uznaje si´ za wa˝ny, jeÊli sà spe∏nione kryteria okreÊlone w tabeli 1. Tabela 1 — Tolerancje regresji liniowej Do celów analizy regresji dopuszcza si´, przed przeprowadzeniem obliczeƒ, usuni´cie punktów pomiaru zgodnie ztabelà 2. Jednak punkty te nie mogà byç usuni´te do obliczenia pracy cyklu iemisji. Punkt biegu ja∏owego jest zdefiniowany jako punkt, w którym znormalizowany moment obrotowy odniesienia iznormalizowana pr´dkoÊç obrotowa odniesienia sà równe 0 %. Usuni´cie punktów mo˝na stosowaç dla ca∏ego cyklu lub jakiejkolwiek jego cz´Êci.

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13319

Tabela 2 — Punkty, których usuni´cie z analizy regresji jest dozwolone (nale˝y wymieniç punkty, które zosta∏y usuni´te) 5. Procedury pomiarowe i pobieranie próbek (test NRSC) Sk∏adniki gazowe i czàstek sta∏ych emitowane przez silnik poddany testowi powinny byç mierzone metodami opisanymi wza∏àczniku nr 1.3 do rozporzàdzenia. Metody te opisujà zalecane uk∏ady analizy zanieczyszczeƒ gazowych (pkt 9.1) izalecane uk∏ady rozcieƒczania ipobierania próbek dla czàstek sta∏ych (pkt 9.1). 5.1. Wymagania techniczne dla hamulca U˝ywa si´ hamulca o charakterystyce w∏aÊciwej dla przeprowadzenia cyklu testu, o którym mowa wpkt3.7.1. Oprzyrzàdowanie do pomiarów momentu obrotowego ipr´dkoÊci obrotowej powinno pozwalaç na okreÊlenie mocy na wale silnika w danych granicach. W takim przypadku mogà byç potrzebne dodatkowe przeliczenia. Dok∏adnoÊç wyposa˝enia pomiarowego powinna byç taka, aby nie zosta∏y przekroczone maksymalne tolerancje okreÊlone w pkt 5.3. 5.2. Przep∏yw spalin Nat´˝enie przep∏ywu spalin powinno byç okreÊlone przy zastosowaniu jednej z metod, o których mowa w pkt 5.2.1—5.2.4. 5.2.1. Metoda pomiaru bezpoÊredniego Pomiar bezpoÊredni nat´˝enia przep∏ywu spalin wykonuje si´ za pomocà dyszy pomiarowej lub równowa˝nego uk∏adu pomiarowego zgodnie z normà ISO 5167. Podczas wykonywania bezpoÊredniego pomiaru nat´˝enia przep∏ywu spalin stosuje si´ Êrodki ostro˝no- Êci, aby uniknàç b∏´dów pomiaru, które b´dà wp∏ywa∏y na b∏´dy wartoÊci emisji. 5.2.2. Metoda pomiaru przep∏ywu powietrza i paliwa Pomiar przep∏ywu powietrza i przep∏ywu paliwa. U˝ywa si´ przep∏ywomierzy powietrza i przep∏ywomierzy paliwa o dok∏adnoÊci okreÊlonej w pkt 5.3. Obliczenie nat´˝enia przep∏ywu spalin przeprowadza si´ w nast´pujàcy sposób: G = G + G (dla masy spalin mokrych) EXHW AIRW FUEL

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13320

5.2.3.Metoda bilansu w´gla Obliczanie masy spalin na podstawie zu˝ycia paliwa i st´˝enia gazowych sk∏adników spalin za pomocà metody bilansu w´gla (pkt 10). 5.2.4.Metoda pomiaru za pomocà gazu znakujàcego Metoda ta polega na pomiarze st´˝enia gazu znakujàcego wspalinach. Znana iloÊç gazu oboj´tnego (np. czystego helu) jest wtryskiwana do przep∏ywu spalin jako znacznik. Gaz ten jest mieszany ze spalinami iprzez nie rozcieƒczony, lecz nie powinien wchodziç wreakcje wprzewodzie wylotowym. Nast´pnie mierzy si´ st´˝enie tego gazu w próbce spalin. W celu zapewnienia pe∏nego zmieszania gazu znakujàcego sonda do poboru próbki spalin powinna byç umieszczona co najmniej w wi´kszej z nast´pujàcych odleg∏oÊci za (w kierunku przep∏ywu) punktem wtryskiwania gazu znakujàcego: 1 m lub 30 razy Êrednica przewodu wylotowego. Sonda poboru mo˝e byç umieszczona bli˝ej punktu wtryskiwania, jeÊli pe∏ne zmieszanie zosta∏o potwierdzone przez porównanie st´˝enia gazu znakujàcego ze st´˝eniem odniesienia uzyskanym, gdy gaz znakujàcy zosta∏ wtry- Êni´ty przed (w kierunku przeciwnym do przep∏ywu) silnikiem. Nat´˝enie przep∏ywu gazu znakujàcego powinno byç ustawione wten sposób, by jego st´˝enie przy pracy na biegu ja∏owym by∏o mniejsze ni˝ pe∏na skala analizatora tego gazu. Nat´˝enie przep∏ywu spalin oblicza si´ wed∏ug wzoru:

gdzie poszczególne symbole oznaczajà: A/F — stechiometryczny stosunek powietrza do paliwa, (kg/kg), st λ — wspó∏czynnik nadmiaru powietrza, conc — st´˝enie CO na bazie suchej, (%), CO2 2 conc — st´˝enie CO na bazie suchej, (ppm), CO conc — st´˝enie HC, (ppm). HC

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13321

Uwaga: Powy˝sze obliczenie odnosi si´ do oleju nap´dowego majàcego stosunek H/C równy 1,8. Przep∏ywomierz powietrza powinien spe∏niaç wymagania dotyczàce dok∏adnoÊci podane wtabeli 3, stosowany analizator CO powinien spe∏niaç wymagania pkt 5.4.1, zaÊ ca∏y uk∏ad — wymagania dotyczàce 2 dok∏adnoÊci dla przep∏ywu spalin. Fakultatywnie, do pomiaru wzgl´dnego stosunku powietrza do paliwa mo˝e byç równie˝ stosowane odpowiednie urzàdzenie pomiarowe stosunku powietrza do paliwa, np. czujnik oparty na dwutlenku cyrkonu, spe∏niajàce warunki pkt 5.4.4. 5.2.6. Rozcieƒczanie ca∏kowitego przep∏ywu spalin Podczas u˝ywania uk∏adu rozcieƒczania ca∏kowitego przep∏ywu spalin, ca∏kowity przep∏yw rozcieƒczonych spalin (G ) powinien byç mierzony za pomocà uk∏adów PDP lub CFV lub SSV (za∏àcznik nr 1.3 TOTW do rozporzàdzenia pkt 9.2.1.2). Dok∏adnoÊç powinna byç zgodna z przepisami w pkt 8.2. 5.3. Dok∏adnoÊç 5.3.1. Wzorcowanie ca∏ego wyposa˝enia pomiarowego powinno byç powiàzane znormami krajowymi lub mi´- dzynarodowymi i powinno spe∏niaç wymagania podane w tabeli 3. Tabela 3 — Dok∏adnoÊç wyposa˝enia pomiarowego 5.4. OkreÊlanie sk∏adników gazowych 5.4.1. Ogólne wymagania techniczne w stosunku do analizatorów Zakres pomiarów analizatorów powinien byç w∏aÊciwy dla dok∏adnoÊci wymaganej podczas wykorzystania pomiarów st´˝enia sk∏adników spalin (pkt 5.4.1.1). Zaleca si´, aby analizatory pracowa∏y tak, aby mierzone st´˝enie zawiera∏o si´ mi´dzy 15 % i 100 % pe∏nej skali. Je˝eli wartoÊç pe∏nej skali wynosi 155 ppm (lub ppm C) lub mniej, lub sà u˝ywane uk∏ady odczytu (komputery, rejestratory danych), które zapewniajà wystarczajàcà dok∏adnoÊç i rozdzielczoÊç poni˝ej 15 % pe∏nej skali, st´˝enia sà równie˝ do

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13322

zaakceptowania. Wtakim przypadku powinny byç wykonane dodatkowe wzorcowania dla potwierdzenia dok∏adnoÊci krzywych wzorcowania, okreÊlone zgodnie z pkt 7.5.5.2. Elektromagnetyczna kompatybilnoÊç (EMC) wyposa˝enia powinna byç na takim poziomie, aby zminimalizowaç dodatkowe b∏´dy. 5.4.1.1. B∏àd pomiaru Wskazania analizatora nie powinny odbiegaç od nominalnego punktu wzorcowania o wi´cej ni˝ wi´ksza z podanych wartoÊci: ±2 % odczytu lub 0,3 % pe∏nej skali. Uwaga: Dla celów niniejszej normy dok∏adnoÊç jest definiowana jako odchy∏ka odczytu analizatora od nominalnych wartoÊci wzorcowania za pomocà gazu wzorcowego (= wartoÊç prawdziwa). 5.4.1.2. PowtarzalnoÊç PowtarzalnoÊç zdefiniowana jako 2,5-krotne odchylenie standardowe 10 kolejnych odpowiedzi na gaz wzorcowy lub wzorcowy punktu koƒcowego danego zakresu pomiarowego nie mo˝e byç wi´ksza ni˝ ±1 % pe∏nej skali st´˝enia dla ka˝dego zakresu u˝ywanego poni˝ej 155 ppm (lub ppm C). 5.4.1.3. Szum Ró˝nica wartoÊci szczytowych odpowiedzi analizatora na gaz zerowy ina gaz wzorcowy lub wzorcowy dla punktu koƒcowego zakresu pomiarowego wczasie 10 sekund nie mo˝e przekraczaç 2 % pe∏nej skali we wszystkich u˝ywanych zakresach. 5.4.1.4. Pe∏zanie zera Pe∏zanie zera w okresie jednej godziny powinno byç mniejsze ni˝ 2 % pe∏nej skali w najni˝szym u˝ywanym zakresie. Odpowiedê zerowa jest definiowana jako przeci´tna, wraz z ha∏asem, na gaz zerowy w czasie 30 s. 5.4.1.5. Pe∏zanie zakresu pomiarowego Pe∏zanie zakresu pomiarowego wokresie jednej godziny powinno byç mniejsze ni˝ 2 % pe∏nej skali na najni˝szym u˝ywanym zakresie. Zakres pomiarowy jest definiowany jako ró˝nica pomi´dzy odpowiedzià na gaz wzorcowy punktu koƒcowego zakresu pomiarowego i odpowiedzià na gaz zerowy. Odpowiedê na gaz wzorcowy jest definiowana jako Êrednia odpowiedê, w∏àczajàc szum, na gaz wzorcowy dla punktu koƒcowego zakresu pomiarowego w czasie 30 sekund. 5.4.2. Osuszanie gazu Urzàdzenie do osuszania gazu musi mieç minimalny wp∏yw na st´˝enie mierzonych gazów. Do usuwania wody z próbki nie mogà byç stosowane chemiczne suszarki. 5.4.3. Analizatory Metody pomiarowe, jakie powinny byç stosowane, okreÊlajà pkt od 5.4.3.1 do 5.4.3.4. Szczegó∏owy opis uk∏adów pomiarowych jest okreÊlony wza∏àczniku nr 1.3 do rozporzàdzenia pkt 9. Gazy powinny byç badane przy u˝yciu przyrzàdów okreÊlonych wniniejszym za∏àczniku. Dla analizatorów nieliniowych u˝ywa si´ uk∏adów linearyzujàcych. 5.4.3.1. Oznaczanie tlenku w´gla (CO) Analizator tlenku w´gla powinien byç analizatorem typu niedyspersyjnego dzia∏ajàcym na zasadzie poch∏aniania promieniowania podczerwonego (NDIR). 2.4.3.2. Oznaczanie dwutlenku w´gla (CO ) 2 Analizator dwutlenku w´gla powinien byç analizatorem typu niedyspersyjnego dzia∏ajàcym na zasadzie poch∏aniania promieniowania podczerwonego (NDIR). 5.4.3.3. Oznaczanie w´glowodorów (HC) Analizator w´glowodorów powinien byç grzanym analizatorem typu promieniowo-jonizacyjnego (HFID) z detektorem, zaworami, przewodami rurowymi itp., podgrzewanymi tak, aby utrzymaç temperatur´ gazu na poziomie 463 K (190 °C) ±10 K. 5.4.3.4. Oznaczanie tlenków azotu (NO ) X Analizator tlenków azotu powinien byç analizatorem typu chemiluminescencyjnego (CLD) lub grzanym analizatorem typu chemiluminescencyjnego (HCLD) zkonwertorem NO /NO, je˝eli pomiar przeprowa- 2 dza si´ dla spalin suchych. JeÊli pomiar przeprowadza si´ dla spalin mokrych, powinien byç u˝ywany HCLD zkonwertorem utrzymywanym wtemperaturze powy˝ej 328 K(55 °C), pod warunkiem ˝e sprawdzenie t∏umiàcego wp∏ywu wody, o którym mowa w pkt 7.9.2.2, wypad∏o pozytywnie. Dla obu analizatorów, zarówno CLD jak i HCLD, temperatura Êcianek toru poboru próbki powinna byç utrzymywana w granicach od 328 K do 473 K (od 55 °C do 200 °C) a˝ do konwertora w przypadku pomiaru na bazie suchej lub do analizatora przy pomiarze w stanie mokrym.

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13323

5.4.4. Pomiar stosunku powietrza do paliwa Urzàdzeniem do pomiaru stosunku powietrza do paliwa stosowanego w celu okreÊlenia przep∏ywu spalin, zgodnie z pkt 5.2.5, jest sonda do pomiaru szerokiego zakresu tego stosunku lub oparta na dwutlenku cyrkonu sonda lambda. Sonda powinna byç zamontowana bezpoÊrednio wprzewodzie wylotowym wmiejscu, gdzie temperatura spalin jest dostatecznie wysoka, by nie nast´powa∏a kondensacja wody. Dok∏adnoÊç sondy w∏àcznie z jej obwodem elektronicznym powinna wynosiç: 1) ±3 % wartoÊci odczytu dla λ < 2, 2) ±5 % wartoÊci odczytu dla 2 ≤ λ < 5, 3) ±10 % wartoÊci odczytu dla 5 ≤ λ. W celu spe∏nienia powy˝szych wymagaƒ sonda powinna byç wzorcowana w sposób podany przez jej producenta. 5.4.5. Pobieranie próbek gazowych sk∏adników emisji Sondy pobierania próbek zanieczyszczeƒ gazowych powinny byç umieszczone w wi´kszej z nast´pujàcych odleg∏oÊci: co najmniej 0,5 m lub trzykrotna Êrednica rury wydechowej przed (w kierunku przeciwnym do przep∏ywu) wylotem uk∏adu spalin, lecz wystarczajàco blisko silnika, aby zapewniç temperatur´ spalin co najmniej 343 K (70 °C) przy sondzie. W przypadku silnika wielocylindrowego, z rozga∏´zionym kolektorem wylotowym, wlot sondy jest umieszczony dostatecznie daleko z kierunkiem przep∏ywu spalin, aby zapewniç, ˝e próbka reprezentuje Êrednià emisj´ spalin ze wszystkich cylindrów. W wielocylindrowych silnikach posiadajàcych oddzielne grupy kolektorów, tak jak dla konfiguracji silnika „V”, dopuszcza si´ pobieranie próbki zka˝dej grupy indywidualnie i obliczanie Êredniej emisji spalin. Mogà byç u˝ywane inne metody, dla których wykazano korelacj´ zwymienionymi wy˝ej metodami. Dla obliczeƒ emisji spalin musi byç u˝yte ca∏kowite masowe nat´˝enie przep∏ywu spalin silnika. Je˝eli na sk∏ad spalin ma wp∏yw jakikolwiek uk∏ad dodatkowego oczyszczania spalin, próbka spalin musi byç pobrana przed tym uk∏adem, wkierunku przeciwnym do przep∏ywu, wbadaniu etapu I,oraz za tym urzàdzeniem, zgodnie z kierunkiem przep∏ywu, w badaniu etapu II. W przypadku u˝ywania uk∏adu rozcieƒczania przep∏ywu ca∏kowitego w pomiarze emisji czàstek sta∏ych, emisje sk∏adników gazowych mogà byç oznaczane wrozcieƒczonych spalinach. Sondy pobierajàce próbki powinny byç blisko sondy pobierajàcej próbki czàstek sta∏ych w tunelu rozcieƒczania (za∏àcznik nr 1.3 do rozporzàdzenia pkt 9.2.1.2, DT i pkt 9.2.2, PSP). Tlenek oraz dwutlenek w´gla (CO i CO ) mogà byç 2 oznaczane poprzez pobieranie próbek do worka, a nast´pnie mierzenie st´˝enia w worku pomiarowym. 5.5. Oznaczanie czàstek sta∏ych Do oznaczania czàstek sta∏ych stosuje si´ uk∏ad rozcieƒczania. Rozcieƒczanie mo˝e byç zrealizowane przez uk∏ad rozcieƒczania przep∏ywu cz´Êciowego lub uk∏ad rozcieƒczania przep∏ywu ca∏kowitego. Obj´toÊç przep∏ywu wuk∏adzie rozcieƒczajàcym jest na tyle du˝a, aby ca∏kowicie wyeliminowaç kondensacj´ wody wtych uk∏adach ipobierania próbek oraz utrzymywaç temperatur´ rozcieƒczonych spalin bezpo- Êrednio przed obudowà filtrów, w kierunku przeciwnym do przep∏ywu spalin, w przedziale mi´dzy 315 K (42 °C) a 325 K (52 °C). Dopuszczalne jest zmniejszenie wilgotnoÊci powietrza rozcieƒczajàcego przed wpuszczeniem go do uk∏adu rozcieƒczajàcego, je˝eli wilgotnoÊç powietrza jest wysoka. Zaleca si´ wst´pne podgrzewanie powietrza rozcieƒczajàcego do poziomu temperatury powy˝ej 303 K (30 °C), je˝eli temperatura otoczenia jest poni˝ej 293 K(20 °C), przy czym temperatura powietrza rozcieƒczajàcego nie mo˝e przekroczyç 352 K(52 °C) przed wprowadzeniem do spalin wtunelu rozcieƒczania. Uwaga. Dla procedury stacjonarnej, temperatura filtru mo˝e byç utrzymywana w temperaturze maksymalnej 325 K (52 °C) lub poni˝ej jej, zamiast w przedziale mi´dzy 42 °C a 52 °C. Dla uk∏adu rozcieƒczania przep∏ywu cz´Êciowego sonda pobierajàca próbki czàstek sta∏ych musi byç blisko sondy gazowej iprzed nià (wkierunku przeciwnym do przep∏ywu) jak zdefiniowano to wpkt 9.2.1.1 za∏àcznika nr 1.3 do rozporzàdzenia, rysunki 4—12 EP i SP. Uk∏ad rozcieƒczania przep∏ywu cz´Êciowego powinien byç tak zaprojektowany, aby strumieƒ spalin by∏ rozdzielany na dwie cz´Êci, z których mniejsza jest rozcieƒczana powietrzem i nast´pnie u˝ywana do pomiaru czàstek sta∏ych, a stopieƒ rozcieƒczania by∏ okreÊlony bardzo dok∏adnie. Mo˝na stosowaç ró˝ne sposoby rozdzielania, jednak sposób u˝ytego rozdzielania powoduje w znacznym stopniu obowiàzek stosowania urzàdzenia do próbkowania i procedur, które majà byç u˝yte (za∏àcznik nr 1.3 do rozporzàdzenia pkt 9.2.1.1). Do oznaczania masy czàstek sta∏ych stosuje si´: uk∏ad pobierania próbek czàstek sta∏ych, filtry pomiarowe czàstek sta∏ych, wagi analityczne ikomory wagowe okontrolowanej temperaturze iwilgotnoÊci.

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13324

Do pobierania czàstek sta∏ych mogà byç stosowane dwie metody: 1) jednofiltrowa, zgodnie zktórà u˝ywa si´ jednej pary filtrów (patrz pkt 5.5.1.3) dla wszystkich faz cyklu badawczego; szczególnà uwag´ nale˝y zwróciç na czas pobierania próbek i nat´˝enia przep∏ywów w fazie pobierania próbek w trakcie testu; wymagana jest tylko jedna para filtrów dla cyklu testu; 2) wielofiltrowa, zgodnie z którà jednej pary filtrów (patrz pkt 5.5.1.3) u˝ywa si´ dla ka˝dej pojedynczej fazy cyklu testu; metoda ta umo˝liwia ∏agodniejsze pobieranie próbek, lecz stosujàc jà, u˝ywa si´ wi´cej filtrów. 5.5.1. Filtry do pobierania czàstek sta∏ych 5.5.1.1. Wymagania dla filtru Do testów wykonywanych podczas badaƒ silników wymagane sà filtry zw∏ókna szklanego pokryte fluoropochodnymi w´glowodorów lub filtry membranowe na bazie fluoropochodnych w´glowodorów. Do specjalnych celów mogà byç u˝yte ró˝ne materia∏y filtracyjne. Wszystkie typy filtrów powinny mieç skutecznoÊç zatrzymywania co najmniej 99 % czàstek DOP (dioktylftalanu) o wymiarach 0,3 µm, przy pr´dkoÊci gazu od 35 cm/s do 100 cm/s. Podczas przeprowadzania testów porównawczych, wykonywanych mi´dzy laboratoriami lub mi´dzy producentem i jednostkà udzielajàcà homologacji, u˝ywa si´ sàczków o identycznej jakoÊci. 5.5.1.2. Rozmiar filtru Filtry czàstek sta∏ych powinny mieç minimalnà Êrednic´ 47 mm (Êrednica czynna 37 mm). Dopuszczalne sà filtry o wi´kszej Êrednicy okreÊlonej w pkt 5.5.1.5. 5.5.1.3. Filtr pierwotny i wtórny Próbki z rozcieƒczanych spalin pobiera si´ za pomocà pary filtrów umieszczonych szeregowo (jeden pierwotny i jeden wtórny) podczas sekwencji testu. Filtr wtórny umieszcza si´ nie dalej ni˝ 100 mm zgodnie zkierunkiem przep∏ywu za filtrem pierwotnym, inie powinien mieç znim kontaktu. Filtry mo˝- na wa˝yç oddzielnie lub jako par´ filtrów z∏o˝onych stronami zaplamionymi do siebie. 5.5.1.4. Pr´dkoÊç przep∏ywu przez filtr Powinna byç uzyskana pr´dkoÊç czo∏a gazu przep∏ywajàcego przez filtr od 35 cm/s do 100 cm/s. Przyrost spadku ciÊnienia mi´dzy poczàtkiem i koƒcem testu powinien byç nie wi´kszy ni˝ 25 kPa. 5.5.1.5. Obcià˝enie filtru Minimalne zalecane obcià˝enia dla najcz´Êciej stosowanych wymiarów filtrów okreÊla poni˝sza tabela. Dla filtrów o wi´kszych wymiarach minimalne obcià˝enie powinno wynosiç 0,065 mg/1 000 mm2 powierzchni czynnej.

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13325

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13326

6.2.3. Przep∏yw spalin nierozcieƒczonych Wcelu obliczenia emisji na podstawie pomiarów spalin nierozcieƒczonych isterowania uk∏adem rozcieƒczenia przep∏ywu cz´Êciowego niezb´dna jest znajomoÊç masowego nat´˝enia przep∏ywu spalin. W celu okreÊlenia tego nat´˝enia mo˝na stosowaç jednà z dwóch podanych ni˝ej metod. Dla potrzeb obliczenia emisji czas odpowiedzi dla ka˝dej z metod opisanych ni˝ej powinien byç równy lub mniejszy ni˝ czas odpowiedzi analizatora wymagany z pkt 7.11.1. Dla potrzeb sterowania uk∏adem rozcieƒczenia spalin przep∏ywu cz´Êciowego jest wymagana szybsza odpowiedê. Dla uk∏adów o sterowaniu bezpoÊrednim (on-line) jest wymagany czas odpowiedzi ≤ 0,3 s. Dla uk∏adów ze sterowaniem na zasadzie przewidywania (look ahead) na podstawie wczeÊniej zarejestrowanego przebiegu testu jest wymagany czas odpowiedzi uk∏adu pomiaru przep∏ywu spalin ≤ 5 s o czasie narastania ≤1 s. Czas odpowiedzi uk∏adu powinien byç podany przez wytwórc´ przyrzàdu. Wymagania dotyczàce ∏àcznego czasu odpowiedzi dla przep∏ywu spalin idla uk∏adu rozcieƒczenia spalin przep∏ywu cz´Êciowego sà podane w pkt 6.4. 6.2.3.1. Metoda pomiaru bezpoÊredniego Pomiar bezpoÊredni chwilowego przep∏ywu spalin mo˝e byç przeprowadzony za pomocà nast´pujàcych uk∏adów: 1) urzàdzenia mierzàcego na zasadzie ró˝nicy ciÊnieƒ, jak np. zw´˝ka (wsprawie szczegó∏ów, patrz norma ISO 5167:2000), 2) przep∏ywomierza ultradêwi´kowego, 3) przep∏ywomierza wirowego. Nale˝y zastosowaç odpowiednie Êrodki ostro˝noÊci, aby uniknàç b∏´dów pomiaru, które b´dà wywo- ∏ywa∏y b∏´dy wartoÊci emisji. Do takich Êrodków nale˝y w∏aÊciwa i staranna instalacja urzàdzenia w uk∏adzie wylotowym silnika zgodnie z zaleceniami producenta i dobrà praktykà in˝ynierskà. Instalacja urzàdzenia nie mo˝e wp∏ywaç na osiàgi silnika i emisj´. Przep∏ywomierze powinny spe∏niaç wymagania pod wzgl´dem dok∏adnoÊci podane w tabeli 3. 6.2.3.2. Metoda pomiaru przep∏ywu powietrza i paliwa W metodzie tej nast´puje pomiar nat´˝enia przep∏ywu powietrza i paliwa za pomocà odpowiednich przep∏ywomierzy. Obliczenia chwilowego nat´˝enia przep∏ywu spalin przeprowadza si´ wed∏ug wzoru: G = G + G (dla spalin mokrych) EXHW AIRW FUEL Przep∏ywomierze powinny spe∏niaç wymagania pod wzgl´dem dok∏adnoÊci podane w tabeli 3, przy czym powinny byç wystarczajàco dok∏adne, by zosta∏y spe∏nione tak˝e wymagania dotyczàce dok∏adnoÊci dla przep∏ywu spalin. 6.2.3.3. Metoda pomiaru za pomocà gazu znakujàcego Metoda ta polega na pomiarze st´˝enia gazu znakujàcego w spalinach. Znana iloÊç gazu oboj´tnego (np. czystego helu) jest wtryskiwana do przep∏ywu spalin jako znacznik. Gaz ten jest mieszany ze spalinami i przez nie rozcieƒczony, lecz nie powinien wchodziç w reakcje w przewodzie wylotowym. Nast´pnie mierzy si´ st´˝enie tego gazu w próbce spalin.

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13327

W celu zapewnienia pe∏nego zmieszania gazu znakujàcego sonda do poboru próbki spalin powinna byç umieszczona co najmniej w wi´kszej z nast´pujàcych odleg∏oÊci za (w kierunku przep∏ywu) punktem wtryskiwania gazu znakujàcego: 1 m lub 30 razy Êrednica przewodu wylotowego. Sonda poboru mo˝e byç umieszczona bli˝ej punktu wtryskiwania, jeÊli pe∏ne zmieszanie zosta∏o potwierdzone przez porównanie st´˝enia gazu znakujàcego ze st´˝eniem odniesienia uzyskanym, gdy gaz znakujàcy zosta∏ wtryÊni´ty przed (w kierunku przeciwnym do przep∏ywu) silnikiem. Nat´˝enie przep∏ywu gazu znakujàcego powinno byç ustawione w ten sposób, by jego st´˝enie po zmieszaniu przy pracy na biegu ja∏owym by∏o mniejsze ni˝ pe∏na skala analizatora tego gazu. Nat´˝enie przep∏ywu spalin oblicza si´ wed∏ug wzoru: gdzie poszczególne symbole oznaczajà: G = chwilowe masowe nat´˝enie przep∏ywu spalin, (kg/s) EXHW G = nat´˝enie przep∏ywu gazu znakujàcego, (cm3/min) T conc = chwilowe st´˝enie gazu znakujàcego po zmieszaniu, (ppm) mix ρ = g´stoÊç spalin, (kg/m3) EXH conc = st´˝enie gazu znakujàcego w tle, (ppm) a St´˝enie gazu znakujàcego wtle (conc ) mo˝e byç okreÊlone przez uÊrednienie st´˝eƒ wtle mierzonych a bezpoÊrednio przed i po teÊcie. JeÊli st´˝enie w tle (conc ) jest mniejsze ni˝ 1 % st´˝enia gazu znakujàcego po zmieszaniu (conc ) a mix przy maksymalnym przep∏ywie spalin, to mo˝e byç ono pomini´te. Ca∏y uk∏ad powinien spe∏niaç wymagania pod wzgl´dem dok∏adnoÊci ustalone dla przep∏ywu spalin i byç wzorcowany zgodnie pkt 7.11.2. 6.2.3.4. Metoda pomiaru przep∏ywu powietrza i stosunku powietrza do paliwa. Metoda ta polega na obliczeniu masy spalin na podstawie przep∏ywu powietrza i stosunku powietrza do paliwa. Chwilowe masowe nat´˝enie przep∏ywu spalin oblicza si´ wed∏ug wzoru: gdzie: A/F — stechiometryczny stosunek powietrza do paliwa, (kg/kg), st λ — wspó∏czynnik nadmiaru powietrza, conc — st´˝enie CO na bazie suchej, (%), CO2 2 conc — st´˝enie CO na bazie suchej, (ppm), CO conc — st´˝enie HC, (ppm). HC

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13328

Uwaga: Powy˝sze obliczenie odnosi si´ do oleju nap´dowego majàcego stosunek H/C równy 1,8. Przep∏ywomierz powietrza powinien spe∏niaç wymagania dotyczàce dok∏adnoÊci podane w tabeli 3, stosowany analizator CO powinien spe∏niaç wymagania pkt 6.3.1, zaÊ ca∏y uk∏ad — wymagania do- 2 tyczàce dok∏adnoÊci dla przep∏ywu spalin. Opcjonalnie, do pomiaru wspó∏czynnika nadmiaru powietrza do paliwa mo˝e byç równie˝ stosowane odpowiednie urzàdzenie pomiarowe stosunku powietrza do paliwa, np. czujnik oparty na dwutlenku cyrkonu, spe∏niajàce warunki pkt 6.3.4. 6.2.4. Przep∏yw spalin rozcieƒczonych W celu obliczenia emisji na podstawie spalin rozcieƒczonych niezb´dna jest znajomoÊç ich masowego nat´˝enia przep∏ywu. Ca∏kowity przep∏yw spalin rozcieƒczonych w cyklu (kg/test) oblicza si´ z wartoÊci pomiaru w ca∏ym cyklu i odpowiednich danych wzorcowania urzàdzenia do pomiaru przep∏ywu (V dla 0 PDP, K dla CFV, C dla SSV). Nale˝y stosowaç odpowiednie metody opisane wpkt 11.2.1. JeÊli ca∏kowi- V d ta masa próbki pobranej wcelu pomiaru czàstek sta∏ych izanieczyszczeƒ gazowych przekracza 0,5 % ca∏- kowitego przep∏ywu przez CVS, przep∏yw ten powinien byç skorygowany lub próbka powinna byç doprowadzona z powrotem do CVS przed urzàdzeniem do pomiaru przep∏ywu. 6.3. OkreÊlanie sk∏adników gazowych 6.3.1. Ogólne wymagania techniczne w stosunku do analizatorów Analizatory powinny mieç zakres pomiarowy dostosowany do dok∏adnoÊci wymaganej przy pomiarach st´˝enia sk∏adników spalin (pkt 5.4.1.1). Zaleca si´, aby analizatory pracowa∏y tak, aby mierzone st´˝enie zawiera∏o si´ mi´dzy 15 % i 100 % pe∏nej skali. Je˝eli wartoÊç pe∏nej skali wynosi 155 ppm (lub ppm C) lub mniej, lub je˝eli sà u˝ywane uk∏ady odczytu (komputery, rejestratory danych), które zapewniajà wystarczajàcà dok∏adnoÊç i rozdzielczoÊç poni˝ej 15 % pe∏nej skali, st´˝enia poni˝ej 15 % pe∏nej skali sà równie˝ do zaakceptowania. W takim przypadku powinny byç wykonane dodatkowe wzorcowania dla potwierdzenia dok∏adnoÊci krzywych wzorcowania (pkt 7.5.5.2). KompatybilnoÊç elektromagnetyczna (EMC) wyposa˝enia powinna byç na takim poziomie, aby zminimalizowaç dodatkowe b∏´dy. 6.3.1.1. B∏àd pomiaru Wskazania analizatora nie powinny odbiegaç od nominalnego punktu wzorcowania o wi´cej ni˝ wi´ksza z podanych wartoÊci: ±2 % odczytu lub 0,3 % pe∏nej skali. Uwaga. Dla celów niniejszej normy dok∏adnoÊç jest definiowana jako odchy∏ka odczytu analizatora od nominalnych wartoÊci wzorcowania za pomocà gazu wzorcowego (= wartoÊç prawdziwa). 6.3.1.2. PowtarzalnoÊç PowtarzalnoÊç zdefiniowana jako 2,5-krotne odchylenie standardowe 10 kolejnych odpowiedzi na gaz wzorcowy lub wzorcowy punktu koƒcowego zakresu pomiarowego nie mo˝e byç wi´ksza ni˝ ±1 % pe∏- nej skali st´˝enia dla ka˝dego zakresu u˝ywanego powy˝ej 155 ppm (lub ppm C) lub ±2 % dla ka˝dego zakresu u˝ywanego poni˝ej 155 ppm (lub ppm C). 6.3.1.3. Szum Ró˝nica wartoÊci szczytowych odpowiedzi analizatora na gaz zerowy ina gaz wzorcowy lub wzorcowy punktu koƒcowego zakresu pomiarowego w czasie 10 sekund nie mo˝e przekraczaç 2 % pe∏nej skali we wszystkich u˝ywanych zakresach. 6.3.1.4. Pe∏zanie zera Pe∏zanie zera w okresie jednej godziny powinno byç mniejsze ni˝ 2 % pe∏nej skali w najni˝szym u˝ywanym zakresie. Odpowiedê zerowa jest definiowana jako Êrednia odpowiedê, wraz zszumem, na gaz zerowy w czasie 30 s. 6.3.1.5. Pe∏zanie zakresu pomiarowego Pe∏zanie zakresu pomiarowego wokresie jednej godziny powinno byç mniejsze ni˝ 2 % pe∏nej skali na najni˝szym u˝ywanym zakresie. Zakres pomiarowy jest definiowany jako ró˝nica pomi´dzy odpowiedzià na gaz wzorcowy punktu koƒcowego zakresu pomiarowego i odpowiedzià na gaz zerowy. Odpowiedê na gaz wzorcowy jest definiowana jako odpowiedê przeci´tna, w∏àczajàc szum, na gaz wzorcowy dla punktu koƒcowego zakresu pomiarowego w czasie 30 sekund. 6.3.1.6. Czas narastania Dla analizy spalin nierozcieƒczonych czas narastania odpowiedzi analizatora zainstalowanego w uk∏adzie pomiarowym nie mo˝e przekroczyç 2,5 s. Uwaga: Sama ocena czasu odpowiedzi analizatora nie wystarcza do potwierdzenia przydatnoÊci ca∏ego uk∏adu do badaƒ wwarunkach niestacjonarnych. Obj´toÊci, szczególnie obj´toÊci martwe, wuk∏adzie nie

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13329

tylko wp∏ywajà na czas transportu zsondy do analizatora, lecz tak˝e na czas narastania. Wszystkie czasy transportu wewnàtrz analizatora, np. przez konwertor lub pu∏apki wodne wewnàtrz analizatora NO , wchodzà wczas odpowiedzi analizatora. OkreÊlenie czasu odpowiedzi ca∏ego uk∏adu jest opisa- X ne w pkt 7.11.1. 6.3.2. Osuszanie gazu Nale˝y stosowaç podane ni˝ej warunki techniczne, takie same jak dla testu NRSC (pkt 5.4.2). Opcjonalne urzàdzenie do osuszania gazu musi mieç minimalny wp∏yw na st´˝enie mierzonych gazów. Stosowanie chemicznych suszarek nie jest akceptowanym sposobem usuwania wody z próbki. 6.3.3. Analizatory Nale˝y stosowaç podane ni˝ej warunki techniczne, takie same jak dla testu NRSC (pkt 5.4.2). Badane gazy powinny byç analizowane ni˝ej podanymi przyrzàdami. Dla analizatorów nieliniowych jest dozwolone u˝ycie uk∏adów linearyzujàcych. 6.3.3.1. Oznaczanie tlenku w´gla (CO) Analizator tlenku w´gla powinien byç analizatorem typu niedyspersyjnego dzia∏ajàcym na zasadzie poch∏aniania promieniowania podczerwonego (NDIR). 6.3.3.2. Oznaczanie dwutlenku w´gla (CO ) 2 Analizator tlenku w´gla powinien byç analizatorem typu niedyspersyjnego dzia∏ajàcym na zasadzie poch∏aniania promieniowania podczerwonego (NDIR). 6.3.3.3. Oznaczanie w´glowodorów (HC) Analizator w´glowodorów powinien byç grzanym analizatorem typu p∏omieniowo-jonizacyjnego (HFID) z detektorem, zaworami, przewodami rurowymi itp., podgrzewanymi tak, aby utrzymaç temperatur´ gazu w granicach 463 K (190 °C) ±10 K. 6.3.3.4. Oznaczanie tlenków azotu (NO ) X Analizator tlenków azotu powinien byç analizatorem typu chemiluminescencyjnego (CLD) lub grzanym analizatorem typu chemiluminescencyjnego (HCLD) z konwertorem NO /NO, jeÊli pomiar przeprowa- 2 dza si´ dla spalin suchych. JeÊli pomiar przeprowadza si´ dla spalin mokrych, powinien byç u˝ywany HCLD zkonwertorem utrzymywanym wtemperaturze powy˝ej 328 K(55 °C), pod warunkiem ˝e sprawdzenie t∏umiàcego wp∏ywu wody wypad∏o pozytywnie (pkt 7.9.2.2). Zarówno dla CLD jak i HCLD temperatura Êcianek toru poboru powinna byç utrzymywana w przedziale od 328 K do 473 K (od 55 °C do 200 °C), a˝ do konwertora w przypadku pomiaru w spalinach suchych i do analizatora w przypadku pomiaru w spalinach mokrych. 6.3.4. Pomiar stosunku powietrza do paliwa Jako wymieniongo w pkt 6.2.3 urzàdzenia do pomiaru stosunku powietrza do paliwa stosowanego wcelu okreÊlenia przep∏ywu spalin u˝ywa si´ sondy do pomiaru szerokiego zakresu tego stosunku lub opartej na dwutlenku cyrkonu sondy lambda. Sonda powinna byç zamontowana bezpoÊrednio wprzewodzie wylotowym wmiejscu, gdzie temperatura spalin jest dostatecznie wysoka, by nie nast´powa∏a kondensacja wody. Dok∏adnoÊç sondy w∏àcznie z jej obwodem elektronicznym powinna wynosiç: 1) ±3 % wartoÊci odczytu dla λ < 2, 2) ±5 % wartoÊci odczytu dla 2 ≤ λ < 5, 3) ±10 % wartoÊci odczytu dla 5≤ λ. Wcelu spe∏nienia tych wymagaƒ sonda powinna byç wzorcowana wsposób podany przez jej producenta. 6.3.5. Pobieranie próbek gazowych sk∏adników emisji 6.3.5.1. Przep∏yw spalin nierozcieƒczonych Wcelu obliczenia emisji ma podstawie spalin nierozcieƒczonych nale˝y stosowaç podane ni˝ej warunki techniczne, takie same jak dla testu NRSC (pkt 5.4.4). Sondy pobierania próbek zanieczyszczeƒ gazowych muszà byç zamocowane w wi´kszej z nast´pujàcych odleg∏oÊci: co najmniej 0,5 m lub trzykrotna Êrednica rury wydechowej przed (w kierunku przeciwnym do przep∏ywu) miejscem wylotu uk∏adu wylotowego spalin, iwystarczajàco blisko silnika, aby zapewniç temperatur´ spalin co najmniej 343 K (70 °C) przy sondzie. Wprzypadku silnika wielocylindrowego zrozga∏´zionym kolektorem wylotowym wlot sondy powinien byç umieszczony dostatecznie daleko za (w kierunku przep∏ywu) tym kolektorem, aby zapewniç, ˝e próbka reprezentuje Êrednià emisj´ spalin z wszystkich cylindrów. W wielocylindrowych silnikach posiadajàcych oddzielne grupy kolektorów, tak jak dla konfiguracji silnika „V”, dopuszcza si´ pobieranie

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13330

próbki z ka˝dej grupy indywidualnie i obliczanie Êredniej emisji spalin. Mogà byç u˝ywane inne metody, dla których wykazano korelacj´ z metodami wymienionymi wy˝ej. Do obliczeƒ emisji spalin musi byç u˝yte ca∏kowite masowe nat´˝enie przep∏ywu spalin silnika. Je˝eli na sk∏ad spalin ma wp∏yw jakiÊ uk∏ad dodatkowego oczyszczania spalin, próbka spalin musi byç pobrana przed (wkierunku przeciwnym do przep∏ywu) tym urzàdzeniem wteÊcie etapu Ioraz za (wkierunku przep∏ywu) tym urzàdzeniem w teÊcie etapu II. 6.3.5.2. Przep∏yw spalin rozcieƒczonych Kiedy jest u˝ywany uk∏ad rozcieƒczenia przep∏ywu ca∏kowitego nale˝y stosowaç podane ni˝ej warunki techniczne. Przewód spalin mi´dzy silnikiem a uk∏adem rozcieƒczenia pe∏nego przep∏ywu powinien odpowiadaç wymaganiom podanym w za∏àczniku nr 1.3 do rozporzàdzenia pkt 9. Sonda(y) do poboru próbek sk∏adników gazowych powinna(y) byç umieszczona(e) w punkcie, w którym powietrze rozcieƒczajàce ispaliny sà dobrze wymieszane iwbliskiej odleg∏oÊci od sondy pobierajàcej próbki czàstek sta∏ych. Pobieranie próbek mo˝e byç przeprowadzone dwoma sposobami: 1) zanieczyszczenia sà pobierane z ca∏ego cyklu do worka poboru spalin i nast´pnie mierzone po zakoƒczeniu testu; 2) zanieczyszczenia sà pobierane wsposób ciàg∏y ica∏kowane wca∏ym cyklu; metoda ta jest obowiàzkowa dla HC i NO . x Próbki t∏a pobiera si´ do worka pomiarowego przed (w kierunku przeciwnym do przep∏ywu) tunelem rozcieƒczajàcym i odejmuje okreÊlone st´˝enie od st´˝enia emisji zgodnie z pkt 2.2.3. 6.4. Oznaczanie czàstek sta∏ych Oznaczanie czàstek sta∏ych wymaga stosowania uk∏adu rozcieƒczania. Rozcieƒczenie mo˝e byç zrealizowane przez uk∏ad rozcieƒczenia przep∏ywu cz´Êciowego lub uk∏ad rozcieƒczenia przep∏ywu ca∏kowitego. WydajnoÊç przep∏ywu w uk∏adzie rozcieƒczajàcym powinna byç na tyle du˝a, aby ca∏kowicie wyeliminowaç kondensacj´ wody wuk∏adach rozcieƒczania ipobierania próbek oraz utrzymywaç temperatur´ rozcieƒczonych spalin bezpoÊrednio przed (wkierunku przeciwnym do przep∏ywu) obudowà filtrów wprzedziale mi´- dzy 315 K (42 °C) a 325 K (52 °C). Dozwolone jest zmniejszenie wilgotnoÊci powietrza rozcieƒczajàcego przed wejÊciem do uk∏adu rozcieƒczajàcego, je˝eli wilgotnoÊç powietrza jest wysoka. Zaleca si´ wst´pne podgrzewanie powietrza rozcieƒczajàcego do temperatury powy˝ej 303 K(30 °C), jeÊli temperatura otoczenia jest poni˝ej 293 K (20 °C). Jednak temperatura powietrza rozcieƒczajàcego nie mo˝e przekroczyç 352 K (52 °C) przed wejÊciem spalin do tunelu rozcieƒczania. Sonda pobierajàca próbki czàstek sta∏ych musi byç zamocowana blisko sondy do poboru sk∏adników gazowych, przy czym zamocowanie powinno spe∏niaç wymagania okreÊlone w pkt 6.3.5. W celu okreÊlenia masy czàstek sta∏ych sà wymagane: uk∏ad do poboru próbki tych czàstek, filtry czàstek, waga analityczna i komora wagowa o kontrolowanej temperaturze i wilgotnoÊci. Warunki techniczne dla uk∏adu rozcieƒczenia przep∏ywu cz´Êciowego Uk∏ad rozcieƒczenia przep∏ywu cz´Êciowego powinien byç tak zaprojektowany, aby rozdzielaç strumieƒ spalin na dwie cz´Êci, z których mniejsza jest rozcieƒczana powietrzem i nast´pnie u˝ywana do pomiaru czàstek sta∏ych. Z tego powodu jest istotne, aby stopieƒ rozcieƒczenia by∏ okreÊlony bardzo dok∏adnie. Mo˝na stosowaç ró˝ne sposoby rozdzielania, jednak typ u˝ytego rozdzielania narzuca w znaczàcym stopniu, jakie urzàdzenia i procedury próbkowania majà byç u˝yte (za∏àcznik nr 1.3 do rozporzàdzenia pkt9.2.1.1). Do sterowania uk∏adem rozcieƒczenia przep∏ywu cz´Êciowego wymagana jest szybka odpowiedê tego uk∏adu. Czas przekszta∏cenia dla uk∏adu okreÊla si´ zgodnie z procedurà opisanà w pkt 7.11.1. JeÊli ∏àczny czas przekszta∏cenia dla pomiaru przep∏ywu spalin (patrz punkt poprzedni) iuk∏adu przep∏ywu cz´Êciowego jest krótszy ni˝ 0,3 s, to mo˝e byç stosowane sterowanie bezpoÊrednie (on-line). JeÊli czas przekszta∏cenia przekracza 0,3 s, to musi byç stosowane sterowanie na zasadzie przewidywania (look ahead) na podstawie przebiegu testu zarejestrowanego wst´pnie. W tym przypadku czas narastania powinien byç≤ 1 s i czas opóênienia dla zestawu ≤ 10 s. Ca∏kowita odpowiedê uk∏adu powinna byç tak zaprojektowana, aby zapewniç reprezentatywnà próbk´ czàstek sta∏ych G , proporcjonalnà do masowego przep∏ywu spalin. W celu okreÊlenia proporcjonalnoÊci SE przeprowadza si´ analiz´ regresji G wzgl´dem G z cz´stotliwoÊcià akwizycji co najmniej 5 Hz. Po- SE EXHW winny byç spe∏nione nast´pujàce kryteria: 1) wspó∏czynnik korelacji r2 regresji liniowej mi´dzy G i G powinien byç mniejszy ni˝ 0,95; SE EXHW 2) standardowy b∏àd oceny G wzgl´dem G nie mo˝e przekroczyç 5 % minimalnej wartoÊci G ; SE EXHW SE 3) rz´dna punktu przeci´cia linii regresji zosià G nie mo˝e przekroczyç ±2 % wartoÊci maksymalnej G . SE SE

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13331

Mo˝na wykonaç test wst´pny istosowaç sygna∏ masowego nat´˝enia przep∏ywu wtym teÊcie do sterowania przep∏ywem próbki czàstek sta∏ych (sterowanie na zasadzie przewidywania (look ahead)). Tego rodzaju post´powanie jest wymagane, jeÊli czas przekszta∏cenia dla uk∏adu czàstek sta∏ych t i/lub czas prze- 50,P kszta∏cenia dla sygna∏u masowego przep∏ywu spalin t sà > 0,3 s. Uzyskuje si´ w∏aÊciwe sterowanie uk∏a- 50,F dem rozcieƒczenia przep∏ywu cz´Êciowego, gdy wykres G wfunkcji czasu dla testu wst´pnego, któ- EXHW,pre ry s∏u˝y do sterowania G , jest przesuni´ty o czas „przewidywania” t + t . SE 50,P 50,F Wcelu ustalenia korelacji mi´dzy G iG nale˝y stosowaç dane uzyskane podczas w∏aÊciwego testu, SE EXHW przy czym czas dla G powinien byç przesuni´ty w stosunku do G o t (czas t nie jest uwzgl´d- SE EXHW 50,F 50,P niany przy przesuni´ciu czasowym). Oznacza to, ˝e przesuni´cie czasowe mi´dzy G i G jest ró˝nicà EXHW SE w ich czasach przekszta∏cenia okreÊlonych w pkt 8.6. Dla uk∏adów rozcieƒczenia przep∏ywu cz´Êciowego dok∏adnoÊç przep∏ywu próbki GSE ma specjalne znaczenie wprzypadku, gdy nie jest on mierzony bezpoÊrednio, lecz okreÊlony na podstawie pomiaru ró˝nicy przep∏ywów: W tym przypadku dok∏adnoÊç ±2 % dla G i G jest niedostateczna do zapewnienia akceptowalnej TOTW DILW dok∏adnoÊci G . JeÊli przep∏yw gazu jest okreÊlony przez pomiar ró˝nicowy przep∏ywów, b∏àd maksymal- SE ny ró˝nicy powinien byç taki, aby dok∏adnoÊç G by∏a zawarta wgranicach ±5 %, gdy stopieƒ rozcieƒcze- SE nia jest mniejszy ni˝ 15. B∏àd ten mo˝e byç obliczony jako pierwiastek kwadratowy zsumy kwadratów b∏´- du ka˝dego urzàdzenia. Akceptowalna dok∏adnoÊç G mo˝e byç uzyskana jednà z nast´pujàcych metod: SE 1) dok∏adnoÊci bezwzgl´dne G iG sà ±0,2 %, co zapewnia dok∏adnoÊç G ≤ 5 % przy stopniu roz- TOTW DILW SE cieƒczenia 15; jednak˝e wi´ksze b∏´dy wystàpià przy wy˝szych stopniach rozcieƒczenia; 2) wzorcowanie G wzgl´dem G jest przeprowadzone w ten sposób, ˝e uzyskiwane sà takie same DILW TOTW dok∏adnoÊci dla G jak podane w pkt 1; szczegó∏y tego wzorcowania sà podane w pkt 8.6; SE 3) dok∏adnoÊç dla G jest okreÊlana poÊrednio zdok∏adnoÊci dla stopnia rozcieƒczenia okreÊlonego za po- SE mocà gazu znakujàcego, np.CO ; wtym przypadku sà tak˝e wymagane dla G dok∏adnoÊci równowa˝- 2 SE ne podanym w metodzie 1); 4) dok∏adnoÊci bezwzgl´dne G i G sà w granicach ±2 % pe∏nej skali, b∏àd maksymalny ró˝nicy TOTW DILW mi´dzy G aG jest zawarty wgranicach 0,2 % ib∏àd liniowoÊci jest zawarty wgranicach ±0,2 % TOTW DILW najwi´kszej wartoÊci G zaobserwowanej podczas testu. TOTW 6.4.1. Filtry do pobierania czàstek sta∏ych 6.4.1.1. Wymagania techniczne dla filtru Do testów certyfikacji wymagane sà filtry z w∏ókna szklanego pokryte fluoropochodnymi w´glowodorów lub filtry membranowe na bazie fluoropochodnych w´glowodorów. Dla specjalnych zastosowaƒ mogà byç u˝yte inne materia∏y filtracyjne. Wszystkie typy filtrów powinny mieç skutecznoÊç zatrzymywania co najmniej 99 % czàstek DOP (ftalan dioktylu) o wymiarach 0,3 µm przy pr´dkoÊci gazu od 35cm/s do 100 cm/s. Kiedy przeprowadzane sà testy porównawcze pomi´dzy laboratoriami lub pomi´dzy producentem ijednostkà homologujàcà, muszà byç u˝ywane filtry o identycznej jakoÊci. 6.4.1.2. Rozmiar filtru Filtry czàstek sta∏ych powinny mieç minimalnà Êrednic´ 47 mm (Êrednica czynna 37 mm). Dopuszczalne sà filtry o wi´kszej Êrednicy (pkt 6.4.1.5). 3.4.1.3. Filtr pierwotny i wtórny Próbki zrozcieƒczonych spalin powinny byç pobierane za pomocà pary filtrów umieszczonych szeregowo (jeden pierwotny i jeden wtórny) podczas sekwencji testu. Filtr wtórny powinien byç umieszczony nie dalej ni˝ 100 mm za (w kierunku przep∏ywu) filtrem pierwotnym i nie powinien mieç z nim kontaktu. Filtry mo˝na wa˝yç oddzielnie lub jako par´ filtrów z∏o˝onych stronami zaplamionymi do siebie. 6.4.1.4. Pr´dkoÊç przep∏ywu przez filtr Pr´dkoÊç czo∏a gazu przep∏ywajàcego przez filtr powinna wynosiç od 35 do 100 cm/s. Przyrost spadku ciÊnienia pomi´dzy poczàtkiem i koƒcem testu powinien byç nie wi´kszy ni˝ 25 kPa. 6.4.1.5. Obcià˝enie filtru Minimalne zalecane obcià˝enia dla najcz´Êciej stosowanych wymiarów filtrów sà podane wtabeli ni˝ej. Dla filtrów o wi´kszych wymiarach minimalne obcià˝enie powinno wynosiç 0,065 mg/1 000 mm2 powierzchni czynnej.

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13332

6.4.2. Wymagania techniczne dla komory wagowej i wagi analitycznej 6.4.2.1. Warunki dla komory wagowej Temperatura komory (lub pokoju), w której filtry czàstek sta∏ych sà kondycjonowane i wa˝one, powinna byç utrzymywana wzakresie 295 K(22 °C) ±3 Kpodczas ca∏ego okresu kondycjonowania iwa˝enia filtrów. WilgotnoÊç powinna byç utrzymywana w punkcie rosy dla temperatury 282,5 K (9,5 °C) ±3 K, zaÊ wilgotnoÊç wzgl´dna powinna wynosiç 45 % ±8 %. 6.4.2.2. Wa˝enie filtrów odniesienia Ârodowisko komory (lub pomieszczenia) powinno byç wolne od otaczajàcych zanieczyszczeƒ (takich jak py∏), które mog∏yby si´ osadzaç na filtrach czàstek sta∏ych podczas ich stabilizacji. Zak∏ócenia warunków w komorze wagowej wymienionych w pkt 6.4.2.1 sà dopuszczalne, je˝eli czas ich trwania nie przekracza 30 minut. Pomieszczenie wagowe powinno spe∏niç ˝àdane wymagania techniczne przed wejÊciem personelu do Êrodka. Co najmniej dwa nieu˝ywane filtry odniesienia lub dwie pary filtrów odniesienia powinny byç wa˝one w ciàgu czterech godzin, lecz najlepiej w tym samym czasie co filtry (pary filtrów) do pobierania próbek. Powinny one mieç ten sam rozmiar i byç z tego samego materia- ∏u co filtry do pobierania próbek. Je˝eli Êrednia masa filtrów odniesienia (par filtrów odniesienia) zmienia si´ pomi´dzy wa˝eniami filtrów do pobierania próbki owi´cej ni˝ 10 µg, wtedy wszystkie filtry do pobierania próbek powinny byç odrzucone, a test emisji powtórzony. Je˝eli kryteria stabilnoÊci pomieszczenia wagowego, podane w pkt 6.4.2.1, nie sà spe∏nione, lecz wa- ˝enie filtru odniesienia (pary filtrów) spe∏nia wy˝ej podane kryteria, producent silnika ma do wyboru — zaakceptowaç masy filtrów do pobierania próbek albo uniewa˝niç test i powtórzyç go po naprawie uk∏adu regulacji pomieszczenia wagowego. 6.4.2.3. Waga analityczna Waga analityczna u˝yta do okreÊlania ci´˝aru wszystkich filtrów powinna mieç podanà przez producenta dok∏adnoÊç wskazaƒ (odchylenie standardowe) 2 µg i rozdzielczoÊç 1 µg (1 dzia∏ka = 1 µg). 6.4.2.4. Eliminacja wp∏ywu elektrycznoÊci statycznej Aby wyeliminowaç oddzia∏ywania elektrycznoÊci statycznej, filtry powinny byç przed wa˝eniem zneutralizowane, na przyk∏ad za pomocà neutralizatora polonowego lub urzàdzenia dajàcego podobny efekt. 6.4.3. Dodatkowe warunki pomiaru czàstek sta∏ych Wszystkie cz´Êci uk∏adu rozcieƒczajàcego i uk∏adu pobierania próbek od przewodu wylotowego a˝ do obudowy filtrów, które sà w kontakcie z nierozcieƒczonymi i rozcieƒczonymi spalinami, muszà byç zaprojektowane tak, aby zminimalizowaç osadzanie si´ lub przemian´ czàstek sta∏ych. Wszystkie cz´Êci muszà byç wykonane z materia∏ów przewodzàcych elektrycznoÊç, które nie reagujà ze sk∏adnikami spalin i muszà byç elektrycznie uziemione, aby zapobiec oddzia∏ywaniom elektrycznoÊci statycznej. 7. Procedura wzorcowania (NRSC, NRTC) Procedura wzorcowania jest wspólna dla testów NRSC iNRTC, zwyjàtkiem wymagaƒ podanych wpkt 7.11 i 8.6. 7.1. Ka˝dy analizator powinien byç wzorcowany tak cz´sto, jak to jest konieczne do spe∏nienia wymagaƒ dok∏adnoÊci niniejszej normy. Metoda wzorcowania, jaka powinna byç u˝yta, jest opisana wniniejszej cz´Êci za∏àcznika dla analizatorów okreÊlonych w pkt 5.4.3. 7.2. Gazy wzorcowe Dopuszczalny okres przechowywania wszystkich gazów wzorcowych musi byç przestrzegany. Ustalonà przez producenta dat´ utraty wa˝noÊci gazów wzorcowych rejestruje si´. 7.2.1. Gazy robocze Wymaganà czystoÊç gazów okreÊla si´ poprzez graniczne zanieczyszczenia, dysponujàc nast´pujàcymi gazami do wzorcowania:

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13333

1) oczyszczony azot — (zanieczyszczenie ≤ 1ppm C, ≤ 1ppm CO, ≤400ppm CO , ≤ 0,1ppm NO), 2 2) oczyszczony tlen — (czystoÊç > 99,5 % obj´toÊci O ), 2 3) mieszanina wodór-hel, (40 ±2 % wodoru, reszta helu) — (zanieczyszczenie ≤ 1ppm C, ≤ 400 ppm CO ); 2 4) oczyszczone syntetyczne powietrze — (zanieczyszczenie ≤ 1ppm C, ≤ 1ppm CO, ≤ 400 ppm CO , ≤0,1 ppm NO) 2 — (zawartoÊç tlenu mi´dzy 18 % a 21 % obj´toÊci) 7.2.2. Gazy wzorcowe i gazy wzorcowe dla sprawdzenia punktu koƒcowego zakresu pomiarowego Powinny byç dost´pne mieszaniny gazów posiadajàce nast´pujàcy sk∏ad chemiczny: C H i oczyszczone syntetyczne powietrze, o którym mowa w pkt 7.2.1; 3 8 CO i oczyszczony azot; NO i oczyszczony azot; iloÊç NO zawarta w tym gazie wzorcowym nie mo˝e przekraczaç 5 % zawarto- 2 Êci NO; O i oczyszczony azot; 2 CO i oczyszczony azot; 2 CH i oczyszczone syntetyczne powietrze; 4 C H i oczyszczone syntetyczne powietrze. 2 6 Uwaga: Dopuszczalne sà inne mieszaniny gazów, pod warunkiem ˝e gazy nie reagujà mi´dzy sobà. Rzeczywiste st´˝enie gazu wzorcowego i gazu do sprawdzania punktu koƒcowego zakresu pomiarowego (gazu wzorcowego punktu koƒcowego zakresu pomiarowego) musi zawieraç si´ wgranicach ±2 % wartoÊci nominalnej. Wszystkie st´˝enia gazu wzorcowego powinny byç okreÊlone obj´toÊciowo (procent obj´toÊci lub ppm obj´toÊci). Gazy u˝yte do wzorcowania i sprawdzania punktu koƒcowego zakresu pomiarowego mo˝na tak˝e otrzymaç za pomocà mieszalnika gazu, przy czym do rozcieƒczania nale˝y stosowaç oczyszczony N 2 lub oczyszczone powietrze syntetyczne. Dok∏adnoÊç urzàdzenia mieszajàcego powinna byç taka, aby st´˝enie rozcieƒczonych gazów wzorcowych mog∏o byç okreÊlone z dok∏adnoÊcià ±2 %. 7.2.2.1. Dok∏adnoÊç ta oznacza, ˝e gazy pierwotne stosowane do mieszania powinny mieç dok∏adnoÊç co najmniej ±1 % powiàzanà z krajowymi lub mi´dzynarodowymi wzorcami gazów. Sprawdzanie przeprowadza si´ wzakresie mi´dzy 15 % a50 % koƒca skali dla ka˝dego wzorcowania zu˝yciem urzàdzenia mieszajàcego. Dodatkowe sprawdzenie mo˝e byç przeprowadzone przy u˝yciu innego gazu wzorcowego, jeÊli pierwsze sprawdzenie da∏o wynik negatywny. 7.2.2.2. Alternatywnie, urzàdzenie mieszajàce mo˝na równie˝ sprawdzaç przy u˝yciu urzàdzenia, które z natury jest liniowe, np. stosujàc CLD i gaz NO. Wskazania w punkcie koƒcowym reguluje si´, stosujàc gaz wzorcowy punktu koƒcowego zakresu pomiarowego do∏àczony bezpoÊrednio do urzàdzenia. Urzàdzenie mieszajàce sprawdza si´ przy stosowanych nastawach, przy czym wartoÊç nominalnà porównuje si´ ze st´˝eniem zmierzonym za pomocà urzàdzenia. W ka˝dym punkcie pomiarowym ró˝nica powinna znajdowaç si´ w przedziale ± 1 % wartoÊci nominalnej. 7.2.2.3. Inne metody zgodne z dobrà praktykà in˝ynierskà mogà byç stosowane pod warunkiem, ˝e zosta∏y wczeÊniej zaakceptowane przez uczestniczàce strony. Uwaga. Do okreÊlenia krzywej wzorcowania analizatora zaleca si´ stosowanie precyzyjnego mieszalnika gazów o dok∏adnoÊci ±1 %. Mieszalnik ten powinien byç wzorcowany przez jego wytwórc´. 7.3. Procedura u˝ytkowania analizatorów i uk∏adu pobierania próbek Procedura u˝ytkowania analizatorów powinna byç zgodna z okreÊlonà w instrukcji producenta dotyczàcej uruchomienia i dzia∏ania przyrzàdu. Minimalne wymagania okreÊlone w pkt od 7.4 do 7.9 powinny byç uwzgl´dnione. 7.4. Próba szczelnoÊci Powinna zostaç wykonana próba szczelnoÊci. Od∏àcza si´ sond´ od uk∏adu wydechowego i zaÊlepia koƒcówkà. W∏àcza si´ pomp´ analizatora. Po poczàtkowym okresie stabilizacji wszystkie przep∏ywomierze powinny wskazywaç zero. Je˝eli nie wykazujà, linie pobierania próbek powinny byç sprawdzone, anieszczelnoÊci usuni´te. Maksymalna dopuszczalna intensywnoÊç przecieku po stronie podciÊnienia wynosi 0,5 % wielkoÊci nat´˝enia przep∏ywu wykorzystywanego w cz´Êci uk∏adu, która jest sprawdzana. Do oce-

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13334

ny nat´˝enia wykorzystywanych przep∏ywów mo˝na u˝yç przep∏ywów analizatora i przep∏ywów kana∏u bocznikowego. Innà metodà ni˝ okreÊlona powy˝ej jest wprowadzenie skokowej zmiany st´˝enia na poczàtku linii pobierania próbek przez prze∏àczanie z gazu zerowego na gaz wzorcowy danego zakresu pomiarowego. Je˝eli po odpowiednim okresie odczyt pokazuje ni˝sze st´˝enie w porównaniu ze st´˝eniem wprowadzonym, oznacza to, ˝e wzorcowanie jest nieprawid∏owo wykonane lub wystàpi∏y przecieki. 7.5. Procedura wzorcowania 7.5.1. Zestaw aparatury Zestaw aparatury powinien byç wzorcowany, krzywe wzorcowania zaÊ sprawdzone gazami wzorcowymi. Stosuje si´ takie same nat´˝enia przep∏ywu gazów jak podczas pobierania próbek spalin. 7.5.2. Czas wygrzewania Czas wygrzewania powinien odpowiadaç zaleceniom producenta; je˝eli czas ten nie zosta∏ okreÊlony, zaleca si´ minimum dwugodzinne wygrzewanie analizatorów. 7.5.3. Analizator NDIR i HFID Analizator NDIR powinien byç dostrojony, jeÊli jest to konieczne, ap∏omieƒ spalania analizatora HFID powinien byç zoptymalizowany (pkt 7.8.1). 7.5.4. Wzorcowanie Ka˝dy normalnie u˝ywany zakres pomiarowy powinien byç wzorcowany. Analizatory CO, CO i NO , HC i O powinny byç ustawione na zero, przy u˝yciu oczyszczonego synte- 2 X 2 tycznego powietrza (lub azotu). Do analizatorów powinny byç wprowadzane odpowiednie gazy wzorcowe oraz wartoÊci zapisane, akrzywe wzorcowania wyznaczone zgodnie z pkt 7.5.5. Je˝eli jest to konieczne, ustawienie zera powinno byç sprawdzone ponownie, a procedura wzorcowania powtórzona. 7.5.5. Wyznaczanie krzywej wzorcowania 7.5.5.1. Ogólne wytyczne Krzywa wzorcowania analizatora jest wyznaczana przez co najmniej szeÊç punktów wzorcowania (wy- ∏àczajàc zero) rozmieszczonych tak równomiernie, jak to mo˝liwe. Najwy˝sze nominalne st´˝enie powinno byç równe lub wy˝sze 90 % pe∏nej skali. Krzywà wzorcowania oblicza si´ z zastosowaniem metody najmniejszych kwadratów. Je˝eli otrzymany stopieƒ wielomianu jest wi´kszy ni˝ trzy, liczba punktów wzorcowania (w∏àczajàc zero) musi byç co najmniej równa stopniowi wielomianu plus dwa. Krzywa wzorcowania nie mo˝e si´ ró˝niç o wi´cej ni˝ ±2 % od nominalnej wartoÊci ka˝dego punktu wzorcowania i o wi´cej ni˝ ±3 % pe∏nej skali przy wartoÊci zerowej. Na podstawie krzywej wzorcowania i punktów wzorcowania mo˝na sprawdziç, czy wzorcowanie przeprowadzono poprawnie; powinny byç podane parametry charakterystyczne analizatora, a w szczególnoÊci: 1) zakres pomiarowy; 2) czu∏oÊç; 3) data przeprowadzenia wzorcowania. 7.5.5.2. Wzorcowanie poni˝ej 15 % pe∏nej skali Krzywa wzorcowania analizatora powinna byç wyznaczona przez co najmniej dziesi´ç punktów wzorcowania (wy∏àczajàc zero) rozmieszczonych tak, ˝e 50 % punktów wzorcowania znajduje si´ poni˝ej 10 %pe∏nej skali. Krzywà wzorcowania oblicza si´ metodà najmniejszych kwadratów. Krzywa wzorcowania nie mo˝e si´ ró˝niç o wi´cej ni˝ ±4 % od nominalnej wartoÊci ka˝dego punktu wzorcowania i o wi´cej ni˝ ±3 % pe∏nej skali przy wartoÊci zerowej. 7.5.5.3. Metody alternatywne Je˝eli mo˝na wykazaç, ˝e techniki alternatywne, w szczególnoÊci komputer, elektronicznie sterowany prze∏àcznik zakresu, mogà daç równorz´dnà dok∏adnoÊç, mo˝na zastosowaç te techniki. 7.6. Weryfikacja wzorcowania Ka˝dy normalnie u˝ywany zakres wzorcowania powinien byç sprawdzony przed ka˝dà analizà zgodnie z nast´pujàcà procedurà: 1) wzorcowanie sprawdza si´ przy u˝yciu gazu zerowego igazu wzorcowego danego zakresu pomiarowego o nominalnej wartoÊci przekraczajàcej 80 % pe∏nej skali;

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13335

2) je˝eli dla dwóch rozwa˝anych punktów uzyskana wartoÊç nie ró˝ni si´ od deklarowanej wartoÊci odniesienia wi´cej ni˝ o4 % pe∏nej skali, mogà byç zmienione parametry regulacyjne. Je˝eli ten warunek nie jest spe∏niony, powinna byç wyznaczona nowa krzywa wzorcowania zgodnie z pkt 7.5.4. 7.7. Próba sprawnoÊci konwertora NO X SprawnoÊç konwertora u˝ytego do przemiany NO w NO powinna byç badana zgodnie z wymaganiami 2 okreÊlonymi w pkt od 7.7.1 do 7.7.8 (rysunek 1). 7.7.1. Uk∏ad pomiarowy SprawnoÊç konwertora mo˝e byç zbadana za pomocà ozonatora przy zastosowaniu uk∏adu pomiarowego przedstawionego na rysunku 1 i poni˝szej procedury. Rysunek 1 Schemat urzàdzenia do badania sprawnoÊci konwertora NO 2 7.7.2. Wzorcowanie CLD i HCLD powinny byç wzorcowane w najcz´Êciej stosowanym zakresie dzia∏ania zgodnie z wymaganiami producenta przy u˝yciu gazu zerowego igazu wzorcowego punktu koƒcowego danego zakresu pomiarowego, wktórym zawartoÊç NO wynosi oko∏o 80 % zakresu roboczego, ast´˝enie NO wmieszani- 2 nie gazów jest mniejsze ni˝ 5 % koncentracji NO. Analizator NO powinien dzia∏aç wtrybie pracy NO, tak X aby gaz wzorcowy nie przechodzi∏ przez konwertor. Wskazanà wartoÊç st´˝enia rejestruje si´. 7.7.3. Obliczanie SprawnoÊç konwertora NO oblicza si´ w nast´pujàcy sposób: X a — st´˝enie NO zgodnie z pkt 7.7.6 X b — st´˝enie NO zgodnie z pkt 7.7.7 X c — st´˝enie NO zgodnie z pkt 7.7.4 d — st´˝enie NO zgodnie z pkt 7.7.5

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13336

7.7.4. Dodawanie tlenu Tlen lub powietrze zerowe jest dodawane w sposób ciàg∏y przez trójnik do strumienia gazu, a˝ wskazywane st´˝enie wyniesie w przybli˝eniu o 20 % mniej ni˝ wskazywane st´˝enie wzorcowania podane w pkt 7.7.2 (analizator jest w trybie pracy NO). Wskazywane st´˝enie „c” nale˝y zarejestrowaç. Ozonator utrzymywany jest w stanie nieaktywnym w czasie tego procesu. 7.7.5. Aktywacja ozonatora Ozonator nale˝y uaktywniç, aby wytworzyç iloÊç ozonu wystarczajàcà do obni˝enia st´˝enia NO do oko- ∏o 20 % (minimum 10 %) st´˝enia podanego wpkt 7.7.2. Wskazywane st´˝enie (d) nale˝y zarejestrowaç. 7.7.6. Tryb NO X Analizator NO jest wówczas prze∏àczony na tryb pracy NO tak, ˝e mieszanina gazów (sk∏adajàca si´ X z NO, NO , O i N ) przechodzi teraz przez konwertor. Wskazywane st´˝enie (a) nale˝y zarejestrowaç 2 2 2 (analizator jest w trybie pracy NO ). X 7.7.7. Wy∏àczenie ozonatora Ozonator jest teraz wy∏àczony. Mieszanina gazów opisana w pkt 7.7.6 przep∏ywa przez konwertor do detektora. Wskazywane st´˝enie (b) nale˝y zarejestrowaç. (Analizator jest w trybie pracy NO ). X 7.7.8. Tryb NO Prze∏àczyç na tryb NO zozonatorem wy∏àczonym; przep∏yw tlenu lub syntetycznego powietrza jest tak˝e odci´ty. Odczyt NO zanalizatora nie powinien ró˝niç si´ wi´cej ni˝ o±5 % od wartoÊci zmierzonej zgod- X nie z pkt 7.7.2 (analizator jest w trybie pracy NO). 7.7.9. Cz´stotliwoÊç sprawdzania SprawnoÊç konwertora nale˝y sprawdzaç przed ka˝dym wzorcowaniem analizatora NO . X 7.7.10. Wymagana sprawnoÊç SprawnoÊç konwertora nie powinna byç mniejsza ni˝ 90 %, lecz sprawnoÊç wy˝sza ni˝ 95 % jest usilnie zalecana. Uwaga: Je˝eli dla analizatora pracujàcego w najcz´Êciej stosowanym zakresie pomiarowym ozonator nie mo- ˝e daç redukcji z 80 % do 20 % zgodnie z pkt 7.7.5, wtedy nale˝y zastosowaç najwy˝szy zakres, który b´dzie dawa∏ takà redukcj´. 7.8. Regulacja FID 7.8.1. Optymalizacja odpowiedzi detektora HFID musi byç wyregulowany wed∏ug wymagaƒ wytwórcy przyrzàdu. Jako gaz wzorcowy dla punktu koƒcowego zakresu pomiarowego do optymalizacji odpowiedzi w najcz´Êciej u˝ywanym zakresie roboczym nale˝y zastosowaç propan w powietrzu. Przy nat´˝eniu przep∏ywu paliwa iprzep∏ywu powietrza ustawionymi wed∏ug zaleceƒ wytwórcy, do analizatora powinien byç wprowadzony gaz wzorcowy dla punktu koƒcowego zakresu pomiarowego o st´- ˝eniu 350 ±75 ppm C. Odpowiedê, przy danym nat´˝eniu przep∏ywu paliwa, powinna byç okreÊlona zró˝- nicy pomi´dzy odpowiedzià na gaz wzorcowy dla punktu koƒcowego zakresu pomiarowego i odpowiedzià na gaz zerowy. Nat´˝enie przep∏ywu paliwa powinno byç ponadto nastawiane powy˝ej iponi˝ej wymaganych przez wytwórc´ wartoÊci. Odpowiedzi na gaz wzorcowy i gaz zerowy przy tych nat´˝eniach przep∏ywu paliwa powinny zostaç zarejestrowane. Ró˝nica pomi´dzy odpowiedziami na gaz wzorcowy dla punktu koƒcowego zakresu pomiarowego i gaz zerowy powinna byç przedstawiona na wykresie, a nat´˝enie przep∏ywu paliwa ustawione w zakresie jej wy˝szych wartoÊci. 7.8.2. Wspó∏czynniki odpowiedzi dla w´glowodorów Analizator powinien byç wzorcowany przy u˝yciu propanu rozcieƒczonego wpowietrzu ioczyszczonego syntetycznego powietrza, zgodnie z pkt 7.5. Wspó∏czynniki odpowiedzi powinny byç okreÊlone przy wprowadzaniu analizatora do u˝ytkowania i po g∏ównych okresach obs∏ugowych. Wspó∏czynnikiem odpowiedzi (R) na poszczególne rodzaje w´glowodorów jest stosunek odczytu FID wyf ra˝onego jako C1 do st´˝enia gazu w butli wyra˝onego w ppm C1. St´˝enie stosowanego wteÊcie gazu musi byç na poziomie, który daje odpowiedê wpobli˝u 80 % pe∏nej skali. St´˝enie musi byç znane z dok∏adnoÊcià ±2 % obj´toÊciowo w odniesieniu do wzorca sporzàdzonego metodà wagowà. Ponadto butla z gazem musi byç wst´pnie kondycjonowana przez 24 godziny w temperaturze 298 K (25 °C) ±5 K.

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13337

gdzie poszczególne symbole oznaczajà: B — st´˝enie w´glowodorów (ppmC) w gazach do sprawdzania zak∏ócenia tlenowego stosowanych w pkt 4; C — odpowiedê analizatora; A — st´˝enie w´glowodorów (ppmC) w gazie punktu koƒcowego zakresu pomiarowego stosowanym w pkt 2; D — odpowiedê analizatora wyra˝ona jako procent jego pe∏nej skali; 7) zak∏ócenie tlenowe (%O I) powinno byç mniejsze ni˝ ±3 % dla wszystkich gazów wymaganych do sprawdza- 2 nia tego zak∏ócenia przed testem; 8) je˝eli zak∏ócenie tlenowe jest wi´ksze ni˝ ±3 %, to reguluje si´ w sposób narastajàcy przep∏yw powietrza powy˝ej iponi˝ej wartoÊci ustalonej przez wytwórc´ ipowtarza czynnoÊci podane wpkt 7.8.1 dla ka˝dego przep∏ywu; 9) jeÊli zak∏ócenie tlenowe jest w dalszym ciàgu wi´ksze ni˝ ±3 %, to analizator, paliwo do FID lub powietrze palnika powinny byç naprawione lub wymienione przed testem. CzynnoÊci wymienione w pkt 7.8.1 powtarza si´ po naprawie lub wymianie urzàdzenia lub gazów.

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13338

7.9. Efekty zak∏ócenia w analizatorach NDIR i CLD Gazy obecne wspalinach inne ni˝ dany gaz poddawany analizie mogà zak∏ócaç odczyt na kilka sposobów. Zak∏ócenie pozytywne pojawia si´ w urzàdzeniach NDIR, gdy gaz zak∏ócajàcy wywo∏uje ten sam efekt jak gaz podlegajàcy pomiarowi, lecz wmniejszym stopniu. Zak∏ócenie negatywne pojawia si´ wurzàdzeniach NDIR, gdy gaz zak∏ócajàcy rozszerza pasmo absorpcji mierzonego gazu, oraz wurzàdzeniach CLD, gdy gaz zak∏ócajàcy t∏umi promieniowanie. Sprawdzanie zak∏óceƒ wymienionych w pkt 7.9.1 i 7.9.2 powinno byç przeprowadzone przed pierwszym u˝yciem analizatorów oraz po g∏ównych okresach obs∏ugowych. 7.9.1. Sprawdzanie zak∏óceƒ w analizatorze CO Woda i CO mogà zak∏ócaç wskazania analizatora CO. Dlatego gaz wzorcowy dla punktu koƒcowego za- 2 kresu pomiarowego CO ost´˝eniu CO od 80 % do 100 % pe∏nej skali maksymalnego zakresu robocze- 2 2 go u˝ytego podczas sprawdzania powinien byç przepuszczony w formie p´cherzyków przez wod´ o pokojowej temperaturze, a odpowiedê analizatora zarejestrowana. Odpowiedê analizatora nie mo˝e byç wi´ksza ni˝ 1 % pe∏nej skali dla zakresów równych lub powy˝ej 300 ppm i wi´ksza od 3 ppm dla zakresów poni˝ej 300 ppm. 7.9.2. Sprawdzanie t∏umienia w analizatorze NO X Dwoma gazami branymi pod uwag´ dla analizatorów CLD (iHCLD) sà CO ipara wodna. Odpowiedzi t∏u- 2 mienia tych gazów sà proporcjonalne do ich st´˝enia i dlatego wymagajà technik badawczych pozwalajàcych wyznaczyç t∏umienie przy najwy˝szych spodziewanych st´˝eniach spotykanych podczas badaƒ. 7.9.2.1. Sprawdzanie t∏umienia wywo∏anego przez CO 2 Gaz wzorcowy dla punktu koƒcowego zakresu pomiarowego CO o st´˝eniu od 80 do 100 % pe∏nej 2 skali maksymalnego zakresu roboczego powinien byç przepuszczony przez analizator NDIR, a wartoÊç CO zarejestrowana jako A. Nast´pnie powinien on byç rozcieƒczony ooko∏o 50 % gazem wzorcowym 2 NO zakresu pomiarowego i przepuszczony przez NDIR i (H)CLD z rejestracjà wartoÊci CO i NO odpo- 2 wiednio jako B i C. Nale˝y odciàç CO i przepuÊciç sam gaz zakresu pomiarowego NO przez (H)CLD, 2 a wartoÊç NO zarejestrowaç jako D. T∏umienie powinno byç obliczone w nast´pujàcy sposób: i nie mo˝e byç wi´ksze ni˝ 3 % pe∏nej skali, gdzie: A — st´˝enie nierozcieƒczonego CO zmierzone za pomocà NDIR % 2 B — st´˝enie rozcieƒczonego CO zmierzone za pomocà NDIR % 2 C — st´˝enie rozcieƒczonego NO zmierzone za pomocà CLD ppm D — st´˝enie nierozcieƒczonego NO zmierzone za pomocà CLD ppm 7.9.2.2. Sprawdzenie t∏umienia przez wod´ Sprawdzenie t∏umienia przez wod´ ma zastosowanie jedynie przy pomiarach st´˝enia gazu mokrego. Obliczenie t∏umienia przez wod´ ma zastosowanie jedynie przy pomiarach st´˝enia gazu mokrego. Obliczenie t∏umienia przez wod´ uwzgl´dnia rozcieƒczenie gazu wzorcowego NO dla punktu koƒcowego zakresu pomiarowego parà wodnà i dostosowanie st´˝enia pary wodnej w mieszaninie do spodziewanego st´˝enia podczas badaƒ. Gaz wzorcowy NO punktu koƒcowego zakresu pomiarowego o st´˝eniu od 80 % do 100 % pe∏nej skali normalnego zakresu roboczego powinien byç przepuszczony przez (H)CLD, a wartoÊç NO zarejestrowana jako D. Nast´pnie gaz wzorcowy NO powinien byç przepuszczony w formie p´cherzyków przez wod´ o temperaturze pokojowej oraz przejÊç przez (H)CLD, a wartoÊç NO nale˝y zarejestrowaç jako C. Temperatur´ wody okreÊla si´ i rejestruje jako F. CiÊnienie nasycenia mieszaniny, które odpowiada temperaturze (F) wody p∏uczki, powinno byç okreÊlone i zarejestrowane jako G. St´˝enie pary wodnej (w %) wmieszaninie powinno byç obliczane wnast´pujàcy sposób: izarejestrowane jako H. Spodziewane st´˝enie rozcieƒczonego gazu wzorcowego zakresu pomiarowego NO (w parze wodnej) powinno byç obliczone w nast´pujàcy sposób:

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13339

i zarejestrowane jako De. Dla spalin silnika o zap∏onie samoczynnym maksymalne st´˝enie pary wodnej w spalinach (w %) oczekiwane podczas badaƒ powinno byç oszacowane — przy za∏o˝eniu, ˝e stosunek atomów H/C paliwa wynosi 1,8 do 1,0, na podstawie maksymalnego st´˝enia CO lub st´˝enia 2 nierozcieƒczonego gazu wzorcowego zakresu pomiarowego CO (A, zmierzonego zgodnie zpkt 7.9.2.1) 2 w nast´pujàcy sposób: Hm = 0,9 x A T∏umienie wywo∏ane przez wod´ powinno byç obliczone w nast´pujàcy sposób: i nie mo˝e byç wi´ksze ni˝ 3 % pe∏nej skali, gdzie poszczególne symbole oznaczajà: De — spodziewane st´˝enie rozcieƒczonego NO (ppm), C — st´˝enie rozcieƒczonego NO (ppm), Hm — maksymalne st´˝enie pary wodnej (%), H — aktualne st´˝enie pary wodnej (%) Uwaga: Istotne jest, aby w gazie wzorcowym zakresu pomiarowego NO, stosowanym w tym sprawdzaniu, st´˝enie NO by∏o minimalne, gdy˝ absorpcja NO przez wod´ nie zosta∏a uwzgl´dniona w oblicze- 2 2 niach t∏umienia. 7.10. Okresy mi´dzy wzorcowaniami. Analizatory powinny byç wzorcowane, zgodnie zpkt 7.5, przynajmniej co ka˝de trzy miesiàce lub kiedy tylko uk∏ad by∏ naprawiany lub zmieniany tak, ˝e mog∏o to wp∏ynàç na wzorcowanie. 7.11. Wymagania dodatkowe dla wzorcowania przy pomiarach spalin nierozcieƒczonych w teÊcie NRTC 7.11.1. Nastawy uk∏adu podczas oceny czasu odpowiedzi (tzn. ciÊnienie, nat´˝enie przep∏ywu, nastawy filtru w analizatorach i inne wp∏ywajàce na czas odpowiedzi) powinny byç dok∏adnie takie same jak podczas pomiarów wteÊcie. OkreÊlenie czasu odpowiedzi przeprowadza si´ zgazem do∏àczonym bezpoÊrednio do wlotu sondy do poboru próbki. W∏àczenie gazu powinno nastàpiç w czasie krótszym ni˝ 0,1 s. Gazy stosowane w teÊcie powinny powodowaç zmian´ st´˝enia o co najmniej 60 % pe∏nej skali. Przebiegi st´˝enia ka˝dego pojedynczego sk∏adnika gazowego nale˝y zarejestrowaç. Czas odpowiedzi jest zdefiniowany jako ró˝nica w czasie mi´dzy w∏àczeniem gazu a odpowiednià zmianà zarejestrowanego st´˝enia. Czas odpowiedzi uk∏adu (t ) sk∏ada si´ zczasu opóênienia dop∏ywu do detektora pomia- 90 rowego iczasu narastania wtym detektorze. Czas opóênienia jest zdefiniowany jako czas up∏ywajàcy od poczàtku zmiany (t ) do osiàgni´cia 10 % odczytu koƒcowego (t ). Czas narastania jest zdefiniowany 0 10 jako czas mi´dzy odpowiedzià równà 10 % a 90 % odczytu koƒcowego (t —t ). 90 10 Wcelu zsynchronizowania wczasie sygna∏ów analizatora iprzep∏ywu spalin wprzypadku pomiaru spalin nie rozcieƒczonych czas przekszta∏cenia jest zdefiniowany jako czas up∏ywajàcy mi´dzy poczàtkiem zmiany (t ) a odpowiedzià równà 50 % odczytu koƒcowego (t ). 0 50 Odpowiedê uk∏adu powinna byç ≤10 szczasem narastania ≤ 2,5 sdla wszystkich zanieczyszczeƒ kontrolowanych (CO, NO , HC) i wszystkich stosowanych zakresów. X 7.11.2. Wzorcowanie analizatora gazu znakujàcego do pomiaru przep∏ywu spalin Analizator do pomiaru st´˝enia gazu znakujàcego, jeÊli jest stosowany, powinien byç wzorcowany za pomocà gazu wzorcowego. Krzywa wzorcowania powinna byç wyznaczona na podstawie co najmniej 10 punktów wzorcowania (z wy∏àczeniem zero) tak rozmieszczonych, by ich po∏owa znajdowa∏a si´ w przedziale mi´dzy 4 % a 20%, a cz´Êç pozosta∏a mi´dzy 20 % a 100 % pe∏nej skali analizatora. Krzywa wzorcowania powinna byç okreÊlona metodà najmniejszych kwadratów. Krzywa wzorcowania nie mo˝e ró˝niç si´ owi´cej ni˝ ± 1 % pe∏nej skali od wartoÊci nominalnej dla ka˝- dego punktu wzorcowania w zakresie od 20 % do 100 % pe∏nej skali. Nie mo˝e tak˝e ró˝niç si´ o wi´- cej ni˝ ± 2 % pe∏nej skali od wartoÊci nominalnej w zakresie od 4 % do 20 % pe∏nej skali. Analizator zeruje si´ i sprawdza punkt koƒcowy jego zakresu pomiarowego przed testem, stosujàc gaz zerowy i gaz wzorcowy punktu koƒcowego, którego wartoÊç nominalna jest wi´ksza ni˝ 80 % pe∏nej skali.

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13340

8. Wzorcowanie uk∏adu pomiarowego czàstek sta∏ych 8.1. Wprowadzenie Ka˝dy element sk∏adowy powinien byç wzorcowany tak cz´sto, jak to jest niezb´dne do spe∏nienia wymagaƒ dok∏adnoÊci niniejszej normy. Metoda wzorcowania, której nale˝y u˝yç, jest opisana wniniejszym akapicie dla elementów wskazanych w pkt 5.5 i w za∏àczniku nr 1.3 do rozporzàdzenia pkt 8. 8.2. Pomiar nat´˝enia przep∏ywu Wzorcowanie przep∏ywomierzy gazu lub oprzyrzàdowania do pomiaru nat´˝enia przep∏ywu powinno byç powiàzane z normami krajowymi lub mi´dzynarodowymi. Maksymalny b∏àd wartoÊci mierzonej powinien zawieraç si´ w granicach ±2 % odczytu. Dla uk∏adów rozcieƒczania przep∏ywu cz´Êciowego, dok∏adnoÊç nat´˝enia przep∏ywu próbki GSE jest szczególnie istotna, je˝eli nie jest ono mierzone bezpoÊrednio, lecz przez pomiar ró˝nicowy: G = G — G SE TOTW DILW Wtym przypadku dok∏adnoÊç 2 % dla G iG jest niedostateczna do zapewnienia akceptowalnej do- TOTW DILW k∏adnoÊci G . JeÊli przep∏yw gazu jest okreÊlony przez pomiar ró˝nicowy przep∏ywów, b∏àd maksymalny SE ró˝nicy powinien byç taki, aby dok∏adnoÊç G by∏a zawarta w granicach 5 %, gdy stopieƒ rozcieƒczenia SE jest mniejszy ni˝ 15. B∏àd ten mo˝e byç obliczony jako pierwiastek kwadratowy z sumy kwadratów b∏´du ka˝dego urzàdzenia. 8.3. Sprawdzenie stopnia rozcieƒczenia Przy zastosowaniu uk∏adów pobierania próbek czàstek sta∏ych bez EGA stopieƒ rozcieƒczenia powinien byç sprawdzony w czasie instalacji ka˝dego nowego silnika podczas jego pracy w oparciu o pomiary st´- ˝enia CO lub NO w surowych i rozcieƒczonych spalinach. 2 X Zmierzony stopieƒ rozcieƒczenia powinien zawieraç si´ wgranicach ±10 % stopnia rozcieƒczenia, obliczonego z pomiaru koncentracji CO lub NO . 2 X 8.4. Sprawdzenie warunków cz´Êciowego przep∏ywu Zakres pr´dkoÊci spalin iwahania ciÊnienia powinny byç sprawdzone iwyregulowane, oile majà zastosowanie. 8.5. Okresy mi´dzy wzorcowaniami Oprzyrzàdowanie do pomiarów przep∏ywu powinno byç wzorcowane przynajmniej raz na trzy miesiàce lub gdy wprowadzono zmiany w uk∏adzie, które mog∏yby wp∏ywaç na wzorcowanie. 8.6. Wymagania dodatkowe dla wzorcowania uk∏adów rozcieƒczenia przep∏ywu cz´Êciowego 8.6.1. Wzorcowanie okresowe JeÊli przep∏yw próbki gazu jest okreÊlony przez pomiar ró˝nicowy, przep∏ywomierz lub przyrzàdy pomiarowe powinny byç wzorcowane wed∏ug jednej znast´pujàcych procedur, które zapewniajà, ˝e nat´˝enie przep∏ywu próbki G do tunelu spe∏nia wymagania dok∏adnoÊci podane w pkt 6.4. SE Przep∏ywomierz do pomiaru G jest po∏àczony szeregowo z przep∏ywomierzem do pomiaru G , DILW TOTW ró˝nica mi´dzy obu przyrzàdami jest okreÊlona co najmniej w 5 punktach o wartoÊciach przep∏ywu równomiernie rozmieszczonych mi´dzy wartoÊcià najmniejszà G stosowanà w teÊcie a wartoÊcià G DILW TOTW stosowanà w teÊcie. Tunel rozcieƒczajàcy mo˝e byç omini´ty. Wzorcowany przyrzàd do pomiaru nat´˝enia przep∏ywu jest po∏àczony szeregowo z przep∏ywomierzem do pomiaru G i sprawdzana jest dok∏adnoÊç dla wartoÊci stosowanej w teÊcie. Nast´pnie przyrzàd TOTW do pomiaru nat´˝enia przep∏ywu jest ∏àczony szeregowo z przep∏ywomierzem do pomiaru G i do- DILW k∏adnoÊç jest sprawdzana co najmniej przy 5 nastawach odpowiadajàcych wspó∏czynnikowi rozcieƒczenia zawartemu mi´dzy 3 a 50, w stosunku do G stosowanego podczas testu. TOTW Przewód przesy∏ajàcy TT jest od∏àczony od przewodu wylotowego spalin. Zostaje do niego pod∏àczony przyrzàd do pomiaru nat´˝enia przep∏ywu o zakresie odpowiednim do pomiaru G . Nast´pnie ustawia SE si´ wartoÊç G stosowanà podczas testu iustawia si´ kolejno co najmniej 5 wartoÊci G odpowia- TOTW DILW dajàcych wspó∏czynnikowi rozcieƒczenia q zawartemu mi´dzy 3 a 50. Alternatywnie mo˝na stosowaç równie˝ specjalny tor do wzorcowania przep∏ywu, w którym tunel jest omini´ty, lecz ca∏y przep∏yw powietrza iprzep∏yw powietrza rozcieƒczajàcego przez odpowiednie mierniki sà utrzymywane podobnie jak w rzeczywistym teÊcie. Gaz znakujàcy doprowadza si´ do przewodu przesy∏ajàcego TT. Gazem tym mo˝e byç sk∏adnik spalin, np. CO lub NO . Po rozcieƒczeniu w tunelu mierzy si´ zawartoÊç gazu znakujàcego. Pomiar przeprowadza 2 X

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13341

si´ dla 5 wspó∏czynników rozcieƒczenia zawartych mi´dzy 3 a50. Dok∏adnoÊç nat´˝enia przep∏ywu próbki okreÊla si´ na podstawie wspó∏czynnika rozcieƒczenia q: G =G /q SE TOTW W celu zapewnienia w∏aÊciwej dok∏adnoÊci G nale˝y uwzgl´dniç dok∏adnoÊci analizatorów gazowych. SE 8.6.2. Sprawdzenie przep∏ywu w´gla Zaleca si´ sprawdzenie przep∏ywu w´gla przy u˝yciu rzeczywistych spalin w celu wykrycia problemów dotyczàcych pomiarów i sterowania oraz oceny w∏aÊciwego dzia∏ania uk∏adu rozcieƒczenia przep∏ywu cz´Êciowego. Sprawdzenie to przeprowadza si´ przynajmniej ka˝dorazowo po monta˝u nowego silnika lub jeÊli nastàpi∏y istotne zmiany w konfiguracji stanowiska pomiarowego. Silnik powinien pracowaç przy maksymalnym obcià˝eniu momentem obrotowym i maksymalnej pr´dkoÊci obrotowej lub w innych warunkach stacjonarnych, w których wytwarza 5 % lub wi´cej CO . Uk∏ad 2 rozcieƒczenia przep∏ywu cz´Êciowego powinien pracowaç przy rozcieƒczeniu o wspó∏czynniku równym oko∏o 15:1. 8.6.3. Sprawdzanie wst´pne przed testem Sprawdzanie wst´pne powinno byç przeprowadzone w ciàgu 2 h poprzedzajàcych test w podany ni˝ej sposób. Dok∏adnoÊç przep∏ywomierzy sprawdza si´ tà sama metodà co stosowana do wzorcowania w co najmniej dwóch punktach, wtym dla wartoÊci przep∏ywu G odpowiadajàcych wspó∏czynnikowi rozcieƒ- DILW czenia zawartemu mi´dzy 5 a 15 dla G stosowanego podczas testu. TOTW JeÊli na podstawie rejestrów prowadzonych dla opisanej wy˝ej procedury wzorcowania mo˝na wykazaç, ˝e wzorcowanie przep∏ywomierza pozostaje stabilne przez d∏u˝szy czas, to sprawdzanie wst´pne przed testem mo˝e byç pomini´te. 8.6.4. OkreÊlenie czasu przekszta∏cenia Nastawy uk∏adu przy ocenie czasu przekszta∏cenia powinny byç dok∏adnie takie same jak podczas pomiarów w teÊcie. Czas przekszta∏cenia okreÊla si´ za pomocà podanej ni˝ej metody. Niezale˝ny przep∏ywomierz odniesienia o zakresie pomiarowym w∏aÊciwym dla przep∏ywu próbki umieszcza si´ szeregowo blisko sondy i ∏àczy z nià. Przep∏ywomierz ten powinien mieç czas przekszta∏- cenia krótszy ni˝ 100 ms dla wielkoÊci przep∏ywu, zmiennych w sposób skokowy, stosowanych przy pomiarze czasu odpowiedzi, przy czym opory przep∏ywu powinny byç dostatecznie ma∏e, by nie wp∏ywaç na parametry dynamiczne uk∏adu rozcieƒczenia przep∏ywu cz´Êciowego i zostaç dobrane zgodnie z dobrà praktykà in˝ynierskà. Wprowadza si´ zmian´ skokowà przep∏ywu spalin (lub przep∏ywu powietrza, jeÊli przep∏yw spalin jest obliczany) w uk∏adzie rozcieƒczenia przep∏ywu cz´Êciowego od wartoÊci ma∏ej do 90 % pe∏nej skali. Nale˝y stosowaç to samo urzàdzenie wyzwalajàce zmian´ skokowà, które jest stosowane przy sterowaniu na zasadzie przewidywania („look ahead”) w teÊcie rzeczywistym. Impuls skokowej zmiany przep∏ywu spalin iodpowiedê przep∏ywomierza powinny zostaç zarejestrowane zcz´stoÊcià akwizycji co najmniej 10 Hz. Na podstawie tych danych okreÊla si´ czas przekszta∏cenia dla uk∏adu rozcieƒczenia przep∏ywu cz´Êciowego, który oznacza czas mierzony od poczàtku impulsu zmiany skokowej do osiàgni´cia 50 % wartoÊci odpowiedzi przep∏ywomierza. W podobny sposób okreÊla si´ czas przekszta∏cenia dla sygna∏u G SE w uk∏adzie rozcieƒczenia przep∏ywu cz´Êciowego i sygna∏u G przep∏ywomierza spalin. Sygna∏y te EXHW wykorzystuje si´ przy sprawdzaniach metodà regresji przeprowadzonych po ka˝dym teÊcie (pkt 6.4). Obliczenia powtarza si´ dla co najmniej 5 impulsów wzrostu ispadku, przy czym uzyskane wyniki uÊrednia si´. Wewn´trzny czas przekszta∏cenia (< 100 ms) przep∏ywomierza odniesienia odejmuje si´ od obliczonej wartoÊci. W ten sposób okreÊla si´ wartoÊç „przewidywanà” („look ahead”) dla uk∏adu rozcieƒczenia przep∏ywu cz´Êciowego, którà stosuje si´ zgodnie z pkt 6.4. 9. Wzorcowanie uk∏adu CVS 9.1. Uk∏ad CVS wzorcuje si´, stosujàc dok∏adny przep∏ywomierz iurzàdzenia do zmiany warunków przep∏ywu. Przep∏yw przez uk∏ad mierzy si´ przy ró˝nych jego nastawach. Parametry kontrolne uk∏adu powinny byç mierzone i odniesione do przep∏ywu. Mo˝na stosowaç ró˝ne typy przep∏ywomierzy, np. wzorcowanà zw´˝k´, wzorcowany przep∏ywomierz laminarny lub wzorcowany miernik turbinowy. 9.2. Wzorcowanie pompy wyporowej (PDP) Wszystkie parametry odnoszàce si´ do pompy sà mierzone równoczeÊnie zparametrami odnoszàcymi si´ do wzorcowanej zw´˝ki, która jest po∏àczona szeregowo z pompà. Obliczone nat´˝enie przep∏ywu (wyra- ˝one w m3/min przy wlocie pompy, przy ciÊnieniu bezwzgl´dnym i temperaturze bezwzgl´dnej) wykreÊla

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13342

si´ nast´pnie w zale˝noÊci od funkcji korelacji, którà jest wartoÊç specjalnej kombinacji parametrów pompy. OkreÊla si´ wten sposób równanie liniowe, które wià˝e przep∏yw pompy ifunkcj´ korelacji. Wprzypadku gdy CVS posiada nap´d owielu pr´dkoÊciach, wzorcowanie przeprowadza si´ dla ka˝dego stosowanego zakresu. Sta∏a temperatura powinna byç utrzymywana podczas wzorcowania. Przecieki na wszystkich po∏àczeniach iprzewodach mi´dzy zw´˝kà wzorcujàcà apompà CVS powinny byç mniejsze ni˝ 0,3 % przep∏ywu onajmniejszej wartoÊci (punkt onajwi´kszych oporach inajmniejszej pr´dkoÊci PDP). 9.2.1. Analiza danych Nat´˝enie przep∏ywu powietrza przy ka˝dej nastawie oporów przep∏ywu (minimum 6 punktów) oblicza si´ wnormalnych m3/min zdanych przep∏ywomierza, stosujàc metod´ zalecanà przez wytwórc´. Nat´˝enie przep∏ywu przelicza si´ nast´pnie na przep∏yw przez pomp´ (V ) w m3/obr. przy temperaturze bez- 0 wzgl´dnej i ciÊnieniu bezwzgl´dnym przy wlocie do pompy wed∏ug wzoru: gdzie poszczególne symbole oznaczajà: Q — nat´˝enie przep∏ywu w warunkach normalnych (101,3 kPa, 273 K), (m3/s), s T — temperatura na wlocie do pompy, (K), p — ciÊnienie absolutne na wlocie do pompy (p –p ), (kPa), A B 1 n — pr´dkoÊç obrotowa pompy, (obr/s). Wcelu uwzgl´dnienia zale˝noÊci mi´dzy zmianami ciÊnienia wpompie istopniem jej poÊlizgu wyznacza si´ nast´pujàcà funkcj´ korelacyjnà mi´dzy pr´dkoÊcià pompy, ró˝nicà ciÊnienia mi´dzy wlotem i wylotem pompy oraz ciÊnieniem bezwzgl´dnym wylotu pompy: gdzie poszczególne symbole oznaczajà: ∆p — ró˝nica ciÊnieƒ mi´dzy wlotem do pompy i wylotem z pompy, (kPa), p p — ciÊnienie absolutne na wylocie z pompy, (kPa). A Liniowe równanie wzorcowania okreÊla si´ metodà najmniejszych kwadratów: V = D – m x (X ) 0 0 0 w którym D i m oznaczajà odpowiednio rz´dnà i nachylenie linii regresji. 0 Dla uk∏adu CVS owielu pr´dkoÊciach linie wzorcowania okreÊlone dla poszczególnych zakresów przep∏ywu powinny byç w przybli˝eniu równoleg∏e, zaÊ wartoÊç rz´dnej D powinna wzrastaç, gdy zakres prze- 0 p∏ywu maleje. WartoÊci obliczone na podstawie równania powinny znajdowaç si´ w przedziale ±0,5 % wartoÊci zmierzonej V . WartoÊci m mogà byç ró˝ne dla poszczególnych pomp. Z up∏ywem czasu nap∏yw czàstek sta- 0 ∏ych spowoduje wzrost poÊlizgu pompy, na co wska˝e zmniejszenie m. W zwiàzku z tym wzorcowanie przeprowadza si´ przy wprowadzaniu pompy do u˝ytkowania, po wa˝niejszych czynnoÊciach obs∏ugowych, a tak˝e gdy sprawdzenie ca∏ego uk∏adu (pkt 9.5) wskazuje na zmian´ poÊlizgu pompy. 9.3. Wzorcowanie zw´˝ki przep∏ywu krytycznego (CFV) Wzorcowanie CFV jest oparte na równaniu przep∏ywu dla zw´˝ki przep∏ywu krytycznego. Przep∏yw gazu jest funkcjà ciÊnienia i temperatury wlotu, jak podano ni˝ej: gdzie poszczególne symbole oznaczajà: K — wspó∏czynnik wzorcowania zw´˝ki, V p — ciÊnienie absolutne na wlocie do zw´˝ki, (kPa), A T — temperatura na wlocie do zw´˝ki, (K).

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13343

gdzie poszczególne symbole oznaczajà: A –—zbiór sta∏ych i konwersji jednostek, 0

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13344

Aby okreÊliç obszar przep∏ywu poddêwi´kowego, kreÊli si´ C jako funkcj´ liczby Reynoldsa (Re) wgardzied li SSV. Re w gardzieli SSV oblicza si´ z wzoru: gdzie poszczególne symbole oznaczajà: A — zbiór sta∏ych i konwersji jednostek, 1 Q — nat´˝enie przep∏ywu w warunkach normalnych (101,3 kPa, 273 K), (m3/s), SSV d — Êrednica gardzieli zw´˝ki SSV (m), µ — lepkoÊç bezwzgl´dna lub dynamiczna gazu, obliczana wed∏ug nast´pujàcego wzoru: gdzie poszczególne symbole oznaczajà: b — sta∏a doÊwiadczalna = S — sta∏a doÊwiadczalna = 110,4 K. Poniewa˝ Q wchodzi do wzoru na obliczenie Re, obliczenia zaczyna si´, przyjmujàc wst´pnie Q lub SSV SSV C dla zw´˝ki stosowanej do wzorcowania i powtarza si´ je a˝ do uzyskania zbie˝noÊci Q . Dok∏adnoÊç d SSV metody zbie˝noÊci musi byç co najmniej 0,1 %. WartoÊci C obliczone dla co najmniej 16 punktów w obszarze przep∏ywu poddêwi´kowego z równania d okreÊlonego na podstawie krzywej wzorcowania muszà si´ znajdowaç wgranicach ±0,5 % wartoÊci zmierzonej C dla ka˝dego punktu wzorcowania. d 9.5. Sprawdzenie ca∏ego uk∏adu Ca∏kowità dok∏adnoÊç uk∏adu CVS ianalizy okreÊla si´, wprowadzajàc znanà mas´ gazu zanieczyszczajàcego do ca∏ego uk∏adu pracujàcego w normalny sposób. Zanieczyszczenie jest analizowane i jego masa obliczana, przy czym dla propanu przyjmuje si´ wspó∏czynnik 0,000472, zamiast 0,000479 przyjmowanego dla HC. Mo˝na stosowaç ka˝dà z dwóch podanych ni˝ej metod. 9.5.1. Odmierzanie za pomocà kryzy przep∏ywu krytycznego Znana iloÊç czystego gazu (propanu) jest wprowadzana do uk∏adu CVS przez kryz´ przep∏ywu krytycznego. Je˝eli ciÊnienie wlotowe jest dostatecznie du˝e, nat´˝enie przep∏ywu, które jest regulowane za pomocà kryzy, nie zale˝y od jej ciÊnienia wylotowego (przep∏yw krytyczny). Uk∏ad CVS powinien pracowaç przez 5 do 10 minut w podobny sposób jak podczas normalnego testu emisji. Próbk´ gazu analizuje si´ za pomocà typowych urzàdzeƒ (worek do poboru gazów lub metoda ca∏kowania) i oblicza mas´ gazu. Masa okreÊlona w ten sposób powinna znajdowaç si´ w granicach ±3 % od znanej masy wtryÊni´tego gazu. 9.5.2. Odmierzanie metodà grawimetrycznà Mas´ ma∏ej butli nape∏nionej propanem okreÊla si´ z dok∏adnoÊcià ±0,01 g. Uk∏ad CVS powinien pracowaç przez 5 do 10 minut podobnie jak podczas normalnego testu emisji. W tym czasie wtryskuje si´ do niego propan lub tlenek w´gla. IloÊç wtryÊni´tego gazu okreÊla si´ za pomocà wa˝enia ró˝nicowego. Próbk´ gazu analizuje si´ za pomocà typowych urzàdzeƒ (worek do poboru gazów lub metoda ca∏kowania) i oblicza mas´ gazu. Masa okreÊlona w ten sposób powinna znajdowaç si´ w granicach ± 3 % znanej masy wtryÊni´tego gazu. 10. Ocena danych i obliczenia — Test NRSC 10.1. Ocena emisji gazowych W celu okreÊlenia emisji gazowych nale˝y uÊredniç odczyt z pomiarów z ostatnich 60 sekund ka˝dej fazy i dla ka˝dej fazy wyznaczyç Êrednie st´˝enia (conc) HC, CO, NO oraz CO z uÊrednionych odczytów oraz X 2

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13345

stosownych wyników wzorcowania, je˝eli zastosowano metod´ bilansu w´gla. Mo˝na zastosowaç rejestracj´ innego typu, je˝eli zapewni ona równowa˝ne zbieranie danych. Ârednie st´˝enia wtle (conc ) mod gà byç okreÊlone z odczytów dla powietrza rozcieƒczajàcego w worku pomiarowym lub z ciàgle dokonywanych odczytów t∏a (nie z worka pomiarowego) i w∏aÊciwych danych wzorcowania. 10.2. Emisje czàstek sta∏ych Wcelu oceny czàstek sta∏ych dla ka˝dej fazy rejestruje si´ ca∏kowite masy (M ) próbek przechodzàcych SAMj przez filtry. Filtry powinny powróciç do komory wagowej ibyç kondycjonowane przez co najmniej jednà godzin´, lecz nie d∏u˝ej ni˝ 80 godzin, a nast´pnie zwa˝one. Mas´ brutto filtrów rejestruje si´, a tar´ odejmuje. Masa czàstek sta∏ych (M dla metody jednofiltrowej, M dla metody wielofiltrowej) jest sumà masy czàstek staf f, i ∏ych zebranych na filtrach pierwotnym i wtórnym. W przypadku gdy ma byç zastosowana korekcja t∏a, rejestruje si´ mas´ (M ) powietrza rozcieƒczajàce- D|L go przepuszczonego przez filtry i mas´ czàstek sta∏ych (M ). Je˝eli zosta∏ wykonany wi´cej ni˝ jeden pod miar, oblicza si´ iloraz M /M dla ka˝dego pojedynczego pomiaru i wartoÊci uÊrednia si´. d D|L 10.3. OkreÊlenie przep∏ywu spalin. Koƒcowe wyniki testu, zamieszczone w sprawozdaniu, powinny byç okreÊlone w nast´pujàcy sposób: 10.3.1. OkreÊla si´ nat´˝enia przep∏ywu spalin; wyznacza si´ nat´˝enie przep∏ywu spalin (G ) dla ka˝dej fa- EXHW zy zgodnie z pkt od 5.2.1 do 5.2.3; Kiedy u˝ywa si´ metody rozcieƒczenia przep∏ywu ca∏kowitego, okreÊla si´ ca∏kowite nat´˝enie przep∏ywu rozcieƒczonych spalin (G (3)) dla ka˝dej fazy zgodnie z pkt 5.2.4. T0TW 10.3.2. Korekcj´ suche/mokre nale˝y okreÊliç dla ka˝dej fazy zgodnie zpkt od 5.2.1 do 5.2.3; podczas okreÊlania G zmierzone st´˝enie sprowadza si´ do bazy mokrej wed∏ug nast´pujàcej zale˝noÊci, je˝eli uprzed- EXHW nio nie wykonano pomiarów spalin mokrych: conc(wet) = k x conc(dry) w 1) dla spalin nierozcieƒczonych: 2) dla spalin rozcieƒczonych: lub: 3) dla powietrza rozcieƒczajàcego:

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13346

4) dla powietrza dolotowego (je˝eli ró˝ni si´ od powietrza rozcieƒczajàcego):

gdzie poszczególne symbole oznaczajà: T — temperatura powietrza w (K), a H — wilgotnoÊç powietrza dolotowego (g wody/kg suchego powietrza), a gdzie poszczególne symbole oznaczajà:gdzie poszczególne symbole oznaczajà: R — wilgotnoÊç wzgl´dna powietrza dolotowego (%), a p — ciÊnienie nasycenia pary wodnej w powietrzu dolotowym (kPa), a p — bezwzgl´dne ciÊnienie atmosferyczne (kPa). B Uwaga: H mo˝na okreÊlaç na podstawie pomiaru wilgotnoÊci wzgl´dnej, jak opisano wy˝ej, lub pomiaru a punktu rosy, pomiaru ciÊnienia pary lub pomiaru suchego/mokrego zbiornika termometru stosujàc ogólnie znane wzory. 10.3.4. Obliczenie masowego nat´˝enia przep∏ywu sk∏adników gazowych Masowe nat´˝enie emisji dla ka˝dej fazy powinno byç obliczone w nast´pujàcy sposób: 1) dla spalin nierozcieƒczonych(1): Gas = u x conc x G mass EXHW 2) dla spalin rozcieƒczonych(1) Gas = u x conc x G mass c TOTW ——————— (1) W przypadku NO st´˝enie (NO conc lub NO conc ) powinno byç pomno˝one przez K (wspó∏czynnik korekcji x x 2 c HNOx wilgotnoÊci dla NO wymieniony w punkcie 10.3.3), jak nast´puje: K x conc lub K x conc . x HNOx HNOx c

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13347

gdzie: conc — skorygowane st´˝enie w tle c lub DF = 13,4/concco 2 Wspó∏czynniki u powinny byç stosowane zgodnie z danymi w tabeli 4. Tabela 4 — WartoÊci wspó∏czynników u dla poszczególnych sk∏adników spalin G´stoÊç HC jest okreÊlona dla Êredniego stosunku w´gla do wodoru 1:1,85. 10.3.5. Oblicza si´ emisj´ jednostkowà (g/kWh) dla wszystkich poszczególnych sk∏adników gazowych w nast´- pujàcy sposób: poszczególny sk∏adnik gazowy gdzie: P = P + P i m,i AE,i P — deklarowana moc ca∏kowita poch∏aniana przez urzàdzenia pomocnicze (kW), AE,i Gas — wskaênik oznaczajàcy masowe nat´˝enie sk∏adników emisji (g/ h). mass Wspó∏czynniki wagowe i liczba faz (n) u˝yte w powy˝szym obliczeniu sà zgodne z pkt 3.7.1. 10.4. Obliczanie emisji czàstek sta∏ych Emisj´ czàstek sta∏ych oblicza si´ w nast´pujàcy sposób: 10.4.1. Wspó∏czynnik korekcji wilgotnoÊci dla czàstek sta∏ych Poniewa˝ emisja czàstek sta∏ych zsilników ozap∏onie samoczynnym zale˝y od warunków otaczajàcego powietrza, masowe nat´˝enie przep∏ywu czàstek sta∏ych nale˝y skorygowaç ze wzgl´du na wilgotnoÊç otaczajàcego powietrza, stosujàc wspó∏czynnik K obliczony wed∏ug nast´pujàcego wzoru: p gdzie: H — wilgotnoÊç powietrza dolotowego (gramy wody na kg suchego powietrza), a gdzie poszczególne symbole oznaczajà: R — wilgotnoÊç wzgl´dna powietrza dolotowego (%), a p — ciÊnienie nasycenia pary wodnej w powietrzu dolotowym (kPa), a p — bezwzgl´dne ciÊnienie atmosferyczne (kPa). B Uwaga: H mo˝na okreÊlaç na podstawie pomiaru wilgotnoÊci wzgl´dnej, jak opisano wy˝ej, lub pomiaru a punktu rosy, pomiaru ciÊnienia pary lub pomiaru suchego/mokrego zbiornika termometru, stosujàc ogólnie znane wzory.

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13348

10.4.2.2. Uk∏ady z pomiarem st´˝enia CO lub NO : 2 X gdzie poszczególne symbole oznaczajà: conc — st´˝enie gazu znakujàcego w spalinach nierozcieƒczonych mokrych, E conc — st´˝enie gazu znakujàcego w rozcieƒczonych spalinach mokrych, D conc — st´˝enie gazu znakujàcego w powietrzu rozcieƒczajàcym mokrym. A St´˝enia zmierzone na bazie suchej nale˝y sprowadziç do bazy mokrej zgodnie z pkt 10.3.2. 10.4.2.3. Uk∏ady z pomiarem CO i metodà bilansu w´gla: 2 gdzie poszczególne symbole oznaczajà: CO — st´˝enie CO w rozcieƒczonych spalinach, 2D 2 CO — st´˝enie CO w powietrzu rozcieƒczajàcym. 2A 2 (st´˝enia w % obj´toÊci na bazie mokrej). Powy˝sze równanie oparte jest na zasadzie bilansu w´gla (atomy w´gla dostarczane do silnika sà emitowane jako CO ) i wyprowadzone w nast´pujàcy sposób: 2 10.4.2.4. Uk∏ady z pomiarem nat´˝enia przep∏ywu 10.4.3. Uk∏ad rozcieƒczania przep∏ywu ca∏kowitego Koƒcowe wyniki testu wykazane wsprawozdaniu wzakresie emisji czàstek sta∏ych powinny byç wyprowadzone z obliczeƒ opartych na wartoÊciach Êrednich z poszczególnych faz (i) podczas okresu pobierania próbek: G = G EDFW,i TOTW,i

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13349

10.4.4. Obliczanie masowego nat´˝enia przep∏ywu czàstek sta∏ych; Masowe nat´˝enie przep∏ywu czàstek sta∏ych oblicza si´ w nast´pujàcy sposób: 1) dla metody jednofiltrowej: (G ) w ciàgu cyklu testu powinno byç okreÊlone przez zsumowanie Êrednich wartoÊci z po- EDFW aver szczególnych faz podczas okresu pobierania próbek: gdzie i = 1,...n 2) dla metody wielofiltrowej: gdzie i = 1,...n; Masowe nat´˝enie przep∏ywu czàstek sta∏ych mo˝e byç korygowane ze wzgl´du na t∏o w nast´pujàcy sposób: 1) dla metody jednofiltrowej: Je˝eli wykonuje si´ wi´cej ni˝ jeden pomiar, to (M /M ) nale˝y zastàpiç przez (M /M ) . d DIL d DIL aver lub 2) dla metody wielofiltrowej: Je˝eli wykonuje si´ wi´cej ni˝ jeden pomiar, to (M /M ) nale˝y zastàpiç przez (M /M ) . d DIL d DIL aver lub

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13350

——————— (2)WielkoÊç masowego nat´˝enia przep∏ywu czàstek sta∏ych PT musi byç pomno˝ona przez K (wspó∏czynnik korekcji mass p wilgotnoÊci dla czàstek sta∏ych podany wpkt 10.4.1).

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13351

Tabela 4 — WartoÊci wspó∏czynników u dla poszczególnych sk∏adników spalin G´stoÊç HC jest okreÊlona dla Êredniego stosunku w´gla do wodoru 1:1,85, wed∏ug nast´pujàcego wzoru: gdzie poszczególne symbole oznaczajà: u — stosunek g´stoÊci sk∏adnika spalin do g´stoÊci spalin conc — chwilowe st´˝enie poszczególnych zanieczyszczeƒ w spalinach nierozcieƒczonych (ppm) i G — chwilowe masowe nat´˝enie przep∏ywu spalin (kg/s) EXHW,i F — cz´stotliwoÊç próbkowania (Hz) n — liczba pomiarów W przypadku NO stosuje si´ wspó∏czynnik korekcji wilgotnoÊci k , jak podano ni˝ej. X H St´˝enie chwilowe sprowadza si´ do bazy mokrej wsposób opisany ni˝ej, gdy nie zosta∏o na takiej bazie zmierzone. 11.1.2.2. Korekcja suche/mokre (dry/wet) JeÊli st´˝enie chwilowe jest mierzone na bazie suchej, sprowadza si´ je do bazy mokrej zgodnie z wzorem: gdzie: gdzie poszczególne symbole oznaczajà: conc — st´˝enie CO na bazie suchej (%), CO 2 2 conc — st´˝enie CO na bazie mokrej (%), CO H — wilgotnoÊç powietrza dolotowego (g wody/kg suchego powietrza) a gdzie poszczególne symbole oznaczajà: R — wilgotnoÊç wzgl´dna powietrza dolotowego (%), a p — ciÊnienie nasycenia pary wodnej w powietrzu dolotowym (kPa), a p — bezwzgl´dne ciÊnienie atmosferyczne (kPa). B

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13352

gdzie poszczególne symbole oznaczajà: T — temperatura powietrza dolotowego w (K), a H — wilgotnoÊç powietrza dolotowego (g wody/kg suchego powietrza) a

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13353

gdzie poszczególne symbole oznaczajà: G — chwilowe równowa˝ne masowe nat´˝enie przep∏ywu rozcieƒczonych spalin, (kg/s), EDFW,i G — chwilowe masowe nat´˝enie przep∏ywu spalin (kg/s), EXHW,i q — ca∏kowity stopieƒ rozcieƒczenia, i G — ca∏kowite masowe nat´˝enie przep∏ywu rozcieƒczonych spalin przez tunel rozcieƒczajàcy, TOTW,i (kg/s), G — chwilowe masowe nat´˝enie przep∏ywu mokrego powietrza rozcieƒczajàcego, (kg/s), DILW,i f — cz´stotliwoÊç próbkowania (Hz), n — liczba pomiarów. 2) gdzie poszczególne symbole oznaczajà: M — masa czàstek sta∏ych zebranych w cyklu, (mg), f r — Êredni stosunek próbkowania w cyklu, s gdzie: gdzie: M — masa spalin zebranych w cyklu (kg), SE M — ca∏kowity masowy przep∏yw spalin w cyklu (kg), EXHW M — masa rozcieƒczonych spalin przechodzàcych przez filtry do pobierania czàstek sta∏ych (kg), SAM M — ca∏kowita masa rozcieƒczonych mokrych spalin przep∏ywajàcych przez tunel rozcieƒczajà- TOTW cy, (kg). Uwaga: W przypadku uk∏adu poboru ca∏kowitego, M i M sà identyczne. SAM TOTW 11.1.3.2. Wspó∏czynnik korekcji dla czàstek sta∏ych ze wzgl´du na wilgotnoÊç. Poniewa˝ emisja czàstek sta∏ych zsilników ozap∏onie samoczynnym zale˝y od warunków otaczajàcego powietrza, masowe nat´˝enie przep∏ywu czàstek sta∏ych nale˝y skorygowaç ze wzgl´du na wilgotnoÊç otaczajàcego powietrza, stosujàc wspó∏czynnik K obliczony wed∏ug nast´pujàcego wzoru: p gdzie: H — wilgotnoÊç bezwzgl´dna powietrza dolotowego (g wody/kg suchego powietrza) a gdzie: R — wilgotnoÊç wzgl´dna powietrza dolotowego (%), a p — ciÊnienie nasycenia pary wodnej w powietrzu dolotowym (kPa), a p — ciÊnienie atmosferyczne (kPa). B Uwaga: H mo˝na okreÊlaç na podstawie pomiaru wilgotnoÊci wzgl´dnej, jak opisano wy˝ej, lub pomiaru a punktu rosy, pomiaru ciÊnienia pary lub pomiaru suchego/mokrego zbiornika termometru, stosujàc ogólnie znane wzory. 11.1.3.3. Obliczenie emisji jednostkowej Emisj´ jednostkowà czàstek sta∏ych PT (g/kWh) oblicza si´ w nast´pujàcy sposób: gdzie: W — praca rzeczywista, jak okreÊlono w pkt 4.6.2, (kWh). act

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13354

11.2. OkreÊlenie emisji sk∏adników gazowych i czàstek sta∏ych za pomocà uk∏adu rozcieƒczenia przep∏ywu ca∏- kowitego W celu obliczenia emisji na podstawie spalin rozcieƒczonych niezb´dna jest znajomoÊç ich masowego nat´˝enia przep∏ywu. Ca∏kowity przep∏yw spalin rozcieƒczonych wcyklu M (kg/test) oblicza si´ zwar- TOTW toÊci pomiaru wca∏ym cyklu iodpowiednich danych wzorcowania urzàdzenia do pomiaru przep∏ywu (V 0 dla PDP, K dla CFV, C dla SSV). Nale˝y stosowaç odpowiednie metody opisane w pkt 11.2.1. JeÊli ca∏- V d kowita masa próbki czàstek sta∏ych (M ) izanieczyszczeƒ gazowych przekracza 0,5% ca∏kowitego prze- SAM p∏ywu przez CVS (M ), to przep∏yw ten nale˝y skorygowaç o M lub próbka powinna byç dopro- TOTW SAM wadzona z powrotem do CVS przed urzàdzeniem do pomiaru przep∏ywu. 11.2.1. OkreÊlenie przep∏ywu spalin rozcieƒczonych: 1) Uk∏ad PDP-CVS Obliczenie nat´˝enia przep∏ywu masowego wcyklu, gdy temperatura spalin rozcieƒczonych jest utrzymywana wgranicach ± 6 Kza pomocà wymiennika ciep∏a, przeprowadza si´ wnast´pujàcy sposób: gdzie poszczególne symbole oznaczajà: M — masa rozcieƒczonych mokrych spalin w cyklu (kg), TOTW V — obj´toÊç gazu pompowanego podczas 1 obrotu w warunkach testu (m3/obr), 0 N — ca∏kowita liczba obrotów pompy w cyklu, p p — ciÊnienie atmosferyczne na stanowisku pomiarowym (kPa), B p — spadek ciÊnienia poni˝ej atmosferycznego na wlocie pompy (kPa), 1 T — Êrednia temperatura rozcieƒczonych spalin na wlocie do pompy w cyklu (K). JeÊli stosowany jest uk∏ad z kompensacjà przep∏ywu (tzn. bez wymiennika ciep∏a), to chwilowa emisja masowa powinna zostaç obliczona i sca∏kowana w cyklu. W tym przypadku mas´ chwilowà spalin rozcieƒczonych oblicza si´ w nast´pujàcy sposób: gdzie: N — ca∏kowita liczba obrotów PDP w przedziale czasu. P,i 2) Uk∏ad CFV-CVS Obliczenie nat´˝enia przep∏ywu masowego w ciàgu cyklu, gdy temperatura spalin rozcieƒczonych jest utrzymywana wgranicach ± 11 Kza pomocà wymiennika ciep∏a, przeprowadza si´ wnast´pujàcy sposób: gdzie poszczególne symbole oznaczajà: M = masa rozcieƒczonych mokrych spalin w cyklu (kg), TOTW t = czas cyklu (s), K = sta∏a zw´˝ki przep∏ywu krytycznego w warunkach normalnych, V p = ciÊnienie bezwzgl´dne na wlocie do zw´˝ki (kPa), A T = temperatura bezwzgl´dna na wlocie do zw´˝ki (K). JeÊli stosowany jest uk∏ad z kompensacjà przep∏ywu (tzn. bez wymiennika ciep∏a), to chwilowa emisja masowa powinna zostaç obliczona i sca∏kowana w cyklu. W tym przypadku mas´ chwilowà spalin rozcieƒczonych oblicza si´ w nast´pujàcy sposób: gdzie: ∆t — przedzia∏ czasu (s). i 3) Uk∏ad SSV-CVS Obliczenie nat´˝enia przep∏ywu masowego w ciàgu cyklu, gdy temperatura spalin rozcieƒczonych jest utrzymywana wgranicach ± 11 Kza pomocà wymiennika ciep∏a, przeprowadza si´ wnast´pujàcy sposób:

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13355

gdzie: gdzie: A — wspó∏czynnik sta∏ych i konwersji jednostek, 0 d — Êrednica gardzieli zw´˝ki SSV (m), C — wspó∏czynnik wydatku SSV, d P — ciÊnienie absolutne na wlocie do zw´˝ki (kPa), A T — temperatura bezwzgl´dna na wlocie do zw´˝ki (K), r — stosunek ciÊnienia statycznego w gardzieli SSV do bezwzgl´dnego statycznego ciÊnienia dolotowego = 1 — ∆P/P , A β — stosunek Êrednicy gardzieli SSV, d, do Êrednicy wewn´trznej przewodu dolotowego = d/D. JeÊli stosowany jest uk∏ad z kompensacjà przep∏ywu (tzn. bez wymiennika ciep∏a), to chwilowa emisja masowa powinna zostaç obliczona isca∏kowana wcyklu. Wtym przypadku mas´ chwilowà spalin rozcieƒczonych oblicza si´ w nast´pujàcy sposób: gdzie: ∆t — przedzia∏ czasu (s) i Obliczenia w czasie rzeczywistym zaczyna si´, przyjmujàc odpowiednià wartoÊç dla C , np. 0,98, lub d wartoÊç dla Q . JeÊli obliczenie zaczyna si´ dla Q , to jego wartoÊç poczàtkowa powinna byç u˝y- SSV SSV ta do oceny Re. Podczas wszystkich testów emisji liczba Reynoldsa w gardzieli SSV musi mieÊciç si´ w zakresie liczb Reynoldsa stosowanych do wyznaczenia krzywej wzorcowania okreÊlonej zgodnie z pkt 9.2. 11.2.2. Korekcja NO ze wzgl´du na wilgotnoÊç X Poniewa˝ emisja NO zale˝y od warunków powietrza otaczajàcego, st´˝enie NO nale˝y skorygowaç ze X X wzgl´du na temperatur´ i wilgotnoÊç powietrza otaczajàcego, poprzez wspó∏czynniki k wed∏ug nast´- H pujàcego wzoru: gdzie poszczególne symbole oznaczajà: T — temperatura powietrza dolotowego w (K), a H — wilgotnoÊç powietrza dolotowego (g wody/kg suchego powietrza), a w której: R — wilgotnoÊç wzgl´dna powietrza dolotowego (%), a p — ciÊnienie nasycenia pary wodnej w powietrzu dolotowym (kPa), a p — bezwzgl´dne ciÊnienie atmosferyczne (kPa). B

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13356

Uwaga: H mo˝na okreÊlaç na podstawie pomiaru wilgotnoÊci wzgl´dnej, jak opisano wy˝ej, lub pomiaru punka tu rosy, pomiaru ciÊnienia pary lub pomiaru suchego/mokrego zbiornika termometru, stosujàc ogólnie znane wzory. 11.2.3. Obliczenie masowego nat´˝enia przep∏ywu 11.2.3.1. Uk∏ady o sta∏ym przep∏ywie masowym Dla uk∏adów z wymiennikiem ciep∏a mas´ zanieczyszczeƒ M (g/test) okreÊla si´ z nast´pujàcego GAS wzoru: gdzie poszczególne symbole oznaczajà: u — stosunek g´stoÊci sk∏adnika spalin do g´stoÊci rozcieƒczonych spalin, jak podano w tabeli 4, pkt11.1.2.1, conc — Êrednie st´˝enie skorygowane ze wzgl´du na t∏o w cyklu wyznaczone z ca∏kowania (obligatoryjne dla NO i HC) lub z pomiaru z worka (ppm), x M — ca∏kowita masa rozcieƒczonych spalin w cyklu, jak okreÊlono w pkt 11.2.1 (kg). TOTW Poniewa˝ emisja NO zale˝y od warunków powietrza otoczenia, st´˝enie NO koryguje si´ ze wzgl´- X X du na wilgotnoÊç tego powietrza, stosujàc wspó∏czynnik k zgodnie z pkt 11.2.2. H St´˝enia mierzone na bazie suchej sprowadza si´ do bazy mokrej zgodnie z pkt 10.3.2. 11.2.3.1.1. OkreÊlenie st´˝eƒ skorygowanych wzgl´dem t∏a Wcelu otrzymania st´˝eƒ netto zanieczyszczeƒ Êrednie st´˝enie zanieczyszczeƒ gazowych wpowietrzu rozcieƒczajàcym (w tle) odejmuje si´ od st´˝eƒ zmierzonych. Ârednie st´˝enie zanieczyszczeƒ wtle okreÊla si´ metodà worków do poboru próbki lub przez pomiar ciàg∏y ica∏kowanie. Stosuje si´ podany ni˝ej wzór: gdzie poszczególne symbole oznaczajà: conc — st´˝enie zanieczyszczenia mierzone w rozcieƒczonych spalinach skorygowane o wartoÊç st´˝enia tego zanieczyszczenia zmierzonego w powietrzu rozcieƒczajàcym (ppm), conc — st´˝enie zanieczyszczenia mierzone w rozcieƒczonych spalinach (ppm), e conc — st´˝enie zanieczyszczenia mierzone w powietrzu rozcieƒczajàcym (ppm), d DF — wspó∏czynnik rozcieƒczenia. Wspó∏czynnik rozcieƒczenia oblicza si´ w sposób podany ni˝ej. 11.2.3.2. Uk∏ad z kompensacjà przep∏ywu Dla uk∏adów bez wymiennika ciep∏a mas´ zanieczyszczeƒ M (g/test) okreÊla si´ przez obliczenie GAS chwilowej emisji masowej i ca∏kowanie wartoÊci chwilowych w cyklu. WartoÊci chwilowe st´˝eƒ koryguje si´ bezpoÊrednio ze wzglàdu na t∏o. Stosuje si´ wzory podane ni˝ej: gdzie: conc — chwilowe st´˝enie zanieczyszczenia mierzone w rozcieƒczonych spalinach (ppm), e,i conc — st´˝enie zanieczyszczenia mierzone w powietrzu rozcieƒczajàcym (ppm), d u — stosunek g´stoÊci sk∏adnika spalin do g´stoÊci rozcieƒczonych spalin, jak podano w tabeli 4, pkt 11.1.2.1, M — chwilowa masa rozcieƒczonych spalin (pkt 11.2.1) (kg), TOTW,i M — ca∏kowita masa rozcieƒczonych spalin w cyklu (pkt 11.2.1) (kg), TOTW DF — wspó∏czynnik rozcieƒczenia okreÊlony wed∏ug pkt 11.2.3.1.1. Poniewa˝ emisja NO zale˝y od warunków powietrza otoczenia, st´˝enie NO koryguje si´ ze wzgl´- X X du na wilgotnoÊç tego powietrza, stosujàc wspó∏czynnik k zgodnie z pkt 11.2.2. H

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13357

11.2.4. Obliczenie emisji jednostkowych Emisja jednostkowa (g/kWh) powinna byç obliczona dla ka˝dego sk∏adnika w nast´pujàcy sposób: sk∏adnik gazowy = M / W gas act gdzie: W — praca rzeczywista, jak okreÊlono w pkt 4.6.2 (kWh) act 11.2.5. Obliczenie emisji czàstek sta∏ych 11.2.5.1. Obliczenie emisji masowej Mas´ czàstek sta∏ych M (g/test) oblicza si´ w sposób podany ni˝ej: PT gdzie poszczególne symbole oznaczajà: M = masa czàstek sta∏ych zebranych w cyklu (mg), f M = ca∏kowita masa rozcieƒczonych spalin w cyklu, okreÊlona w pkt 11.2.1 (kg,) TOTW M = masa próbki rozcieƒczonych spalin pobranych z tunelu rozcieƒczajàcego do pobierania czà- SAM stek sta∏ych (kg) i M = Mf,p + Mf,b je˝eli wa˝one oddzielnie (mg), f M = masa czàstek sta∏ych zebranych na filtrze pierwotnym (mg), f,p M = masa czàstek sta∏ych zebranych na filtrze wtórnym (mg). f,b JeÊli stosuje si´ uk∏ad podwójnego rozcieƒczenia, mas´ wtórnego powietrza rozcieƒczajàcego odejmuje si´ od masy ca∏kowitej podwójnie rozcieƒczonych spalin przep∏ywajàcych przez filtry czàstek sta- ∏ych. gdzie: M — ca∏kowita masa podwójnie rozcieƒczonych spalin przep∏ywajàcych przez filtr czàstek TOT sta∏ych (kg), M — masa wtórnego powietrza rozcieƒczajàcego (kg). SEC JeÊli zawartoÊç czàstek sta∏ych wpowietrzu rozcieƒczajàcym (wtle) jest okreÊlana zgodnie zpkt 4.5.4, to masa czàstek sta∏ych mo˝e byç skorygowana ze wzgl´du na t∏o. Wtym przypadku mas´ czàstek sta- ∏ych (g/test) oblicza si´ w sposób podany ni˝ej. gdzie: M, M , M — patrz wy˝ej, f TOTW SAM M — masa pierwotnego powietrza rozcieƒczajàcego przechodzàcego przez uk∏ad pomiaru czàstek DIL sta∏ych w tle (kg), M — masa czàstek sta∏ych zebranych z próbki pierwotnego powietrza rozcieƒczajàcego (mg), d DF — wspó∏czynnik rozcieƒczenia okreÊlony wed∏ug pkt 11.2.3.1.1. 11.2.5.2. Wspó∏czynnik korekcji dla czàstek sta∏ych ze wzgl´du na wilgotnoÊç Poniewa˝ emisja czàstek sta∏ych zsilników ozap∏onie samoczynnym zale˝y od warunków otaczajàcego powietrza, zawartoÊç czàstek sta∏ych koryguje si´ ze wzgl´du na wilgotnoÊç otaczajàcego powietrza, stosujàc wspó∏czynnik K obliczony wed∏ug nast´pujàcego wzoru: p gdzie: H — wilgotnoÊç bezwzgl´dna powietrza dolotowego (g/kg) a

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13358

gdzie poszczególne symbole oznaczajà: R — wilgotnoÊç wzgl´dna powietrza dolotowego (%), a p — ciÊnienie nasycenia pary wodnej w powietrzu dolotowym (kPa), a p — ciÊnienie atmosferyczne (kPa). B Uwaga: H mo˝na okreÊlaç na podstawie pomiaru wilgotnoÊci wzgl´dnej, jak opisano wy˝ej, lub pomiaru a punktu rosy, pomiaru ciÊnienia pary lub pomiaru suchego/mokrego zbiornika termometru, stosujàc ogólnie znane wzory. 12.2.5.3. Obliczenie emisji jednostkowej Emisj´ jednostkowà czàstek sta∏ych PT (g/kWh) oblicza si´ w sposób podany ni˝ej: gdzie: W — praca rzeczywista okreÊlona w pkt 4.6.2 (kWh). act 12.3. Program cyklu NRTC do odtwarzania na hamulcu

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13359

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13360

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13361

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13362

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13363

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13364

Nr 202#2226b 13/10/05 14:51 Page 13365

Nr 202#2226b 13/10/05 14:52 Page 13366

Nr 202#2226b 13/10/05 14:52 Page 13367

Cykl NRTC jest przedstawiony ni˝ej w formie graficznej. 13. Wymagania dotyczàce trwa∏oÊci — Okres trwa∏oÊci emisji i wspó∏czynnik pogorszenia. Niniejszy dodatek stosuje si´ tylko do silników o zap∏onie samoczynnym w etapach IIIA, IIIB i IV. 13.1. Producent powinien okreÊliç wspó∏czynnik pogorszenia emisji (DF) dla ka˝dego kontrolowanego zanieczyszczenia dla wszystkich rodzin silników w etapach IIIA i IIIB. Wspó∏czynniki te nale˝y stosowaç do homologacji typu i badaƒ na linii produkcyjnej. 13.1.1. Badania w celu okreÊlenia DF przeprowadza si´ w sposób podany ni˝ej. 13.1.1.1. Producent powinien przeprowadziç próby trwa∏oÊci, aby zgromadziç okreÊlonà liczb´ godzin pracy silnika zgodnie zprogramem, który jest ustalony na podstawie w∏aÊciwej oceny in˝ynierskiej jako reprezentatywny dla pracy silników weksploatacji pod wzgl´dem pogorszenia emisji. Czas próby powinien byç równowa˝ny co najmniej jednej czwartej okresu trwa∏oÊci emisji (EDP).

Nr 202#2226b 13/10/05 14:52 Page 13368

Godziny pracy mogà byç gromadzone podczas pracy silnika na hamulcowym stanowisku pomiarowym lub podczas rzeczywistej eksploatacji maszyny. Mogà byç stosowane przyspieszone próby trwa- ∏oÊci, podczas których program próby trwa∏oÊci jest realizowany przy wi´kszym obcià˝eniu ni˝ wyst´- puje w typowej eksploatacji. Wspó∏czynnik korelacyjny wyra˝ajàcy stosunek liczby godzin próby trwa∏oÊci do równowa˝nej liczby godzin EDP powinien byç okreÊlony na podstawie w∏aÊciwej oceny in˝ynierskiej. Wczasie próby trwa∏oÊci ˝aden element silnika wp∏ywajàcy na emisj´ nie mo˝e byç poddany obs∏udze lub wymianie, jeÊli to nie wchodzi wzakres typowej obs∏ugi technicznej zalecanej przez wytwórc´. Silnik, zespo∏y ielementy poddane próbom wcelu okreÊlenia wspó∏czynników pogorszenia (DF) emisji z uk∏adu wydechowego dla rodziny silników lub rodziny silników wyposa˝onych w równowa˝ne uk∏ady ograniczenia emisji powinny byç wybrane przez wytwórc´ na podstawie w∏aÊciwej oceny in- ˝ynierskiej. Podstawowym kryterium jest to, ˝e badany silnik powinien byç reprezentatywny pod wzgl´dem charakterystyki pogorszenia emisji dla rodziny, dla której otrzymane wartoÊci DF b´dà stosowane do homologacji. Silniki majàce inne Êrednice iskoki, inne uk∏ady cylindrów, inne uk∏ady wlotowe powietrza, inne uk∏ady paliwowe uwa˝a si´ za równowa˝ne pod wzgl´dem charakterystyki pogorszenia emisji, jeÊli jest do tego rozsàdna podstawa techniczna. Mo˝na stosowaç wartoÊci DF od innego wytwórcy, jeÊli jest rozsàdna podstawa do uznania równowa˝noÊci stosowanych technologii pod wzgl´dem pogorszenia emisji idowód, ˝e próby zosta∏y przeprowadzone zgodnie z ustalonymi wymaganiami. Testy emisji przeprowadza si´ zgodnie z procedurami zdefiniowanymi w niniejszym rozporzàdzeniu dla silnika badanego po poczàtkowym dotarciu, lecz przed gromadzeniem godzin pracy, oraz po zakoƒczeniu próby trwa∏oÊci. Mo˝na tak˝e przeprowadziç testy emisji wodst´pach czasu podczas okresu gromadzenia godzin pracy i stosowaç ich wyniki w celu okreÊlenia przebiegu pogorszenia emisji. 13.1.1.2. Próby gromadzenia godzin pracy lub testy emisji wykonywane wcelu okreÊlenia wspó∏czynników pogorszenia nie muszà byç przeprowadzane w obecnoÊci jednostki homologujàcej. 13.1.1.3. OkreÊlenie wartoÊci DF na podstawie próby trwa∏oÊci Addytywny wspó∏czynnik DF jest okreÊlany przez odj´cie wartoÊci emisji okreÊlonej na poczàtku EDP od wartoÊci okreÊlonej jako reprezentatywna dla emisji w koƒcu EDP. Wspó∏czynnik mno˝nikowy DF jest definiowany jako iloraz emisji okreÊlonej dla koƒca EDP izmierzonej na poczàtku EDP. Oddzielne wartoÊci DF nale˝y okreÊliç dla ka˝dego zzanieczyszczeƒ obj´tych przepisami. WartoÊci DF addytywnego dla sumy HC + NO okreÊla si´ na podstawie sumy tych zanieczyszczeƒ, nie zwa˝ajàc X na fakt, ˝e wartoÊç ujemna emisji dla jednego zanieczyszczenia mo˝e nie kompensowaç jej wzrostu dla drugiego. W przypadku wspó∏czynnika mno˝nikowgo DF dla sumy HC + NO okreÊla si´ oddziel- X nie wspó∏czynnik dla HC i NO i stosuje si´ je oddzielnie do obliczenia emisji na podstawie wyników X testu z uwzgl´dnieniem pogorszenia, po czym sumuje si´ wynikowe wartoÊci dla HC i NO w celu X ustalenia zgodnoÊci z normà. Wprzypadku gdy próba nie obejmuje ca∏ego EDP, wartoÊç emisji dla jego koƒca okreÊla si´ przez ekstrapolacj´ trendu pogorszenia w okresie przeprowadzonej próby na ca∏y EDP. Je˝eli wyniki testów emisji by∏y rejestrowane co pewien czas podczas próby trwa∏oÊci, to emisj´ dla koƒca EDP okreÊla si´, stosujàc odpowiednie typowe metody statystyczne. Statystyczne testy istotno- Êci mogà byç stosowane do obliczenia koƒcowych wartoÊci emisji. JeÊli wartoÊci obliczone dla wspó∏czynnika mno˝nikowego sà mniejsze ni˝ 1,00 lub dla wspó∏czynnika addytywnego mniejsze ni˝ 0,00, jako wartoÊci DF przyjmuje si´ odpowiednio 1,00 lub 0,00. 13.1.1.4. Producent mo˝e, po uzyskaniu zgody jednostki homologujàcej, stosowaç wartoÊci DF ustalone na podstawie próby trwa∏oÊci przeprowadzonej wcelu okreÊlenia DF dla potrzeb homologacji silnika pojazdu drogowego. Dopuszcza si´ to, jeÊli wyst´puje równowa˝noÊç pod wzgl´dem technologicznym zbadanego silnika pojazdu drogowego i rodzin silników maszyn niedrogowych, dla których wartoÊç DF ma byç stosowana do celów homologacji. WartoÊci DF wyprowadzone na podstawie wyników prób trwa∏oÊci silnika pojazdu drogowego muszà zostaç obliczone na bazie wartoÊci EDP zdefiniowanych w pkt 2. 13.2. Informacje o DF w wystàpieniu o homologacj´ 13.2.1. Wspó∏czynnik addytywny powinien zostaç podany dla ka˝dego zanieczyszczenia w wystàpieniu o homologacj´ rodziny silników ozap∏onie samoczynnym niewyposa˝onych wurzàdzenia do dodatkowego oczyszczania spalin. 13.2.2. Wspó∏czynniki addytywne powinny zostaç podane dla ka˝dego zanieczyszczenia w wystàpieniu o homologacj´ rodziny silników o zap∏onie samoczynnym wyposa˝onych w urzàdzenia do dodatkowego oczyszczania spalin.

Nr 202#2226b 13/10/05 14:52 Page 13369

13.2.3. Na ˝àdanie jednostki technicznej producent powinien dostarczyç jej informacje uzasadniajàce podane wartoÊci DF. Do typowych informacji nale˝à wyniki testów emisji, program próby trwa∏oÊci, procedury obs∏ugi technicznej, jak równie˝ uzasadnienie oceny in˝ynierskiej dotyczàcej równowa˝noÊci pod wzgl´- dem technologicznym, jeÊli zosta∏a przeprowadzona. 14. Okres trwa∏oÊci emisji dla silników w etapach IIIA, IIIB i IV. 14.1. Wytwórcy powinni stosowaç EDP podane w tabeli 5 w niniejszym rozdziale. Tabela 5 Kategorie EDP dla silników o zap∏onie samoczynnym w etapach IIA, IIIB i IV

Nr 202#2226b 13/10/05 14:52 Page 13370

2.1.1. Dla uznania wa˝noÊci testu parametr [fnof] powinien spe∏niaç warunek: 2.1.2. Silniki z ch∏odzeniem powietrza do∏adowujàcego Rejestruje si´ temperatur´ czynnika ch∏odzàcego i temperatur´ powietrza do∏adowujàcego. 2.2. Uk∏ad dolotowy silnika Badany silnik powinien byç wyposa˝ony w uk∏ad dolotowy powietrza charakteryzujàcy si´ oporami przep∏ywu powietrza na poziomie górnej wartoÊci podciÊnienia nie wi´kszym ni˝ 10 % od górnej granicy podanej przez producenta przy czystym filtrze powietrza, wwarunkach pracy silnika zapewniajàcych najwi´ksze nat´˝enie przep∏ywu powietrza. Dla ma∏ych silników o zap∏onie iskrowym o pojemnoÊci < 1 000 cm3 nale- ˝y zastosowaç uk∏ad reprezentatywny dla zainstalowanego silnika. 2.3. Uk∏ad wylotowy silnika Badany silnik wyposa˝a si´ w uk∏ad wylotowy stwarzajàcy nadciÊnienie spalin ró˝niàce si´ nie wi´cej ni˝ 10 % od górnej granicy podanej przez producenta wwarunkach pracy silnika zapewniajàcych uzyskanie zadeklarowanej mocy maksymalnej. Dla ma∏ych silników ozap∏onie iskrowym opojemnoÊci < 1000 cm3nale˝y zastosowaç uk∏ad reprezentatywny dla zainstalowanego silnika. 2.4. Uk∏ad ch∏odzenia Uk∏ad ch∏odzenia silnika powinien posiadaç dostatecznà wydajnoÊç (pojemnoÊç), aby otrzymaç normalne wartoÊci temperatury pracy silnika podane przez producenta. Warunek powy˝szy ma równie˝ zastosowanie do zespo∏ów, które muszà byç do∏àczone wcelu pomiaru mocy, aby zapewniç dost´p do koƒcówki wa- ∏u korbowego. 2.5. Olej smarujàcy Producent musi stosowaç oleje silnikowe wybrane spoÊród dost´pnych w handlu olejów silnikowych. Parametry zastosowanego oleju smarujàcego powinny byç zarejestrowane i zamieszczone w pkt 10.2 i wyszczególnione wraz z wynikami testu. 2.6. Regulowane gaêniki Silniki z gaênikami z ogranicznikami regulacji nale˝y badaç przy obu granicznych regulacjach. 2.7. Paliwo do testu Stosuje si´ paliwo wzorcowe o w∏aÊciwoÊciach okreÊlonych w certyfikacie zgodnoÊci typu. Liczb´ oktanowà i g´stoÊç paliwa wzorcowego zastosowanego w teÊcie powinna byç zanotowana w pkt10.1.1. W przypadku silników dwusuwowych stosunek paliwo/olej mieszanki musi byç stosunkiem zalecanym przez producenta. Procent oleju w mieszance paliwo/Êrodek smarny zasilajàcej silniki dwusuwowe i wynikajàcà stàd g´stoÊç paliwa nale˝y podaç w pkt 10.1.3. 2.8. Ustalanie nastawów hamulca Pomiary emisji powinny byç oparte na niekorygowanej mocy mierzonej za pomocà hamulca. Wyposa˝enie niezb´dne do pracy maszyny, które mo˝e byç zamontowane, nale˝y zdemontowaç na czas testu. Je˝eli wyposa˝enie niezb´dne do pracy maszyny nie mo˝e byç zdemontowane, nale˝y okreÊliç moc poch∏anianà przez to wyposa˝enie w celu wyliczenia nastawów hamulca (z wyjàtkiem silników, w których wyposa- ˝enie takie stanowi integralnà cz´Êç silnika, np. wentylatory ch∏odzàce silników ch∏odzonych powietrzem).

Nr 202#2226b 13/10/05 14:52 Page 13371

Nale˝y ustawiç,w przypadku silników, w których mo˝liwe jest dokonanie takiej regulacji, opory przep∏ywu w uk∏adzie dolotowym i nadciÊnienie spalin w przewodzie wylotowym na najwi´ksze graniczne wartoÊci dopuszczone przez producenta, okreÊlone w pkt 2.2 i 2.3. WartoÊci maksymalne momentu obrotowego przy okreÊlonych pr´dkoÊciach obrotowych testu nale˝y wyznaczyç doÊwiadczalnie w celu wyliczenia wartoÊci momentu obrotowego dla poszczególnych faz testu. W przypadku silników, które nie sà przeznaczone do pracy w ca∏ym zakresie pr´dkoÊci obrotowej krzywej pe∏nego obcià˝enia momentem obrotowym, maksymalny moment obrotowy i pr´dkoÊci obrotowe testu powinny zostaç wskazane przez producenta. Nastawy silnika, dla ka˝dej fazy testu, nale˝y obliczyç wed∏ug nast´pujàcego wzoru: gdzie poszczególne symbole oznaczajà: S — ustawienie hamulca (kW), P — maksymalna zmierzona lub deklarowana moc odpowiadajàca pr´dkoÊci obrotowej testu w warun- M kach testu (patrz pkt 10), P — deklarowana ∏àczna moc poch∏aniana przez ka˝de wyposa˝enie pomocnicze zamontowane wczasie AE testu (kW) i niewymagane w pkt 10, L — moment obrotowy wyra˝ony w procentach momentu wyszczególnionego dla fazy testu. Je˝eli stosunek: to wartoÊç P mo˝e byç zweryfikowana przez w∏aÊciwà jednostk´ wystawiajàcà certyfikat homologacji ty- AE pu. 3. Przebieg testu 3.1. Zainstalowanie wyposa˝enia pomiarowego Wyposa˝enie pomiarowe i sondy pobierajàce próbki nale˝y zainstalowaç zgodnie z wymaganiami. W przypadku gdy stosowany jest uk∏ad rozcieƒczania ca∏kowitego przep∏ywu spalin, do uk∏adu nale˝y do- ∏àczyç przewód wylotowy. 3.2. Rozruch uk∏adu rozcieƒczania i silnika Uk∏ad rozcieƒczania isilnik nale˝y uruchomiç inagrzaç do momentu, a˝ przy pe∏nym obcià˝eniu iznamionowej pr´dkoÊci obrotowej wszystkie temperatury i ciÊnienia ustabilizujà si´ (pkt 3.5.2). 3.3. Regulacja stopnia rozcieƒczenia Ca∏kowity stopieƒ rozcieƒczenia nie powinien byç mniejszy od 4. Dla uk∏adów regulowanych st´˝eniem CO iNO na poczàtku ina koƒcu ka˝dego testu mierzy si´ st´˝enie 2 X CO i NO w powietrzu rozcieƒczajàcym. 2 X WartoÊci st´˝enia CO i NO t∏a powietrza rozcieƒczajàcego zmierzone na poczàtku i na koƒcu nie powin- 2 X ny przekraczaç odpowiednio 100 ppm i 5 ppm. W przypadku zastosowania uk∏adu pomiarowego rozcieƒczonych spalin odpowiednie st´˝enia t∏a okreÊla si´, zbierajàc powietrze rozcieƒczajàce do worka pomiarowego w czasie ca∏ego przebiegu testu. Ciàg∏y pomiar st´˝enia t∏a (bez u˝ycia worka do poboru próbek) wykonuje si´ co najmniej trzykrotnie: na poczàtku, na koƒcu i w pobli˝u po∏owy cyklu, zmierzone zaÊ wartoÊci uÊrednia si´. Pomiary t∏a mo˝na pominàç, o ile wystàpi o to producent. 3.4. Sprawdzenie analizatorów Analizatory do pomiaru emisji skaluje si´ do wartoÊci zerowej i sprawdza si´ zakresy pomiarowe. 3.5. Cykl testu Niedrogowe urzàdzenia ruchome, okreÊlone w§ 3 ust. 1 lit. c rozporzàdzenia, wktórych zamontowane zosta∏y silniki z zap∏onem iskrowym o mocy netto nie wi´kszej ni˝ 19 kW. 3.5.1. Nale˝y przeprowadzaç nast´pujàce cykle pomiarowe silnika sprz´gni´tego z hamulcem w zale˝noÊci od danego rodzaju maszyn: 1) cykl D (identyczny z cyklem D2 wg normy ISO 8168-4: 1996(E)): silniki o sta∏ej pr´dkoÊci obrotowej i ró˝nym obcià˝eniu jak w generatorach pràdotwórczych;

Nr 202#2226b 13/10/05 14:52 Page 13372

——————— (1) WartoÊci obcià˝enia sà wyra˝one jako procentowe wartoÊci momentu obrotowego odpowiadajàcego podstawowej wartoÊci mocy zdefiniowanej jako najwi´ksza moc uzyskana podczas zmiennej sekwencji mocy, która mo˝e byç odbierana przez nielimitowanà liczb´ godzin w ciàgu roku pomi´dzy podanymi okresami obs∏ugowymi i w podanych warunkach otoczenia; czynnoÊci obs∏ugowe przeprowadzane sà wed∏ug wskazaƒ wytwórcy. Dla lepszej ilustracji definicji mocy pierwotnej patrz rys. 2 normy ISO 8528-1: 1993(E). (2)Dla etapu Imo˝na przyjàç odpowiednio 0,90 i0,10 zamiast 0,85 i0,15.

Nr 202#2226b 13/10/05 14:52 Page 13373

3.5.1.2. Wybór odpowiedniego cyklu testu Je˝eli znane jest ostanie zastosowanie modelu silnika, wówczas cykl testu mo˝e byç dobrany w oparciu ojeden zpodanych poni˝ej przyk∏adów. Je˝eli jest nieznane ostatnie zastosowanie silnika, wówczas odpowiedni cykl testu powinien zostaç dobrany w oparciu o dane techniczne silnika. 3.5.1.3. Przyk∏ady (wykaz nie jest ostateczny) Typowe przyk∏ady dla: Cyklu D: 1) agregaty pràdotwórcze pracujàce ze zmiennym obcià˝eniem, wtym agregaty pràdotwórcze na statkach i w pociàgach (nie do nap´du); 2) zespo∏y ch∏odzàce; 3) zestawy spawalnicze/zgrzewalnicze; 4) spr´˝arki gazowe. Cyklu G1: 1) silniki o przednim lub tylnym nap´dzie do kosiarek trawnikowych; 2) wózki golfowe; 3) zamiatarki trawników; 4) wirnikowe lub cylindryczne kosiarki trawnikowe sterowane nogà; 5) wyposa˝enie do usuwania Êniegu; 6) wyposa˝enie do usuwania odpadków. Cyklu G2: 1) przenoÊne agregaty pràdotwórcze; 2) przenoÊne pompy; 3) przenoÊne spawarki/zgrzewarki i spr´˝arki powietrza. Mo˝na tak˝e w∏àczyç wyposa˝enie do piel´gnacji trawników i ogrodów, które pracuje przy znamionowej pr´dkoÊci obrotowej. Cyklu G3: 1) dmuchawy; 2) pity ∏aƒcuchowe; 3) przycinarki ˝ywop∏otów; 4) przenoÊne tartaki; 5) wirnikowe maszyny do uprawy roli; 6) opryskiwacze; 7) przycinarki strunowe; 8) wyposa˝enie pró˝niowe. 3.5.2. Wygrzewanie silnika Dla ustabilizowania parametrów silnika zgodnie z wytycznymi producenta wygrzewanie silnika i uk∏adu nale˝y przeprowadziç przy maksymalnej pr´dkoÊci obrotowej i maksymalnym momencie obrotowym, przy czym okres wygrzewania powinien tak˝e stanowiç zabezpieczenie przed pozosta∏oÊciami zpoprzedniego testu zgromadzonymi w uk∏adzie wylotowym stanowiska. Uwaga: Okres ten jest równie˝ okresem stabilizacji mi´dzy poszczególnymi momentami testu, który stosuje si´ do zminimalizowania oddzia∏ywaƒ przy przechodzeniu do poszczególnych faz testu. 3.5.3. Przebieg testu. Cykle G1, G2 lub G3 testu nale˝y przeprowadziç zgodnie z numeracjà faz danego cyklu. Czas pobierania próbki w ka˝dej fazie powinien wynosiç co najmniej 180 s. WartoÊci st´˝enia sk∏adników toksycznych spalin nale˝y mierzyç i rejestrowaç przez co najmniej 120 swodpowiednich okresach próbkowania. Wka˝dym punkcie pomiarowym d∏ugoÊç trwania fazy powinna byç wystarczajàca dla uzyskania stabilizacji cieplnej silnika przed rozpocz´ciem pobierania próbki. D∏ugoÊç trwania fazy powinna byç rejestrowana i odnotowywana w sprawozdaniu z badaƒ. 1) Badanie silników ze sterowanym zestawem testowych pr´dkoÊci obrotowych hamulca

Nr 202#2226b 13/10/05 14:52 Page 13374

Podczas ka˝dej fazy cyklu testu po poczàtkowym okresie przejÊciowym wymagana pr´dkoÊç obrotowa powinna byç utrzymywana zdok∏adnoÊcià ± 1 % znamionowej pr´dkoÊci obrotowej lub ± 3 min–1, przy czym miarodajna jest wi´ksza wartoÊç, z wyjàtkiem niskiej pr´dkoÊci obrotowej biegu ja∏owego, która powinna byç utrzymywana zdok∏adnoÊcià podanà przez producenta. Wymagany moment obrotowy powinien byç utrzymywany wtaki sposób, aby jego wartoÊç Êrednia wtrakcie dokonywania pomiarów nie ró˝ni∏a si´ wi´cej ni˝ o± 2 % od wartoÊci maksymalnego momentu obrotowego przy pr´dkoÊci obrotowej wzi´tej z testu. 2) Badania silników ze sterowanym zestawem testowych pr´dkoÊci obrotowych hamulca Podczas ka˝dej fazy cyklu testu po poczàtkowym okresie przejÊciowym wymagana pr´dkoÊç obrotowa powinna byç utrzymywana zdok∏adnoÊcià ± 2 % znamionowej pr´dkoÊci obrotowej lub ± 3 min–1, przy czym miarodajna jest wi´ksza wartoÊç (nie mo˝e byç utrzymywana zdok∏adnoÊcià ponad ± 5 %), z wyjàtkiem niskiej pr´dkoÊci biegu ja∏owego, która powinna byç utrzymywana z dok∏adnoÊcià podanà przez producenta. Podczas ka˝dej fazy cyklu testu, gdy przewidziany moment obrotowy wynosi 50 % lub wi´cej wartoÊci maksymalnego momentu obrotowego przy pr´dkoÊci obrotowej wzi´tej z testu, prawid∏owa Êrednia wartoÊç momentu obrotowego wokresie zbierania danych powinna byç utrzymywana zdok∏adnoÊcià ± 5 % przewidzianej wartoÊci momentu obrotowego. Podczas faz cyklu testu, gdy przewidziany moment obrotowy jest mniejszy ni˝ 50 % maksymalnego momentu obrotowego przy pr´dkoÊci obrotowej wzi´tej ztestu, prawid∏owa Êrednia wartoÊç momentu obrotowego w okresie zbierania danych powinna byç utrzymywana z dok∏adnoÊcià ± 10 % przewidzianej wartoÊci momentu obrotowego lub ± 0,5 Nm, przy czym miarodajna jest wi´ksza wartoÊç. 3.5.4. Odpowiedê analizatora Sygna∏ wyjÊciowy analizatorów powinien byç rejestrowany na taÊmie rejestratora lub mierzony przez równorz´dny system zbierania danych podczas przep∏ywu spalin przez analizatory przez co najmniej ostatnie 180 ska˝dej fazy. Je˝eli do pomiarów rozcieƒczonego CO iCO stosowany jest worek do pobie- 2 rania próbek, to próbka powinna byç pobierana do worka przez ostatnie 180 ska˝dej fazy, nast´pnie poddana analizie, a wynik zarejestrowany. 3.5.5. Warunki pracy silnika W ka˝dej fazie, po uzyskaniu stabilizacji silnika, mierzy si´ pr´dkoÊç obrotowà i obcià˝enie silnika, temperatur´ powietrza dolotowego i nat´˝enie przep∏ywu paliwa. Wszystkie dodatkowe dane potrzebne do obliczeƒ powinny byç zarejestrowane (patrz pkt 6.1 i 6.2). 3.6. Powtórne sprawdzenie analizatorów Po wykonanej próbie emisji do powtórnego sprawdzenia nale˝y zastosowaç ten sam gaz zerowy iten sam gaz wzorcowy. Próba powinna byç uznana za wa˝nà, je˝eli ró˝nica mi´dzy obydwoma wynikami pomiarów jest mniejsza od 2 %. 4. Procedury pomiarowe i pobieranie próbek Zanieczyszczenia gazowe emitowane przez silnik poddany testowi powinny byç mierzone metodami opisanymi w za∏àczniku nr 1.3 do rozporzàdzenia pkt 9.1. Metody te opisujà zalecane uk∏ady analizy zanieczyszczeƒ gazowych. 4.1. Wymagania techniczne hamulca U˝ywa si´ hamulca o charakterystyce odpowiedniej dla przeprowadzenia cyklu testu, o którym mowa wpkt3.5.1. Oprzyrzàdowanie dla pomiarów momentu obrotowego ipr´dkoÊci obrotowej powinno pozwalaç na okreÊlenie mocy na wale silnika w danych granicach. W takim przypadku mogà byç potrzebne dodatkowe przeliczenia. Dok∏adnoÊç wyposa˝enia pomiarowego musi byç taka, aby nie zosta∏y przekroczone maksymalne tolerancje podane w tabelach w pkt 4.3. 4.2. Nat´˝enie przep∏ywu paliwa i rozcieƒczonego ca∏kowitego przep∏ywu spalin Do pomiaru nat´˝enia przep∏ywu paliwa, które zostanie u˝yte do obliczeƒ emisji (pkt 6), nale˝y zastosowaç mierniki nat´˝enia przep∏ywu paliwa o dok∏adnoÊci okreÊlonej w pkt 4.3. Kiedy u˝ywa si´ uk∏adu rozcieƒczania ca∏kowitego przep∏ywu, ca∏kowity przep∏yw rozcieƒczonych spalin (G ) powinien byç mierzony za pomocà PDP lub CFV — za∏àcznik nr 1.3 do rozporzàdzenia, pkt 9.2.1.2. TOTW Dok∏adnoÊç powinna byç zgodna z postanowieniami za∏àcznika nr 2 do rozporzàdzenia pkt 8.2. 4.3. Dok∏adnoÊç Wzorcowanie ca∏ego oprzyrzàdowania pomiarowego powinno byç zgodne z normami i spe∏niaç wymagania podane w tabelach 2 i 3:

Nr 202#2226b 13/10/05 14:52 Page 13375

Tabela 2. Dopuszczalne odchy∏ki przyrzàdów do pomiaru parametrów silnika (1)Obliczenia emisji sk∏adników toksycznych spalin, jak to opisano wniniejszym rozporzàdzeniu, sà wniektórych przypadkach oparte na ró˝nych metodach pomiarów i/lub obliczeƒ. Ze wzgl´du na ograniczenia sumarycznych tolerancji wyliczanej emisji sk∏adników toksycznych spalin dopuszczalne wartoÊci dla niektórych parametrów u˝ywanych wodpowiednich równaniach muszà byç mniejsze ni˝ przyj´te wISO 3046-3. Tabela 3. Dopuszczalne odchy∏ki przyrzàdów do pomiaru innych parametrów podstawowych 4.4. Oznaczanie sk∏adników gazowych 4.4.1. Ogólne wymagania techniczne analizatorów Analizatory powinny mieç zakres pomiarowy dostosowany do dok∏adnoÊci wymaganej przy pomiarach st´˝enia sk∏adników spalin, o której mowa w pkt 4.4.1.1. Zaleca si´, aby analizatory pracowa∏y tak, aby mierzone st´˝enie zawiera∏o si´ mi´dzy 15 % i 100 % pe∏nej skali. Je˝eli wartoÊç pe∏nej skali wynosi 155 ppm (lub ppm C) lub mniej, lub je˝eli sà u˝ywane uk∏ady odczytu (komputery, rejestratory danych), które zapewniajà wystarczajàcà dok∏adnoÊç i wynik poni˝ej 15 % pe∏nej skali, st´˝enia poni˝ej 15 % pe∏- nej skali sà równie˝ do zaakceptowania. Wtakim przypadku powinny byç wykonane dodatkowe wzorcowania dla potwierdzenia dok∏adnoÊci krzywych wzorcowania, o których mowa w pkt 5.5.5.2. Elektromagnetyczna kompatybilnoÊç (EMC) wyposa˝enia powinna byç na takim poziomie, aby zminimalizowaç dodatkowe b∏´dy. 4.4.1.1. Dok∏adnoÊç analizatorów Analizator nie powinien odchylaç si´ od nominalnego punktu wzorcowania wi´cej ni˝ o ± 2 % odczytanej wartoÊci wca∏ym zakresie pomiarowym, zwyjàtkiem zera, io± 0,3 % pe∏nej skali przy zerze. Dok∏adnoÊç nale˝y wyznaczyç zgodnie zwymaganiami dotyczàcymi wzorcowania podanymi wpkt 4.3. 4.4.1.2. PowtarzalnoÊç PowtarzalnoÊç zdefiniowana jako 2,5-krotne standardowe odchylenie 10 kolejnych odpowiedzi na gaz wzorcowy lub wzorcowy dla danego zakresu pomiarowego nie mo˝e byç wi´ksza ni˝ ± 1 % pe∏nej skali st´˝enia dla ka˝dego zakresu u˝ywanego powy˝ej 100 ppm (lub ppm C) lub ± 2 % dla ka˝dego zakresu u˝ywanego poni˝ej 100 ppm (lub ppm C).

Nr 202#2226b 13/10/05 14:52 Page 13376

4.4.1.3. Szum Ró˝nica wartoÊci szczytowych odpowiedzi analizatora na gaz zerowy i na gaz wzorcowy lub wzorcowy dla danego zakresu pomiarowego w ponad 10-sekundowym okresie nie mo˝e przekraczaç 2 % pe∏nej skali we wszystkich u˝ywanych zakresach. 4.4.1.4. Pe∏zanie zera Odpowiedê zerowa jest definiowana jako Êrednia odpowiedê, wraz z szumem, na gaz zerowy podczas 30-sekundowych odst´pów. Pe∏zanie zera w okresie jednej godziny powinno byç mniejsze ni˝ 2 % pe∏- nej skali w najni˝szym u˝ywanym zakresie. 4.4.1.5. Pe∏zanie punktu koƒcowego zakresu pomiarowego Odpowiedê na gaz wzorcowy jest definiowana jako Êrednia odpowiedê, w∏àczajàc szum, na gaz wzorcowy zakresu pomiarowego w 30-sekundowych odst´pach. Pe∏zanie zakresu pomiarowego w okresie jednej godziny powinno byç mniejsze ni˝ 2 % pe∏nej skali na najni˝szym u˝ywanym zakresie. 4.4.2. Osuszanie gazu Spaliny mogà byç poddawane pomiarom wstanie suchym lub mokrym. Ka˝de urzàdzenie do osuszania gazu, które zosta∏o u˝yte, musi mieç minimalny wp∏yw na st´˝enie mierzonych gazów. Stosowanie chemicznych suszarek nie jest akceptowanym sposobem usuwania wody z próbki. 4.4.3. Analizatory Pkt 4.4.3.1 do 4.4.3.5 opisujà zasady pomiarowe, które powinny byç stosowane. Szczegó∏owy opis uk∏adów pomiarowych okreÊla za∏àcznik nr 1.3 do rozporzàdzenia pkt 9. Gazy powinny byç badane przy u˝yciu przyrzàdów okreÊlonych w niniejszym za∏àczniku. Dla analizatorów nieliniowych dopuszcza si´ u˝ycie uk∏adów linearyzujàcych. 4.4.3.1. Oznaczanie tlenku w´gla (CO) Analizator tlenku w´gla powinien byç typu absorpcyjnego niedyspersyjnego dzia∏ajàcy na zasadzie poch∏aniania promieniowania podczerwonego (NDIR). 4.4.3.2. Oznaczanie dwutlenku w´gla (CO ) 2 Analizator dwutlenku w´gla powinien byç typu absorpcyjnego niedyspersyjnego dzia∏ajàcy na zasadzie poch∏aniania promieniowania podczerwonego (NDIR). 4.4.3.3. Oznaczanie tlenu (O ) 2 Analizatory tlenu powinny byç typem detektora paramagnetycznego (PMD), dwutlenku cyrkonu (ZRDO) lub czujnika elektrochemicznego (ECS). Czujniki oparte na dwutlenku cyrkonu nie sà zalecane, jeÊli st´- ˝enia HC i CO sà tak wysokie jak w silnikach o zap∏onie iskrowym spalajàcych mieszank´ ubogà. Czujniki elektrochemiczne powinny posiadaç kompensacj´ interferencji CO i NO . 2 X 4.4.3.4. Oznaczanie w´glowodorów (HC) Analizator w´glowodorów powinien byç typu podgrzewanego detektora jonizacji w p∏omieniu (HFID) z detektorem, zaworami, przewodami rurowymi itp., podgrzewanymi tak, aby utrzymaç temperatur´ gazu na poziomie 463 K ± 10 K (190 °C ± 10 °C). Przy próbkowaniu rozcieƒczonych gazów analizator w´glowodorów powinien byç typem podgrzewanego detektora jonizacji w p∏omieniu (HFID) bàdê detektora jonizacji w p∏omieniu (FID). 4.4.3.5. Oznaczanie tlenków azotu (NO ) X Analizator tlenków azotu powinien byç typem detektora chemiluminescencyjnego (CLD) lub podgrzewanego detektora chemiluminescencyjnego (HCLD) z konwertorem NO /NO, je˝eli pomiar przeprowa- 2 dza si´ dla spalin suchych. Je˝eli pomiar przeprowadza si´ dla spalin mokrych, powinien byç u˝ywany HCLD zkonwertorem utrzymywanym wtemperaturze powy˝ej 328 K(55 °C), pod warunkiem ˝e sprawdzenie t∏umiàcego wp∏ywu (w za∏àczniku nr 2 do rozporzàdzenia pkt 7.9.2.2) wody wypad∏o pozytywnie. Dla obu przyrzàdów: CLD iHCLD temperatura Êcianek duktu poboru próbki powinna byç utrzymywana w granicach od 328 K do 473 K (55 °C do 200 °C). 4.4.4. Pobieranie próbek gazowych sk∏adników emisji Je˝eli na sk∏ad spalin ma wp∏yw jakiÊ uk∏ad dodatkowy do oczyszczania spalin, próbka spalin musi byç pobrana za tym urzàdzeniem (idàc z pràdem). Sonda do pobierania próbek spalin powinna byç umieszczona po stronie wysokociÊnieniowej t∏umika, lecz tak daleko od otworu wylotowego, jak to jest mo˝liwe. Dla zapewnienia pe∏nego wymieszania spalin silnika, zanim pobierze si´ próbk´, mo˝na zastosowaç komor´ mieszania mi´dzy wylotem t∏umika asondà. Wewn´trzna obj´toÊç komory mieszania nie mo˝e byç mniejsza ni˝ 10-krotna pojemnoÊç bada-

Nr 202#2226b 13/10/05 14:52 Page 13377

nego silnika, komora zaÊ powinna mieç w przybli˝eniu jednakowe wymiary wysokoÊci, d∏ugoÊci i szerokoÊci, upodabniajàc si´ do szeÊcianu. Powinien byç zachowany tak ma∏y rozmiar komory mieszania, jak to wynika zpraktycznego punktu widzenia, ipowinna ona byç umieszczona tak blisko silnika, jak to mo˝- liwe. Przewód wylotowy wychodzàcy z komory mieszania t∏umika powinien rozciàgaç si´ na ponad 610 mm poza miejsce usytuowania sondy i mieç dostatecznà wielkoÊç, aby zminimalizowaç nad ciÊnienie. Temperatura wewn´trznej powierzchni komory mieszania powinna byç utrzymywana powy˝ej punktu rosy spalin; zalecana jest minimalna temperatura 338 K (65 °C). Wszystkie sk∏adniki toksyczne mogà byç mierzone wprost wtunelu rozcieƒczajàcym lub metodà pobierania próbek do worka znast´pnym pomiarem st´˝enia w worku pomiarowym. 5. Wzorcowanie aparatury analitycznej 5.1. Ka˝dy analizator powinien byç wzorcowany tak cz´sto, jak to jest konieczne do spe∏nienia wymagaƒ dok∏adnoÊci niniejszej normy; metoda ta opisana jest dla analizatorów wymienionych w pkt 4.4.3. 5.2. Gazy wzorcowe Dopuszczalny okres przechowywania wszystkich gazów wzorcowych musi byç przestrzegany, a dat´ utraty wa˝noÊci gazów wzorcowych, ustalonà przez producenta, rejestruje si´. 5.2.1. Czyste gazy (gazy robocze). Wymaganà czystoÊç gazów okreÊla si´ poprzez graniczne zanieczyszczenia podane poni˝ej. Nale˝y dysponowaç nast´pujàcymi gazami do wzorcowania: 1) oczyszczony azot (zanieczyszczenie ≤ 1 ppm C, ≤ 1 ppm CO, ≤ 400 ppm CO , ≤ 0,1 ppm NO), 2 2) oczyszczony tlen (czystoÊç > 99,5 % obj. O ), 2 3) mieszanina wodór — hel (40 ± 2 % wodoru, reszta hel); (zanieczyszczenie ≤1 ppm C, ≤400 ppm CO ), 2 4) oczyszczone syntetyczne powietrze (zanieczyszczenie ≤ppm C, ≤ppm CO, ≤ 400 ppm CO , ≤0,1 ppm NO) 2 (zawartoÊç tlenu mi´dzy 18 % a 21 % obj.). 5.2.2. Gazy wzorcowe i gazy wzorcowe do ustawiania zakresu pomiarowego (ang. span gases) Powinny byç dost´pne mieszaniny gazów posiadajàce nast´pujàcy sk∏ad chemiczny: 1) C H i oczyszczone syntetyczne powietrze (patrz pkt 5.2.1), 3 8 2) CO i oczyszczony azot, 3) NO i oczyszczony azot (iloÊç NO zawarta w tym gazie wzorcowym nie mo˝e przekraczaç 5 % zawar- X 2 toÊci NO), 4) CO i oczyszczony azot, 2 5) CH i oczyszczone syntetyczne powietrze, 4 6) C H i oczyszczone syntetyczne powietrze. 2 6 Uwaga: Dopuszczalne sà kombinacje innych gazów, pod warunkiem ˝e gazy nie b´dà wchodziç wreakcje mi´dzy sobà. Rzeczywiste st´˝enie gazu wzorcowego i gazu do sprawdzania zakresu pomiarowego zawiera si´ w granicach ± 2 % wartoÊci nominalnej. Wszystkie st´˝enia gazu wzorcowego powinny byç okreÊlone obj´to- Êciowo (procent obj´toÊci lub ppm obj´toÊci). Gazy u˝yte do wzorcowania isprawdzania zakresu pomiarowego mo˝na tak˝e otrzymaç za pomocà precyzyjnych urzàdzeƒ do mieszania (rozdzielaczy gazu), przy czym do rozcieƒczania nale˝y stosowaç oczyszczony N lub oczyszczone powietrze syntetyczne. Dok∏adnoÊç urzàdzenia mieszajàcego musi byç 2 taka, aby st´˝enie rozcieƒczonych gazów wzorcowych mog∏o byç okreÊlone z dok∏adnoÊcià ±1,5 %. Taka dok∏adnoÊç sprawia, ˝e gazy wyjÊciowe u˝yte do zmieszania muszà byç dobrane z dok∏adnoÊcià co najmniej ± 1 % wyznaczonà wed∏ug Polskich Norm lub norm zharmonizowanych dla gazów. Sprawdzanie powinno byç dokonane mi´dzy 15 i 50 % pe∏nej skali dla ka˝dego wzorcowania z zastosowaniem urzàdzenia do mieszania. Urzàdzenie do mieszania mo˝e byç sprawdzane za pomocà przyrzàdu, który jest liniowy, na przyk∏ad za pomocà CLD zu˝yciem gazu NO. WartoÊç wzorcowa przyrzàdu powinna zostaç wyregulowana za pomocà gazu wzorcowego zakresu pomiarowego bezpoÊrednio dostarczanego do przyrzàdu. Urzàdzenie do mieszania nale˝y sprawdziç wu˝ywanych nastawach, anominalnà wartoÊç nale˝y porównywaç ze zmierzonym przez przyrzàd st´˝eniem. 5.2.3. Sprawdzenie zak∏ócenia tlenowego Gazy do sprawdzania zak∏ócenia tlenowego powinny zawieraç w´glowodór propan z350 ppm C± 75 ppm C. WartoÊç st´˝enia nale˝y wyznaczyç ztolerancjami dla gazu wzorcowego za pomocà analizy chromatograficznej sumy w´glowodorów zdomieszkami lub za pomocà dynamicznego mieszania. Azot powinien byç g∏ównym rozcieƒczalnikiem z dope∏nieniem tlenem. Do badania silnika zasilanego benzynà stosuje si´ mieszanin´:

Nr 202#2226b 13/10/05 14:52 Page 13378

St´˝enie zak∏ócenia O : Dope∏nienie 2 1) 10 (9 do 11) Azot, 2) 5 (4 do 6) Azot, 3) 0 (0 do 1) Azot. 5.3. Procedura u˝ytkowania analizatorów i uk∏adu pobierania próbek Procedura u˝ytkowania analizatorów powinna byç zgodna z procedurà okreÊlonà przez producenta w instrukcji dotyczàcej uruchomienia i dzia∏ania przyrzàdu. Minimalne wymagania okreÊlone w pkt 5.3— 5.8 powinny byç uwzgl´dnione. Dla przyrzàdów laboratoryjnych, takich jak GC iwysokojakoÊciowa chromatografia cieczy (HPLC), stosuje si´ przyrzàdy okreÊlone w pkt 5.5.4. 5.4. Próba szczelnoÊci 5.4.1. Powinna zostaç wykonana próba szczelnoÊci. Nale˝y od∏àczyç sond´ od uk∏adu wydechowego izaÊlepiç koƒcówk´. Nale˝y w∏àczyç pomp´ analizatora. Po poczàtkowym okresie stabilizacji wszystkie przep∏ywomierze powinny wskazywaç zero. Je˝eli nie wskazujà zera, linie pobierania próbek powinny byç sprawdzone, a nieszczelnoÊci usuni´te. Maksymalna dopuszczalna intensywnoÊç przecieku po stronie podci- Ênienia powinna wynosiç 0,5 % wielkoÊci nat´˝enia przep∏ywu wykorzystywanego w cz´Êci uk∏adu, która jest sprawdzana. Do oceny nat´˝enia wykorzystywanych przep∏ywów mo˝na u˝yç przep∏ywów analizatora i przep∏ywów kana∏u bocznikowego. Alternatywnie uk∏ad mo˝e zostaç odpompowany do podciÊnienia przynajmniej 20 kPa (80 kPa ciÊnienia absolutnego). Po okresie poczàtkowej stabilizacji wzrost ciÊnienia δp (kPa/min) w uk∏adzie nie powinien przekroczyç: V = obj´toÊç uk∏adu, syst fr = nat´˝enie przep∏ywu w uk∏adzie (l/min) 5.4.2. Innà metodà jest wprowadzanie stopniowej zmiany st´˝enia na poczàtku linii pobierania próbki poprzez prze∏àczanie z zera na gaz wzorcowy zakresu pomiarowego. Je˝eli po tym po odpowiednim okresie odczyty pokazujà ni˝sze st´˝enie wporównaniu do st´˝enia zadanego, Êwiadczy to owyst´powaniu problemów z wzorcowaniem lub z przeciekami. 5.5. Procedura wzorcowania 5.5.1. Zestaw aparatury Zestaw aparatury powinien byç wzorcowany, krzywe wzorcowania zaÊ sprawdzone gazami standardowymi. Nale˝y zastosowaç takie same nat´˝enia przep∏ywu gazów jak podczas pobierania próbek spalin. 5.5.2. Czas wygrzewania Czas wygrzewania powinien odpowiadaç zaleceniom producenta. Je˝eli nie zosta∏ on okreÊlony, zalecane jest minimum dwugodzinne wygrzewanie analizatorów. 5.5.3. Analizator NDIR i HFID Analizator NDIR powinien byç dostrojony, je˝eli jest to konieczne, a p∏omieƒ spalania analizatora HFID powinien byç zoptymalizowany (pkt 5.9.1). 5.5.4. GC i HPLC Oba przyrzàdy nale˝y wzorcowaç zgodnie z dobrà praktykà laboratoryjnà i zaleceniami producenta. 5.5.5. Wyznaczanie krzywych wzorcowania 5.5.5.1. Ogólne wytyczne: 1) ka˝dy normalnie u˝ywany zakres pomiarowy nale˝y poddaç wzorcowaniu; 2) analizatory CO, CO , NO iHC powinny zostaç ustawione na zero przy u˝yciu oczyszczonego powie- 2 X trza syntetycznego (lub azotu); 3) do analizatorów nale˝y wprowadziç odpowiednie gazy wzorcowe, wartoÊci zarejestrowaç oraz wyznaczyç krzywe kalibracji; 4) dla wszystkich zakresów pomiarowych, z wyjàtkiem zakresu najni˝szego, do wyznaczenia krzywych wzorcowania nale˝y u˝yç co najmniej 10 punktów wzorcowania (wy∏àczajàc zero) tak rozmieszczonych, ˝e po∏owa punktów wzorcowania znajduje si´ poni˝ej 15 % pe∏nej skali analizatora, reszta zaÊ jest rozmieszczona powy˝ej 15 % pe∏nej skali. We wszystkich zakresach najwy˝sze nominalne st´˝enie musi byç równe lub wy˝sze od 90 % pe∏nej skali;

Nr 202#2226b 13/10/05 14:52 Page 13379

5) krzywa kalibracji powinna zostaç wyznaczona metodà najmniejszych kwadratów. Nale˝y zastosowaç najlepiej dopasowane równanie liniowe lub nieliniowe; 6) punkty wzorcowania nie mogà ró˝niç si´ od krzywej najlepiej dobranej za pomocà metody najmniejszych kwadratów wi´cej ni˝ o ± 2 % odczytanej wartoÊci lub o ± 0,3 % pe∏nej skali, przy czym decyduje najwi´ksze odchylenie; 7) nale˝y powtórnie sprawdziç ustawienie zera ipowtórzyç procedur´ wzorcowania, jeÊli jest to konieczne. 5.5.5.2. Metody alternatywne Je˝eli mo˝na wykazaç, ˝e techniki alternatywne (np. komputer, elektronicznie sterowany prze∏àcznik zakresu) mogà daç równorz´dnà dok∏adnoÊç, wtedy mo˝na zastosowaç te alternatywne techniki. 5.6. Weryfikacja wzorcowania Ka˝dy normalnie u˝ywany zakres pracy powinien byç sprawdzony przed ka˝dà analizà zgodnie z nast´pujàcà procedurà: Wzorcowanie jest sprawdzane przy u˝yciu gazu zerowego igazu wzorcowego danego zakresu pomiarowego o nominalnej wartoÊci przekraczajàcej 80 % pe∏nej skali. Je˝eli dla dwóch rozwa˝anych punktów uzyskana wartoÊç nie ró˝ni si´ od deklarowanej wartoÊci odniesienia wi´cej ni˝ o 4 % pe∏nej skali, mogà byç zmienione parametry regulacyjne. Je˝eli ten warunek nie jest spe∏niony, nale˝y zweryfikowaç gaz wzorcowy lub wyznaczyç nowà krzywà wzorcowania zgodnie z pkt5.5.5.1. 5.7. Wzorcowanie analizatora gazu znakujàcego do pomiaru nat´˝enia przep∏ywu spalin Analizator do pomiaru st´˝enia gazu znakujàcego nale˝y wzorcowaç, u˝ywajàc gazu standardowego. Krzywa wzorcowania powinna byç wyznaczona za pomocà co najmniej 10 punktów wzorcowania (wy∏àczajàc zero) tak rozmieszczonych, ˝e po∏owa punktów wzorcowania jest usytuowana mi´dzy 4 % a 20 % pe∏nej skali analizatora, reszta zaÊ znajduje si´ mi´dzy 20 % a 100 % pe∏nej skali. Krzywa wzorcowania powinna zostaç wyliczona metodà najmniejszych kwadratów. Krzywa wzorcowania nie mo˝e ró˝niç si´ wi´cej ni˝ o ± 1 % pe∏nej skali od nominalnej wartoÊci ka˝dego punktu wzorcowania w zakresie od 20 % do 100 % pe∏nej skali. Nie mo˝e ona tak˝e ró˝niç si´ wi´cej ni˝ o ± 2 % odczytanej wartoÊci od wartoÊci nominalnej w zakresie od 4 % do 20 % pe∏nej skali. Analizator powinien zostaç ustawiony na zero iwywzorcowany przed rozpocz´ciem testu za pomocà gazu zerowego igazu wzorcowego zakresu pomiarowego, którego nominalna wartoÊç jest wi´ksza od 80 % pe∏- nej skali analizatora. 5.8. Próba sprawnoÊci konwertora NO X SprawnoÊç konwertora u˝ytego do przemiany NO w NO jest badana zgodnie z wymaganiami okreÊlony- 2 mi w pkt od 5.8.1 do 5.8.8. 5.8.1. Uk∏ad pomiarowy SprawnoÊç konwertora mo˝e byç zbadana za pomocà ozonatora przy zastosowaniu uk∏adu pomiarowego i poni˝szej procedury. 5.8.2. Wzorcowanie CLD i HCLD powinny byç wzorcowane w najcz´Êciej stosowanym zakresie dzia∏ania zgodnie z wymaganiami wytwórcy przy u˝yciu gazu zerowego igazu wzorcowego danego zakresu pomiarowego, wktórym zawartoÊç NO musi wynosiç oko∏o 80 % zakresu roboczego, a st´˝enie NO w mieszaninie gazów — 2 mniejsze ni˝ 5 % koncentracji NO. Analizator NO powinien dzia∏aç wtrybie pracy NO, tak aby gaz wzor- X cowy nie przechodzi∏ przez konwertor. Wskazanà wartoÊç st´˝enia nale˝y zarejestrowaç. 5.8.3. Obliczanie SprawnoÊç konwertora NO oblicza si´ w nast´pujàcy sposób: X gdzie: a = st´˝enie NO zgodnie z pkt 5.8.6, X b = st´˝enie NO zgodnie z pkt 5.8.7, X c = st´˝enie NO zgodnie z pkt 5.8.4, d = st´˝enie NO zgodnie z pkt 5.8.5.

Nr 202#2226b 13/10/05 14:52 Page 13380

5.8.4. Dodawanie tlenu Tlen lub powietrze zerowe jest dodawane w sposób ciàg∏y przez trójnik do strumienia gazu, a˝ wskazywane st´˝enie wyniesie w przybli˝eniu o 20 % mniej ni˝ wskazywane st´˝enie wzorcowania podane w pkt5.8.2. (analizator jest w trybie pracy NO). Wskazywane st´˝enie (c) nale˝y zarejestrowaç. Ozonator utrzymywany jest w stanie nieaktywnym w czasie tego procesu. 5.8.5. Aktywacja ozonatora Ozonator nale˝y uaktywniç, aby wytworzyç iloÊç ozonu wystarczajàcà do obni˝enia koncentracji NO do oko∏o 20 % (minimum 10 %) koncentracji wzorcowania podanej wpkt 5.8.2. Wskazywane st´˝enie (d) nale˝y zarejestrowaç (analizator jest w trybie pracy NO). 5.8.6. Tryb NO X Analizator NO jest wówczas prze∏àczony na tryb pracy NO tak, ˝e mieszanina gazów (sk∏adajàca si´ X zNO, NO , O iN ) przechodzi teraz przez konwertor. Wskazywane st´˝enie (a) nale˝y zarejestrowaç (ana- 2 2 2 lizator jest w trybie pracy NO ). X 5.8.7. Dezaktywacja ozonatora Ozonator jest teraz zdezaktywowany. Mieszanina gazów wymienionych wpkt 5.8.6 przep∏ywa przez konwertor do detektora. Wskazywane st´˝enie (b) nale˝y zarejestrowaç (analizator jest wtrybie pracy NO ). X 5.8.8. Tryb NO Prze∏àczono na tryb NO z ozonatorem zdezaktywowanym; przep∏yw tlenu lub syntetycznego powietrza jest tak˝e odci´ty. Odczyt NO z analizatora nie powinien ró˝niç si´ wi´cej ni˝ o ± 5 % od wartoÊci zmie- X rzonej zgodnie z pkt 5.8.2 (analizator jest w trybie pracy NO). 5.8.9. Cz´stotliwoÊç sprawdzania SprawnoÊç konwertora musi byç sprawdzana raz na miesiàc. 5.8.10. Wymagana sprawnoÊç SprawnoÊç konwertora nie powinna byç mniejsza ni˝ 90 %. Zalecana jest sprawnoÊç konwertora wy˝- sza ni˝ 95 %. Je˝eli, z analizatorem w najcz´Êciej stosowanym zakresie pomiarowym, ozonator nie mo- ˝e daç redukcji z80 % do 20 % zgodnie zpkt 5.8.5, wtedy nale˝y zastosowaç najwy˝szy zakres, który b´- dzie dawa∏ takà redukcj´. 5.9. Regulacja FID 5.9.1. Optymalizacja odpowiedzi detektora HFID musi byç wyregulowany zgodnie zwymaganiami producenta przyrzàdu. Jako gaz wzorcowy zakresu pomiarowego do optymalizacji odpowiedzi w najcz´Êciej u˝ywanym zakresie roboczym stosuje si´ propan w powietrzu. Przy nat´˝eniu przep∏ywu paliwa i przep∏ywu powietrza zaleconym przez producenta do analizatora powinien byç wprowadzony gaz wzorcowy zakresu pomiarowego o st´˝eniu 350 ± 75 ppm C. Odpowiedê, przy danym nat´˝eniu przep∏ywu paliwa, powinna byç okreÊlona z ró˝nicy pomi´dzy odpowiedzià na gaz wzorcowy zakresu pomiarowego i odpowiedzià na gaz zerowy. Nat´˝enie przep∏ywu paliwa powinno byç nastawiane powy˝ej iponi˝ej wartoÊci wymaganych przez producenta. Odpowiedzi na gaz wzorcowy i gaz zerowy przy tych nat´˝eniach przep∏ywu paliwa powinny zostaç zarejestrowane. Ró˝nica pomi´dzy odpowiedziami na gaz wzorcowy zakresu pomiarowego i gaz zerowy powinna byç przedstawiona na wykresie, a nat´˝enie przep∏ywu paliwa ustawione w zakresie wy˝szych wartoÊci krzywej. Jest to wst´pne ustawienie nat´˝enia przep∏ywu, które mo˝e wymagaç dalszej optymalizacji wzale˝noÊci od wyników wspó∏czynnika odpowiedzi w´glowodorów isprawdzenia zak∏ócenia tlenowego zgodnie zpkt 5.9.2 i5.9.3. Je˝eli zak∏ócenie tlenowe iwspó∏czynniki odpowiedzi w´glowodorów nie spe∏niajà poni˝szych wymagaƒ, nale˝y ponadto wyregulowaç przep∏yw powietrza powy˝ej i poni˝ej wymaganych przez wytwórc´ wartoÊci. Sposób post´powania okreÊlony wpkt 5.9.2 i5.9.3 powinien zostaç powtórzony dla ka˝dego przep∏ywu. 5.9.2. Wspó∏czynniki odpowiedzi dla w´glowodorów 5.9.2.1. Analizator powinien byç wzorcowany przy u˝yciu propanu wpowietrzu ioczyszczonego syntetycznego powietrza, zgodnie z pkt 5.5. 5.9.2.2. Wspó∏czynniki odpowiedzi powinny byç okreÊlone od dnia u˝ytkowania analizatora ipo g∏ównych okresach obs∏ugowych. Wspó∏czynnikiem odpowiedzi (R) na poszczególne rodzaje w´glowodorów jest stof sunek odczytu FID wyra˝onego jako C1 do st´˝enia gazu w butli wyra˝onego w ppm C1.

Nr 202#2226b 13/10/05 14:52 Page 13381

5.9.2.3. St´˝enie stosowanego w teÊcie gazu musi byç na poziomie, który daje odpowiedê w pobli˝u 80 % pe∏- nej skali. St´˝enie okreÊla si´ zdok∏adnoÊcià ± 2 % obj´toÊciowo wodniesieniu do normalnych warto- Êci wagowych. Ponadto butla z gazem musi byç wst´pnie sezonowana przez 24 godziny w temperaturze 298 K (25 °C) ± 5 K. 1. Gazy stosowane w teÊcie i zalecane odpowiadajàce im zakresy wspó∏czynnika odpowiedzi sà nast´- pujàce: 1) metan i oczyszczone syntetyczne powietrze: 1,00 ≤ R ≤ 1,15; f 2) propylen i oczyszczone syntetyczne powietrze: 0,90 ≤ R ≤ 1,1; f 3) toluen i oczyszczone syntetyczne powietrze: 0,90 ≤ R ≤ 1,10. f 2. Podane powy˝ej wartoÊci odnoszà si´ do wspó∏czynnika odpowiedzi (R) wynoszàcego 1,00 dla prof panu i oczyszczonego syntetycznego powietrza. 5.9.3. Sprawdzenie zak∏ócenia tlenowego 5.9.3.1. Sprawdzenie zak∏ócenia tlenowego powinno byç wykonane przed oddaniem analizatora do eksploatacji i po g∏ównych okresach obs∏ugowych. Nale˝y wybraç zakres, w którym gazy do sprawdzania zak∏ócenia tlenowego b´dà odpowiada∏y górnej po∏ówce. Sprawdzenie nale˝y wykonaç przy ustawieniu temperatury pieca na wymaganà wartoÊç. Do sprawdzania zak∏ócenia tlenowego stosuje si´ gazy, o których mowa w pkt 5.2.3. 1) Analizator nale˝y wyzerowaç. 2) Analizator nale˝y wywzorcowaç w zakresie pomiarowym za pomocà mieszanki z 0 % tlenu w przypadku silników zasilanych benzynà. 3) Nale˝y powtórnie sprawdziç odpowiedê zerowà. Je˝eli uleg∏a ona zmianie wi´cej ni˝ o 0,5 % pe∏nej skali, czynnoÊci wymienione w ppkt 1) i 2) nale˝y powtórzyç. 4) Nale˝y zastosowaç gazy 5 % i 10 % do sprawdzenia zak∏ócenia tlenowego. 5) Nale˝y powtórnie sprawdziç odpowiedê zerowà. JeÊli uleg∏a ona zmianie wi´cej ni˝ o ± 1 % pe∏nej skali, sprawdzenia nale˝y powtórzyç. 6) Zak∏ócenie tlenowe (% O I) dla ka˝dej mieszaniny nale˝y kolejno wyliczyç w nast´pujàcy sposób: 2 gdzie: A = st´˝enie w´glowodorów (ppmC) zastosowanego gazu wzorcowego zakresu pomiarowego z podpunktu (b), B = st´˝enie w´glowodorów (ppmC) zastosowanych gazów sprawdzajàcych zak∏ócenie tlenowe z podpunktu (d), C = odpowiedê analizatora, D = odpowiedê analizatora wed∏ug A wyra˝ona w procentach pe∏nej skali. 7) Zak∏ócenie tlenowe w% (% O D) powinno byç mniejsze ni˝ ± 3 % dla wszystkich zastosowanych ga- 2 zów do sprawdzania zak∏ócenia tlenowego przed testem. 8) Je˝eli zak∏ócenie tlenowe jest wi´ksze ni˝ ± 3 %, nale˝y wyregulowaç przep∏yw powietrza powy˝ej i poni˝ej wartoÊci wymaganych przez producenta, powtarzajàc czynnoÊci okreÊlone w pkt 5.9.1 dla ka˝dego przep∏ywu. 9) Je˝eli zak∏ócenie tlenowe jest wi´ksze ni˝ ± 3 % po wyregulowaniu przep∏ywu powietrza, nat´˝enie przep∏ywu paliwa i nast´pnie nat´˝enie przep∏ywu próbki spalin nale˝y zmieniç zgodnie z pkt 5.9.1 dla ka˝dego nowego ustawienia. 10) Je˝eli zak∏ócenie tlenowe jest nadal wi´ksze ni˝ + 3 %, analizator, FID lub palnik powinien zostaç naprawiony lub paliwo bàdê powietrze — skorygowane/zmienione przed badaniami. CzynnoÊci niniejszego punktu nale˝y nast´pnie powtórzyç ze zmienionymi lub poprawionymi wyposa˝eniem bàdê gazami. 5.10. Wp∏yw interferencji w analizatorach CO, CO , NO i O 2 X 2 Gazy obecne wspalinach inne ni˝ dany gaz poddawany analizie mogà zak∏ócaç odczyt na kilka sposobów. Zak∏ócenie pozytywne pojawia si´ w urzàdzeniach NDIR i PMD, gdy gaz zak∏ócajàcy wywo∏uje ten sam efekt jak gaz podlegajàcy pomiarowi, lecz w mniejszym stopniu.

Nr 202#2226b 13/10/05 14:52 Page 13382

gdzie: A = st´˝enie nierozcieƒczonego CO zmierzone za pomocà NDIR %, 2 B = st´˝enie rozcieƒczonego CO zmierzone za pomocà NDIR %, 2 C = st´˝enie rozcieƒczonego NO zmierzone za pomocà CLD ppm, D = st´˝enie nierozcieƒczonego NO zmierzone za pomocà CLD ppm. Mo˝na zastosowaç alternatywne metody rozcieƒczania i doboru wartoÊci st´˝enia CO i NO w gazie 2 wzorcowym zakresu pomiarowego, takie jak dynamiczne/mieszanie/sporzàdzanie mieszaniny. 5.10.2.2. Sprawdzenie t∏umienia przez wod´: Sprawdzenie to ma zastosowanie jedynie przy pomiarach st´˝enia gazu mokrego. Obliczenie t∏umienia przez wod´ musi uwzgl´dniaç rozcieƒczenie gazu wzorcowego NO zakresu pomiarowego parà wodnà i dostosowanie st´˝enia pary wodnej w mieszaninie do spodziewanego podczas badaƒ. Gaz wzorcowy NO zakresu pomiarowego o st´˝eniu od 80 % do 100 % pe∏nej skali normalnego zakresu roboczego powinien byç przepuszczony przez (H)CLD, a wartoÊç NO zarejestrowana jako D. Nast´pnie gaz wzorcowy NO powinien byç przepuszczony w formie p´cherzyków przez wod´ o temperaturze pokojowej oraz przejÊç przez (H)CLD, a wartoÊç NO nale˝y zarejestrowaç jako C. Nale˝y zmierzyç temperatur´ wody i zarejestrowaç jako F. CiÊnienie nasycenia mieszaniny, które odpowiada temperaturze (F) wody p∏uczki, powinno byç okreÊlone i zarejestrowane jako G. St´˝enie pary wodnej (w procentach) w mieszaninie powinno byç obliczane w nast´pujàcy sposób:

i zarejestrowane jako D . c

Nr 202#2226b 13/10/05 14:52 Page 13383

T∏umienie wywo∏ane przez wod´ nie powinno byç wi´ksze ni˝ 3 % i powinno byç obliczone w nast´- pujàcy sposób: gdzie: D = spodziewane st´˝enie rozcieƒczonego NO (ppm), c C = st´˝enie rozcieƒczonego NO (ppm), H = maksymalne st´˝enie pary wodnej (%), m H = bie˝àce st´˝enie pary wodnej (%). Jest istotne, aby w gazie wzorcowym zakresu pomiarowego NO, stosowanym w tym sprawdzaniu, st´˝enie NO by∏o minimalne, poniewa˝ absorpcja NO przez wod´ nie zosta∏a uwzgl´dniona w obli- 2 2 czeniach t∏umienia. 5.10.3. Zak∏ócenia w analizatorze O 2 Zak∏ócenia odpowiedzi analizatora PMD spowodowane przez gazy inne ni˝ tlen sà stosunkowo s∏abe. Równowa˝niki tlenowe w sk∏adnikach mieszaniny gazów spalinowych sà uwidocznione w tabeli 1. Tabela 1. Równowa˝niki tlenowe Mierzone st´˝enie tlenu nale˝y korygowaç za pomocà poni˝szej zale˝noÊci, je˝eli dokonywane sà pomiary o wysokiej precyzji: gdzie: Obs.conc. — zmierzone st´˝enie danego sk∏adnika. 5.11. Okresy mi´dzy wzorcowaniami Oprzyrzàdowanie do pomiarów przep∏ywu powinno byç wzorcowane przynajmniej co ka˝de trzy miesiàce lub kiedy tylko dokonano w uk∏adzie zmiany, która mog∏aby wp∏ywaç na wzorcowanie. 6. Ocena danych pomiarowych i obliczenia 6.1. Ocena emisji gazowych Wcelu oceny emisji gazowych nale˝y uÊredniç odczyty zpomiarów zostatnich 120 sekund ka˝dej fazy idla ka˝dej fazy wyznaczyç Êrednie st´˝enia (conc) HC, CO, NO iCO zuÊrednionych odczytów iodpowiednich X 2 wyników wzorcowania. Mo˝na zastosowaç rejestracj´ innego typu, je˝eli zapewni ona równowa˝ne zbieranie danych. Ârednie st´˝enia wtle (conc ) mogà byç okreÊlone zodczytów dla powietrza rozcieƒczajàcego wworku pod miarowym lub zciàgle dokonywanych odczytów t∏a (nie zworka pomiarowego) iw∏aÊciwych danych wzorcowania. 6.2. Obliczenie emisji sk∏adników gazowych Podane w sprawozdaniu koƒcowe wyniki testu powinny byç okreÊlone w nast´pujàcych etapach. 6.2.1. Korelacja suche spaliny/mokre spaliny

Nr 202#2226b 13/10/05 14:52 Page 13384

Je˝eli uprzednio nie wykonano pomiarów spalin mokrych, zmierzone st´˝enie nale˝y sprowadziç do bazy mokrej: Dla spalin nierozcieƒczonych: gdzie α jest stosunkiem wodoru do w´gla w paliwie. St´˝enie H w spalinach nale˝y wyliczyç: 2 Wspó∏czynnik k nale˝y wyliczyç: w2 gdzie H jest bezwzgl´dnà wilgotnoÊcià powietrza dolotowego, g wody na kg suchego powietrza. a Dla rozcieƒczonych spalin: W przypadku pomiaru CO w spalinach mokrych: 2 w przypadku pomiaru CO w spalinach suchych: 2 gdzie α jest stosunkiem wodoru do w´gla w paliwie. Wspó∏czynnik k nale˝y wyliczyç z nast´pujàcej zale˝noÊci: w1 gdzie: H = absolutna wilgotnoÊç powietrza rozcieƒczajàcego, g wody na kg powietrza suchego, d H = absolutna wilgotnoÊç powietrza dolotowego, g wody na kg powietrza suchego. a Dla powietrza rozcieƒczajàcego:

Nr 202#2226b 13/10/05 14:52 Page 13385

Wspó∏czynnik k nale˝y wyliczyç z nast´pujàcej zale˝noÊci: w1

gdzie: H : bezwzgl´dna wilgotnoÊç powietrza dolotowego, g wody na kg suchego powietrza. a 6.2.2. Korekcja wilgotnoÊci dla NO X Poniewa˝ emisja NO zale˝y od parametrów otaczajàcego powietrza, st´˝enie NO nale˝y pomno˝yç X X przez wspó∏czynnik K uwzgl´dniajàcy wp∏yw wilgotnoÊci: H K = 1 (dla silników 2-suwowych) H gdzie: H — wilgotnoÊç bezwzgl´dna powietrza dolotowego, g wody na kg suchego powietrza. a 6.2.3. Obliczenie masowego nat´˝enia przep∏ywu sk∏adników gazowych. Masowe nat´˝enie emisji Gas (g/h) dla ka˝dej fazy powinno byç obliczone w nast´pujàcy sposób: mass 6.2.3.1. Dla spalin surowych(1):

——————— (1) W przypadku NO st´˝enie nale˝y pomno˝yç przez wspó∏czynnik korekcyjny wilgotnoÊci K (wspó∏czynnik korekcyjny X H wilgotnoÊci dla NO ). x

Nr 202#2226b 13/10/05 14:52 Page 13386

Masy czàsteczkowe: 1) MW = 12,011 + α x 1,00794 + β x 15,9994 [kg/kmol] jest masà czàsteczkowà paliwa o stosunku FUEL wodoru do w´gla α ( i o stosunku tlenu do w´gla β(2), 2) CO jest st´˝eniem CO wpowietrzu dolotowym (które przyjmuje si´ jako równe 0,04 %, je˝eli nie 2AIR 2 jest mierzone). 6.2.3.2. Dla rozcieƒczonych spalin(2): Gas = u x conc x G mass c TOTW gdzie: — G [kg/h] jest masowym nat´˝eniem przep∏ywu rozcieƒczonych spalin na bazie mokrej, które mo- TOTW ˝e byç wyznaczone zgodnie zza∏àcznikiem nr 2 do rozporzàdzenia pkt 5.2.4, je˝eli zastosowano uk∏ad rozcieƒczania pe∏nego przep∏ywu, — conc jest skorygowanym st´˝eniem w tle: c gdzie: Wspó∏czynnik u jest uwidoczniony w tabeli 2. Tabela 2. WartoÊci wspó∏czynnika u

Gdy dodatkowe wyposa˝enie, takie jak wentylator ch∏odzàcy lub dmuchawa, jest zamontowane wczasie testu, moc poch∏aniana powinna zostaç dodana do wyników, zwyjàtkiem przypadku silników, dla których wyposa˝enie takie stanowi integralnà cz´Êç silnika. Moc wentylatora lub dmuchawy powinna byç wyznaczona przy pr´dkoÊciach obrotowych zastosowanych wteÊcie bàdê poprzez wyliczenie zdanych normatywnych, bàdê poprzez rzeczywiste pomiary (pkt 12). Wspó∏czynniki wagowe i liczba n stosowanych faz w powy˝szych obliczeniach sà podane w pkt 3.5.11. ——————— (2) WISO 8178-1 podano bardziej kompletnà zale˝noÊç na mas´ czàsteczkowà paliwa (zale˝noÊç 50 zpkt 13.5.1 (b)). Zale˝- noÊç ta bierze pod uwag´ nie tylko stosunek wodoru do w´gla itlenu do w´gla, lecz tak˝e inne mo˝liwe sk∏adniki paliwa, takie jak siarka iazot. Jednak ze wzgl´du na to, i˝ silniki ZI obj´te niniejszym rozporzàdzeniem sà badane przy zasilaniu benzynà (wymienionà jako paliwo wzorcowe wpkt 11) zawierajàcà zazwyczaj jedynie w´giel iwodór, wzi´to pod uwag´ uproszczonà zale˝noÊç.

Nr 202#2226b 13/10/05 14:52 Page 13387

7. Przyk∏ady 7.1. Dane dla surowych spalin z silnika 4-suwowego z zap∏onem iskrowym: W odniesieniu do danych doÊwiadczalnych (tabela 3) przeprowadza si´ obliczenia najpierw dla fazy nr 1, a nast´pnie rozciàga si´ je na pozosta∏e fazy testu, stosujàc t´ samà procedur´. Tabela 3. Dane doÊwiadczalne dla silnika 4-suwowego ZI 7.1.1. Wspó∏czynnik korekcyjny k suche/mokre. w Wspó∏czynnik korekcyjny k suche/mokre nale˝y obliczyç w celu sprowadzenia do bazy mokrej wartoÊci w CO i CO w spalinach suchych: 2 gdzie:

Nr 202#2226b 13/10/05 14:52 Page 13388

Tabela 4. WartoÊci CO i CO w mokrych spalinach dla poszczególnych faz testu 2 7.1.2. Emisja HC gdzie: Tabela 5. Emisja HC (g/h) stosownie do ró˝nych faz testu 7.1.3. Emisja NO X Najpierw nale˝y obliczyç wspó∏czynnik poprawkowy K emisji NO : H X Tabela 6. Wspó∏czynnik poprawkowy wilgotnoÊci K emisji NO stosownie do ró˝nych faz testu H X Nast´pnie oblicza si´ NO [g/h]: xmass

Nr 202#2226b 13/10/05 14:52 Page 13389

Tabela 7. Emisja NO (g/h) dla poszczególnych faz testu X 7.1.4. Emisja CO Tabela 8. Emisja CO (g/h) dla poszczególnych faz testu 7.1.5. Emisja CO 2 Tabela 9. Emisja CO (g/h) dla poszczególnych faz testu 2 7.1.6. Emisj´ jednostkowà (g/kWh) mo˝na wyliczyç dla wszystkich poszczególnych sk∏adników: Tabela 10. Emisja (g/h) i wspó∏czynniki wagowe dla poszczególnych faz testu

Nr 202#2226b 13/10/05 14:52 Page 13390

7.2. Dane dla spalin surowych z silnika 2-suwowego z zap∏onem iskrowym: W odniesieniu do danych doÊwiadczalnych (tabela 11) obliczenia nale˝y wykonaç najpierw dla fazy nr 1, a nast´pnie rozciàgnàç je na pozosta∏e fazy testu, stosujàc t´ samà procedur´. Tabela 11. Dane doÊwiadczalne dla silnika 2-suwowego Zl 7.2.1. Wspó∏czynnik korekcyjny suche/mokre k w Wspó∏czynnik korekcyjny suche/mokre k nale˝y obliczyç dla sprowadzonych do bazy mokrej pomiarów w suchego CO i CO : 2 gdzie:

Nr 202#2226b 13/10/05 14:52 Page 13391

Tabela 12. WartoÊci dla mokrego CO i CO stosownie do ró˝nych faz testu 2 7.2.2. Emisja HC gdzie: Tabela 13. Emisja HC (g/h) stosownie do faz testu 7.2.3. Emisja NO X Wspó∏czynnik poprawkowy K dla emisji NO jest równy 1 dla silników dwusuwowych: H X

Nr 202#2226b 13/10/05 14:52 Page 13392

Tabela 14. Emisja NO (g/h) dla poszczególnych faz testu X 7.2.4. Emisja CO Tabela 15. Emisja CO(g/h) dla poszczególnych faz testu 7.2.5. Emisja CO 2 Tabela 16. Emisja CO (g/h) dla poszczególnych faz testu 2 7.2.6. Emisja jednostkowa Emisja jednostkowa (g/kWh) powinna zostaç obliczona dla wszystkich poszczególnych sk∏adników wnast´pujàcy sposób:

Nr 202#2226b 13/10/05 14:52 Page 13393

Tabela 17. Emisja (g/h) i wspó∏czynniki wagowe dla dwóch faz testu

7.3. Dane dla spalin rozcieƒczonych z 4-suwowego silnika ZI W odniesieniu do danych doÊwiadczalnych (tabela 18) nale˝y przeprowadziç obliczenia najpierw dla fazy Nr 1, a nast´pnie wykonaç je dla innych faz testu, stosujàc t´ samà procedur´.

Nr 202#2226b 13/10/05 14:52 Page 13394

7.3.1. Wspó∏czynnik korekcyjny suche/mokre k nale˝y obliczyç w celu sprowadzenia do bazy mokrej pomiaw rów CO i CO w spalinach suchych: 2 gdzie: Tabela 19. WartoÊci CO i CO w spalinach mokrych dla rozcieƒczonych spalin w poszczególnych fazach testu 2 Dla powietrza rozcieƒczajàcego

Nr 202#2226b 13/10/05 14:52 Page 13395

gdzie wspó∏czynnik k jest taki sam, jak ju˝ wyliczony dla rozcieƒczonych spalin. w1 Tabela 20. WartoÊci dla CO i CO w spalinach mokrych dla powietrza rozcieƒczajàcego w poszczególnych fa- 2 zach testu 7.3.2. Emisja HC gdzie: Tabela 21. Emisja HC (g/h) dla poszczególnych faz testu 7.3.3. Emisja NO X Wspó∏czynnik poprawkowy K dla emisji NO nale˝y wyliczyç z: H X Tabela 22. Wspó∏czynnik poprawkowy wilgotnoÊci K emisji NO dla poszczególnych faz testu H X

Nr 202#2226b 13/10/05 14:52 Page 13396

gdzie:

7.3.4. Emisja CO gdzie: Tabela 24. Emisja CO (g/h) dla poszczególnych faz testu 7.3.5. Emisja CO 2 gdzie: u = 15,19 z tabeli 2

Nr 202#2226b 13/10/05 14:52 Page 13397

7.3.6. Emisja jednostkowa Emisja jednostkowa (g/kWh) powinna zostaç obliczona dla wszystkich poszczególnych sk∏adników: Tabela 26. Emisja (g/h) i wspó∏czynniki wagowe dla poszczególnych faz testu 8. ZgodnoÊç z normami emisji Niniejszy za∏àcznik ma zastosowanie jedynie do silników ZI etapu II. 8.1. Normy emisji spalin dla silników etapu II w rozdziale 3 rozporzàdzenia majà zastosowanie do emisji silników w okresie trwa∏oÊci ich emisji EDP okreÊlonym zgodnie z niniejszym za∏àcznikiem. 8.2. Dla wszystkich silników z zap∏onem iskrowym prawid∏owo przebadanych zgodnie z procedurami okreÊlonymi wrozporzàdzeniu, gdy wszystkie silniki reprezentujàce rodzin´ silników wykazujà emisj´, która po zastosowaniu mno˝enia przez wspó∏czynnik pogarszania si´ jakoÊci (DF) jest poni˝ej poziomu dopuszczalnego lub na poziomie dopuszczalnym (dopuszczalna emisja rodziny (FEL), je˝eli ma to zastosowanie) dla silników danej kategorii, rodzina ta powinna zostaç uznana za spe∏niajàcà normatywy emisji dla danej kategorii silników. Je˝eli jakikolwiek badany silnik reprezentujàcy rodzin´ silników wykazuje emisj´, która po zastosowaniu mno˝enia przez wspó∏czynnik pogarszania si´ jakoÊci przytoczony wdalszej cz´Êci niniejszego za∏àcznika jest wi´ksza ni˝ którakolwiek sk∏adowa emisji normatywnej (FEL, je˝eli ma to zastosowanie) z silników danej kategorii, rodzina ta powinna zostaç uznana za niespe∏niajàcà normatywów emisji z silników tej kategorii. 8.3. Producenci silników o ma∏ej pojemnoÊci mogà przyjàç wspó∏czynniki pogarszania si´ jakoÊci dla HC+NO X i CO zgodnie z procedurà opisanà w pkt 8.3.1. W przypadku technik nieuwzgl´dnionych w tabelach 1 i 2 tego punktu producent musi zastosowaç procedur´ opisanà w pkt 8.4.

Nr 202#2226b 13/10/05 14:52 Page 13398

Tabela 27. Wspó∏czynniki pogarszania si´ jakoÊci emisji HC+NO i CO silnika „trzymanego w r´ku” X przypisane wytwórcom silników o ma∏ej pojemnoÊci Tabela 28. Wspó∏czynniki pogarszania si´ jakoÊci emisji HC+NO i CO silnika „nietrzymanego w r´ku” X przypisane wytwórcom silników o ma∏ej pojemnoÊci 8.3.1. Zale˝noÊç do wyliczania wspó∏czynników pogarszania si´ jakoÊci dla silników z urzàdzeniami do dodatkowego oczyszczania spalin: gdzie: DF = wspó∏czynnik pogarszania si´ jakoÊci, NE = poziomy emisji nowego silnika przed katalizatorem (g/kWh), EDF = wspó∏czynnik pogarszania si´ jakoÊci dla silników bez katalizatora pokazano w tabeli 1, CC = wartoÊç emisji sprowadzona do czasu pracy „0 godzin” (g/kWh), F = 0,8 dla HC i 0,0 dla NO dla silników wszystkich klas, X F = 0,8 dla CO dla silników wszystkich klas. 8.4. Producenci muszà odpowiednio przyjàç wyznaczony DF lub wyliczyç DF dla ka˝dego normatywnego sk∏adnika toksycznoÊci dla wszystkich rodzin silników. Takie wartoÊci DF nale˝y zastosowaç w badaniach dla otrzymania certyfikatu homologacji typu i badaniach dla linii produkcyjnej. 8.4.1. W przypadku silników, dla których nie zastosowano wyznaczonych wspó∏czynników DF z tabel 27 lub 28 tego punktu, wspó∏czynniki DF nale˝y wyznaczyç w nast´pujàcy sposób: 8.4.1.1. Przynajmniej jeden przeznaczony do badaƒ silnik reprezentujàcy konfiguracj´ wybranà jako najbardziej prawdopodobna dla przekroczenia normatywów emisji HC+NO (wspó∏czynniki FEL, je˝eli ma to zastox sowanie) i zbudowany jako reprezentatywny dla silników produkcyjnych nale˝y poddaç procedurze (pe∏nej) testu badania emisji po liczbie godzin odpowiadajàcej ustabilizowaniu si´ emisji. 8.4.1.2. JeÊli badaniom poddaje si´ wi´cej ni˝ jeden silnik, nale˝y uÊredniç wyniki izastosowaç takà samà liczb´ miejsc dziesi´tnych jak w stosowanej normie, zaokràglonà do kolejnej znaczàcej liczby. 8.4.1.3. Ponownie nale˝y wykonaç takie badanie emisji po przeprowadzeniu starzenia silnika. Procedura „starzenia” powinna byç opracowana tak, aby pozwoliç producentowi na odpowiednie uwzgl´dnienie pogarszania si´ w trakcie eksploatacji silnika spodziewanej emisji spalin w okresie trwa∏oÊci silnika, bioràc pod uwag´ rodzaj zu˝ycia i inne mechanizmy, jakie mog∏yby wp∏ywaç na poziom tej emisji. Je˝eli badany jest wi´cej ni˝ jeden silnik, nale˝y uÊredniç wyniki i zastosowaç takà samà liczb´ miejsc dziesi´tnych jak w stosowanej normie, zaokràglonà do kolejnej znaczàcej liczby.

Nr 202#2226b 13/10/05 14:52 Page 13399

8.4.1.4. Nale˝y podzieliç wartoÊci emisji zanieczyszczeƒ gazowych ka˝dego ze sk∏adników normatywnych na koƒcu okresu trwa∏oÊci (Êrednie wartoÊci emisji, je˝eli ma to zastosowanie) przez wartoÊci emisji ustabilizowanej (Êrednie wartoÊci emisji, je˝eli ma to zastosowanie) i zaokràgliç do dwóch miejsc znaczàcych. WartoÊç wynikowa b´dzie wartoÊcià DF, chyba ˝e b´dzie ona mniejsza od 1,00, wówczas wartoÊç DF nale˝y przyjàç jako równà 1,0. 8.4.1.5. Na ˝yczenie producenta mogà byç wykonane dodatkowe badania emisji zanieczyszczeƒ gazowych mi´- dzy badaniem ustabilizowanej emisji i koƒcem okresu trwa∏oÊci emisji. Je˝eli przewidziano poÊrednie testy, punkty testu muszà byç równo rozmieszczone wEDP (± 2 godz.) ijeden taki punkt testu powinien byç wykonany w po∏owie pe∏nego EDP (± 2 godz.); dla ka˝dego sk∏adnika toksycznoÊci HC+NO i CO X nale˝y wykreÊliç lini´ prostà przyporzàdkowanà punktom danych, traktujàc test poczàtkowy jako uzyskany w godzinie zero i stosujàc metod´ najmniejszych kwadratów. Wspó∏czynnik pogarszania si´ jakoÊci stanowià wartoÊci emisji wyliczone dla koƒca okresu trwa∏oÊci podzielone przez wartoÊci emisji wyliczone dla godziny zero. 8.4.1.6. Wyliczone wspó∏czynniki pogarszania si´ jakoÊci mogà pokrywaç rodziny silników, w nawiàzaniu do jednej, zktórych zosta∏y one wygenerowane, je˝eli producent przed∏o˝y uzasadnienie do zaakceptowania przez jednostk´ udzielajàcà certyfikatu homologacji typu, ˝e w stosunku do rodzin silników mo˝na przewidzieç, woparciu ozastosowanà konstrukcj´ itechnologi´, uzyskanie przez nie zbli˝onych charakterystyk pogarszania si´ jakoÊci. Wykaz grup konstrukcji i technologii silników zawiera w szczególnoÊci: 1) tradycyjne silniki 2-suwowe bez dodatkowego uk∏adu oczyszczania spalin, 2) tradycyjne silniki 2-suwowe zkatalizatorem ceramicznym otym samym materiale aktywnym iobcià- ˝eniu oraz takà samà liczbà komórek na cm2, 3) tradycyjne silniki 2-suwowe zkatalizatorem metalicznym otym samym materiale aktywnym iobcià- ˝eniu oraz takà samà osnowà i liczbà komórek na cm2, 4) tradycyjne silniki 2-suwowe dostarczane z uk∏adem uwarstwionego przep∏ukiwania, 5) silniki 4-suwowe z katalizatorem (zdefiniowanym powy˝ej) o takiej samej technologii zaworów i takim samym uk∏adzie smarowania. 9. Okresy trwa∏oÊci emisji dla silników etapu II 9.1. Producenci powinni zadeklarowaç dla ka˝dej rodziny silnika odpowiednià kategori´ EDP na czas homologacji typu. Kategoria taka powinna byç kategorià, która mo˝liwie dok∏adnie przybli˝a spodziewanà trwa- ∏oÊç u˝ytkowà maszyny, w której silnik b´dzie zamontowany. Producenci przechowujà dane potwierdzajàce wybór kategorii EDP dla ka˝dej rodziny silnika. Dane takie powinny zostaç dostarczone na ˝àdanie organu, który udzieli∏ certyfikatu homologacji typu. 9.1.1. Dla silników zamontowanych w maszynach „trzymanych w r´ku” producenci powinni wybraç kategori´ EDP z tabeli 29. Tabela 29. Kategorie EDP dla silników „trzymanych w r´ku” (godziny) 9.1.2. Dla silników „nietrzymanych w r´ku” producenci powinni wybraç kategori´ EDP z tabeli 30 Tabela 30. Kategorie EDP dla silników „nietrzymanych w r´ku” (godziny) 9.1.3. Producent powinien zapewniç, ˝e zadeklarowana trwa∏oÊç u˝ytkowa jest w∏aÊciwie dobrana. Dane potwierdzajàce wybór kategorii EDP dokonany przez producenta dla danej rodziny silnika mogà obejmowaç, lecz niewy∏àcznie:

Nr 202#2226b 13/10/05 14:52 Page 13400

10.4. Osiàgi silnika 10.4.1. Pr´dkoÊci obrotowe silnika: Biegu ja∏owego: ............ min–1 PoÊrednia: ...................... min–1 Znamionowa: ................. min–1 10.4.2. Moc silnika (Moc niekorygowana mierzona zgodnie z warunkami wg § 3 ust.1 pkt 8 rozporzàdzenia.

Nr 202#2226b 13/10/05 14:52 Page 13401

10.5. Poziomy emisji 10.5.1. Ustawienia hamulca (kW) 10.5.2. Wyniki pomiaru emisji w cyklu testu: CO: ......... .................................. g/kWh HC: ............................................ g/kWh NO : ......... ................................ g/kWh x NMHC+NO : ............................. g/kWh X Czàstki sta∏e: ............................. g/kWh 10.5.3. Uk∏ad pobierania próbek zastosowany w teÊcie NRSC: 10.5.3.1. Emisje gazowe(1): ..................................................................................................... 10.5.3.2. Czàstki sta∏e(1): 10.5.3.2.1. Metoda(2): jednofiltrowa/wielofiltrowa 10.6. Informacja dotyczàca wykonywania testu NRTC(3): 10.6.1. Wyniki badaƒ emisji w teÊcie NRTC: CO: ............................................ g/kWh NMHC: .......................................g/kWh HC: ............................................ g/kWh NO : ......................................... g/kWh X Czàstki sta∏e: ............................ g/kWh NMHC+NO : ............................ g/kWh X 10.6.2. Uk∏ad pobierania próbek zastosowany w teÊcie NRTC: Emisje gazowe(1): ....................................................................... Czàstki sta∏e(1): ............................................................................... Metoda(2): jednofiltrowa/wielofiltrowa ——————— (1)Nale˝y podaç numery rysunków okreÊlone wza∏àczniku nr 1.3 do rozporzàdzenia pkt 9. (2)Niepotrzebne skreÊliç. (3)Wprzypadku kilku silników macierzystych nale˝y podaç dla ka˝dego znich.

Nr 202#2226b 13/10/05 14:52 Page 13402

11. Paliwo wzorcowe do silników o zap∏onie iskrowym niedrogowych maszyn ruchomych Uwaga: Paliwo do silników 2-suwowych jest mieszaninà oleju smarujàcego i benzyny wyszczególnionej poni˝ej. Stosunek zmieszania paliwo/olej musi byç stosunkiem zalecanym przez producenta Uwaga 1: WartoÊci wyszczególnione w wykazie sà „wartoÊciami rzeczywistymi”. Przy ustalaniu ich wartoÊci granicznych zastosowano wymagania zawarte w normie ISO 4259 „Petroleum products — Detemination and application of precision data in relation to methods of test” i przy ustalaniu wartoÊci minimalnych wzi´to pod uwag´ minimalnà ró˝nic´ 2R ponad zero; przy ustalaniu maksymalnych i minimalnych wartoÊci minimalna ró˝nica wynosi 4R (R = odtwarzalnoÊç). Mimo tej zasady, która jest konieczna ze wzgl´dów statystycznych, wytwórca paliwa powinien jednak staraç si´ doprowadziç do wartoÊci zerowej, gdy wymagana wartoÊç maksymalna wynosi 2R,ido wartoÊci Êredniej, gdy podana jest maksymalna iminimalna wartoÊç graniczna. JeÊli konieczne jest wyjaÊnienie, czy paliwo spe∏- nia wymagania warunków technicznych, nale˝y zastosowaç si´ do wymagaƒ normy ISO 4259. Uwaga 2: Paliwo mo˝e zawieraç inhibitory utleniania idezaktywatory metaliczne normalnie stosowane do stabilizacji strumieni benzyny wrafinerii, lecz nie wolno dodawaç substancji detergentowych/dyspersyjnych oraz rozpuszczalników poekstrakcyjnych.

Nr 202#2226b 13/10/05 14:52 Page 13403

12. Wyposa˝enie i urzàdzenia pomocnicze, które powinny byç zainstalowane podczas testu do wyznaczenia mocy silnika

Nr 202#2226b 13/10/05 14:52 Page 13404

1)Kompletny uk∏ad dolotowy nale˝y zamontowaç tak, jak to przewidziano dla zamierzonego zastosowania: gdy wyst´puje ryzyko znaczàcego wp∏ywu na moc silnika, w przypadku wolnossàcych silników o zap∏onie iskrowym, jeÊli producent ˝yczy sobie, aby tak postàpiç. W pozosta∏ych przypadkach mo˝na zastosowaç uk∏ad równowa˝ny. Nale˝y dokonaç sprawdzenia w celu upewnienia si´, ˝e ciÊnienie w uk∏adzie dolotowym nie ró˝ni si´ wi´cej ni˝ o 100 kPa od górnej ganicy podanej przez wytwórc´ dla czystego filtru powietrza. 2)Kompletny uk∏ad wylotowy nale˝y zamontowaç tak, jak to przewidziano dla zamierzonego zastosowania: gdy wyst´puje ryzyko znaczàcego wp∏ywu na moc silnika, w przypadku wolnossàcych silników o zap∏onie iskrowym, jeÊli producent ˝yczy sobie, aby tak postàpiç. Wpozosta∏ych przypadkach mo˝na zainstalowaç uk∏ad równowa˝ny zapewniajàc, by mierzone ciÊnienie nie ró˝ni∏o si´ wi´cej ni˝ o 1000 Pa od górnej granicy podanej przez wytwórc´. 3)JeÊli cz´Êcià silnika jest hamulec w uk∏adzie wylotowym, przepustnica powinna znajdowaç si´ w pe∏ni otwartym po∏o˝eniu. 4)CiÊnienie zasilania paliwem mo˝e zostaç wyregulowane tak, jeÊli jest to konieczne, aby odtworzyç ciÊnienie wyst´pujàce w danym zastosowaniu silnika (w szczególnoÊci, gdy jest stosowany uk∏ad powrotu paliwa). Zawór wlotowy powietrza jest to zawór sterujàcy regulatora pneumatycznego pompy wtryskowej. Regulator uk∏adu wtryskowego mo˝e zawieraç inne urzàdzenia, które mogà oddzia∏ywaç na iloÊç wtryskiwanego paliwa. 5)Cyrkulacja czynnika ch∏odzàcego powinna byç wywo∏ywana jedynie za pomocà pompy wodnej silnika. Ch∏odzenie czynnika mo˝e odbywaç si´ w uk∏adzie zewn´trznym, w którym straty ciÊnienia i ciÊnienie przy wlocie do pompy sà zasadniczo takie same jak w uk∏adzie ch∏odzenia silnika. 6) Termostat mo˝e byç ustawiony w pozycji pe∏nego otwarcia. 7)JeÊli wentylator ch∏odzàcy lub dmuchawa sà zamontowane na czas testu, moc przez nie poch∏aniana powinna zostaç dodana do wyników badaƒ (nie dotyczy to wentylatorów ch∏odzàcych zamontowanych bezpo- Êrednio na wale korbowym silników ch∏odzonych powietrzem). Moc wentylatora lub dmuchawy powinna byç wyznaczana przy pr´dkoÊciach obrotowych stosowanych w czasie testu bàdê poprzez wyliczenia ze standardowych charakterystyk, bàdê poprzez badania bezpoÊrednie.

Nr 202#2226b 13/10/05 14:52 Page 13405

8)Minimalna moc pràdnicy: moc elektryczna pràdnicy powinna byç ograniczona do mocy koniecznej do pracy wyposa˝enia niezb´dnego do pracy silnika. JeÊli niezb´dne jest pod∏àczenie do akumulatora, nale˝y u˝yç akumulatora w dobrym stanie, w pe∏ni na∏adowanego. 9)Silniki z ch∏odzeniem powietrza do∏adowujàcego powinny byç badane z ch∏odzeniem tego powietrza, zarówno cieczà jak powietrzem, lecz jeÊli producent sobie ˝yczy, mo˝na ch∏odnic´ powietrza zastàpiç uk∏adem stanowiskowym. W obu przypadkach pomiary mocy dla ka˝dej pr´dkoÊci obrotowej powinny byç dokonywane przy maksymalnym spadku ciÊnienia iminimalnym spadku temperatury powietrza zasilajàcego silnik w ch∏odnicy powietrza do∏adowujàcego uk∏adu stoiskowego zgodnie z danymi wytwórcy. 10) Mo˝e to obejmowaç, na przyk∏ad, uk∏ad recyrkulacji spalin (EGR), reaktor katalityczny, reaktor termiczny, uk∏ad zasilania powietrzem wtórnym i uk∏ad zabezpieczajàcy przed odparowaniem paliwa. 11) Moc dla uk∏adu rozruchowego elektrycznego lub innego powinna byç dostarczana przez stanowisko badawcze. 13. Symbole i skróty 13.1. Symbole parametrów testu S y m b o l J e d n o s t k a O k r e Ê l e n i e A/F t — — Stechiometryczny stosunek powietrza do paliwa s A m2 — Powierzchnia przekroju poprzecznego sondy do izokinep tycznego pobierania próbek A m2 — Powierzchnia przekroju poprzecznego przewodu wyloto- T wego spalin Aver — WartoÊci Êrednie wa˝one dla: m3/ h — obj´toÊci przep∏ywu kg/ h — masy przep∏ywu C1 — — W´glowy równowa˝nik w´glowodorów wyra˝ony jako C 1 C — — Wspó∏czynnik wyp∏ywu z SSV d conc ppm — St´˝enie (z przyrostkiem oznaczajàcym sk∏adnik) Vol % conc ppm — St´˝enie skorygowane wzgl´dem t∏a c Vol % conc ppm — St´˝enie zanieczyszczenia mierzone w powietrzu rozcieƒd Vol % czajàcym conc ppm — St´˝enie zanieczyszczenia mierzone wrozcieƒczonych spae Vol % linach d m — Ârednica DF — — Wspó∏czynnik rozcieƒczenia f — — Wspó∏czynnik atmosferyczny laboratorium a G kg/ h — Masowe nat´˝enie przep∏ywu suchego powietrza doloto- AIRD wego G kg/ h — Masowe nat´˝enie przep∏ywu mokrego powietrza doloto- AIRW wego G kg/ h — Masowe nat´˝enie przep∏ywu mokrego powietrza rozcieƒ- DILW czajàcego G kg/ h — Równowa˝ne masowe nat´˝enie przep∏ywu rozcieƒczo- EDFW nych spalin mokrych G kg/ h — Masowe nat´˝enie przep∏ywu spalin mokrych EXHW G kg/ h — Masowe nat´˝enie przep∏ywu paliwa FUEL G kg/ h — Masowe nat´˝enie przep∏ywu próbki spalin SE G cm3/min — Nat´˝enie przep∏ywu gazu znakujàcego T

Nr 202#2226b 13/10/05 14:52 Page 13406

G kg/ h — Masowe nat´˝enie przep∏ywu rozcieƒczonych spalin mo- TOTW krych H g/ kg — WilgotnoÊç bezwzgl´dna powietrza dolotowego a H g/ kg — WilgotnoÊç bezwzgl´dna powietrza rozcieƒczajàcego d H g/ kg — WartoÊç odniesienia wilgotnoÊci bezwzgl´dnej (10,71 g/ kg) REF i — Indeks dolny oznaczajàcy faz´ cyklu badawczego (dla testu NRSC) lub wartoÊç chwilowà (dla testu NRTC) K — — Wspó∏czynnik korekcyjny wilgotnoÊci dla NO H X K — — Wspó∏czynnik korekcyjny wilgotnoÊci dla czàstek sta∏ych p K — — Sta∏a wzorcowania dla CFV V K — — Wspó∏czynnik korekcyjny dla powietrza dolotowego przy W,a przeliczeniu ze stanu suchego do mokrego K — — Wspó∏czynnik korekcyjny dla powietrza rozcieƒczajàcego W,d przy przeliczeniu ze stanu suchego do mokrego K — — Wspó∏czynnik korekcyjny dla spalin rozcieƒczonych przy W,e przeliczeniu ze stanu suchego do mokrego K — — Wspó∏czynnik korekcyjny dla spalin nierozcieƒczonych W,r przy przeliczaniu ze stanu suchego do mokrego L % — WartoÊç momentu obrotowego wyra˝ona w procentach momentu maksymalnego przy pr´dkoÊci obrotowej silnika w teÊcie M mg — Masa czàstek sta∏ych zebranych zpróbki powietrza rozcieƒd czajàcego M kg — Masa próbki powietrza rozcieƒczajàcego przechodzàcego DIL przez filtry pomiarowe czàstek sta∏ych M kg — Masa równowa˝nych rozcieƒczonych spalin w cyklu EDFW M kg — Ca∏kowity masowy przep∏yw spalin w cyklu EXHW M mg — Masa czàstek sta∏ych w zebranej próbce f M mg — Masa czàstek sta∏ych zebranych na filtrze pierwotnym f,p M mg — Masa czàstek sta∏ych zebranych na filtrze wtórnym f,b M g — Ca∏kowita masa zanieczyszczeƒ gazowych w cyklu gas M g — Ca∏kowita masa czàstek sta∏ych w cyklu PT M kg — Masa próbki rozcieƒczonych spalin przechodzàcych przez SAM filtry do pobierania czàstek sta∏ych M kg — Masa wtórnego powietrza rozcieƒczajàcego SEC M kg — Ca∏kowita masa podwójnie rozcieƒczonych spalin w cyklu TOT M kg — Ca∏kowita masa rozcieƒczonych mokrych spalin przep∏y- TOTW wajàcych przez tunel rozcieƒczajàcy w cyklu M kg — Chwilowa masa rozcieƒczonych mokrych spalin przep∏y- TOTW,i wajàcych przez tunel rozcieƒczajàcy mass g/h — Indeks dolny oznaczajàcy masowe nat´˝enie przep∏ywu zanieczyszczenia N — — Ca∏kowita liczba obrotów PDP w cyklu p n min–1 — Pr´dkoÊç obrotowa odniesienia w teÊcie NRTC ref nsp s–2 — Pochodna pr´dkoÊci obrotowej P kW — Moc niekorygowana zmierzona za pomocà hamulca p kW — Spadek ciÊnienia poni˝ej atmosferycznego na wlocie pom- 1 py PDP P kPa — CiÊnienie bezwzgl´dne A P kPa — CiÊnienie nasycenia pary wodnej w powietrzu dolotowym a silnika (ISO 3046: p = PSY ciÊnienie otoczenia w czasie sy testu)

Nr 202#2226b 13/10/05 14:52 Page 13407

P kW — Deklarowana moc ca∏kowita poch∏aniana przez urzàdzenia AE pomocnicze u˝yte do badaƒ, niewymagane wed∏ug § 3 ust. 1 pkt 8 rozporzàdzenia P kPa — Ca∏kowite ciÊnienie atmosferyczne (ISO 3046 : P = PX Ca∏- B x kowite ciÊnienie zewn´trzne otoczenia P = PY Ca∏kowite ciy Ênienie otoczenia w miejscu wykonywania testu) p kPa — CiÊnienie nasycenia pary wodnej wpowietrzu rozcieƒczajàd cym P kW — Maksymalna moc zmierzona przy zadanej pr´dkoÊci obro- M towej w warunkach wykonywania testu (patrz za∏àcznik nr 3 do rozporzàdzenia) P kW — Moc zmierzona na stanowisku badawczym m p kPa — CiÊnienie atmosferyczne powietrza suchego s q — — Stopieƒ rozcieƒczenia Q m3/h — Obj´toÊciowe nat´˝enie przep∏ywu w CVS s r — — Stosunek ciÊnienia statycznego w gardzieli SSV do bezwzgl´dnego statycznego ciÊnienia dolotowego r — Stosunek powierzchni przekrojów poprzecznych sondy do izokinetycznego pobierania próbek i przewodu wylotowego R % — WilgotnoÊç wzgl´dna powietrza dolotowego a R % — WilgotnoÊç wzgl´dna powietrza rozcieƒczajàcego d R — — Liczba Reynoldsa e R — — Wspó∏czynnik odpowiedzi FID f T K — Temperatura bezwzgl´dna t s — Mierzony czas T K — Temperatura bezwzgl´dna powietrza dolotowego a T K — Temperatura bezwzgl´dna punktu rosy D T K — Temperatura odniesienia powietrza do spalania (298 K) ref T Nm — Moment wymagany w teÊcie niestacjonarnym sp t s — Czas mi´dzy skokowym sygna∏em wejÊciowym a 10 % od- 10 czytu koƒcowego t s — Czas mi´dzy skokowym sygna∏em wejÊciowym a 50 % od- 50 czytu koƒcowego t s — Czas mi´dzy skokowym sygna∏em wejÊciowym a 90 % od- 90 czytu koƒcowego ∆t s — Przedzia∏ czasu dla chwilowego przep∏ywu w CFV i V m3/obr — Obj´toÊciowe nat´˝enie przep∏ywu w PDP w warunkach 0 rzeczywistych W kWh — Praca rzeczywista w cyklu NRTC act WF — — Wspó∏czynnik wagowy WF — — Efektywny wspó∏czynnik wagowy E X m3/obr — Funkcja wzorcowania obj´toÊciowego nat´˝enia przep∏ywu o w PDP Θ kg/m2 — Bezw∏adnoÊç wruchu obrotowym hamulca elektrowirowe- D go β — — Stosunek Êrednicy gardzieli SSV, d, do Êrednicy wewn´trznej przewodu dolotowego λ — — Wspó∏czynnik nadmiaru powietrza, A/Frzeczywisty podzielony przez A/F stechiometryczny ρ kg/m3 — G´stoÊç spalin EXH

Nr 202#2226b 13/10/05 14:52 Page 13408

13.2. Symbole sk∏adników chemicznych CH Metan 4 C H Propan 3 8 C H Etan 2 6 CO Tlenek w´gla CO Dwutlenek w´gla 2 DOP Dwuftalan oktylu H O Woda 2 HC W´glowodory NO Tlenki azotu X NO Tlenek azotu NO Dwutlenek azotu 2 O Tlen 2 PT Czàstki sta∏e PTFE Policzterofluoroetylen 13.3. Skróty CFV Zw´˝ka Venturiego o przep∏ywie krytycznym CLD Detektor (analizator) chemiluminescencyjny CI Zap∏on samoczynny FID Detektor (analizator) typu p∏omieniowo-jonizacyjnego FS Pe∏na skala HCLD Podgrzewany detektor (analizator) typu chemiluminescencyjnego HFID Podgrzewany detektor (analizator) typu p∏omieniowo-jonizacyjnego NDIR Analizator typu niedyspersyjnego dzia∏ajàcy na zasadzie poch∏aniania promieniowania podczerwonego NG Gaz ziemny NRSC Cykl stacjonarny dla maszyn niedrogowych NRTC Cykl niestacjonarny dla maszyn niedrogowych PDP Pompa wyporowa SI Zap∏on iskrowy SSV Zw´˝ka Venturiego o przep∏ywie poddêwi´kowym 14. Oznaczenia silnika 14.1. Silniki ozap∏onie samoczynnym homologowane zgodnie zniniejszym rozporzàdzeniem muszà byç oznakowane: 14.1.1. Znakiem towarowym lub nazwà handlowà wytwórcy silników, 14.1.2. Typem silnika, rodziny silników (w stosownym przypadku) i numerem identyfikacyjnym egzemplarza silnika, 14.1.3. Numerem homologacji typu WE poni˝ej opisanym, 14.1.4. Etykiety zgodnie z rozdz. 5 rozporzàdzenia, jeÊli silnik jest umieszczony na rynku na podstawie przepisów o formule elastycznej. 14.2. Silniki o zap∏onie iskrowym homologowane zgodnie z niniejszym rozporzàdzeniem muszà byç oznakowane: 14.2.1. Znakiem towarowym lub nazwà handlowà wytwórcy silnika; 14.2.2. Numerem homologacji typu WE okreÊlonym w rozdz. 5 rozporzàdzenia; 14.3.1. Oznaczenia te muszà byç trwa∏e przez ca∏y okres eksploatacji silnika imuszà byç wyraênie czytelne oraz niedajàce si´ usunàç. Je˝eli u˝yto nalepek lub tabliczek, muszà one byç przymocowane w taki sposób, ˝eby mocowanie to by∏o ponadto trwa∏e przez ca∏y okres eksploatacji silnika, analepki/tabliczki nie mog∏y byç usuni´te bez ich zniszczenia lub uszkodzenia.

Nr 202#2226b 13/10/05 14:52 Page 13409

14.3.2. Oznaczenia te muszà byç umieszczone na cz´Êci silnika niezb´dnej do jego normalnego dzia∏ania izregu∏y niepodlegajàcej wymianie w okresie eksploatacji silnika. 14.3.3. Oznaczenia te muszà byç usytuowane tak, ˝eby by∏y ∏atwo widoczne dla przeci´tnego cz∏owieka po skompletowaniu na silniku wszelkich urzàdzeƒ pomocniczych, niezb´dnych do jego dzia∏ania. 14.3.4. Ka˝dy silnik musi byç zaopatrzony wdodatkowà, dajàcà si´ przemieszczaç tabliczk´ ztrwa∏ego materia- ∏u, na której muszà byç naniesione wszystkie dane przedstawione wpkt 14.1, usytuowanà (je˝eli zachodzi potrzeba) tak, aby oznaczenia wymienione wpkt 14.1 by∏y ∏atwo widoczne dla przeci´tnego cz∏owieka i ∏atwo dost´pne, gdy silnik jest zamontowany w maszynie. 14.3.5. Oznaczanie silników wzestawieniu znumerami identyfikacyjnymi musi byç takie, aby pozwala∏o na jednoznaczne okreÊlenie kolejnoÊci produkcji. 14.4. Silniki przed opuszczeniem linii produkcyjnej muszà byç zaopatrzone we wszystkie oznaczenia. 14.5. Dok∏adne usytuowanie oznaczeƒ silników powinno zostaç podane w za∏àczniku nr 4 do rozporzàdzenia. 14.6. System numerowania certyfikatów homologacji typu. 1. Jednostka homologujàca powinna wype∏niç wszystkie odpowiednie cz´Êci certyfikatu homologacji typu, którego wzór zosta∏ podany wza∏àczniku nr 4 do rozporzàdzenia, dla ka˝dego typu silnika lub rodziny silników, które homologuje, i powinna zestawiç lub zweryfikowaç skorowidz pakietu informacyjnego. Certyfikaty homologacji typu powinny byç ponumerowane zgodnie z metodà opisanà poni˝ej. Skompletowany certyfikat homologacji typu i jego dodatki powinny byç dostarczone zg∏aszajàcemu. 2. Numer powinien sk∏adaç si´ z pi´ciu cz´Êci oddzielonych znakiem „*”. Cz´Êç 1: ma∏a litera „e” poprzedza wyró˝niajàcà liter´(y) lub numer Paƒstwa Cz∏onkowskiego przyznajàcego homologacj´: 1 dla Niemiec 2 dla Francji 3 dla W∏och 4 dla Niderlandów 5 dla Szwecji 6 dla Belgii 9 dla Hiszpanii 11 dla Wielkiej Brytanii 12 dla Austrii 13 dla Luksemburga 17 dla Finlandii 18 dla Danii 21 dla Portugalii 23 dla Grecji IRL dla Irlandii Cz´Êç 2: numer dyrektywy 97/68/WE. Poniewa˝ zawiera on ró˝ne daty wprowadzenia iró˝ne normy techniczne, dodane sà dwie litery alfabetu. Znaki te odnoszà si´ do ró˝nych dat obowiàzywania ze wzgl´du na etapy zaostrzeƒ oraz do zakwalifikowania silnika do odpowiedniej grupy ze wzgl´du na ró˝ne wykazy maszyn ruchomych, w odniesieniu do których przyznano certyfikat homologacji typu. Pierwszy znak jest zdefiniowany w§ 15 rozporzàdzenia. Drugi znak od rodzaju silnika (silniki zzap∏onem samoczynnym — ZS, benzynowe silniki zzap∏onem iskrowym — ZI), jeÊli chodzi o fazy testu okreÊlone sà w za∏àczniku nr 2 do rozporzàdzenia. Cz´Êç 3: numer ostatniej poprawionej dyrektywy odpowiadajàcej homologacji. W zale˝noÊci od warunków opisanych wcz´Êci 2, je˝eli zachodzi potrzeba, dodaje si´ dwie dalsze litery alfabetu, nawet jeÊli w wyniku wprowadzenia nowych parametrów nale˝a∏o zmieniç tylko jednà liter´. Je˝eli nie wyst´puje zmiana, która dotyczy tych liter, nale˝y je pominàç. Cz´Êç 4: kolejny czterocyfrowy numer (z poprzedzajàcymi zerami, jeÊli zachodzi potrzeba) do oznaczenia podstawowego numeru homologacji. Sekwencja ta powinna zaczynaç si´ od 0001. Cz´Êç 5: kolejny dwucyfrowy numer (zpoprzedzajàcym zerem, jeÊli zachodzi potrzeba) do oznaczenia rozszerzenia. Sekwencja ta powinna zaczynaç si´ od 01 dla ka˝dego podstawowego numeru homologacji.

Nr 202#2226b 13/10/05 14:52 Page 13410

14.7. Przyk∏ad dla trzeciej homologacji (do tej pory, bez rozszerzenia) odpowiadajàcej dacie zg∏oszenia A (etap I, wy˝szy zakres mocy) ido stosowania silnika wed∏ug wykazu Awmaszynach ruchomych, przyznanej przez Zjednoczone Królestwo. e 11 * 98/ ... AA* 00/ 000XX * 0003 * 00 14.8. Przyk∏ad drugiego rozszerzenia dla czwartej homologacji przyznanej przez Niemcy, majàcej zastosowanie do daty F (etap II, Êredni zakres mocy) do tego samego wykazu maszyn (A): e 1 * 01/ ...FA * 00/ 000XX * 0004 * 0

Nr 202#2226b 13/10/05 14:52 Page 13411

Za∏àcznik nr 4 WZÓR CERTYFIKAT HOMOLOGACJI TYPU Zawiadomienie dotyczy: — udzielenia/rozszerzenia/odmowy/cofni´cia(1) certyfikatu homologacji typu silnika lub rodziny typów silnika wodniesieniu do emisji zanieczyszczeƒ stosownie do dyrektywy 97/68/EC, zostatnià poprawkà wprowadzonà przez dyrektyw´ 2002/88/EC i dyrektyw´ 2004/26/EC. Certyfikat homologacji typu nr .............................. Rozszerzenie nr .............................. Powód rozszerzenia (je˝eli dotyczy) .............................................................................................................................. 1. Dane ogólne 1.1. Marka (nazwa przedsi´biorstwa): ........................................................................................................................... 1.2. Oznaczenie fabryczne silnika(-ów) macierzystego(-ych) i (je˝eli dotyczy) typu(-ów) rodziny silnika (-ów)(1) ................................................................................................................................................................................... 1.3. Fabryczny kod typu, jakim zosta∏ oznaczony silnik(i) ........................................................................................... Usytuowanie: ........................................................................................................................................................... Sposób przymocowania: ......................................................................................................................................... 1.4. Wykaz maszyn, które majà byç nap´dzane przez silnik(2): ................................................................................... 1.5. Nazwa i adres producenta: ..................................................................................................................................... Nazwa iadres autoryzowanego przedstawiciela wytwórcy (je˝eli jest): ............................................................. 1.6. Usytuowanie, kodowanie isposoby przymocowania numeru identyfikacyjnego silnika ................................. 1.7. Usytuowanie isposób przymocowania znaku homologacji WE: ........................................................................ 1.8. Adres(y) zak∏adu(-ów) monta˝owego(-ych): .......................................................................................................... 2. Ograniczenia stosowania (je˝eli sà): ......................................................................................................................... 2.1. Warunki szczególne, których nale˝y przestrzegaç przy zabudowie silnika(-ów) w maszynie: 2.1.1. Maksymalne dopuszczalne podciÊnienie w uk∏adzie dolotowym: .............................................................. kP 2.1.2. Maksymalne dopuszczalne nadciÊnienie w uk∏adzie wylotowym: ........................................................... kPa 3. S∏u˝ba techniczna odpowiedzialna za przeprowadzenie badaƒ: ............................................................................ 4. Data sprawozdania z badaƒ: ...................................................................................................................................... 5. Numer sprawozdania z badaƒ: .................................................................................................................................. 6. Ni˝ej podpisany poÊwiadcza niniejszym zgodnoÊç opisu producenta wza∏àczonym dokumencie informacyjnym silnika(-ów) wymienionego(-ych) wy˝ej i ˝e za∏àczone wyniki badaƒ odnoszà si´ do typu. Silnik(i) zosta∏(y) wybrany(-ne) przez jednostk´ homologujàcà iprzed∏o˝ony(-ne) przez wytwórc´ jako przedstawiciel(e) typu(ów) silnika (macierzystego)(1). Certyfikat homologacji typu zosta∏ udzielony/odmówiono jego udzielenia/cofni´to(1) MiejscowoÊç: .............................................................................................................................................................. Data: ............................................................................................................................................................................ Podpis: ........................................................................................................................................................................ Za∏àczniki: Pakiet informacyjny Wyniki badaƒ Analiza korelacji zastosowanych uk∏adów pobierania próbek z uk∏adami odniesienia(2) (jeÊli uk∏ady si´ ró˝nià). ——————— (1)Niepotrzebne skreÊliç. (2) Wymienione w§ 3 ust. 2 rozporzàdzenia.

Nr 202#2226b 13/10/05 14:52 Page 13412

Za∏àcznik nr 5 WZÓR Piecz´ç administracji WYKAZ UDZIELONYCH CERTYFIKATÓW HOMOLOGACJI TYPU SILNIKA/ RODZINY SILNIKÓW Numer wykazu: ............................................................................................................................................................... Obejmuje okres od .................................. do ................................................................................................................ Nale˝y podaç nast´pujàce informacje dotyczàce ka˝dego udzielonego certyfikatu homologacji, odmowy udzielenia certyfikatu homologacji lub cofni´cia certyfikatu homologacji w wy˝ej podanym okresie: Producent: ....................................................................................................................................................................... Numer certyfikatu homologacji: ................................................................................................................................... Powód rozszerzenia certyfikatu homologacji (je˝eli dotyczy): ................................................................................... Marka: .............................................................................................................................................................................. Typ silnika/ rodziny silników(1): ..................................................................................................................................... Data przyznania: ............................................................................................................................................................. Data pierwszego przyznania (w przypadku rozszerzenia): .......................................................................................... ——————— (1)Niepotrzebne skreÊliç.

Nr 202#2226b 13/10/05 14:52 Page 13413

Za∏àcznik nr 6 WZÓR Piecz´ç administracji WYKAZ WYPRODUKOWANYCH SILNIKÓW Numer wykazu: ............................................................................................................................................................... Obejmuje okres: od ..................... do ............................................................................................................................ Nale˝y podaç nast´pujàce informacje dotyczàce numerów identyfikacyjnych, typów, rodzin inumerów certyfikatów homologacji typu silników produkowanych zgodnie zwymaganiami tego rozporzàdzenia wpodanym wy˝ej okresie: Producent: ....................................................................................................................................................................... Wyrób: ............................................................................................................................................................................. Numer certyfikatu homologacji: .................................................................................................................................... Nazwa rodziny silników(1): ............................................................................................................................................. Typ silnika: 1:...... 2:...... n:...... Numery identyfikacyjne silnika: ...001 ...001 ...001 ...002 ...002 ...002 . . . . . . . . . ...... m ...... p ...... q Data wydania: ................................................................................................................................................................. Data pierwszego wydania (wprzypadku uzupe∏nienia): .............................................................................................. ——————— (1) Pominàç, je˝eli zachodzi potrzeba; przyk∏ad pokazuje rodzin´ silnika zawierajàcà „n” ró˝nych typów silnika, z których by∏y wyprodukowane egzemplarze oznakowane numerami identyfikacyjnymi, poczynajàc od: ... 001 a˝ do ...... mdla typu 1 ... 001 a˝ do ...... pdla typu 2 ... 001 a˝ do ...... qdla typu n

Nr 202#2226b 13/10/05 14:52 Page 13414

7 rn kinzcà∏aZ RÓZW ç´zceiP ijcartsinimda UPYT IJCAGOLOMOH TAKIFYTREC HCYCÑJADAISOP WÓKINLIS HCYNAD ZSUKRA ——————— .ezrteiwop bul zceiC)1( uknuda∏ meinezdo∏hc z ynawoda∏odobrut = ACT ,ynawoda∏odobrut = CT ,ycàssonlow = AN ,aworiw/anp´tsw aromok = CP ,inderÊopzeb ksyrtw = ID :ytórkS)2( .azrteiwop .ACT CP ,CT CP ,AN CP ,ACT ID ,CT ID ,AN ID :yda∏kyzrP .hcywotolyw wózag ajcalukrycer = RGE ,hcy∏ats ketsàzc zcawytywhcyw = TI ,ynzcytilatak rotkaer = TAC :ytórkS)3(